Truyện ngắn Đoàn Lê từ góc nhìn thể loại

Các tác giả Từ điển văn học thì giải thích: “Truyện ngắn là hình thức tự sự loại nhỏ, tập trung mô tả một mảnh của cuộc sống: một biến cố hay một vài biến cố xảy ra trong một giai đoạn n

======

HOÀNG THỊ LAN HƯƠNG

TRUYỆN NGẮN ĐOÀN LÊ

TỪ GÓC NHÌN THỂ LOẠI

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Mã số: 60 22 01 20

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học : TS NGUYỄN THỊ KIỀU ANH

HÀ NỘI - 2017

người đã tận tình hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu để hoàn thành luận văn này

Tôi cũng xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo khoa Ngữ văn và Phòng sau đại học trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu tại trường

Tôi cũng xin được bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc đến BGĐ, bạn bè, đồng nghiệp Trung tâm GDNN- GDTX huyện Bình Xuyên - Vĩnh Phúc cùng gia đình và những người thân yêu đã tạo mọi điều kiện thuận lợi, động viên và giúp đỡ tôi hoàn thành khóa học

Hà Nội, ngày tháng năm 2017

Tác giả luận văn

Hoàng Thị Lan Hương

tôi Các nội dung nêu trong luận văn là kết quả học tập, nghiên cứu của tôi và chưa được công bố trong bất cứ một công trình nào khác

Hà Nội, ngày tháng năm 2017

Tác giả luận văn

Hoàng Thị Lan Hương

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 1

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 5

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Đóng góp của luận văn 7

7 Bố cục của luận văn 7

Chương 1 KHÁI LƯỢC CHUNG VỀ TRUYỆN NGẮN VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA ĐOÀN LÊ 9

1.1 Một số vấn đề lí thuyết về thể loại truyện ngắn 9

1.2 Khái lược truyện ngắn Việt Nam thời kì đổi mới 13

1.2.1 Những tiền đề lịch sử, thẩm mĩ của truyện ngắn Việt Nam thời kì đổi mới 13

1.2.2 Những cách tân của truyện ngắn Việt Nam thời kì đổi mới 17

1.3 Hành trình sáng tác của Đoàn Lê 21

1.3.1 Những chặng đường chính trong cuộc đời cầm bút 21

1.3.2 Truyện ngắn Đoàn Lê trong dòng chảy của truyện ngắn Việt Nam thời kì đổi mới 24

Chương 2 CỐT TRUYỆN VÀ NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN ĐOÀN LÊ 30

2.1 Cốt truyện 30

2.1.1 Giới thuyết về cốt truyện 30

2.1.2 Cốt truyện trong truyện ngắn Đoàn Lê 32

2.1.2.1 Cốt truyện truyền thống 32

2.1.2.2 Cốt truyện kì ảo 37

2.1.2.3 Cốt truyện tâm lí 41

2.2.2 Nhân vật trong truyện ngắn Đoàn Lê 46

2.2.2.1 Nhân vật bi kịch 46

2.2.2.2 Nhân vật tha hóa 54

2.2.2.3 Nhân vật là hiện thân của cái đẹp 63

Chương 3 KẾT CẤU, NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU TRONG TRUYỆN NGẮN ĐOÀN LÊ 68

3.1 Kết cấu 68

3.1.1 Khái niệm kết cấu 68

3.1.2 Các hình thức kết cấu trong truyện ngắn Đoàn Lê 69

3.1.2.1 Kết cấu đảo lộn thời gian của sự kiện 69

3.1.2.2 Kết cấu liên hoàn 74

3.1.2.3 Kết cấu trùng điệp 76

3.2 Ngôn ngữ 79

3.2.1 Quan niệm về ngôn ngữ trong văn học 79

3.2.2 Đặc điểm ngôn ngữ trong truyện ngắn Đoàn Lê 80

3.2.2.1 Ngôn ngữ đậm chất hiện thực- đời thường 80

3.2.2.2 Ngôn ngữ mang đậm chất trữ tình 82

3.3 Giọng điệu 85

3.3.1 Quan niệm về giọng điệu trong văn học 85

3.3.2 Giọng điệu trong truyện ngắn Đoàn Lê 86

3.3.2.1 Giọng điệu hài hước, châm biếm 87

3.3.2.2 Giọng điệu thương cảm, xót xa 90

3.3.2.3 Giọng điệu mang tính triết lí, chiêm nghiệm 92

KẾT LUẬN 97

TÀI LIỆU THAM KHẢO 99

hiệp văn học toàn quốc (truyện Trinh tiết xóm Chùa), Giải A tạp chí Sông Hương (truyện Đêm ngâu vào), Giải thưởng Tạp chí tác phẩm Văn học (truyện Hạt vừng)… Đặc biệt tập truyện ngắn Trinh tiết xóm Chùa đã được

dịch ra tiếng Anh và giới thiệu với bạn đọc Mĩ

2 Với những đóng góp kể trên cho nền văn xuôi Việt Nam đương đại,

trong thời gian gần đây đã có nhiều hướng tiếp cận văn xuôi của Đoàn Lê nhưng chủ yếu nghiêng về thế giới nghệ thuật, những đặc sắc về nội dung, yếu tố tự truyện trong văn xuôi của bà Hầu như chưa có hướng nghiên cứu sáng tác của Đoàn Lê xét về phương diện thể loại Chính vì vậy, chúng tôi

chọn đề tài “Truyện ngắn Đoàn Lê từ góc nhìn thể loại” với mong muốn

giúp độc giả hôm nay nhận diện một gương mặt văn học và từ đó nhìn nhận diện mạo của văn chương đương đại

2 Lịch sử vấn đề

Như trên đã nói, truyện ngắn là thế mạnh của Đoàn Lê Ở thể loại này, Đoàn Lê đã có những đóng góp không nhỏ cho nền văn học Việt Nam đương đại Trong quá trình tìm hiểu về Đoàn Lê và tác phẩm của bà, chúng tôi thu thập được một số bài viết, công trình nghiên cứu để tạo cơ sở cho một cái nhìn bao quát về truyện ngắn của nhà văn

Trước hết là những bài viết giới thiệu khái quát về tác giả Đoàn Lê Tác

giả Vũ Quốc Văn đã chỉ ra tài năng nhiều mặt của nhà văn và khẳng định:

“Đoàn Lê được nhiều người biết đến là một người đa tài, nhưng hơn hết sáng tác văn chương và chỉ xưng danh Nhà văn mới là tiêu biểu nhất, mới là cách suy tôn, xướng gọi đúng nhất về chị”[61] Đồng quan điểm trên, nhà văn Hồ Anh Thái đưa ra nhận định: "Không biết gọi Đoàn Lê là "nhà" gì cho đúng? Nhà biên kịch, đạo diễn, họa sĩ? Nhà thơ, thiết kế phim trường, nhà văn? Ở vị trí nào, chị cũng có đóng góp và thử sức Nhưng với tôi, chị xuất sắc nhất ở vai trò một nhà văn"[48] Có thể thấy những đánh giá kể trên đã giúp chúng ta

thấy được chân dung Đoàn Lê, một nghệ sĩ đa tài, có nhiều cống hiến cho nghệ thuật, nhất là trong lĩnh vực văn chương

Tuy nhiên đáng chú ý hơn cả trong những bài viết về Đoàn Lê là những bài viết bàn về truyện ngắn của bà Là người dành nhiều sự quan tâm đến các sáng tác của Đoàn Lê, nhà văn Hồ Anh Thái đã có đánh giá xác đáng về chất

giọng độc đáo trong văn xuôi của nữ sĩ: “Một giọng văn được nhớ, nền nã, dung dị, bao giờ cũng kèm theo chất hài hước ngấm ngầm”[49] Tác giả Vũ Quốc Văn trong bài Thấp thoáng Đoàn Lê đã nhấn mạnh sức lôi cuốn, hấp dẫn của truyện ngắn Đoàn Lê bằng những liên tưởng thú vị, tinh tế: “Nó như gió, như nước, hư thực hữu hình, vô ảnh cuốn người ta mê hoặc người ta khôn cưỡng lại để cười, buồn thương xót xa rồi mở mắt mà thức ngộ, mà nhận chân cuộc sống” [60]

Còn học giả người Mỹ, Bonnier Crown khi đọc tập truyện Nghĩa địa xóm Chùa đã nêu cảm nhận của mình: “Đoàn Lê đã viết truyện ngắn như những viên đá quý, những truyện ngắn có thể đọc như những truyện phúng

dụ, châm biếm, huyễn tưởng Tập truyện ngắn phản ánh sự suy sụp các giá trị truyền thống trước sự tham lam, hám lợi, quan liêu, đua đòi, sự áp bức giai cấp và tình dục, sự tham nhũng và vi phạm nhân quyền tác phẩm này của Đoàn Lê rất đáng giới thiệu vì văn phong tinh tế, linh hoạt, nó không chỉ

là một sự lựa chọn tốt cho văn học châu Á, mà còn cho các lớp học viết văn”[62] Sự đánh giá đó cho thấy sức hấp dẫn, lôi cuốn đặc biệt của truyện

ngắn Đoàn Lê không chỉ với độc giả trong nước mà với cả độc giả nước ngoài

Tạp chí Nghiệp Đoàn Phát Hành (Consortium Distributors) khi giới thiệu về tập truyện ngắn Trinh tiết xóm Chùa đã nhận xét rất tinh tế về phong cách sáng tác của Đoàn Lê và giá trị tập truyện ngắn này: "Đoàn Lê được ghi nhận ở phong cách đa dạng và sức sáng tạo tươi mới Với giới học giả Mỹ, những truyện ngắn này cho một cái nhìn vào bên trong văn hóa Việt Nam sau đổi mới Với người đọc nói chung, đây là những tác phẩm bao quát và đầy nhân văn về những đề tài như lòng tham, hôn nhân, ly dị, tuổi già; đó là những tác phẩm về quyền con người, khảo sát tất cả những gì bí ẩn tinh tế của trái tim người "[25, 4]

Trong bài viết Cảm hứng trào lộng trong văn xuôi sau 1975, khi đề cập

đến cảm hứng trào lộng biểu hiện trong văn xuôi sau 1975, tác giả Nguyễn

Thị Bình viết: “Các tác phẩm Thành hoàng làng xổ số, Đất xóm Chùa của

Văn xuôi Việt Nam 1975- 1995, những đổi mới cơ bản, tác giả này nhận xét:

“Thành hoàng làng xổ số, Đất xóm Chùa là sự phóng đại hiện thực theo con mắt trào lộng, còn Người đẹp xóm Chùa là số phận của nghệ thuật chân chính trong môi trường phàm tục” [7]

