Xây dựng chương trình nâng cao nhận thức cho đối tượng thiếu nhi tại phường đông hưng thuận, quận 12 và phường 14 quận gò vấp trong công tác bảo vệ môi trường kênh tham lương bến cát

Trong đó, phải kể đến là tuyến kênh TL – BC, dù đã có dự án cải tạo tại hai tuyến kênh này song hai kênh này hằng ngày vẫn phải chứa lượng lớn rác thải do sự thiếu ý thức của người dân v

MỞ ĐẦU

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Thành phố Hồ Chí Minh (TP.HCM) có hệ thống sông ngòi, kênh rạch dày đặc với chiều dài gần tám nghìn km, diện tích mặt nước chiếm khoảng 16% diện tích thành phố Trong đó, nhiều tuyến sông, kênh như kênh Tẻ, kênh Tàu Hủ, rạch Tân Hóa - Lò Gốm rất thuận lợi để phát triển vận tải đường thủy và du lịch Có một thời hoạt động giao thương chủ yếu của người dân Lục tỉnh với khu Chợ Lớn - Sài Gòn Gia Ðịnh chủ yếu bằng giao thông đường thủy Thuyền bè qua lại tấp nập, kẻ bán người mua Nhiều hệ thống kênh lớn còn đóng vai trò là cửa ngõ nối Sài Gòn - Gia Ðịnh với các vùng phụ cận phục vụ hoạt động giao lưu, vận tải hàng hóa Lợi thế là vậy, nhưng trong những năm qua, khi các ngành kinh tế - xã hội khác phát triển thì tiềm năng về giao thông đường thủy lại dần bị lãng quên Sông ngòi, kênh rạch tuy nhiều nhưng một số tuyến đã bị "xóa sổ" bởi việc san lấp bừa bãi Trung bình, mỗi ngày, kênh rạch phải hứng chịu khoảng 40 tấn rác

đổ xuống, làm cạn dần dòng chảy, gây khó khăn trong việc lưu thông của tàu, thuyền Nhiều tuyến đã bị biến thành kênh rác Trong đó, phải kể đến là tuyến kênh TL – BC, dù đã có dự án cải tạo tại hai tuyến kênh này song hai kênh này hằng ngày vẫn phải chứa lượng lớn rác thải do sự thiếu ý thức của người dân và nước thải chưa qua xử lý từ các cơ sở sản xuất đổ ra kênh thấy được nguy cơ tái

ô nhiễm đã, đang và sẽ xuất hiện tại hai dòng kênh do sự thiếu ý thức người dân

và cũng nhận thức được tầm quan trọng của dòng kênh TL – BC đối với cảnh quan, môi trường của thành phố nên vấn đề đặt ra là cần phải bảo vệ dòng kênh một cách lâu dài và bền vững Chính vì vậy cần phải đẩy mạnh công tác "giáo dục môi trường", phải làm sao cho ý thức bảo vệ môi trường trở thành nếp sống thường nhật của mỗi người Như lời Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu đã dạy

“Thiếu niên, nhi đồng là người chủ tương lai của nước nhà Vì vậy, chăm sóc và giáo dục tốt các cháu là nhiệm vụ của toàn Đảng, toàn dân Công tác đó phải làm

kiêm trì, bền bỉ Vì tương lai của con em ta, dân tộc ta, mọi người, mọi ngành phải có quyết tâm chăm sóc và giáo dục các cháu bé cho tốt” Chính vì vậy, với những mục đích nói trên, đề tài “Xây dựng chương trình nâng cao nhận thức cho đối tượng thiếu nhi tại phường Đông Hưng thuận Quận 12 và phường 14, quận

Gò Vấp trong công tác bảo vệ môi trường kênh Tham Lương – Bến Cát” là cần

thiết nhằm từng bước nâng cao ý thức bảo vệ môi trường của đối tượng thiếu nhi đồng thời duy trì và phát huy kết quả của các dự án cải tạo kênh rạch mà Thành phố đã đầu tư

2 MỤC TIÊU ĐỀ TÀI

Duy trì cảnh quan trong sạch của kênh sau cải tạo - Nâng cao hiểu biết của cộng đồng về các vấn đề môi trường liên quan - Giúp cộng đồng nhận thức vai trò quyết định cũng như trách nhiệm của mình trong việc bảo vệ môi trường

3 TÍNH CẤP THIẾT

- Để cải thiện tình trạng ô nhiễm kênh, TP.HCM đã phải chi hàng trăm, thậm chí là

hàng ngàn tỷ đồng Thế nhưng, rất nhiều công trình đã và đang có nguy cơ bị tái ô nhiễm vì thiếu sự tham gia bảo vệ của cộng đồng

- Sự tham gia của thanh thiếu nhi có vai trò quan trọng để thực hiện các chương trình,

dự án BVMT nước sông, kênh rạch Vì vậy, việc triển khai chương trình nâng cao nhận thức thanh thiếu nhi trong việc BVMT kênh rạch đã cải tạo mà cụ thể ở đây là kênh TL – BC là hết sức cần thiết

4 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Chương trình được thực hiện tại khu vực có hộ dân sinh sống dọc kênh TL – BC, đoạn chảy qua phường 14, quận Gò Vấp và Đông Hưng Thuận Q.12

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Với mục tiêu đã đề ra và tính chất đặc trưng của dự án, các phương pháp nghiên cứu sau đây sẽ được áp dụng trong quá trình thực hiện dự án

