Nhân vật trong truyện ngắn Trần Thùy Mai

Nhân vật văn học là sự thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người; nó có thể được xây dựng chỉ dựa trên cơ sở quan niệm ấy… Nhân vật văn học là một trong những khái niệm trun

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

Người hướng dẫn khoa học: TS NGUYỄN THỊ KIỀU ANH

HÀ NỘI, 2017

LỜI CẢM ƠN

Với tình cảm chân thành, cho phép tôi được gửi lời cảm ơn đến các thầy giáo, cô giáo trong khoa Ngữ văn, phòng Đào tạo sau đại học trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 Xin trân trọng cảm ơn các Giáo sư, Tiến sỹ đã nhiệt tình giảng dạy, giúp đỡ tôi trong khóa học

Đặc biệt, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Nguyễn Thị Kiều Anh, người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập

và hoàn thiện luận văn Tôi cũng xin chân thành cảm ơn nhà văn Trần Thùy Mai đã giúp tôi có được những tư liệu quý báu góp phần thực hiện đề tài này

Tôi xin được cảm ơn tới Ban giám hiệu, tổ Ngữ văn trường THPT Mê Linh – huyện Mê Linh – Thành phố Hà Nội Xin được cảm ơn gia đình, người thân, tất cả bạn bè đã tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt thời gian học tập

và nghiên cứu

Dù đã rất nỗ lực khi thực hiện nhiệm vụ nghiên cứu, chúng tôi cũng không sao tránh khỏi những thiếu sót Rất mong được sự góp ý, chỉ bảo của các thầy cô giáo và những ý kiến trao đổi, nhận xét của các bạn để tôi có thêm điều kiện học hỏi trong lĩnh vực nghiên cứu khoa học

Hà Nội, tháng 7 năm 2017

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Hồng Sinh

LỜI CAM ĐOAN

Thực hiện luận văn này, tôi xin cam đoan số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực Nội dung của luận văn không hề trùng lặp với các đề tài khác Tôi cũng xin cam đoan rằng, các thông tin trích dẫn trong luận văn hoàn toàn chính xác, được trích dẫn có nguồn gốc rõ ràng, minh bạch Nếu sai xót, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Tôi xin đề nghị Hội đồng khoa học xem xét và ghi nhận kết quả quá trình nghiên cứu và thực hiện luận văn này

Xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng 7 năm 2017

Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Hồng Sinh

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Mục đích nghiên cứu 10

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 11

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11

6 Phương pháp nghiên cứu 11

7 Đóng góp mới của luận văn 12

8 Bố cục luận văn 12

PHẦN NỘI DUNG 13

CHƯƠNG I: KHÁI LƯỢC VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA TRẦN THÙY MAI 13

1.1 Khái lược về nhân vật văn học 13

1.1.1 Khái niệm về nhân vật và thế giới nhân vật 13

1.1.1.1 Khái niệm về nhân vật 13

1.1.1.2 Khái niệm về thế giới nhân vật 15

1.1.2 Chức năng của nhân vật văn học trong tác phẩm văn học 17

1.1.3 Các loại nhân vật văn học 19

1.2 Hành trình sáng tác của Trần Thùy Mai 22

1.2.1 Hành trình cuộc sống 22

1.2.2 Hành trình sáng tác 23

CHƯƠNG II: QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI VÀ CÁC KIỂU NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA TRẦN THÙY MAI 26

2.1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn Trần Thùy Mai 26 2.2 Các kiểu nhân vật trong truyện ngắn Trần Thùy Mai 34

2.2.1 Nhân vật người phụ nữ - Hình tượng nhân vật trung tâm, nổi bật nhất

trong truyện ngắn Trần Thùy Mai 35

2.2.1.1 Kiểu nhân vật bi kịch 37

2.2.1.2 Nhân vật nữ chủ động kiếm tìm tình yêu, hạnh phúc gia đình 53

2.2.1.3 Nhân vật nữ tự ý thức 57

2.2.2 Nhân vật nam – những hình bóng nhạt nhòa, thụ động 61

2.2.2.1 Kiểu nhân vật nam thụ động, biến chất, đớn hèn, tha hóa bởi hoàn cảnh 63

2.2.2.2 Kiểu nhân vật nam tẻ nhạt, hờ hững, không dám đối mặt với tình yêu 64

2.2.2.3 Kiểu nhân vật nam có nhân cách cao đẹp 66

CHƯƠNG III: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA TRẦN THÙY MAI 71