Trên trang web của Tập đoàn Tân Tạo (www.itaexpress.com.vn ngày 18/10/2007) có đăng bài viết Người khách đêm giao thừa, phút trải lòng của Đoàn Lê bình luận về tập truyện ngắn Người khách đêm giao thừa, trong đó

có đoạn “Tập truyện ngắn “Người khách đêm giao thừa” vẻn vẹn 12 truyện ngắn - 12 lần tâm linh tác giả run lên dưới cái rét cuộc đời Những khoảnh khắc tận cùng của một giây cuối, một lần cuối và một con người đứng bơ vơ

rồi đổ bóng xuống lòng nhân thế Từng trang văn xuôi xông lên mùi cát bụi, mùi nước mắt, mùi mồ hôi nghe thật gần gũi thân quen” Ý kiến của tác giả Cao Năm về tập truyện .Và sex cho rằng: “Đọc suốt 305 trang sách ta thấy toát lên sự hồn nhiên tươi trẻ mỡ màu Tôi nghĩ với một người cầm bút nhất là viết văn xuôi giữ được giọng điệu văn chương như thế cũng đã là điều đáng quý Nhưng còn hơn thế khi đọc mỗi truyện ngắn của Đoàn Lê ta đều thấy toát lên sự cảm thông chia sẻ bao dung với những phận người đôi khi có

cả những người có chút ít thành đạt trong văn chương nghệ thuật mà ngoài đời hay gọi họ là trí thức nhưng trong sâu thẳm tâm hồn họ lại đang có những giằng xé mất mát đắng cay cùng cực mà chỉ nhìn bề ngoài thì không dễ nhận ra bởi ý thức tự thân và sự hòa đồng của họ rất cao.”[37]

Yếu tố kì ảo là một trong những yếu tố làm nên nét đặc sắc trong truyện

ngắn của Đoàn Lê Điều này được chính tác giả trải lòng khi viết truyện Chờ nhật thực: “Yếu tố kì ảo được sử dụng, nhằm tôn lên những nét hiện thực và lịch sử” Nhà văn Hồ Anh Thái trong bài viết Đoàn Lê “chị tôi” đã chỉ ra vai trò của yếu tố kì ảo trong hai truyện Nghĩa địa xóm Chùa và Lên ruồi: “Nghĩa địa xóm Chùa và Lên ruồi nằm trong mạch những truyện có yếu tố kỳ ảo của Đoàn Lê Thật ra trong những truyện kỳ ảo nhất của chị thì cái thực vẫn lấn cái ảo, cái ảo chỉ làm lạ hóa, chỉ thay đổi một góc nhìn hiện thực, chứ không phải là yếu tố xoay chuyển và quyết định hiện thực nghệ thuật Nghĩa địa xóm Chùa bê nguyên vẹn những mẫu người của dương thế xuống cõi âm Lên ruồi thì bê đầy đủ nhưng con người ấy “lên” cõi ruồi, trên xã hội ruồi cũng thường tình như cõi người vậy”[48]

Gần đây, một số công trình luận văn đã tiếp cận, nghiên cứu văn xuôi

Đoàn Lê trên nhiều phương diện Năm 2011, luận văn Đặc sắc truyện ngắn Đoàn Lê của Nguyễn Thị Lộc đã khai thác các khía cạnh nổi bật trong truyện

ngắn Đoàn Lê: bức tranh đời sống hiện thực và những đặc sắc nổi bật trong

truyện ngắn Đoàn Lê Năm 2013, tác giả Nguyễn Thị Khánh Minh đã dựa vào

lí thuyết tự sự học trong luận văn Nghệ thuật tự sự trong văn xuôi Đoàn Lê

trên các khía cạnh: không gian- thời gian tự sự, các cấp độ tự sự và người kể

chuyện Năm 2014, tác giả Bùi Thị Thu với đề tài Yếu tố tự truyện trong văn xuôi Đoàn Lê đã khai thác các vấn đề: chất liệu đời tư, các đề tài trong văn

xuôi Đoàn Lê và mô hình thế giới nghệ thuật trong văn xuôi Đoàn Lê

Từ sự phân tích trên có thể thấy, truyện ngắn Đoàn Lê mặc dù đã được giới phê bình nghiên cứu trao đổi, nhận xét, đánh giá, làm sáng tỏ trên nhiều phương diện nhưng phương diện thể loại thì vẫn chưa được khảo sát một cách

tỉ mỉ, hệ thống, chưa thực sự trở thành đối tượng nghiên cứu độc lập của một công trình nào Tuy nhiên, những ý kiến này vẫn là những gợi ý, những định hướng quý giá giúp chúng tôi tiếp tục đi sâu nghiên cứu một cách tương đối toàn diện, có hệ thống vấn đề này

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Thực hiện đề tài này, chúng tôi nhằm mục đích làm rõ những đặc sắc riêng trong truyện ngắn của Đoàn Lê trên phương diện thể loại, từ đó khẳng định những đóng góp của nhà văn đối với văn xuôi Việt Nam đương đại, nhất

là ở thể loại truyện ngắn

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu đã nêu ở trên, chúng tôi đề ra những nhiệm vụ nghiên cứu chính sau:

- Nghiên cứu những vấn đề lí thuyết thể loại có liên quan đến đề tài

- Nghiên cứu những phương diện cơ bản về thể loại trong truyện ngắn của Đoàn Lê: cốt truyện, nhân vật, kết cấu, ngôn ngữ và giọng điệu

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Luận văn tập trung nghiên cứu các khía cạnh nổi bật của thể loại truyện ngắn: cốt truyện, nhân vật, kết cấu, ngôn ngữ và giọng điệu trong truyện ngắn Đoàn Lê

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu thể loại truyện ngắn Đoàn Lê qua một số tập truyện ngắn tiêu biểu sau:

- Thành hoàng làng xổ số- Nhà xuất bản Phụ nữ, Hà Nội 1990

- Nghĩa địa xóm Chùa- Nhà xuất bản Hội nhà văn, 1999

- Trinh tiết xóm Chùa- Nhà xuất bản Hội nhà văn, 2005

- Người khách đêm giao thừa- Nhà xuất bản Phụ nữ, 2007

- Và sex- Nhà xuất bản Thanh niên, 2010

- Đoàn Lê- tác phẩm chọn lọc- Nhà xuất bản Phụ nữ, 2011

Ngoài ra, chúng tôi cũng chú ý một số truyện ngắn gần đây, chưa được tập hợp in thành truyện của tác giả như:

5 Phương pháp nghiên cứu

Khi tiến hành thực hiện đề tài này, chúng tôi đã sử dụng những phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau:

5.1 Phương pháp thống kê, phân loại

Phương pháp thống kê, phân loại giúp cho việc nghiên cứu, phân loại các kiểu cốt truyện, nhân vật, kết cấu, ngôn ngữ và giọng điệu nghệ thuật

trong truyện ngắn Đoàn Lê

5.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp

Phương pháp phân tích, tổng hợp giúp cho việc nghiên cứu, phân tích, cắt nghĩa, lí giải các phương diện truyện ngắn của Đoàn Lê Từ đó khái quát những vấn đề chung về thể loại trong toàn bộ truyện ngắn của nhà văn

5.3 Phương pháp so sánh, đối chiếu

Đây là phương pháp giúp cho việc chỉ ra những đặc trưng riêng của truyện ngắn Đoàn Lê trong tương quan với truyện ngắn Việt Nam thời kì đổi mới, với những cây bút cùng thời và với văn học giai đoạn trước

5.4 Phương pháp tiếp cận thi pháp học

Phương pháp tiếp cận thi pháp học giúp cho việc nghiên cứu truyện ngắn Đoàn Lê từ phương diện hình thức, nhận diện được những đóng góp mới, sáng tạo của nhà văn trong cách xây dựng cốt truyện, các kiểu nhân vật, ngôn ngữ, giọng điệu nghệ thuật

5.5 Phương pháp loại hình

Phương pháp loại hình giúp chúng tôi nghiên cứu truyện ngắn Đoàn Lê

từ những đặc điểm về thể loại truyện ngắn nói chung

6 Đóng góp của luận văn

- Luận văn tập trung tìm hiểu truyện ngắn Đoàn Lê từ góc nhìn thể loại nhằm bước đầu chỉ ra những đóng góp của Đoàn Lê đối với nền văn xuôi Việt Nam đương đại ở phương diện thể loại

- Thấy được những nét riêng trong nghệ thuật xây dựng cốt truyện, nhân vật, tổ chức kết cấu, ngôn ngữ và giọng điệu cơ bản trong truyện ngắn Đoàn Lê

- Thực hiện luận văn này, chúng tôi mong được đóng góp một chút công sức cho công tác nghiên cứu, phê bình văn học trong giai đoạn hiện nay

7 Bố cục của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, phần nội dung chính của luận văn được triển khai thành 3 chương:

Chương 1 Khái lược chung về truyện ngắn và hành trình sáng tác của

Đoàn Lê

Chương 2 Cốt truyện và nhân vật trong truyện ngắn Đoàn Lê

Chương 3 Kết cấu, ngôn ngữ và giọng điệu trong truyện ngắn Đoàn Lê

Chương 1 KHÁI LƯỢC CHUNG VỀ TRUYỆN NGẮN VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA ĐOÀN LÊ 1.1 Một số vấn đề lí thuyết về thể loại truyện ngắn

Thuật ngữ truyện ngắn ra đời khá muộn, vào thế kỉ XIX ở phương Tây

Do “Truyện ngắn là một thể loại muôn hình muôn vẻ, biến đổi không ngừng”

(D Gronopxki ) nên xung quanh thuật ngữ này có rất nhiều định nghĩa khác nhau

K Pautôpxki quan niệm: “Truyện ngắn là một truyện viết ngắn gọn, trong đó cái không bình thường hiện ra như một cái gì bình thường, và cái gì bình thường hiện ra như một cái gì không bình thường” [53, 403] Theo các tác giả Từ điển Thuật ngữ văn học, truyện ngắn là: “Tác phẩm tự sự cỡ nhỏ Nội dung của thể loại truyện ngắn bao trùm hết các phương diện của đời sống: đời tư, thế sự hay sử thi, nhưng cái độc đáo của nó là ngắn Truyện ngắn được viết ra để tiếp thu liền một mạch, đọc một hơi không nghỉ.”[17] Các tác giả Từ điển văn học thì giải thích: “Truyện ngắn là hình thức tự sự loại nhỏ, tập trung mô tả một mảnh của cuộc sống: một biến cố hay một vài biến cố xảy ra trong một giai đoạn nào đó của đời sống nhân vật, thể hiện một khía cạnh nào đó của vấn đề xã hội” [39, 137]

Có thể nói, những định nghĩa trên đã bổ sung cho nhau và làm nổi bật những đặc trưng cơ bản của truyện ngắn

Đặc điểm cơ bản nhất của truyện ngắn để phân biệt truyện ngắn với truyện dài, tiểu thuyết là “ngắn” Thông thường dung lượng của một truyện ngắn co giãn khoảng từ 3 đến 50 trang Dưới con số 3 trang, người ta gọi là

“truyện ngắn mini”, hoặc “truyện ngắn trong lòng bàn tay”; trên con số 50 trang, người ta gọi là truyện vừa, trên 100 trang là tiểu thuyết Những cách gọi này tương ứng với các khái niệm đoản thiên tiểu thuyết (truyện ngắn), trung

thiên tiểu thuyết (truyện vừa), trường thiên tiểu thuyết (truyện dài) vốn phổ biến ở Việt Nam vào thời kỳ đầu của văn xuôi tự sự hiện đại Giải thích đặc