- Phương pháp thu thập, tổng hợp thông tin số liệu, tài liệu

- Phương pháp điều tra xã hội học

- Phương pháp tham khảo ý kiến chuyên gia

- Phương pháp xử lý – thống kê số liệu

6 Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI

- Ý nghĩa khoa học của đề tài

Về mặt khoa học, đề tài sẽ xây dựng chương trình nâng cao nhận thức dành cho đối tượng thiếu nhi trong việc bảo vệ môi trường kênh Tham Lương- Bến Cát Đây cũng là cơ sở khoa học, góp phần hỗ trợ chính quyền địa phương trong việc triển khai chương trình bảo vệ môi trường, hạn chế ô nhiễm kênh Tham Lương- Bến Cát đồng thời

có giá trị tham khảo cho các hướng nghiên cứu tiếp theo

- Ý nghĩa thực tiễn của đề tài

Về mặt thực tiễn, quá trình triển khai thực tiển đề tài cũng góp phần nâng cao ý thức bảo vệ môi trường cho đối tượng thiếu nhi sinh sống tại khu vực, từ đó tác động đến các thành viên còn lại trong gia đình giúp người dân hiểu rõ sự ảnh hưởng của ô nhiễm môi trường đến chất lượng cuộc sống và có ý thức bảo vệ môi trường

đủ điều kiện để phát triển dịch vụ vận chuyển hành khách Các con sông ở thành phố cũng cho phép nhiều tàu, thuyền từ 20 tấn trở lên qua lại thuận lợi, lợi thế này gấp nhiều lần so với các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long TP.HCM còn có một 5 Đặng Khổng Minh Thư Chương trình nâng cao nhận thức cộng đồng trong việc bảo vệ môi trường kênh rạch đã cải tạo tại Thành phố Hồ Chí Minh mạng

lưới đường thủy nội ô phong phú Tiềm năng này nếu được quy hoạch và đầu tư hợp lý sẽ góp phần giảm tải tình trạng quá tải của giao thông đường bộ hiện nay Lợi thế là vậy, nhưng trong những năm qua, khi các ngành kinh tế - xã hội khác phát triển thì tiềm năng về giao thông đường thủy lại dần bị lãng quên Sông ngòi, kênh rạch tuy nhiều nhưng một số tuyến đã bị "xóa sổ" bởi việc san lấp bừa bãi Trung bình, mỗi ngày, kênh rạch phải hứng chịu khoảng 40 tấn rác đổ xuống, làm cạn dần dòng chảy, gây khó khăn trong việc lưu thông của tàu, thuyền Nhiều tuyến đã bị biến thành kênh rác Toàn thành phố hiện có 244 bến, cảng Ngoài một số cảng lớn, số còn lại cũng phát triển manh mún, nhỏ lẻ, chưa được quan tâm đúng mức vì vậy không phát huy hết được tiềm năng dồi dào vốn có Nằm ở vùng hạ lưu hệ thống sông Ðồng Nai, TP.HCM có mạng lưới sông ngòi, kênh rạch khá chằng chịt và rất đa dạng về qui mô cũng như chức năng sử dụng Các tuyến sông chính, quan trọng trên địa bàn TP.HCM gồm sông Đồng Nai, sông Sài Gòn, sông Nhà Bè – Soài ạp, sông Lòng Tàu, sông Thị Vải

và có 5 hệ thống kênh rạch chính với tổng chiều dài khoảng hơn 100 km bao gồm: Hệ thống kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè, hệ thống kênh Tân Hoá – Lò Gốm,

hệ thống kênh Tàu Hủ – kênh Đôi – kênh Tẻ, hệ thống kênh Bến Nghé, hệ thống kênh TL – BC – Vàm Thuật Các hệ thống này vừa là nguồn cung cấp nước cho sinh hoạt và sản xuất thành phố, vừa là nguồn tiếp nhận nước thải từ các hoạt động kinh tế – xã hội trên lưu vực đổ ra Độ dốc của phần lớn các kênh rạch này

là rất nhỏ, đáy kênh thì bị lấp đầy bởi các vật chất lắng đọng do đó khả năng thoát nước rất kém Nét đặc trưng của hệ thống kênh rạch thành phố là bị ảnh hưởng mạnh bởi thuỷ triều, một vài kênh còn bị ảnh hưởng bởi nhiều hướng chảy Kết quả là các chất ô nhiễm tồn đọng lại trong kênh và đang bị tích tụ dần

Sự ô nhiễm nước và tích tụ bùn lắng trên các kênh rạch này không chỉ làm xấu cảnh quan đô thị, đặc biệt khu vực gần phía trung tâm thành phố, mà còn ảnh hưởng không tốt đối với sức khoẻ cộng đồng Mặt khác do nhà cửa lấn chiếm,

rác thải cản trở, không đảm bảo khả năng tiêu thoát Theo Trung tâm chống ngập TP.HCM, đến tháng 1/2014, đã có 4 dự án cải tạo môi trường kênh kênh rạch, cụ thể được thể hiện ở bảng 1.1[12]

Bảng 1.1 Các dự án cải tạo môi trường kênh rạch

S

GĐ2: 470 triệu USD

3 Tàu Hủ - Bến Nghé – Đôi – Tẻ GĐ1: 4164 triệu đồng

Kênh TL – BC trải dài qua các quận huyện gồm quận 8, 12, Bình Tân, Tân Phú,

Gò Vấp, Bình Thạnh và huyện Bình Chánh Kênh có tổng chiều dài toàn tuyến hơn 32

km rộng 17-19 m, kênh cũng là ranh giới tự nhiên giữa quận 12 với quận Gò Vấp, Tân Bình và Tân Phú Đây là một trong những con sông ô nhiễm bậc nhất thành phố Hồ Chí Minh Hiện nay, thành phố đã có dự án khôi phục lại kênh TL – BC nhưng vì vấn đề mặt bằng thì vẫn chưa triển khai được

Hình 1.1 Bản đồ vị trí kênh TL – BC (Nguồn: Google Map)

1.2.2 Điều kiện tự nhiên

Chế độ thủy văn của kênh TL – BC: Kênh TL – BC là một trong những lưu vực kênh rạch lớn nhất tại Thành phố Hồ Chí Minh Kênh dài 30,378 m và chảy qua các quận như quận 12, Tân Phú, Tân Bình, Gò Vấp, Bình Thạnh Hạ lưu kênh TL – BC đổ

ra sông Sài Gòn nên nhìn chung chế độ thủy văn của kênh chịu ảnh hưởng trực tiếp từ sông với đặc điểm điển hình là chế độ dao động bán nhật triều