3.1 Nghệ thuật miêu tả nhân vật qua ngoại hình 71

3.2 Nghệ thuật khắc họa tâm lí nhân vật 77

3.3 Ngôn ngữ nghệ thuật 85

3.3.1 Ngôn ngữ trần thuật 85

3.3.2 Ngôn ngữ nhân vật 90

3.3.2.1 Ngôn ngữ đối thoại 91

3.3.2.2 Ngôn ngữ độc thoại nội tâm 98

3.4 Giọng điệu nghệ thuật 102

3.4.1 Giọng trữ tình, nhẹ nhàng, sâu lắng 104

3.4.2 Giọng triết lí, suy ngẫm 107

3.4.3 Giọng ngậm ngùi, xót xa, thương cảm 111

PHẦN KẾT LUẬN 115

TÀI LIỆU THAM KHẢO 118

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Nằm trong sự chuyển đổi nhiều mặt của xã hội sau khi chiến tranh

kết thúc, nền văn học Việt Nam cũng có sự vận động, biến đổi để đáp ứng nhu cầu chung của con người thời đại Văn học nói chung, văn xuôi nói riêng có nhiều khởi sắc - đặc biệt là ở lĩnh vực truyện ngắn Có thể khẳng định rằng: với đặc trưng của thể loại “tự sự cỡ nhỏ” năng động, thích hợp với đời sống hiện đại, chưa bao giờ truyện ngắn Việt Nam lại hưng thịnh như hiện nay

Trong những năm gần đây, việc nghiên cứu truyện ngắn nói chung, truyện ngắn của các cây bút nữ nói riêng được quan tâm đặc biệt… Trần Thùy Mai cũng có được những đón nhận như thế, nhất là khi một số truyện ngắn của chị được chuyển thể thành phim Đã có một số cây bút nghiên cứu phê bình tiếp cận tác phẩm của chị nhưng mới chỉ dừng lại ở những bài viết không quá 6 trang; cũng có một số luận văn tốt nghiệp đại học và thạc sĩ lấy tác phẩm của Trần Thuỳ Mai làm đối tượng nghiên cứu, song vẫn chưa có được cái nhìn toàn diện và xác đáng về sáng tác của nhà văn này Truyện ngắn của Trần Thuỳ Mai vì thế vẫn cần phải được chú ý hơn nữa

1.2 Thuộc thế hệ thứ hai – những cây bút dò đường đi tìm những đề tài

hậu chiến của truyện ngắn hiện đại, cùng với Nguyễn Huy Thiệp, Lê Minh Khuê, Lý Lan, Nguyễn Minh Ngọc, Trần Thị Trường Trần Thuỳ Mai là nhà văn nữ có lối đi riêng cho mình Mặc dù chưa đạt đến tầm cỡ như Nguyễn Minh Châu, Ma Văn Kháng, cũng chưa phải là một “hiện tượng” như Nguyễn Huy Thiệp, và không ồn ào với những đề tài nóng bỏng như một số cây bút trẻ gần đây, không thu hút người đọc bằng những cốt truyện lạ…Trần Thùy Mai viết như để giãi bày Có những truyện nhà văn như cúi xuống lòng mình

mà nhả chữ, để mặc cho ngòi bút trôi chảy theo trực cảm, cảm giác Nhỏ nhẹ, dịu dàng, với phương thức tiếp cận cuộc sống nửa cổ tích, nửa thế sự Truyện

ngắn của nữ nhà văn người Huế này “lúc nào cũng đầy ắp dư vị của tuổi 20

đầy sức sống, của những rung cảm sâu nặng” (theo Người đẹp Việt Nam số 7, 2004)

Có thể thấy, thế giới nhân vật trong truyện ngắn của Trần Thùy Mai không đa dạng lắm nhưng khá sinh động Dẫu Trần Thùy Mai có dàn dựng nhiều kiểu dạng nhân vật ( phương Đông – phương Tây; huyền thoại – lịch sử

- hiện đại…), thì rốt cục thế giới nghệ thuật của tác giả cũng hiện lên đậm nét một cái tôi phụ nữ buồn, nhiều khát vọng Đi vào thế giới nhân vật của Trần Thùy Mai, cảm giác về sự hóa thân thật đậm nét Sự hóa thân ấy có lúc thể hiện ở nhân vật người kể chuyện ngôi thứ nhất Tôi kể chuyện mình, chuyện người, chuyện nhân thế bằng nhiều giọng điệu Tôi nhìn đời, nhìn người qua cặp mắt rất phụ nữ Tôi hóa thân đồng cảm Tôi phân thân trải lòng Tôi chênh chao giữa những bến bờ hạnh phúc Cũng có lúc là cái tôi huyền bí đi tìm những dư âm cuộc sống, có khi quay về với cổ tích nửa thực, nửa hư… Nhưng đa phần cái tôi ấy ẩn đằng sau là những đam mê, khát khao, là tâm hồn tinh tế, nhạy cảm, trải đời và trải lòng