điểm “ngắn” của truyện ngắn, nhà văn Nguyên Ngọc viết: “Sở dĩ truyện ngắn ngắn, sở dĩ người ta có thể viết ngắn là vì người ta đã biết quá nhiều Quá nhiều đến mức có thể tước bỏ tất cả những gì phù phiếm, không cốt lõi, không quan trọng Phải có rất nhiều nguyên liệu thì mới có thể chưng cất Truyện ngắn vì nó là tác phẩm nghệ thuật chưng cất, chứ không phải là nguyên liệu thô” [53, 317]

Trong truyện ngắn, số lượng câu chữ giới hạn nhưng lại có “sức chứa”,

“sức mở” rất lớn Khi bàn về dung lượng truyện ngắn, trong một cuộc trao đổi

về truyện ngắn trên Báo Văn nghệ quân đội năm 1992, nhà văn Nguyễn Minh

Châu đã nhấn mạnh: “Dung lượng truyện ngắn hiện nay rất lớn, trong độ ba trang mấy nghìn chữ mà rõ mặt cuộc đời, một kiếp người, một thời đại Các truyện ngắn bây giờ dung lượng rất nặng, dung lượng của nó là dung lượng của cả một cuốn tiểu thuyết, bởi vì cái đặc sắc của thể loại buộc nó phải dồn nén lại, cho đến sắc lịm, nhọn hoắt Như vậy dung lượng hay chất lượng nghệ thuật của truyện ngắn bình đẳng với tiểu thuyết”[53,67]

Đối với truyện ngắn, nhân vật là một yếu tố cốt yếu.Do lệ thuộc vào số trang eo hẹp, với cốt truyện tập trung, sự kiện dồn dập cho nên số lượng nhân vật trong truyện ngắn không nhiều Truyện ngắn thường ít nhân vật, nhà văn không thể miêu tả quá trình phát triển tính cách của nhân vật từ lúc trưởng thành, biến đổi, đấu tranh hay dằn vặt như trong tiểu thuyết mà chỉ đi sâu vào một khía cạnh, một thời điểm trong cuộc đời nhân vật Là một hình thức tự sự

cỡ nhỏ, truyện ngắn thường hướng tới việc “thể hiện một bước ngoặt, một trường hợp, một trạng thái nhân vật” Dù không được khắc họa sắc nét về

ngoại hình, lí lịch nhưng người đọc vẫn hình dung được gương mặt tinh thần tương đối trọn vẹn của nhân vật Ở các truyện ngắn đặc sắc, bao giờ các tác

giả cũng xây dựng được những nhân vật điển hình: AQ (AQ chính truyện - Lỗ Tấn), Chí Phèo (Chí Phèo - Nam Cao)

Trong truyện ngắn, cốt truyệncó vai trò quan trọng Song, khác với tiểu

thuyết, cốt truyện của truyện ngắn “thường tự giới hạn về thời gian, không gian” (Lại Nguyên Ân) Nếu tiểu thuyết dõi theo cả một hay nhiều số phận

nhân vật, và tái hiện một bức tranh xã hội rộng lớn với nhiều mâu thuẫn, xung đột và diễn biến thì truyện ngắn tập trung vào một khoảnh khắc, trong đó xây dựng một tình huống truyện Tình huống là điểm giao cắt của nhiều yếu tố cùng một lúc, qua đó tính cách của nhân vật tức thì hiện ra và vấn đề đột nhiên được phơi mở Các nhà văn, nhà nghiên cứu ở Việt Nam đôi khi đồng nhất khái niệm tình huống với tình thế Nhà văn Nguyễn Minh Châu cho

rằng: “Với truyện ngắn và với một tác giả có kinh nghiệm viết… đôi khi người ta nghĩ ra được một cái tình thế xảy ra chuyện, thế là coi như xong một nửa… tình thế truyện không cần đến những mâu thuẫn gay gắt như kịch, nhưng nó là cái cớ hết sức chắc chắn, hết sức cụ thể và mang tính riêng, ở đó cốt truyện và nhân vật nương tựa vào nhau để thực hiện đắc lực tất cả ý định của tác giả, ví như một cây cọc vững chắc để cho cây bí leo lên mà ra hoa

lại là một “mặt cắt của dòng đời” Nếu tiểu thuyết “diễn tả một quá trình vận động của cuộc sống” thì truyện ngắn lại “tập trung vào một tình thế thể hiện một bước ngoặt, một trường hợp hay một tâm trạng nhân vật”, nếu tiểu thuyết

“mở ra một diện” thì truyện ngắn “tập trung xoáy vào một điểm”.

Ở truyện ngắn, chi tiết đóng vai trò rất quan trọng Nó góp phần tạo dựng cảnh trí, không khí, tình huống và khắc họa tính cách, hành động, tâm tư

nhân vật Nhận xét về điều này, nhà văn Nguyên Ngọc khẳng định: “Truyện ngắn có thể có cốt truyện, thậm chí cốt truyện li kì, gay cấn, kể được Truyện ngắn cũng có thể chẳng có cốt truyện gì cả, không kể được nhưng truyện

ngắn không thể nghèo chi tiết Nó sẽ như nước lã” [53, 331. Không chỉ vậy,

nhiều chi tiết đắt giá có thể nâng tác phẩm lên đến “cấp độ tượng trưng, tạo sức ám ảnh (hay là có ấn tượng mạnh)”[53, 73] Văn học của chúng ta, có

nhiều tác giả, nhiều tác phẩm đã lựa chọn được những chi tiết như thế: chi tiết

bát cháo hành của Thị Nở trong truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao, chi tiết tiếng sáo của Mị trong truyện Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài Những chi tiết

ấy có vai trò rất quan trọng trong việc thể hiện tư tưởng và ý đồ nghệ thuật của nhà văn

Là thể loại tự sự đòi hỏi một kết cấu chặt chẽ, kết cấu truyện ngắn cũng

có những nét đặc thù riêng Nhà văn Ma Văn Kháng đã ý thức rất rõ về vấn đề

này: “Vấn đề là anh tổ chức truyện ngắn của anh sao cho thành một lát cắt gọn ghẽ Như người ta vẫn nói, không xô đẩy xộc xệch, thậm chí không thừa một chi tiết nào” Còn nhà văn Nguyễn Minh Châu thì đưa ra so sánh: “Nếu tiểu thuyết là một đoạn của dòng đời thì truyện ngắn là cái mặt cắt của dòng đời Vì thế mà cũng như kịch ngắn, truyện ngắn đòi hỏi người viết một công việc tổ chức và cấu trúc truyện hết sức nghiêm ngặt Quả thực có một thứ kĩ thuật tinh xảo - kỹ thuật viết truyện ngắn Nó cũng giống như kĩ thuật của người làm pháo, dồn nén tư tưởng vào trong một cốt truyện thật ngắn gọn, tự nhiên” [53, 200] Nhiệm vụ của kết cấu là phải tổ chức tác phẩm sao cho chủ

đề tập trung, tư tưởng thống nhất và thấm sâu vào toàn bộ các bộ phận của tác phẩm, kể cả những chi tiết nhỏ nhất Gọn, cơ động, kết cấu trong truyện ngắn thường đa dạng: kết cấu theo trình tự thời gian, kết cấu bằng cách đi thẳng vào giữa truyện, kết cấu theo hai tuyến nhân vật, kết cấu tâm lí… Nam Cao là một trong số các nhà văn hiện đại tìm ra được những cách kết cấu tác phẩm rất đặc trưng, ấn tượng: kết cấu tâm lí Hiện nay, trong thực tế sáng tác truyện ngắn, nhiều nhà văn tự tìm ra cho mình những kiểu kết cấu phá cách độc đáo, không trùng lặp và cũng rất khó gọi tên như Phạm Thị Hoài, Hồ Anh Thái, Tạ

Duy Anh, Lê Minh Khuê, Nguyễn Huy Thiệp…

Truyện ngắn là thể loại năng động, dễ bắt kịp hơi thở thời đại, có khả năng phản ánh nhanh nhạy các vấn đề nóng hổi của thời đại, con người một cách chính xác Vì thế truyện ngắn đã tạo cho mình những giá trị riêng biệt Mỗi truyện ngắn đều gây một ấn tượng sâu đậm về cuộc đời và tình người,

nói như D Boulanger là: “Đánh thức và cuốn hút cả năm giác quan của người đọc”

1.2 Khái lƣợc truyện ngắn Việt Nam thời kì đổi mới

1.2.1 Những tiền đề lịch sử, thẩm mĩ của truyện ngắn Việt Nam thời kì đổi mới

Sau đại thắng mùa xuân 1975, lịch sử dân tộc mở ra một thời kì mới - thời kì độc lập, tự do và thống nhất đất nước Tuy nhiên, mười năm đầu sau chiến tranh, đất nước ta lại gặp những thử thách, khó khăn mới, nhất là khó khăn về kinh tế chủ yếu do hậu quả nặng nề của chiến tranh tàn khốc kéo dài suốt ba mươi năm Tình hình đó đòi hỏi đất nước phải đổi mới

Năm 1986 là mốc quan trọng đánh dấu sự sáng suốt về sách lược và chiến lược của Đảng để đưa đất nước thoát khỏi khó khăn, nhanh chóng khôi phục kinh tế, tạo ra không khí dân chủ tối đa cho toàn xã hội.Đường lối đổi mới tại Đại hội VI (1986) và tiếp theo là Nghị quyết 05 của Bộ Chính trị, cuộc gặp của Tổng bí thư Nguyễn Văn Linh với đại diện giới văn nghệ sĩ vào cuối năm 1987 đã thổi một luồng gió lớn vào đời sống văn học nghệ thuật nước nhà, mở ra một thời kì đổi mới của văn học Việt Nam trong tinh thần đổi mới tư duy và nhìn thẳng vào sự thật Văn học nước ta từng bước chuyển sang giai đoạn đổi mới, vận động theo đúng hướng dân chủ hóa, mang tính nhân bản nhân văn sâu sắc Dân chủ hóa là xu hướng vận động, tiền đề phát triển, đồng thời là thành tựu của văn học Việt Nam từ 1986 trở đi

Trên bình diện ý thức nghệ thuật đã có “những biến đổi quan trọng về

vị trí, vai trò, chức năng của văn học, về nhà văn và quan niệm hiện thực”

(Nguyễn Văn Long) Nếu văn học giai đoạn trước chủ yếu được nhìn nhận như vũ khí tư tưởng của cách mạng thì văn học giai đoạn này cũng không hề

từ bỏ vai trò vũ khí tinh thần - tư tưởng, nhưng nó còn được nhấn mạnh trước hết ở sức mạnh khám phá thực tại và thức tỉnh ý thức về sự thật, ở vai trò dự báo, dự cảm Trong xu hướng dân chủ hóa của xã hội, văn học còn là phương tiện cần thiết để tự biểu hiện, bao gồm cả việc phát biểu tư tưởng, quan niệm, chính kiến của mỗi nghệ sĩ về xã hội và con người Hiện thực đời sống trong tính toàn vẹn của nó đã mở ra những không gian vô tận để văn học chiếm lĩnh, khám phá Hiện thực không chỉ là hiện thực cách mạng, các biến cố lịch

sử và đời sống cộng đồng mà nó còn là hiện thực của đời sống hàng ngày với các quan hệ thế sự vốn dĩ đa đoan đa sự, phức tạp đan dệt nên những mạch nổi và mạch ngầm của đời sống Hiện thực đó còn là đời sống cá nhân của con người với những vấn đề riêng tư, số phận, nhân cách, với khát vọng mọi mặt, cả hạnh phúc và bi kịch