1.2.3 Tình hình dân cư, kinh tế, cơ sở hạ tầng

1.2.3.1 Về kinh tế

Các quận trong lưu vực kênh TL – BC chủ yếu có kinh tế công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương mại và dịch vụ, khu vực nông nghiệp, thuỷ sản có quy mô rất nhỏ trên địa bàn Nguyên nhân chính của sự sụt giảm trong họat động sản xuất nông nghiệp, thuỷ sản là do tốc độ đô thị hoá ngày càng mạnh trên địa bàn các quận nói trên trong những năm gần đây khiến quỹ đất giành cho hoạt động sản xuất nông nghiệp ngày càng giảm Nhìn chung, sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế trên địa bàn các quận trong lưu vực như Tân Phú, Tân Bình, Gò Vấp theo hướng ngày càng tăng tỷ trọng của khu vực công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, thương mại – dịch vụ và giảm dần tỷ trọng của khu vực nông nghiệp, thuỷ sản

Công nghiệp: xây dựng 3 cụm công nghiệp tập trung tại các phường 5, 11 và 12

1.2.3.2 Về tình hình dân số

Thành phần dân số khá đa dạng với nhiều tầng lớp dân cư như công nhân – lao động, tiểu thương, nông dân, học sinh – sinh viên, và các tầng lớp tri thức khác Địa bàn các quận trong lưu vực tập trung nhiều khu công nghiệp nên dân nhập cư chiếm tỷ lệ nhất định, chủ yếu làm công nhân Cư dân của các quận trong lưu vực chủ yếu là người Việt

1.3 HIỆN TRẠNG MÔI TRƯỜNG CÁC KÊNH NGHIÊN CỨU

1.3.1 Kênh Tham Lương – Bến Cát

Để đánh giá chất lượng môi trường nước của kênh TL – BC, một số vị trí lấy mẫu

đã được xác định như bảng sau Kết quả quan trắc thu thập được bao gồm tháng 7 của bốn năm từ 2009 đến 2012

[

Bảng 1.3 Các vị trí lấy mẫu nước trên kênh TL – BC

Giao R.Long Lê - Rạch Nước Lên 2KR Giao Kênh Chùa - Rạch Nước Lên 3KR

Giao K.Nước Đen-Đường Bình Long 5KR

1.3.1.1 Giá trị pH kênh Tham Lương – Bến Cát

pH kênh TL – BC tháng 7 của các năm 2009, 2010, 2011, 2012 được thể hiện ở hình 1.12

Hình 1.2 Giá trị pH kênh tháng 7 các năm 2009, 2010, 2011 và 2012

Theo QCVN 08 : 2008, B2 (pH = 5.5 – 9) thì các vị trí lấy mẫu đều đạt chỉ tiêu cho phép qua các năm

1.3.1.2 Giá trị DO tại kênh Tham Lương – Bến Cát

Giá trị DO kênh TL – BC tháng 7 của các năm 2009, 2010, 2011 và 2012 được thể hiện ở hình 1.13 dưới đây

Hình 1.3 Giá trị DO kênh tháng 7 các năm 2009,2010, 2011 và 2012

Nhìn chung, DO ở các vị trí lấy mẫu tăng theo thời gian, tất cả các vị trí vẫn còn thấp hơn so với QCVN 08 : 2008, B2 (DO ≥ 2 mg/L)

1.3.1.3 Giá trị TSS tại kênh Tham Lương – Bến Cát

TSS kênh TL – BC tháng 7 của các năm 2009,2010, 2011, 2012 được thể hiện ở hình 1.14 dưới đây

Hình 1.4 Giá trị TSS kênh tháng 7 các năm 2009, 2010, 2011 và 2012

Theo QCVN 08 : 2008, B2 (pH = 5.5 – 9) thì các vị trí lấy mẫu đều đạt chỉ tiêu cho phép qua các năm Nhìn chung, từ năm 2009 đến năm 2012, TSS tại một số vị trí có tăng nhưng đến năm 2012 thì hầu hết các vị trí đều đạt theo QCVN 08 : 2008, B2 (TSS

= 100 mg/L), trừ cầu Hy Vọng và cầu Trường Đai vẫn cao hơn cho phép

1.3.1.4 Các chất hữu cơ

Giá trị BOD5, COD nước kênh TL – BC tháng 7 của các năm 2009 đến năm 2012

Hình 1.5 Giá trị BOD 5 kênh tháng 7 các năm 2009, 2010, 2011 và 2012

Hình 1.6 Giá trị COD kênh tháng 7 các năm 2009, 2010, 2011 và 2012

Từ năm 2009 đến năm 2012, BOD5 ở hầu hết các vị trí lấy mẫu tăng mạnh và cao hơn so với QCVN 08 : 2008, B2 (BOD5 = 25 mg/L), tuy nhiên tại vị trí giao giữa sông Vàm Thuật và sông Sài Gòn thì BOD5 còn thấp hơn cả 2009

Theo biểu đồ, COD qua các năm có xu hướng giảm nhưng hầu hết các nơi vẫn còn cao hơn so với QCVN 08 : 2008, B2 (COD = 50 mg/L)

1.3.1.5 Các chất dinh dưỡng

Giá trị các chất dinh dưỡng trong tháng 7 của các năm 2009 đến năm 2012

Hình 1.7 Giá trị N-NH 4 + kênh táng 7 các năm 2009, 2010, 2011 và 2012

Hình 1.8 Giá trị N-NO 3 - kênh tháng 7 các năm 2009, 2011 và 2012

Hình 1.9 Giá trị PO 4 3- kênh tháng 7 các năm 2011 và 2012

Từ năm 2009 đến năm 2012, N-NH4+ ở các vị trí lấy mẫu đều giảm, nhưng hầu hết tất cả các vị trí vẫn rất cao so với QCVN 08 : 2008, B2 (N-NH4+= 1 mg/L)

Nồng độ N-NO3- ở tất cả các vị trí khảo sát đều đạt QCVN 08 : 2008, B2 (N-NO3

1.4 CHƯƠNG TRÌNH NÂNG CAO NHẬN THỨC THIẾU NHI

1.4.1 Ý nghĩa, mục tiêu

Cộng đồng là “một nhóm công dân chung sống tại một khu vực địa lý, cùng chia sẻ một hệ thống giá trị, các nhu cầu và lợi ích chung” Xét trên bình diện quản lý môi trường, đây là nhóm công dân trong xã hội không phải những người gây ô nhiễm cũng không phải nhà quản lý Nhóm công dân ấy chịu sự ô nhiễm và suy thoái môi trường do doanh nghiệp gây ra và chịu sự quản lý nhà nước của các cấp chính quyền Họ có quyền lợi chung về môi trường, có trách nhiệm và sáng kiến trong BVMT.[19]

Để người dân hiểu và biết được vai trò cũng như trách nhiệm của chính bản thân mình trong công tác bảo vệ môi trường kênh TL – BC, nhóm thực hiện đề tài đã tổ chức nhiều chương trình tập huấn cộng đồng, nhiều hoạt động tuyên truyền nhằm đánh vào ý thức của mọi người dân và để mọi người có thể cùng tham gia bảo vệ môi trường nói chung và môi trường kênh TL – BC

1.4.2 Các chương trình nâng cao nhận thức cộng đồng trong BVMT kênh

Tại TP.HCM, trong thời gian gần đây đã có rất nhiều các hoạt động bảo vệ môi trường được triển khai, thực hiện với nhiều hình thức, cấp độ khác nhau, kêu gọi được

sự tham gia của nhiều tầng lớp khác nhau trong xã hội, đặc biệt là các tầng lớp trẻ tuổi như các đoàn thể thanh niên, sinh viên Họ đã cùng nhau xây dựng, thực hiện các hoạt động nhằm bảo vệ và góp phần cải thiện tình trạng ô nhiễm môi trường hiện nay, đồng

thời còn vận động các tầng lớp khác trong xã hội cùng tham gia để tăng cường, nâng cao hiệu quả như:

1.4.2.1 Công tác bảo vệ môi trường kênh Nhiêu Lộc – Thị Nghè

Công trình nghiên cứu “Cơ hội và thách thức trong bảo vệ môi trường kênh rạch ở TP.HCM với sự tham gia của cộng đồng - Trường hợp nghiên cứu ở kênh Nhiêu Lộc - Thị Nghè.” (Phạm Thị Anh, Trần Thị Mỹ Diệu, 2012) Đề án này được thực hiện dựa

trên phương pháp tiếp cận cộng đồng thông qua 14 buổi tham vấn Trong đó, đa phần được thực hiện tại 5 quận gồm quận 1, 3, Bình Thạnh, Phú Nhuận, Tân Bình với hơn

950 người tham gia Nội dung mỗi buổi tham vấn bao gồm nhận xét, nhận thức của cộng đồng về vấn đề bảo vệ môi trường; cung cấp thông tin về ô nhiễm môi trường; giải pháp giảm phát sinh chất thải… Các buổi tham vấn không những dừng lại ở việc khảo sát, đánh giá mà còn là phương tiện hiệu quả để cư dân bày tỏ tâm tư, nguyện vọng, đóng góp tiếng nói của họ để giữ con kênh mãi xanh, sạch, đẹp Qua đó, các nhà quản lý có thể xem xét, áp dụng vì những ý kiến này đều xuất phát trên cơ sở thực tiễn.[8]

1.4.2.2 Dự án cải tạo kênh Tân Hóa – Lò Gốm

Kênh Tân Hóa – Lò Gốm (chảy qua 4 quận: Tân Bình, Tân Phú, 11 và 6) là một trong những dòng kênh ô nhiễm nặng nề nhất nằm phía Tây thành phố, ước tính gần 1 triệu dân chịu ảnh hưởng trực tiếp (chủ yếu là cư dân nghèo) Sau hàng chục năm bị bỏ quên, bị lấn chiếm trái phép, kênh Tân Hóa - Lò Gốm nhỏ hẹp vì người dân lấn chiếm

và ô nhiễm nghiêm trọng Từ cầu Lò Gốm thuộc quận 6 chạy ngược lên thượng nguồn

về phía quận Tân Phú, Tân Bình dòng kênh càng nhỏ lại, nước đen mùi hôi khó chịu Đến địa bàn quận Tân Phú, dòng kênh chỉ còn là con lạch nhỏ Ô nhiễm đã trở thành nỗi

ám ảnh đối với hàng ngàn gia đình sống ven kênh

Theo Ban Quản lý Dự án nâng cấp đô thị TP.HCM, chủ đầu tư dự án, công trình tập trung vào hai hạng mục chính là đặt cống hộp đoạn từ đường Âu Cơ (Tân Phú) đến cầu Hòa Bình (quận 11) dài 3km và cải tạo 7,4km tuyến kênh Tân Hóa - Lò Gốm, 12km đường được làm mới.Ngoài ra, mục tiêu của dự án là mở rộng kênh, nắn dòng chảy (xây cống hộp kín), nạo vét bùn, đắp bờ kênh, xây tường ngăn lũ, cải tạo đường rộng từ 6 đến

20m, xây mới 10 cầu qua kênh, chỉnh trang 4 khu cảnh quan dọc tuyến với tổng mức đầu tư gần 2.000 tỷ đồng

Theo đơn vị đầu tư, việc đặt cống hộp thay cho kênh mở có nhiều ưu điểm như giải quyết ngay nạn ô nhiễm, số hộ dân bị giải tỏa ít, số tiền đầu tư cũng ít hơn và thành phố

có thêm một con đường đẹp Cụ thể như đường Đồng Đen quận Tân Bình, đoạn từ đường Âu Cơ đến đường Đồng Đen dài 700m thay vì đầu tư nạo vét, mở rộng tuyến đường hai bên kênh, quận Tân Bình đã chọn giải pháp đặt cống hộp, biến đoạn kênh thành đường Đồng Đen Người dân ở hai bên con đường mới từ khi quận đầu tư cải tạo con kênh, người dân không những có con đường lớn mà tình trạng ô nhiễm, hôi hám cũng không còn Toàn bộ nước thải sinh hoạt của dân cư, của các cơ sở sản xuất vốn gây