Xu hướng dân chủ hóa đã thâm nhập và được biểu hiện trên nhiều bình diện của sáng tác, từ đề tài, cốt truyện, nhân vật cho đến giọng điệu và ngôn ngữ Vì vậy điểm nổi bật trong không khí đổi mới văn học là sự sôi nổi, cởi

mở, hấp dẫn và phức tạp Tinh thần khuyến nghị tự do sáng tạo qua các nghị quyết của Đảng về văn nghệ đã cho văn nghệ sĩ những điểm tựa tinh thần vững chắc để tự khẳng định mình, khát vọng sáng tạo được giải phóng, khơi

mở, ý thức về sự thay đổi lối viết luôn hiện hữu trong tư duy của những người

sáng tác truyện ngắn “Họ tự do hơn, mạnh dạn hơn trong mở rộng sự lựa chọn đề tài và lĩnh vực phản ánh Họ bớt sợ chính mình ngay trên trang bản thảo, họ nhận rõ thái độ và tâm thế trong tác phẩm mới là điều quan trọng nhất Thậm chí họ truy đuổi đến cùng những tồn tại gây tổn hại cho đất nước Văn học phải thôi thúc cho sự phát triển, vì mục đích của nó là tương lai cho

con cháu, sự tồn tại của chế độ và sự toàn vẹn của đất nước” (Phạm Hoa)

Điều này tạo ra những đổi mới trong nghệ thuật, bút pháp trần thuật, trong việc lựa chọn và cách thức tiếp cận, xử lí chất liệu hiện thực của người cầm bút Trong văn học trước đổi mới, nhà văn tự ý thức về mình trước hết như một cán bộ tuyên huấn, người truyền bá chủ trương chính sách của Đảng qua sáng tác văn học Văn xuôi thời kì đổi mới là sự đối thoại với văn xuôi thời kì trước và đối thoại với bạn đọc về những vấn đề của đời sống, nhìn hiện thực trong sự vận động không ngừng, không khép kín, nhìn con người ở nhiều tọa

độ, nhiều thang bậc giá trị Nhà văn có sự nhìn nhận, suy ngẫm mới về mối

quan hệ giữa văn học với hiện thực, với công chúng: “Tôi muốn dùng ngòi bút tham gia trợ lực vào cuộc đấu tranh giữa cái xấu và cái tốt, bên trong mỗi con người, một cuộc giao tranh không có gì ồn ào nhưng xảy ra từng ngày, từng giờ trên khắp các lĩnh vực cuộc sống” (Lời phát biểu của nhà văn

Nguyễn Minh Châu trên báo Văn nghệ số 6/1989) Vì vậy trên những trang văn, cuộc sống hiện lên với đầy đủ sự sinh động, phức tạp và nhiều màu sắc như nó vốn có Đồng thời con người được cảm nhận là một tiểu vũ trụ vô

cùng phức tạp, chiều sâu tâm hồn khó nắm bắt: “Đó là những con người được nhìn nhận trong nhiều mối quan hệ phong phú và phức tạp, con người với những niềm vui và nỗi buồn, trong sự phấn khởi và khổ đau, trong niềm tin và hoài nghi chiến thắng Họ đẹp trong chất thép và cả sự mềm yếu” [42] Có

thể nói rằng, ở các truyện ngắn thời kì đổi mới, các nhà văn hầu như đã xác định rõ hơn thiên chức của mình trong việc phản ánh đời sống, đưa văn học trở về đúng với đặc trưng cơ bản của nó, và văn học ngày càng trở nên đời hơn

Thêm vào đó là sự xuất hiện một đội ngũ nhà văn mới Phần lớn họ đều

sinh ra và trưởng thành trong đổi mới và cùng đổi mới “Khác với lớp nhà văn đi trước, họ được hấp thụ những tư tưởng mới, thừa hưởng thành quả

sáng tạo, được đào luyện trong môi trường thực tiễn đổi mới, được đối mặt với những vấn đề của đời sống xã hội và công chúng đương đại Về một phương diện nào đó, sự xuất hiện lớp nhà văn mới là một lẽ tự nhiên, bình thường Nhưng để bắt kịp với xu thế đổi mới và thực hiện sứ mệnh đổi mới thì lực lượng này có vai trò quan trọng Họ là những người nhạy bén với cái mới, luôn luôn tìm kiếm cái mới Có thể xem họ là một trong số những chủ nhân đích thực của văn học thời kỳ đổi mới”[59]

Đường lối mở cửa, hội nhập quốc tế của Đảng đã tạo cơ hội mở rộng giao lưu văn hóa, văn học giữa nước ta với các nước trên thế giới, đặc biệt là với phương Tây Nhờ thế nhiều trào lưu, khuynh hướng và lí luận nghệ thuật hiện đại của thế giới đã được giới thiệu ở Việt Nam qua con đường dịch thuật

Nói như nhà nghiên cứu Lã Nguyên: “Hầu hết những tác phẩm được giải Nobel, những tác phẩm ưu tú của các tác gia đương đại thuộc các trường phái nghệ thuật hết sức khác nhau, như tượng trưng, siêu thực, hiện sinh, trường phái hiện đại, hậu hiện đại… đã được dịch ra tiếng Việt, bày bán tràn ngập trong các cửa hàng sách Người ta còn tổ chức dịch những tác phẩm văn học của các nước xã hội chủ nghĩa mà trước đó bị cấm đoán, ví như thơ của Akhmatova và tiểu thuyết “Bác sĩ Zhivago” của Pasternak Mảng văn học dịch này có tác động vô cùng lớn lao tới quá trình đổi mới văn học ở Việt Nam Nó làm thay đổi thị hiếu nghệ thuật của đông đảo độc giả, trước hết là thị hiếu nghệ thuật của tầng lớp thanh niên Các nhà văn từng sáng tác trong thời kỳ chiến tranh đều nhận ra, nếu tiếp tục viết như cũ, họ sẽ tự đánh mất độc giả Nghĩa là văn học dịch đã buộc các nhà văn Việt Nam phải đổi mới cách viết”( trích bài viết “Nhìn lại những bước đi, lắng nghe những tiếng nói” đăng trên trang phebinhvanhoc.com.vn ngày 16/4/2012)

Bên cạnh đó, sự phát triển mạnh mẽ của báo chí và các phương tiện truyền thông khác cũng là tiền đề quan trọng của công cuộc đổi mới văn học

Đời sống văn học dần mang một sắc diện mới trong quan niệm và cách đánh giá Sự đa dạng về nhu cầu và thị hiếu của người đọc được tôn trọng, thị trường văn học được hình thành Và khi xuất hiện loại thị trường này thì các quy luật của kinh tế thị trường nói chung như quy luật cung cầu, quy luật giá trị, quy luật cạnh tranh cũng hoạt động và chi phối một cách hiển nhiên và sâu sắc, dẫn đến sự biến đổi mạnh mẽ về thị hiếu thẩm mỹ, chuẩn mực thẩm mỹ, đặc biệt là các chuẩn giá trị đạo đức xã hội Hơn nữa, sự phát triển ồ ạt của công nghệ thông tin đã và đang lấn át văn hóa đọc, làm thay đổi tư duy sáng tạo của văn nghệ sĩ và nhu cầu thưởng thức của công chúng Mối quan hệ cung - cầu, tác giả - người đọc đã hình thành Thị hiếu người đọc đã chi phối sáng tác của người sáng tạo văn học và dĩ nhiên văn học phải đáp ứng thị hiếu của người đọc.Đó là một quy luật Truyện ngắn Việt nam thời kì đổi mới cũng không nằm ngoài quy luật đó

Những tiền đề xã hội, thẩm mĩ nói trên đã tác động đến văn học và góp phần tạo nên những đổi mới sâu sắc, toàn diện văn học nói chung, thể loại truyện ngắn nói riêng

1.2.2 Những cách tân của truyện ngắn Việt Nam thời kì đổi mới

Từ năm 1986, nhất là từ đầu thập kỉ 90 trở đi, truyện ngắn đã có sự

“bùng nổ” cả về số lượng lẫn chất lượng Với ưu thế đặc trưng thể loại là nhỏ gọn, đi thẳng vào bản chất vấn đề cuộc sống và mang tính khái quát cao, truyện ngắn rất phù hợp với nhịp độ sống gấp gáp của thời đại công nghiệp Mặt khác, ưu thế thể loại khiến truyện ngắn luôn nhạy bén với cái mới, nắm bắt được kịp thời những đổi thay của muôn mặt cuộc sống thường ngày

Truyện ngắn hiện nay đã có những đổi khác so với quan niệm truyền thống Nó không còn là văn bản tự sự ngắn, kể bằng văn xuôi, truyện không nhất thiết phải có cốt truyện mạch lạc, truyện có mở đầu mà không có kết thúc; kết cấu truyện được nới lỏng, người viết vận dụng nhiều thủ pháp nhằm

lạ hóa văn bản tự sự

Nhìn ở dạng thức cấu trúc cốt truyện, truyện ngắn Việt Nam thời kì đổi mới xuất hiện những dạng thức mới so với những thời kì trước đó Có thể thấy rõ điều này qua một số dạng thức cụ thể sau:

Trước hết là truyện ngắn mi ni Đây là khái niệm chỉ những truyện

ngắn dưới 1000 từ “Đặc điểm của kiểu truyện này là sự giản lược tối đa tình huống, tình tiết, chi tiết truyện Nếu truyện ngắn “sống” bằng chi tiết thì truyện mi ni “sống” bằng ý tưởng Tình tiết, chi tiết, tình huống trong truyện

mi ni không có giá trị tạo dựng cốt truyện mà chỉ có ý nghĩa gợi ra ý tưởng Người đọc không phải quá bận tâm về tình tiết, chi tiết mà cần quan tâm đến

sự gợi mở của các tình tiết, chi tiết ấy Ở truyện mi ni, tình tiết, chi tiết như chiếc chìa khoá để mở ra những lớp ý tưởng mà tác giả muốn gửi gắm và người đọc đồng sáng tạo”[58] Trong thời đại thông tin như hiện nay, kiểu

truyện này đang là sự lựa chọn của nhiều cây bút thế hệ 8X, 9X Đã có những tác giả thành công ở dạng truyện này như Phan Thị Vàng Anh, Phạm Sông Hồng

Thứ hai là dạng thức truyện trong truyện và truyện liên hoàn Nếu truyện ngắn mi ni giản lược tối đa tình huống, tình tiết, chi tiết truyện thì dạng

thức truyện này lại “là hình thức kéo dài truyện, truyện nọ kéo sang truyện kia hoặc gối lên nhau thành các lớp truyện hoặc chuỗi truyện nhiều khi khá phức tạp” [58] Đại diện cho kiểu kết cấu cốt truyện này là Nguyễn Huy Thiệp với các truyện ngắn: Con gái thủy thần (ghép từ ba truyện theo cấu trúc rời rạc), Những ngọn gió Hua Tát (ghép từ 10 truyện) Bên cạnh đó, nhiều truyện ngắn

của Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Ngọc Tư cũng được tổ chức theo dạng thức truyện này Có thể nói, kiểu truyện lồng trong truyện và truyện ngắn liên hoàn thể hiện những biến đổi trong cấu trúc của thể loại truyện ngắn Nó giúp nhà văn thể hiện một cái nhìn đa diện, nhiều chiều về hiện thực cuộc sống