ô nhiễm cho dòng kênh nay được chảy ngầm trong lòng cống.[16]

1.4.2.3 Mô hình bảo vệ môi trường với sự tham gia của cộng đồng

Với mong muốn của người dân phường 3 quận 11 về cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường, cụ thể gắn bó mật thiết tới tình hình vệ sinh môi trường khu vực sinh sống

Đề tài ”Nghiên cứu trình diễn mô hình quản lý môi trường với sự tham gia của cộng đồng – trường hợp cụ thể Phường 3, Quận 11, Tp.HCM” (2005) do Viện Môi trường và

Tài nguyên – ĐH Quốc Gia Tp.HCM được thực hiện với các vấn đề chính như sau

- Thành lập đội công tác xã hội “Môi trường xanh” cùng với các hoạt động cụ thể của đội trong việc bảo vệ và quản lý môi trường tại địa phương Từ khi thành lập, đội công tác môi trường đã thực hiện một số các hoạt động như: tổ chức Chủ nhật xanh 2 tuần/1 lần; phát 523 phiếu bướm có nội dung tuyên truyền về việc không xả rác gây ô nhiễm dòng chảy của kênh rạch, gây mất vệ sinh đường phố; dọn dẹp lòng lề đường và vận động các hộ dân buôn bán trên tuyến đường văn minh Lạc Long Quân không gây mất vệ sinh môi trường; vận động nhân dân trồng cây kiểng tạo cảnh quan môi trường;

tổ chức các cuộc thi thời trang môi trường, tặng sách về khoa học, môi trường dưới dạng hình ảnh vui nhộn cho thiếu nhi

- Triển khai mô hình “Phân loại rác tại nguồn” tại một số tổ dân phố, thực hiện kiểm toán chất thải với mục đích nâng cao nhận thức cộng đồng, phổ biến khái niệm

phân loại rác cho người dân đồng thời đánh giá thái độ của họ đối với vấn đề này, tạo cơ

sở khi tiến hành nhân rộng

- Thực hiện khẩu hiệu “Sạch từ trong nhà ra ngoài ngõ”, mô hình “Tuyến đường không có rác” được tiến hành song song với mô hình “Phân loại rác tại nguồn” Chọn đường Lạc Long Quân (một trong 2 tuyến đường chính trong quận 11, được nhà nước đầu tư xây dựng vỉa hè) trong địa bàn phường 3 thực hiện mô hình “Tuyến đường không

có rác” Ngày 22/4/2005 triển khai lắp đặt 8 thùng rác công cộng trên đường, mỗi thùng đều có khóa (tránh tình trạng mất cắp thùng rác) đồng thời phát 50 thùng rác cho các hàng quán buôn bán trên tuyến đường này Ngày 30/7/2005 triển khai lắp đặt thêm 06 thùng rác công cộng trước cổng trường Nguyễn Văn Phú và hẻm 207 – Lạc Long Quân Ngày 11/10/2005 triển khai lắp đặt tiếp tục 4 thùng rác tại hẻm 152.[6]

1.4.2.4 Công tác tuyên truyền

Chi cục BVMT TP.HCM cũng đã có nhiều chương trình nâng cao nhận thức bảo

và thực hiện tốt công tác bảo vệ môi trường, cụ thể trong giai đoạn 2011- 2012 đã có 50 doanh nghiệp được công nhận là “Doanh nghiệp xanh” Ngoài ra còn tổ chức các hội thảo đóng góp ý kiến và chia sẻ kinh nghiệm về SXSH giữa các doanh nghiệp, nhà khoa học và nhà quản lý; thiết kế và in ấn 500 tờ rơi và 4000 túi giấy tuyên truyền về sản xuất sạch hơn cho doanh nghiệp và công nhân lao động.[1]

- Xây dựng lực lượng tuyên truyền viên nòng cốt

+ Lực lượng tuyên truyền viên nòng cốt đóng một vị trí quan trọng trong hoạt động nâng cao nhận thức cộng đồng về BVMT Việc bồi dưỡng kiến thức về môi trường và các

kỹ năng truyền thông là điều rất cần thiết Từ năm 2004 đến nay, đã phối hợp tổ chức 572 đợt tập huấn với 52.706 lượt người tham dự là hội viên của Ủy ban Mặt trận tổ Quốc, hội Liên hiệp Phụ nữ, hội Nông dân, hội Cựu Chiến binh, Đoàn viên thanh niên, Liên đoàn lao động, Ban điều hành Khu phố, Tổ dân phố Các hội viên được trang bị kiến thức cơ bản về môi trường, Ô nhiễm môi trường ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng; Ô nhiễm trong nhà; Tác hại của rác thải và phân loại rác tại nguồn; Sống thân thiện môi trường;

Kỹ năng truyền thông môi trường; nước sạch và vệ sinh môi trường, Khai thác, bảo vệ và

sử dụng nước ngầm; Luật Bảo vệ môi trường; Kỹ năng điều hành câu lạc bộ và chương trình Hưởng ứng năm văn minh đô thị & đường phố không rác Hướng dẫn xây dựng Khu phố không rác theo mô hình quản lý môi trường dựa vào cộng đồng Riêng các hội viên Hội Nông dân được trang bị thêm kiến thức về Sử dụng an toàn thuốc bảo vệ thực vật; Giới thiệu mô hình ủ biogas, làm phân compost từ phân gia súc và rác thải nông nghiệp…

+ Phối hợp với Liên đoàn lao động thành phố tổ chức tập huấn cho 745 cán bộ công đoàn, cán bộ bảo hộ lao động, cán bộ môi trường của các doanh nghiệp với kiến thức cơ bản về môi trường; Ảnh hưởng của ô nhiễm môi trường đến sức khỏe công nhân lao động, các biện pháp giảm thiểu ô nhiễm công nghiệp; Phân loại rác tại nguồn, Kiến thức

cơ bản về sản xuất sạch hơn, Kỹ năng truyền thông về môi trường; Luật Bảo vệ môi trường và các quy định về môi trường