Thứ ba là truyện giả thể loại: giả cổ tích, giả truyền thuyết, giả ngụ ngôn Ở dạng thức này, yếu tố huyền thoại kỳ ảo tham gia như một nhân tố

chính, nếu không nói là bắt buộc của quá trình sáng tạo truyện, “Các tác giả dùng các chi tiết mang tính huyền thoại kỳ ảo tham gia vào đường dây tổ chức cốt truyện để tạo sức lôi cuốn hoặc đó chính là cách để tác giả tôn vinh hay phủ định theo cách của dân gian Song, để yếu tố huyền thoại có chỗ đứng, các tác giả đã tìm ra giải pháp: lời đồn, nghe phong thanh, có người kể lại, hoặc dùng hình thức “giấc mơ”, có khi cũng nói thẳng “truyền thuyết huyễn hoặc”[58] …Có thể kể đến các tác giả tiêu biểu như Nguyễn Huy

Thiệp, Hòa Vang, Phạm Thị Hoài, Võ Thị Hảo

Cùng với sự đổi mới về cấu trúc cốt truyện, truyện ngắn đương đại có

sự pha trộn, dung nạp trong nó nhiều thể loại.Điều này được thể hiện ở việc người viết thay đổi khuôn diện của truyện ngắn truyền thống, để cho những yếu tố thuộc phẩm tính của các thể loại khác như thơ ca, tiểu thuyết, kịch thâm nhập vào tác phẩm tự sự Sự giao thoa này cho phép truyện ngắn mở rộng đường biên thể loại của mình, vừa phát huy thế mạnh mà mình vốn có, vừa thu hút được những ưu thế của các thể loại khác Nhiều truyện ngắn của

Nguyễn Ngọc Tư (Dòng nhớ, Hiu hiu gió bấc, Chiều vắng ), Phan Thị Vàng Anh (Hoa muộn) dung nạp chất thơ, chất trữ tình Các truyện ngắn của Nguyễn Minh Châu ( Khách ở quê ra, Phiên chợ Giát ), Nguyễn Huy Thiệp (Giọt máu, Tướng về hưu ), Tạ Duy Anh (Bước qua lời nguyền), Nguyễn Ngọc Tư (Cánh đồng bất tận) mang phẩm chất của thể loại tiểu thuyết Sự thâm nhập của thể loại kịch được thể hiện qua những truyện ngắn: Kịch câm (Phan Thị Vàng Anh), Không có vua (Nguyễn Huy Thiệp) Thực tế này đã

làm đứt gãy những giới hạn về thể loại truyền thống Trong quan niệm của

người sáng tác, “truyện ngắn không còn là thể loại văn tự sự đơn giản mà có khả năng biến hóa với việc vận dụng thủ pháp xóa mờ lằn ranh thể loại” (Lê

Thị Hương Thủy)

Sự cách tân về truyện ngắn đương đại còn được thể hiện ở phương diện trần thuật Truyện ngắn trước đổi mới chủ yếu sử dụng một điểm nhìn và quan hệ nhà văn với bạn đọc là quan hệ một chiều Sau đổi mới, tinh thần dân chủ trong truyện ngắn bắt đầu từ chỗ chuyển quan hệ độc thoại một chiều thành quan hệ đối thoại hai chiều, độc giả không còn bị áp đặt chân lí mà được bình đẳng với nhà văn trong hành trình cùng kiếm tìm chân lí Trần thuật nhiều điểm nhìn là một bằng chứng quan trọng về đổi mới quan niệm thể loại, mỗi điểm nhìn là một ý thức độc lập để qua đó quan niệm con người nhận thức được biểu hiện Điều đó khiến tác phẩm văn học hướng đến một cấu trúc mở, đa thanh Chẳng hạn, trước số phận cực nhọc, cam chịu của

người đàn bà trong truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa, Nguyễn Minh Châu

để cho nhiều “cái nhìn” soi rọi vào: đứa con trai nhìn ông bố như một kẻ tàn bạo thì kết án và thề sẽ giết chết ông ta Nhưng đứa chị thì hiểu biết hơn, vừa khóc lóc vừa ngăn nó lại Nhà nhiếp ảnh thì sẵn sàng “giữa đường dẫu thấy bất bằng mà tha” Viên thẩm phán thì khăng khăng giải pháp ly hôn là đúng đắn nhất để cứu người đàn bà Nhưng người đàn bà, kẻ hứng chịu tất cả

những trận đòn tàn nhẫn và phi lý của chồng thì nhìn nhận khác hẳn: “Lòng các chú tốt nhưng các chú không hiểu hết cuộc sống sông nước” [36, 74]

Cuộc sống ấy không thể thiếu bàn tay chèo chống của một người đàn ông và ý nghĩa sống của người đàn bà là phải vì con cái mình

Bên cạnh trần thuật bằng nhiều điểm nhìn, trần thuật bằng dòng kí ức nội tâm cũng thể hiện sự đổi mới về phương diện trần thuật của truyện ngắn đương đại Phương thức trần thuật này có tác dụng khách quan hóa nội dung chuyện kể Theo đó, toàn bộ cốt truyện diễn biến theo dòng chảy nội tâm nhân vật, nhà văn có điều kiện khám phá những bí ẩn trong tâm hồn con người Nhiều truyện ngắn của Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Ngọc Tư, Nguyễn

Thị Thu Huệ, Đoàn Lê đi theo hướng này

Trong truyện ngắn thời kì đổi mới, sự mở rộng biên độ khám phá hiện thực về đời sống tâm linh cũng góp phần làm biến đổi kĩ thuật tự sự, trong đó phương thức huyền thoại hóa đã trở thành một con đường nghệ thuật đầy hiệu quả Các cây bút truyện ngắn đã tận dụng lợi thế của phương thức này trong việc tái hiện và phản ánh thế giới đa chiều của cuộc sống Điều đó đã thể hiện những đổi mới quan trọng trong chất liệu văn học và mối quan hệ giữa văn học với hiện thực

Các phạm trù thẩm mĩ trong truyện ngắn đổi mới cũng mở rộng đáng

kể Bên cạnh cái cao cả có cái đời thường, cái thực đan xen cái ảo, cái nghiêm túc cạnh cái hài hước Từ đó, kĩ thuật trần thuật linh hoạt, phong phú Nhãn quan ngôn ngữ trong truyện ngắn dân chủ và cởi mở Quá trình đổi mới truyện ngắn gắn liền với quá trình tìm tòi, thử nghiệm, làm giàu thêm những khả năng biểu đạt của tiếng Việt, từ ngữ được giải phóng khỏi sự phân biệt giữa sang hèn nhờ tài năng người sử dụng, đặc biệt lớp ngôn ngữ hiện thực đời thường đậm chất khẩu ngữ, gia tăng tính tốc độ và lượng thông tin đã phản ánh hiệu quả trạng thái vận động mãnh liệt và phức tạp, xô bồ của cuộc sống đương đại

Truyện ngắn Việt Nam trong vòng ba mươi năm qua đã đi trọn một chặng đường Chặng đường ấy gắn liền với sự kiện chính trị trọng đại: Đại hội VI quyết định cho công cuộc đổi mới toàn diện đất nước Nhìn tổng thể,

sự vận động của truyện ngắn thời kì đổi mới đã diễn ra giống như một cuộc nhận đường toàn diện và sâu sắc Sự vận động ấy hướng mạnh mẽ đến những

nỗ lực cách tân nhằm đổi mới thể loại, góp phần tạo nên diện mạo mới cho truyện ngắn Việt Nam

1.3 Hành trình sáng tác của Đoàn Lê

1.3.1 Những chặng đường chính trong cuộc đời cầm bút

Đoàn Lê (bút danh là Hạ Thảo), tên thật là Đoàn Thị Lê sinh năm

1943 tại Thành phố Hải Phòng trong một gia đình nho học, có nghề thuốc gia truyền Là người đàn bà nhiều tham vọng, Đoàn Lê đã thử sức mình ở nhiều lĩnh vực nghệ thuật: Điện ảnh, hội họa, văn học nhưng văn học mới thực sự

là lĩnh vực làm nên tên tuổi Đoàn Lê

Đoàn Lê bén duyên với nghiệp viết từ khá sớm Bà có thơ đăng báo khi còn là một nữ sinh lớp chín Trường cấp ba Phan Chu Trinh ở Hải Phòng

Mười tám tuổi, Đoàn Lê nổi tiếng với bài thơ Bói hoa đăng trên báo Văn

nghệ, được bạn yêu thơ hồ hởi đón nhận Hai mươi tuổi, Đoàn Lê cho ra mắt

ba truyện ngắn đầu tay: Trương Viên, Đôi mắt hoa nhài, Cây xoan non Các

truyện ngắn này sau đó đã lần lượt được in trên hai tờ báo danh tiếng là Báo Văn nghệ và Báo Đại đoàn kết

Sự nghiệp văn chương của Đoàn Lê bị gián đoạn sau nhiều biến cố, thăng trầm của cuộc đời Hai cuộc hôn nhân đổ vỡ tưởng chừng đánh gục nhà văn Rồi sự nghiệp nghiệp diễn viên dang dở, Đoàn Lê thử sức mình ở vị trí nhà thiết kế phim trường, có lúc làm phóng viên báo chí, sau đó là nhà viết kịch bản, đạo diễn phim Bà đã rất thành công trong các bộ phim do mình

biên kịch như: Bình minh xôn xao (1979), Làng Vũ Đại ngày ấy (1980)

Chính những trải nghiệm trong cuộc đời và hoạt động nghệ thuật kể trên đã giúp Đoàn Lê tích lũy vốn sống và kinh nghiệm về nghề viết Hai mươi lăm năm sau khi chùm truyện ngắn đầu tiên ra mắt bạn đọc, đến năm 1988, Đoàn

Lê công bố thiên tiểu thuyết đầu tay Cuốn gia phả để lại được bạn đọc và bạn

văn khen ngợi Cuốn sách chứng tỏ một tay nghề tiểu thuyết chững chạc Cả

hệ thống nhân vật khá chằng chịt được tổ chức rất khéo léo, tự nhiên, tạo nên

vẻ đẹp chỉnh thể của tiểu thuyết Hơn nữa, tác phẩm còn được diễn đạt bằng thứ ngôn ngữ dịu dàng, tinh tế, nhiều khi hóm hỉnh, lịch lãm Nhân vật

trong Cuốn gia phả để lại không chỉ là những số phận đơn lẻ, mà là loại nhân

vật tập thể, ở đây là cả một dòng họ, mà hiển hiện rất sống động, đầy hồn vía Văn chương Việt Nam nửa cuối thế kỷ XX hiếm có một tiểu thuyết phong tục

với ngôn ngữ đẹp đẽ và cũng hiện đại như Cuốn gia phả để lại Với phẩm giá

văn chương của tiểu thuyết đầu tay này, nhà văn Đoàn Lê đã được trao Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1989-1990

Thành công của Cuốn gia phả để lại là nguồn động lực lớn để Đoàn Lê

tiếp tục sáng tác và có những thành công ở thể loại tiểu thuyết Bà liên tục cho

ra đời những tiểu thuyết hấp dẫn và lôi cuốn: Người đẹp và đức vua (1991), Lão già tâm thần (1993) Gần đây nhất là tiểu thuyết Tiền định (2010) được

độc giả đón nhận nồng nhiệt và lọt vào vòng Chung khảo của giải thưởng Bách Việt Tác phẩm cho người đọc thấy tác giả của nó đã tiến lên một bước hoàn toàn mới trong nghệ thuật viết tiểu thuyết Nếu như ở cuốn tiểu thuyết đầu tay, tác giả thiên về miêu tả sự việc thì sang cuốn này tác giả thiên về tâm trạng và số phận nhân vật Nội dung cuốn sách mới này cũng rộng rãi, khái quát hơn, đặc biệt là ở cách viết có nhiều đổi mới

Sau tiểu thuyết, mạch cảm hứng của Đoàn Lê tiếp tục thăng hoa qua

hàng loạt truyện ngắn mà bà gắn luôn xóm Chùa làm tên như: Xóm Chùa Ông, Trinh tiết xóm Chùa, Người đẹp xóm Chùa, Giường đôi xóm Chùa, A tourism xóm Chùa Truyện ngắn Đoàn Lê xuất hiện liên tục trên mặt báo

Nhiều tác phẩm của bà đã dành được những giải thưởng có uy tín như: Giải

thưởng báo Văn nghệ và Hội Liên hiệp văn học toàn quốc (truyện Trinh tiết xóm Chùa), Giải A tạp chí Sông Hương (truyện Đêm ngâu vào), Giải thưởng Tạp chí tác phẩm Văn học (truyện Hạt vừng)… Đặc biệt truyện ngắn của bà được dịch tại Mĩ, Thụy Điển, Đức và Trinh tiết xóm Chùa đã được dịch ra

tiếng Anh và được độc giả quốc tế đón nhận nồng nhiệt Đến nay, gần ba

mươi năm sau Đổi mới, Đoàn Lê đã cho xuất bản 06 tập truyện ngắn: Thành hoàng làng xổ số (1990), Nghĩa địa xóm Chùa (1999), Trinh tiết xóm Chùa

(2005), Người khách đêm giao thừa ( 2007), .Và sex (2010), Đoàn Lê, tác phẩm chọn lọc (2011) Ngoài ra còn một số truyện ngắn in chung trong các

tuyển tập truyện ngắn thời kì đổi mới và đăng rải rác trên các báo, tạp chí

Năm 2006, bà vinh dự được nhận Giải thưởng của Liên hiệp các Hội văn học nghệ thuật Việt Nam về văn xuôi, như một chút phần thưởng dành cho bà sau biết bao nỗ lực trên con đường nghệ thuật

Có thể khẳng định cuộc đời cầm bút của Đoàn Lê là cuộc đời của người nghệ sĩ tài hoa, có nhiều đóng góp cho sáng tạo nghệ thuật, nhất là trong văn

học, đúng như lời nhận xét của nhà văn Hồ Anh Thái: “Không biết gọi Đoàn

Lê là "nhà" gì cho đúng? Nhà biên kịch, đạo diễn, họa sĩ? Nhà thơ, thiết kế phim trường, nhà văn? Ở vị trí nào, chị cũng có đóng góp và thử sức Nhưng với tôi, chị xuất sắc nhất ở vai trò một nhà văn"

1.3.2 Truyện ngắn Đoàn Lê trong dòng chảy của truyện ngắn Việt Nam thời kì đổi mới

Từ sau 1986, văn học nói chung, truyện ngắn nói riêng có “bước đột khởi nhờ vào ngọn gió lành của công cuộc đổi mới” (Bùi Việt Thắng) Bên

cạnh những nhà văn thế hệ trước như: Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, Nguyễn Kiên , truyện ngắn thời kì này có sự xuất hiện một loạt tên tuổi mới

và chính họ làm cho truyện ngắn Việt Nam trở nên đa dạng hơn bao giờ hết: Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Nguyễn Quang Thiều, Y Ban, Võ Thị Hảo, Lưu Minh Sơn, Lê Minh Khuê, Nguyễn Thị Thu Huệ Trong dòng chảy

đó của truyện ngắn Việt Nam đương đại, Đoàn Lê có những đóng góp không nhỏ Là nhà văn giàu nội lực và sức sáng tạo, truyện ngắn Đoàn Lê đã thu hút

sự chú ý của đông đảo bạn đọc

Đoàn Lê tâm sự: “Sáng tác của tôi là sự bày tỏ những băn khoăn, trăn trở trong đời sống Con người luôn gặp phải những trắc trở trong cuộc sống nên những gì tôi viết là để nâng đỡ tinh thần con người” [55, 36] Với quan

niệm như thế, các sáng tác của bà luôn đề cao các giá trị chân, thiện, mĩ của văn chương, nhà văn luôn cố gắng và có những cách thể hiện riêng về hiện thực cuộc sống Không đao to búa lớn, không gây tranh cãi nẩy lửa trong giới phê bình như Nguyễn Huy Thiệp, Bảo Ninh , vấn đề được nhà văn hướng đến là những câu chuyện rất đỗi dung dị, đời thường nhưng lại có ý nghĩa lớn

về nhân sinh Từ những câu chuyện về xóm Chùa, xóm núi, nơi nhà văn đã từng gắn bó đến những câu chuyện xoay quanh vấn đề tình yêu, hôn nhân, hạnh phúc gia đình, rồi chuyện nghề nghiệp Mỗi một câu chuyện đều gợi lên bao trăn trở, day dứt của nhà văn về cuộc sống và con người thời kì đổi mới

Nếu như trước đổi mới, văn học thiên về ca ngợi, khẳng định thì sau đổi mới, văn học xích lại gần hơn với cuộc sống của con người, là nhu cầu bổ sung, khám phá thêm những mặt trái, mặt khuất lấp của xã hội mà trước đó văn học thường né tránh Chuyện “đời thường” nổi trội trong đa số truyện ngắn giai đoạn này, thậm chí đã hình thành một quan niệm “văn học thế sự”

Vì thế, mảng đề tài thế sự được Đoàn Lê và nhiều nhà văn khác đặc biệt quan tâm Với lối viết dung dị mà nền nã, đôi khi lóe lên chút hài hước, hóm hỉnh, Đoàn Lê phản ánh chân thực, sống động những đổi thay của cuộc sống đương đại trước tác động của nền kinh tế thị trường Nhà văn đã vẽ ra trước mắt độc giả một xã hội Việt Nam thu nhỏ qua hình ảnh xóm Chùa, xóm núi thời kì mở

cửa Đó là hiện thực đất làng bị giải tỏa (Đất xóm Chùa), cơn sốt lấy chồng ngoại (Trinh tiết xóm Chùa), quá trình đô thị hóa nông thôn (A tourism xóm Chùa), tệ nạn mại dâm trong các khu nhà nghỉ, khách sạn (Sex, Rồi bụt hiện lên ), vấn nạn xổ số, số đề gây bức xúc xã hội một thời (Thành hoàng làng

xố số) Đi liền với nó là những hệ lụy đáng buồn Nhiều bi kịch xảy ra đã

nhấn chìm bao thuần phong mĩ tục đẹp đẽ và tình nghĩa con người như tình làng nghĩa xóm, tình vợ chồng, tình máu mủ ruột thịt Viết về sự biến đổi ấy

của nông thôn trong kinh tế thị trường, ngòi bút Đoàn Lê đầy nhức nhối, day dứt Nhà văn đã viết với tất cả tình yêu và nỗi lòng đau đáu cho vùng đất mình sinh sống Vẫn biết quá trình đô thị hóa là tất yếu, nhưng niềm mong mỏi đặt ra trong các tác phẩm là, con người hãy biết trân trọng và gìn giữ những giá trị tốt đẹp, những truyền thống tương thân tương ái của làng quê, thôn xóm xưa Ở điểm này, Đoàn Lê gặp gỡ với các tác giả khác như Sương Nguyệt Minh, Đỗ Bích Thuý, Thu Loan

Một điều dễ nhận thấy là các đề tài đời tư như tình yêu, hôn nhân, gia đình của người phụ nữ chiếm một vị trí đáng kể trong truyện ngắn Đoàn Lê Điều này xuất phát từ hai nguyên nhân chính Thứ nhất là cuộc đời nhiều đa đoan, trắc trở của nhà văn Thứ hai là sự biến đổi về cơ cấu đề tài trong văn học thời kì đổi mới Nếu trước đổi mới, chịu sự chi phối của hoàn cảnh chiến tranh, văn xuôi ít dành chỗ cho các đề tài đời tư như tình yêu, hạnh phúc, số phận cá nhân thì sau đổi mới, để cân bằng lại trạng thái đặc biệt của thời chiến

và cũng là để đáp ứng lại nhu cầu của công chúng thời bình, mảng đề tài này dành nhiều sự quan tâm của các nhà văn Cũng như nhiều cây bút nữ cùng thời: Y Ban, Võ Thị Hảo, Nguyễn Thị Ấm, Võ Thị Xuân Hà, Trần Thị Trường, Lý Lan, Nguyễn Thị Thu Huệ, Trần Thùy Mai, Trần Thanh Hà, Phan Thị Vàng Anh , truyện ngắn của Đoàn Lê khơi sâu vào những mất mát, khổ đau của người phụ nữ trong cuộc đời Ở đề tài hôn nhân, gia đình có thể kể

đến các tác phẩm tiêu biểu như: Giường đôi xóm Chùa, Trái táo nham nhở, Ngôi nhà gỗ, Gã cò thơ, Mẹ, con và thánh thần Ở đó nhà văn đã thể hiện

sâu sắc nỗi cay đắng, bất hạnh của người phụ nữ trước sự đổ vỡ của hôn nhân

và hạnh phúc gia đình Các vấn đề hạnh phúc và bất hạnh trong tình yêu, cuộc truy tìm hạnh phúc lứa đôi thật ra cũng thường gắn với đề tài hôn nhân, gia đình nhưng do sự ưu tiên nhấn mạnh một khía cạnh nào đó của tình yêu nên cũng có thể tách riêng thành một mảng đề tài với những tác phẩm tiêu biểu

như: Tình muộn, Trăng đường, Cổ tích ma nơ canh, Người đẹp xóm Chùa, Làm đẹp, Cô Khịt, Dấu hỏi gửi thượng đế, Giao cảm cuối cùng, Chuyện lãng mạn cuối cùng, Dĩ vãng thơm nồng, Oan hồn ngõ đá dốc Có thể nói, trong

văn học nói chung, trong truyện ngắn Đoàn Lê nói riêng chưa bao giờ

“gương mặt của hạnh phúc và tình yêu muôn vẻ được biểu hiện phong phú đến thế và những bi kịch do tình yêu cũng chưa bao giờ được đề cập nhiều đến thế, riết róng đến thế” [9, 84] Đoàn Lê viết về nỗi đau và bi kịch tình yêu

của người phụ nữ bằng sự cảm thông sâu sắc Nhà văn đã làm rung động trái tim bao người và tìm được sự đồng cảm của độc giả cùng giới từ những trang viết theo sát diễn biến tâm lí của nhân vật Qua đó, nhà văn cất lên tiếng nói đầy thương cảm, xót xa và trân trọng những khát vọng hạnh phúc chính đáng của người phụ nữ