+ Tổ chức 15 đợt tập huấn cho 1.105 công nhân vệ sinh của Tổ Rác dân lập về phân loại chất thải rắn tại nguồn và giới thiệu mô hình hợp tác xã thu gom rác thải sinh hoạt + Tập huấn cho 388 hiệu phó, giáo viên các trường Trung học cơ sở, Tiểu học, Mầm non, giáo viên phụ trách phong trào đội của các trường về Kiến thức cơ bản về môi trường, thực hành kỹ năng truyền đạt kiến thức cơ bản về môi trường cho học sinh; Ô nhiễm nước, thực hành kỹ năng truyền đạt kiến thức về ô nhiễm nước; Rác thải, thực hành kỹ năng truyền đạt kiến thức về rác thải; Giới thiệu một số công cụ giảng dạy về

môi trường cho học sinh tiểu học; Tham quan thực tế và các kỹ năng hướng dẫn nhóm học sinh tham quan

- Ngoài ra, Chi cục BVMT TP.HCM còn biên soạn và phát hành các tài liệu tuyên

truyền

+ Biên soạn chuyên đề: Để phục vụ cho công tác tập huấn về bảo vệ môi trường trên địa bàn thành phố, hằng năm đã mời cộng tác viên là các chuyên gia trong lĩnh vực truyền thông môi trường, các giảng viên khoa môi trường của các trường đại học tham gia biên soạn các chuyên đề phục vụ tập huấn nâng cao nhận thức cộng đồng Đến nay, chương trình đã nghiệm thu được 25 chuyên đề về môi trường với những thông tin đa dạng và thiết thực

+ Phát hành tờ bướm, áp-phích, panô tuyên truyền: Việc biên soạn và phát hành tờ rơi, áp-phích, panô tuyên truyền nhằm cô đọng các thông tin về bảo vệ môi trường cho cộng đồng, và gây sự chú ý tại các khu vực công cộng qua các chiến dịch, phong trào môi trường Từ đó nhắc nhở cộng đồng cùng tham gia Bảo vệ môi trường Qua 6 năm tuyên truyền, Chi cục đã biên soạn 35 mẫu tờ bướm, áp-phích, panô với số lượng phát hành bao gồm: 2.384.000 tờ bướm, 41.540 áp-phích và 61 panô với nội dung súc tích, dễ nhớ và dễ hiểu nhằm tuyên truyền về các biện pháp giảm thiểu rác thải, hướng dẫn xử lý rác tại hộ gia đình, Vì đường phố không rác- Vì đô thị văn minh, tuyên truyền giao rác đúng giờ, lời khuyên về sử dụng nước sạch, 21 điều bạn có thể làm để tránh lãng phí nước, sử dụng

và bảo vệ nước ngầm, hãy cứu lấy kênh rạch TP.HCM, bảo vệ môi trường trong sản xuất công nghiệp, BVMT trong sản xuất nông nghiệp, học sinh tham gia BVMT, bảo vệ đa dạng sinh học, biến đổi khí hậu, lịch sử ngày môi trường thế giới và chiến dịch làm cho thế giới sạch hơn…

+ Phát hành phim tuyên truyền về môi trường: phối hợp với các đạo diễn, nhà xuất bản phim dàn dựng 4 phim tuyên truyền ngắn về môi trường với thời lượng trung bình khoảng 30 phút, phát hành tổng cộng 670 đĩa phim các loại và cung cấp về cho các đơn

vị triển khai tuyên truyền Ngoài các phim tự xuất bản, Chi cục BVMT TP.HCM mua 50

phim phóng sự, tuyên truyền về môi trường từ Tổng cục môi trường để đáp ứng yêu cầu tuyên truyền của các đơn vị khi cần thiết

Thu thập sách, truyện tranh về môi trường: Tính cho tới thời điểm này, đã thu thập

khoảng 400 đầu mục sách, truyện tranh, tạp chí các loại về môi trường Do kinh phí mua sách, truyện tranh, tạp chí khá lớn nên không thể mua với số lượng nhiều để phục vụ mọi đối tượng, các đầu sách trên được sử dụng cho mục đích triển lãm, cung cấp cho các bạn đọc mượn về tham khảo. [11]

CHƯƠNG 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 PHƯƠNG PHÁP THU THẬP, TỔNG HỢP THÔNG TIN SỐ LIỆU, TÀI LIỆU

Phương pháp thu thập thông tin, tư liệu được sử dụng để tìm kiếm, thu thập và chọn lọc những tài liệu liên quan đến kênh TL – BC, UBND phường 14, quận Gò Vấp

và UBND Phường Đông Hưng Thuận, Quận 12 Từ đó tiến hành bổ túc, chỉnh sửa tài liệu cho phù hợp với mục đích của đề tài

Thu thập tài liệu, số liệu về hiện trạng kênh TL – BC từ Chi cục BVMT TP.HCM,

từ Sở tài nguyên môi trường Tp HCM và các trung tâm khoa học công nghệ và viện nghiên cứu liên quan khác Số liệu, tài liệu thu thập bao gồm:

+ Kết quả quan trắc định kỳ chất lượng môi trường nước TL – BC

+ Các chương trình nâng cao nhận thức cộng đồng trong việc BVMT tại các kênh rạch trong nước, công tác quản lý môi trường tại các kênh rạch hiện nay

Thu thập thông tin về các điều kiện trong khu vực kênh nghiên cứu từ Chi cục BVMT TP.HCM bao gồm

+ Thông tin về điều kiện tự nhiên: vị trí địa lý, khí hậu, chế độ thủy văn…

+ Thông tin về điều kiện kinh tế - xã hội: cơ cấu kinh tế, dân số, …

Ngoài ra, còn thu thập tư liệu từ các giáo trình, báo cáo, dự án môi trường… để bổ sung một số thông tin cần thiết trong xây dựng các luận cứ cho đề tài