Trong truyện ngắn Đoàn Lê, không phải ngẫu nhiên người nghệ sĩ, trí thức trở thành hình tượng đáng chú ý Họ hiện lên chân thực, sống động trong mỗi trang viết của nhà văn Đó là nhà viết kịch bản Điện ảnh, sân khấu

trong truyện Tí teo hạnh phúc, người họa sĩ trong các truyện Người đẹp xóm Chùa, Đêm ngâu vào, nhà văn trong Sex, Phó tổng biên tập trong Người khách đêm giao thừa, Viện phó một viện nghiên cứu văn học trong Người xiếc chữ, nhà báo trong Chọi chữ, diễn viên nhào lộn trong Lên ruồi, nhà văn kiêm họa sĩ trong Chốn sơn khê, thầy giáo dạy vẽ trong Con tôm xót xa, cụ Xíu, nghệ nhân làm vàng mã, sau này là người dựng cảnh phim trong Người vùng cổ tích Mỗi người một vẻ nhưng qua họ, Đoàn Lê một mặt thể hiện

con người cá nhân của mình, mặt khác nhà văn như đối thoại với chính mình

và với độc giả về những quan niệm sáng tác đương đại như quan niệm về ảnh

khỏa thân (Người đẹp xóm Chùa, Chốn sơn khê ), quan niệm về sex trong văn học (Sex), đối thoại về về lí tưởng, lối sống của người cầm bút hôm nay (Người khách đêm giao thừa) Nhà văn đã dung hòa những quan điểm trái

chiều, chưa thống nhất xung quanh những vấn đề ấy vào sáng tác của mình, cùng đối thoại, cùng đấu tranh để thấy được mọi mặt của vấn đề được phản ánh Bên cạnh đó, viết về người nghệ sĩ, trí thức, Đoàn Lê thể hiện một phần

những khó khăn của họ trong cuộc sống (Lên ruồi, Tí teo hạnh phúc ), đồng

thời trân trọng khát vọng được sáng tạo, được khẳng định của họ trong sự nghiệp

Đoàn Lê còn hấp dẫn người đọc bởi một phong cách riêng, không trộn

lẫn với bất kì nhà văn nào Có thể nói ở Đoàn Lê đó là một “phong cách đa dạng và sức sáng tạo tươi mới”( (Lời giới thiệu bìa cuối tập truyện Đoàn Lê- Tác phẩm chọn lọc) Từ khi tập truyện ngắn đầu tiên ra mắt bạn đọc, nhà văn Nguyễn Xuân Khánh đã chỉ ra sự đa dạng trong lối viết của Đoàn Lê: “Ở ngay hai truyện ngắn đầu tiên của cuốn sách, người đọc đã thấy ngay hai khuynh hướng, hướng nội và hướng ngoại mà Đoàn Lê đã tìm thấy trong bậc

đầu tay, nó báo hiệu một khuynh hướng sáng tác của Đoàn Lê Khuynh hướng hướng nội, phân tích tâm lý, đào sâu vào cái ẩn khuất của tâm hồn con người, cảm thông với những thân phận bất hạnh Truyện viết khá tinh tế về một mối tình tay ba Thành hoàng làng xổ số là một truyện ngắn viết theo xu hướng ngược lại Nó hướng ngoại Truyện có chuyện, đầy sự kiện và chi tiết, nói về những con người nghèo khổ, chỉ muốn đổi đời bằng xổ số, số đề.”[28, 6]

Càng về sau, Đoàn Lê càng thể hiện rõ sự đa dạng về cách viết Bên cạnh những truyện thiên về tả thực và phân tích tâm lý, người đọc thấy nhiều

truyện mang yếu tố ảo hơn như Lên ruồi, Nhân bản hoặc mang yếu tố hiện đại như Sex hoặc sử dụng nhiều đến trí tưởng tượng tổng hợp hơn như Chờ Nhật

thực, Cổ tích Manơcanh, Tình Guột Nói như nhà văn Nguyễn Xuân Khánh:

“Sự tưởng tượng tổng hợp cho phép kết nối những không gian lạ, những thời gian rất cách xa nhau, những liên tưởng bất ngờ lý thú, cho phép động tới

những vấn đề mà người ta ngần ngại nói tới Có lẽ đó là một cách lý giải tại sao giới trẻ lại thích đọc văn Đoàn Lê Và nó cũng lý giải tại sao nhà văn Hồ Anh Thái lại nói Đoàn Lê U70 lại viết như một U30”[28, 11]

Truyện ngắn Đoàn Lê là một tiếng nói quen thuộc mà mới lạ, mang đậm dấu ấn sáng tạo của nhà văn Đọc truyện ngắn Đoàn Lê càng bị cuốn hút bởi giọng văn của bà Đó là giọng văn nền nã thỉnh thoảng lại loé lên chút hài hước, hóm hỉnh Có khi mạnh bạo, không né tránh, khi chạm đến những đề tài

cập thời, cũng có khi trầm lắng, xót xa “Đọc Đoàn Lê, cái đọng lại là một

dư vị ngấm nghía đến làm ta mất ngủ Sự chân thật của nhà văn là phép màu biến cái riêng tư thành chân lí phổ quát để người đọc có thể tự soi mình vào đó” (Dương Tường)

Như vậy, ở thể loại truyện ngắn, Đoàn Lê đã có những đóng góp đáng

kể cho nền văn học Việt Nam đương đại Các truyện ngắn của bà để lại trong người đọc bao câu hỏi day dứt về nhân tình thế thái của cuộc đời Nhiều vấn

đề đến nay vẫn còn nguyên tính thời sự và nhân văn sâu sắc, nói như một tạp

chí nước ngoài truyện ngắn của Đoàn Lê “cho một cái nhìn vào bên trong văn hóa Việt Nam sau Đổi mới” (Lời giới thiệu bìa cuối sách Đoàn Lê- Tác phẩm

chọn lọc)

Tiểu kết chương 1:

Trên cơ sở những vấn đề lí thuyết chung về truyện ngắn và truyện ngắn Việt Nam thời kì đổi mới, chúng tôi đã soi chiếu vào hành trình sáng tác của Đoàn Lê để có một cái nhìn đầy đủ về những chặng đường sáng tác và sự vận động của truyện ngắn Đoàn Lê trong dòng chảy của văn học đương đại Có thể thấy, Đoàn Lê đã thực sự khẳng định vị trí của mình trên văn đàn qua những sáng tác văn xuôi thời kì đổi mới nhất là ở thể loại truyện ngắn Truyện ngắn Đoàn Lê thể hiện một lối viết đa dạng, giàu sức sáng tạo và cho một cái nhìn sâu sắc về hiện thực xã hội Việt Nam thời kì đổi mới

Chương 2 CỐT TRUYỆN VÀ NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN ĐOÀN LÊ 2.1 Cốt truyện

2.1.1 Giới thuyết về cốt truyện

Cốt truyện là khái niệm được sử dụng chủ yếu cho các thể loại văn học thuộc phương thức tự sự hoặc kịch Các nhà nghiên cứu trên thế giới từ lâu đã coi cốt truyện là một trong những yếu tố quan trọng bậc nhất không thể thiếu trong những loại hình văn học này

Với quan điểm “Nghệ thuật là sự mô phỏng”, Aristote, nhà lí luận Hi

Lạp cổ đại đã chỉ rõ vai trò quan trọng của cốt truyện trong sáng tạo nghệ

thuật của nhà văn: “Cốt truyện là cơ sở, là linh hồn của bi kịch” [1, 37] Như

vậy, cốt truyện chính là yếu tố tạo nên sự lôi cuốn, hấp dẫn của một tác phẩm văn học

Trong Từ điển thuật ngữ văn học: “Cốt truyện là hệ thống sự kiện cụ thể được tổ chức theo yêu cầu, tư tưởng và nghệ thuật nhất định, tạo thành một bộ phận cơ bản, quan trọng trong hình thức động của tác phẩm văn học

Theo Giáo sư Trần Đình Sử: “Cốt truyện là một chuỗi các sự kiện được tạo dựng trong tác phẩm tự sự và kịch Khái niệm cốt truyện nhằm tách truyện ra làm hai phần: Một phần là chuỗi sự kiện rất đặc trưng cho thể loại tự sự và kịch và một phần khác quan trọng không kém là các yếu tố miêu tả, lời kể, lời bình Thiếu các yếu tố này thì truyện không thể thành truyện” [43, 56]

Nhà nghiên cứu Bùi Việt Thắng cũng khẳng định: “Cốt truyện là một

hệ thống các sự kiện phản ánh những diễn biến của cuộc sống và nhất là các xung đột xã hội một cách nghệ thuật, qua đó các tính cách hình thành và phát triển trong những mối quan hệ qua lại của chúng nhằm sáng tỏ chủ đề,

tư tưởng tác phẩm” [53, 70]

Từ những ý kiến trên, có thể thấy đặc trưng nổi bật của cốt truyện trong tác phẩm tự sự là hệ thống các sự kiện gắn kết với nhau, bộc lộ các xung đột, mâu thuẫn của con người, tạo ra một ý nghĩa về nhân sinh

Là một thể loại tự sự cỡ nhỏ, truyện ngắn với các đặc trưng của nó thường tái hiện một khoảnh khắc nào đó của đời sống nhân vật chứ không phải là một quá trình, vì thế vai trò của cốt truyện càng được đẩy mạnh, cốt truyện của truyện ngắn phải đảm bảo tính trọn vẹn của nội dung lẫn hình thức Muốn vậy, cốt truyện của truyện ngắn ngoài đặc điểm nổi bật là hấp dẫn, nó

còn có chức năng “nhận ra cái gì đó” [44, 240] Thực tế cho thấy, cốt truyện

của truyện ngắn có nhiều biểu hiện đa dạng, phong phú, thể hiện những vai trò khác nhau trong từng giai đoạn phát triển cụ thể của văn học

Trước năm 1975, truyện ngắn chú ý tạo dựng những cốt truyện chặt chẽ với tình huống gay cấn, căng thẳng, chú ý nhiều tới vai trò của sự kiện trong việc thể hiện tính cách, số phận nhân vật và chủ đề, tư tưởng của tác phẩm Bên cạnh đó, truyện ngắn giai đoạn này cũng đã hướng tới cốt truyện tâm lí, phản ánh thế giới nội tâm phong phú, phức tạp của con người nhưng chưa có nhiều trang viết thể hiện sâu sắc diễn biến tâm lí và cái tôi nội cảm của nhân vật Sau 1975, nhất là từ sau đổi mới, thực tiễn văn học cho thấy cái làm nên sự lôi cuốn, hấp dẫn ở truyện ngắn không phải ở chuỗi các sự kiện với những tình huống li kì, độ căng của những cảnh ngộ éo le mà ở chỗ truyện ngắn đã hướng tới những tình huống đời thường, đi sâu vào đời sống tâm hồn con người Cốt truyện của truyện ngắn hiện nay vẫn chú ý miêu tả tâm lý, song sự diễn biến của cốt truyện thường không gắn với điều kiện của đời sống bên ngoài mà xuất phát từ nội tâm, từ suy nghĩ của nhân vật Vì vậy đường dây liên hệ cho sự phát triển cốt truyện thường bị cắt đứt, gián đoạn Thủ pháp báo trước bị giảm hoặc triệt tiêu, tỉnh lược mọi dẫn dắt bên ngoài Quan

hệ giữa các thành phần cấu trúc cốt truyện truyện ngắn hiện nay không định

vị theo một quy luật nào Có những cốt truyện rõ ràng, có mở đầu, có kết thúc Cũng có những cốt truyện có cấu trúc lỏng lẻo, lắp ghép, kết thúc mở