2.2 PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRA XÃ HỘI HỌC

Để nâng cao tính hiệu quả của phương pháp điều tra xã hội học cũng như để phù hợp với đặc thù đề tài, ta kết hợp đồng thời 02 phương pháp điều tra bằng trò chuyện và bằng phiếu khảo sát

2.2.1 Phương pháp điều tra bằng trò chuyện

Trong quá trình điều tra, tiến hành việc phỏng vấn các hộ gia đình sinh sống dọc tuyến kênh hoặc gần kênh TL – BC để thấy được nhận thức của người dân về hiện trạng cũng như về ý thức bảo vệ môi trường kênh rạch, thu nhận những ý kiến, đề xuất, những bức xúc của người dân về tình hình kênh rạch hiện tại, từ đó đưa ra những vấn đề còn tồn đọng cùng những những hoạt động phù hợp nhất cho việc thực hiện chương trình nâng cao nhận thức cộng đồng trong việc bảo vệ môi trường kênh rạch Một số hộ dân rất e dè trong việc trò chuyện về vấn đề môi trường nhạy cảm này, đặc biệt với người lạ mặt Vì vậy, ta cần quan tâm đến tâm lý của người dân rồi từ từ tiếp cận và trò chuyện với họ một cách thân thiện, tạo cho họ cảm giác tin tưởng và thoải mái, tránh đưa cuộc nói chuyện thành buổi chất vấn Trong quá trình nói chuyện ta nên chú ý hạn chế sử dụng những từ ngữ chuyên ngành, ví dụ như: kênh Tàu Hủ - Bến Nghé ta có thể linh hoạt sử dụng từ “mé sông”, trong quá trình tuyên truyền về phân loại rác từ “rác tái chế”

ta có thể thay đổi là “rác ve chai”

2.2.2 Phương pháp điều tra bằng phiếu

Phương pháp điều tra bằng phiếu khảo sát được xây dựng trên cơ sở các vấn đề liên quan đến hiện trạng môi trường kênh Các câu hỏi trong phiếu được thiết lập sao cho đảm bảo thu thập được các thông tin thiết yếu phục vụ cho đề tài, đánh giá được mức độ quan tâm của người dân tới vấn đề môi trường sống

Phiếu khảo sát được trình bày theo dạng trắc nghiệm, người dân chỉ cần chọn đáp

án có sẵn trên phiếu sao cho phù hợp, với những góp ý trực quan thì có thể ghi vào câu trả lời khác hoặc kiến nghị phía dưới của phiếu

Phiếu khảo sát về hiện trạng môi trường kênh TL – BC được thực hiện thông qua tham vấn 200 ý kiến cộng đồng tại các quận 12, Gò Vấp dọc theo tuyến kênh Xác định

số phiếu điều tra và đặc điểm của từng khu vực điều tra dọc theo tuyến kênh TL – BC được trình bày trong bảng 2.2

Bảng 2.2 Phân chia số phiếu điều tra dọc khu vực kênh TL – BC

phiếu Đặc điểm đoạn kênh chảy qua địa bàn

- Dân nhập cư nhiều, nhà gần kênh ít

- Nước không có rác nhưng rất đen, nước vẫn có mùi tuy nhiên không nặng lắm, cứ 200m là có một đoạn bờ kè chuẩn bị xây dựng

- Hai bên bờ kênh cỏ mọc nhiều, chưa được đắp cao

- Hai bên bờ kênh phần lớn nhà dân đã được giải tỏa,

bờ kênh đã thông thoáng hơn và được đắp cao để chuẩn bị xây bờ kè và đường đi dọc kênh

- Lục bình dưới nước còn nhiều, nước vẫn đen nhưng dường như không còn hôi

2.3 PHƯƠNG PHÁP THAM KHẢO Ý KIẾN CHUYÊN GIA

Trong quá trình tiến hành xây dựng các hoạt động cho chương trình nâng cao nhận thức cộng đồng về môi trường (xây dựng nội dung chương trình tập huấn, tổ chức các ngày Chủ nhật xanh, thực hiện khu phố không rác…) thì sự hướng dẫn, hỗ trợ của các cán bộ tại Phòng Tài Nguyên và Môi trường phường 14 quận Gò Vấp và Đông Hưng Thuận Q.12, những nhà chuyên môn, những cán bộ trong các tổ chức đoàn hội, lãnh đạo khu phố tại khu vực nghiên cứu là rất cần thiết

2.4 PHƯƠNG PHÁP XỬ LÝ – THỐNG KÊ SỐ LIỆU

Phương pháp xử lý – thống kê số liệu được sử dụng sau khi đã chọn lọc, thu thập các thông tin, số liệu cần thiết cho đề tài từ Chi cục BVMT TP.HCM, các trung tâm

nghiên cứu liên quan và số phiếu khảo sát đã điều tra từ cộng đồng dân cư trong khu vực nghiên cứu Ta tiến hành tổng hợp, phân tích dữ liệu nghiên cứu với các phần mềm: Microsoft Word, Microsoft Excel Kết quả các số liệu sau khi qua xử lý sẽ được biểu diễn bằng biểu đồ, đồ thị hay bảng biểu và được trình bày trong phần kết quả nghiên cứu

2.5 XÂY DỰNG CHƯNG TRÌNH NÂNG CAO NHẬN THỨC CHO THIẾU NHI

Truyền thông môi trường không nhằm quá nhiều vào việc phổ biến thông tin mà nhằm vào việc chia sẻ nhận thức về một phương thức sống bền vững và nhằm khả năng giải quyết các vấn đề môi trường cho các nhóm người trong cộng đồng xã hội

Dựa trên cơ sở lý thuyết của truyền thông môi trường, đề tài nghiên cứu xây dựng chương trình nâng cao nhận thức gồm hai nội dung chính tổ chức tập huấn nâng cao nhận thức cộng đồng và tổ chức các hoạt động vận động

Tổ chức các buổi tập huấn theo hai đối tượng thanh thiếu nhi, dán poster về chương trình nâng cao nhận thức cộng đồng tại bản tin của phường, khu phố …