Có những cốt truyện đầy kịch tính Cũng có những cốt truyện nghèo sự kiện nhưng giàu tâm trạng Có cốt truyện phản ánh hiện thực đương đại, cũng có những cốt truyện huyền ảo, cổ tích Với sự biến đổi linh hoạt về dạng thức cốt truyện của truyện ngắn Việt Nam từ sau đổi mới, những vấn đề phức tạp của con người và cuộc sống hiện đại được khám phá, lí giải một cách đa chiều, tạo nên cái nhìn toàn diện về hiện thực hôm nay

Những thay đổi kể trên về mặt cốt truyện trong văn học đương đại Việt Nam thể hiện khá rõ nét trong truyện ngắn Đoàn Lê Khảo sát truyện ngắn của

nữ nhà văn, chúng tôi nhận thấy có ba kiểu cốt truyện cơ bản trong sáng tác

của bà: cốt truyện truyền thống, cốt truyện kì ảo và cốt truyện tâm lí

2.1.2 Cốt truyện trong truyện ngắn Đoàn Lê

2.1.2.1 Cốt truyện truyền thống

Là kiểu cốt truyện được tổ chức theo mạch thời gian tuyến tính, trình tự chuyện kể có đầu - cuối, trước - sau, mối quan hệ nhân quả được duy trì, kịch tính được chú trọng, chuyện kể dễ hiểu, dễ nhớ, dễ tóm tắt Kiểu cốt truyện này khi đi vào sáng tác của Đoàn Lê có sự biến đổi khá linh hoạt, nhiều truyện không tuân theo mạch thời gian trước sau, cấu trúc cốt truyện nhiều khi bị phá vỡ với kết thúc mở gợi nhiều suy nghĩ, trăn trở về cuộc đời Hơn nữa, cốt truyện của Đoàn Lê hấp dẫn người đọc không phải ở những tình huống gay cấn, li kì mà ở chính những vấn đề nảy sinh trong cuộc sống thời

kì đổi mới: nạn xổ số, số đề; vấn đề sốt đất, lập làng du lịch kiếm tiền, cơn sốt lấy chồng ngoại, chuyện mưu sinh, vấn đề tình yêu, hạnh phúc Tiêu biểu

cho mô hình cốt truyện này là truyện ngắn: Thành hoàng làng xổ số, Rồi bụt hiện lên, Đất xóm Chùa, Xóm Chùa Ông, Trinh tiết xóm Chùa, A tourism xóm

Chùa, Xóm Chùa thời ung thư, Tình Guột, Hợp đồng đã thanh lí,

Truyện ngắn Thành hoàng làng xổ số kể về cuộc đời của lão Khiển, một “công nhân viên chức cần mẫn, đúng mực” nhưng vì đam mê xổ số, số đề

mà có một kết cục thảm thương Câu chuyện diễn tiến theo trình thời gian tuyến tính, cấu trúc cốt truyện tuân thủ theo năm bước của cốt truyện truyền thống: trình bày, thắt nút, phát triển, cao trào và mở nút Mở đầu truyện, người kể chuyện giới thiệu khái quát lai lịch, gia cảnh lão Khiển Nguyên nhân khiến lão Khiển đến với xổ số và sau này chơi thêm số đề xuất phát từ gia cảnh nghèo khó và hi vọng được đổi đời của lão Sự kiện đánh dấu bước ngoặt lớn trong cuộc đời lão chính là vào năm 1985, lão trúng giải sáu, được

bảy trăm đồng Sau sự kiện này, lão “hạ lệnh cho mụ vợ phải mua tăng gấp đôi số vé” nhưng mấy tháng trời, vợ chồng lão không thu về được nửa xu, các

khoản chi tiêu trong gia đình bị cắt giảm, vợ chồng thường xuyên lục đục

Cho tới một ngày “Lão trúng giải nhất của liên tỉnh nhưng vé lão mua lại thuộc địa phương phát hành Trượt ăn hẳn mười triệu”[23, 35] Sự cố này

khiến lão Khiển lao vào xổ số như điên và trở thành con bạc khát nước Lão dần mất đi mọi thứ: công việc, gia đình và đánh mất chính bản thân mình Vợ chồng con cái li tán, lão trở thành kẻ không nhà cửa, sống nhờ bà góa tốt bụng, làm nghề bơm xe Câu chuyện về lão Khiển lên tới cao trào là khi lão chơi xổ số bằng tưởng tượng và trúng giải độc đắc trong cơn “ngộ số” ấy Khép lại truyện là cảnh lão bị mụ béo đuổi ra khỏi nhà rồi chết đau đớn trong đói rét, cô độc Qua bi kịch lão Khiển, người đọc nhận ra ý nghĩa phê phán sâu sắc của nhà văn trước nạn số đề, cờ bạc vốn nổi cộm ở nước ta một thời Vấn nạn ấy gây nhiều hệ lụy cho xã hội, đẩy bao gia đình đến cảnh nhà tan cửa nát, cướp đi mạng sống bao người, làm suy thoái nền kinh tế, xói mòn các giá trị về đạo đức, thuần phong mĩ tục của dân tộc

Sử dụng cốt truyện truyền thống, Rồi Bụt hiện lên mang đến câu

chuyện cổ tích hiện đại Câu chuyện xoay quanh Ty, người phụ nữ vùng biển nghèo khó, tần tảo, chịu thương chịu khó, thủy chung, hết lòng vì chồng vì con Các biến cố xảy ra liên tiếp với gia đình Ty Người chồng ốm đau, gánh nặng gia đình dồn hết lên Ty Ty làm việc quần quật nuôi con ăn học, chạy chữa cho chồng mà vẫn nợ nần chồng chất Đỉnh điểm của sự bế tắc là chồng

Ty bị ốm lại, không có tiền để đưa chồng đi kiểm tra tại Hà Nội Bà chủ nhà nghỉ Thiên Phương đã ép Ty tiếp khách để có tiền chữa trị cho chồng Thế nhưng, Ty không thể làm cái việc nhơ nhớp và phản bội lại người chồng đau

ốm Người khách trong nhà nghỉ sau khi nghe câu chuyện của Ty đã rất cảm thương, trân trọng thị Ông ta cho Ty tiền, nhờ đó Ty đưa chồng lên Hà Nội chữa trị, bệnh tình khỏi hẳn Cuộc sống hạnh phúc trở lại như xưa Khép lại truyện ngắn là cảnh ông giám đốc xí nghiệp chồng Ty (cũng là ông khách nhà nghỉ năm nào) đến thăm nhà trước sự xấu hổ, bất ngờ của Ty Một ông Bụt hiện lên giữa đời thường Câu chuyện kết thúc có hậu, để lại dư ba trong người đọc hình ảnh một người phụ nữ đẹp người đẹp nết giữa cuộc sống xô

bồ thời mở cửa

Nếu trong các truyện ngắn trên, cốt truyện tuyến tính chủ yếu xoay quanh cuộc đời nhân vật chính thì trong loạt truyện viết về xóm Chùa như:

Đất xóm Chùa, Xóm Chùa Ông, Trinh tiết xóm Chùa, A tourism xóm Chùa ,

cốt truyện hướng tới các vấn đề của hiện thực qua nhiều sự kiện đan xen chứ không tập trung vào một nhân vật chính duy nhất, trật tự thời gian tuyến tính

bị phá vỡ, truyện hướng tới kết thúc mở Sự phá cách về mặt cốt truyện như vậy giúp nhà văn nới lỏng cốt truyện truyền thống và phản ánh hiện thực một cách cách tự nhiên, chân thực như bản chất vốn có của nó Tác giả đã đưa truyện trở về với dạng “đời thật” nhất và vẽ ra cho chúng ta xem một làng quê trong quá trình đô thị hóa với những biến đổi khôn lường

Trong Xóm Chùa Ông, những giá trị mới của nền kinh tế thị trường đã

nhanh chóng thâm nhập và tạo ra sự đổi thay sâu sắc trong đời sống một xóm nghèo ven đô Bắt đầu là sự xuất hiện cái cát sét vào năm 1980 Nó nhanh chóng trở thành cần câu cơm của ông Sĩ Duệ và sau đó là một phần tất yếu

trong đời sống của mọi người, “phi cát sét bất thành đám cưới”, trong đám

ma “hàng chục người hờ khóc cũng không thể địch lại một cái miệng hờ trong máy kia” [23, 83] Sự kiện tiếp theo là cái gái Nhớn , con bà cả Thận được

đoàn ca múa Trung ương tuyển vào lớp diễn viên khiến cả xóm Chùa Ông lấy

làm vinh dự, bà Thận “há hốc mồm nhìn con gái rồi bỗng khóc tu tu vì con gái mình ăn mặc chẳng giống ai” Rồi chiếc ti vi đầu tiên của doanh trại bộ

đội bên kia sông cách xóm Chùa ba cây số làm thay đổi nếp sinh hoạt của mọi

người: “Dân cả xóm không tối nào không lũ lượt kéo nhau đi xem Xóm giềng vợi hẳn tiếng trẻ, vắng ngắt ngơ cho đến khoảng mười rưỡi” [23,85].

Tiếp đến, sự kiện bà Chiu bán rượu nếp trên phố bị người Tây Thụy Điển móc vào và được đền bù một số tiền lớn gây xôn xao dư luận Khép lại truyện ngắn là hình ảnh lão Bạch mù, người duy nhất trong xóm Chùa không bị cuốn vào cơn lốc của sự đổi thay mang cây đàn bầu ra gảy khúc nhạc quê hương Cái kết mở ấy gợi ra bao điều về hiện thực cuộc sống Kết thúc truyện chưa phải là sự mở nút quen thuộc mà gợi mở những vấn đề nhân sinh thấm thía

Đề cập đến cơn sốt đất, Đoàn Lê đã tạo nên một cốt truyện hấp dẫn

trong Đất xóm Chùa với những tình huống, sự kiện bi hài, cười ra nước mắt

Bắt đầu từ chuyện cô gái lai Tây tên Mừng chuyên hủ hóa với trai làng để quy đổi ra gạo, nhà văn quay ngược thời gian ba năm về trước để tái hiện cơn sốt đất ở xóm Chùa Từ đây, những bi kịch về tranh chấp đất đai trong làng xóm,

gia đình liên tiếp xảy ra, đạo đức xuống cấp nghiêm trọng: “Con cả lão Tư Nghệc chém vỡ đầu thằng thứ hai, tranh nửa thước đất bên cạnh con đường cao tốc vô hình Bốn nhà vẫn chung ngõ đi bỗng om sòm đánh nhau chia đôi đường biên giới Bà cụ Lăng kiện con rể, đòi lại cái chuồng trâu đã chia cho