2.5.1 Tập huấn tuyên truyền nâng cao nhận thức cộng đồng

Bên cạnh việc làm vệ sinh để giữ đường phố sạch đẹp thì tập huấn, tuyên truyền để nâng cao ý thức người dân cũng là một trong những giải pháp tối ưu nhằm góp phần bảo

vệ môi trường kênh cũng như của địa phương, vì chỉ khi người dân có được ý thức, thấy được trách nhiệm, lợi ích của chính bản thân mình từ môi trường sạch mang lại thì mới

có thể đảm bảo được lợi ích chung của xã hội Do vậy, các chương trình tập huấn nhằm

tuyên truyền, nâng cao vào ý thức người dân được diễn ra rộng rãi, thường xuyên với đối tượng thanh thiếu nhi

2.5.1.1 Cho đối tượng thanh thiếu nhi

Trong chương trình tập huấn nâng cao nhận thức cộng đồng trong bảo vệ môi trường kênh rạch, tôi đã thực hiện các buổi tập huấn cho đối tượng học sinh phường 14 của quận Gò Vấp về bảo vệ môi trường kênh TL – BC Kế hoạch cụ thể sẽ được trình bày ở phụ lục 4

Với đối tượng là học sinh cấp 1, 2 nên việc tập huấn có sự khác biệt nhiều so với người lớn Việc dùng các từ ngữ, hình ảnh gần gủi, dễ hiểu sẽ diễn tả được cho các em hiểu về môi trường cũng như hình thành ý thức bảo vệ chúng nhanh chóng hơn Để hướng dẫn các em xé vỏ nylon và phân loại rác vô cơ và hữu cơ, các phần bánh có vỏ nylon bọc ngoài được chuẩn bị sẵn cho mỗi em cùng làm theo để nhớ lâu và giúp các em

có hứng thú với buổi sinh hoạt; khi nói về kênh Tham Lương, những gợi ý thân thuộc giúp các em dễ nhận dạng như tên một món ăn thường có vào những ngày rằm; khi nói

về cây lục bình, bức tranh có sáu cái bình mô tả nó nhằm cho các em dễ hiểu và dễ nhớ

Ý nghĩa: giúp cho các em thiếu nhi nhận thức them về môi trường xung quanh và

từ đó tuyên truyền đến gia đình về việc bảo vệ môi trường

2.5.2.2 Xếp túi giấy sử dụng thay túi nilon

Nội dung: Nhằm góp phần giảm thiểu việc sử dụng túi nylon khó phân hủy, hàng tuần các buổi hướng dẫn các em thanh thiếu nhi của phường 14 quận Gò Vấp xếp túi từ giấy tái chế, lịch cũ để thay thế cho túi nilon khi đựng một số vật dụng trong nhà Xếp túi giấy sử dụng thay túi nylon được triển khai và thực hiện liên tục hàng tuần đối với đối tượng thanh thiếu nhi của phường

Ý nghĩa: Giúp cho các em thiếu nhi hiểu thêm về tác hại của túi nylon đến môi trường, bên cạnh đó giúp các em có thể tự tay làm được những chiếc túi bằng giấy để có thể đựng vật dụng cũng như là bảo vệ môi trường

2.5.2.3 Làm lọ hoa tái chế

Nhóm thực hiện đề tài đã hướng dẫn các em thanh thiếu nhi làm các lọ hoa từ vật liệu tái chế vào các ngày 22/02/2015, 26/04/2015, 19/07/2015 Những vật liệu này là do chính các em tự thu nhặt gồm các vật liệu như giấy báo cũ, giấy gói quà, ống hút…

Ý nghĩa: Các em thiếu nhi có thể tự tay làm ra những vật dụng hữu ích từ những thứ đã qua sử dụng, tạo sự hấp dẫn cho các em trong việc tham gia bảo vệ môi trường

Ý nghĩa: thông qua trò chơi sẽ giúp các em thiếu nhi tiếp thu nhanh hơn những vấn

đề về môi trường hiện nay

2.5.2.6 Tổ chức cuộc thi “Tìm hiểu về môi trường”

Hưởng ứng thực hiện Mô hình Quản lý môi trường kênh rạch dựa vào cộng đồng, Nhóm thực hiện đề tài đã tổ chức cuộc thi "Môi Trường" vào ngày 16/11/2014 tại UBND phường 14, quận Gò Vấp Với sự tham gia của sinh viên Khoa Khoa Học Môi Trường cùng với thanh niên, thiếu nhi phường 14, Quận Gò Vấp đã làm cho cuộc thi trở nên sinh động và hấp dẫn hơn

Nội dung: cuộc thi được tổ chức nhằm giúp cho các em thanh thiếu nhi ở địa phương nắm được các kiến thức về môi trường Cuộc thi gồm có 3 vòng thi: Sản phẩm tái chế, thời trang tái chế và rung chuông vàng Thông qua hình thức thi rung chuông vàn nhằm cung cấp thêm kiến thức môi trường cho các em thiếu nhi, tuyên truyền về tái chế tái sử dụng thông qua hình thức sản phẩm tái chế và thời trang tái chế

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN

3.1 KẾT QUẢ THAM VẤN Ý KIẾN CỘNG ĐỒNG

Đề tài nghiên cứu đã tiến hành khảo sát tại kênh TL – BC là 200 phiếu

3.1.1 Hiện trạng môi trường kênh

Hình 3.1 Hiện trạng môi trường kênh TL – BC trước cải tạo

Kết quả khảo sát ý kiến cộng đồng về môi trường kênh TL– BC thì màu đen là đặc trưng ô nhiễm mà nhiều người lựa chọn nhất chiếm tỉ lệ 97.5% (với 195/200 người) và kèm theo đó cũng là tình trạng mùi hôi thối với tỉ lệ 85.5%, vẫn có người khảo sát cho rằng kênh không ô nhiễm với 3/200 người (chiếm tỉ lệ 1.5%) đây là do người dân sống tại đây không lâu chừng 4-5 năm nên chưa thấy rõ mức độ ô nhiễm kênh trước đó, và

Có mùi hôi thối