Là độc giả yêu thích truyện ngắn Trần Thuỳ Mai, chúng tôi mong muốn tìm hiểu sâu tác phẩm của chị để học tập, chỉ ra và khẳng định một phong cách riêng, độc đáo trong cách xây dựng nhân vật; nhìn nhận những đóng góp của Trần Thuỳ Mai cho truyện ngắn Việt Nam hiện đại

1.3 Nghiên cứu truyện ngắn Trần Thuỳ Mai góp phần vào việc tìm

hiểu phong cách truyện ngắn của một nhà văn nữ sau 1975 Chúng tôi hi vọng

sẽ góp thêm một góc nhìn mới về hướng tiếp cận, khả năng phản ánh đời sống, giá trị nhân văn Từ đó, góp thêm tư liệu đi sâu vào giảng dạy, học tập truyện ngắn Việt Nam sau 1975 Đó là lí do khiến chúng tôi chọn đề tài:

Nhân vật trong truyện ngắn Trần Thuỳ Mai

2 Lịch sử vấn đề

Là một trong những thế hệ cây bút dò đường đi tìm những đề tài hậu chiến, Trần Thùy Mai, một nhà văn nữ viết khỏe, khá đều tay hiện nay Tính

từ truyện ngắn đầu tay Một chút màu xanh in trên Tạp chí Sông Hương đến

nay, nữ nhà văn người Huế này đã có hàng trăm tác phẩm truyện ngắn được nhiều thế hệ bạn đọc yêu mến, quan tâm, đón đợi Người ta tìm thấy trong truyện ngắn của chị cuộc sống với đầy đủ sắc màu của nó: những hạnh phúc mong manh, những lo toan dằn vặt đời thường, những mâu thuẫn giữa giới hạn của hiện thực và khát vọng vô bờ, những rung cảm sâu sắc và lãng mạn của tình yêu Điều đáng nói là đằng sau những cay đắng, khổ đau, con người vẫn giữ được niềm tin và tình yêu để sống bao dung và nhân ái với nhau trong cuộc đời Cho đến nay, với hơn 30 năm cầm bút, Trần Thuỳ Mai đã cho ra đời

12 tập truyện ngắn Chị cũng đã đạt được nhiều giải thưởng cao của Hội nhà văn và của Liên hiệp các hội văn học nghệ thuật Việt Nam Giải B, giải

thưởng Văn học nghệ thuật Cố đô lần thứ hai, (1998) cho tập truyện ngắn Thị

trấn hoa quỳ vàng Giải C, giải thưởng Văn học thiếu nhi “Vì tương lai đất

nước” của nhà xuất bản Trẻ (2002) cho truyện dài thiếu nhi Người khổng lồ

núi Bạc Giải B, Hội nhà văn Việt Nam (2002, không có giải A) và giải A,

giải thưởng văn học Cố đô lần ba (2005), cho tập truyện ngắn Qủy trong

trăng Giải thưởng Uỷ ban toàn quốc Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật

Việt Nam (2003) và giải A, giải thưởng Văn học nghệ thuật Cố đô lần thứ tư (

2008) cho tập truyện ngắn Thập tự hoa Giải thưởng của Hội liên hiệp Văn học nghệ thuật Thừa Thiên Huế (2008) cho tập truyện ngắn Một mình ở

Tokyo Giải cống hiến vì cộng đồng năm 2011 do Uỷ ban kết nghĩa thành phố

SanFrancisco – Thành phố Hồ Chí Minh trao tặng Truyện ngắn Trần Thuỳ Mai cũng đã nhận được sự quan tâm của những người nghiên cứu phê bình Tuy nhiên, vì nhiều lẽ, vấn đề nghiên cứu về truyện ngắn của nhà văn này còn

khá khiêm tốn và rời rạc Hầu hết những bài viết về Trần Thuỳ Mai mới chỉ dừng lại ở nhận xét khái quát, sơ bộ và bộc bạch ấn tượng, cảm xúc về một tập truyện hay một tác phẩm cụ thể nào đó Dù sơ lược, nhưng cũng đã có những bài viết chỉ ra được dấu ấn riêng trong sáng tác của nữ nhà văn này Chúng tôi tạm chia lịch sử nghiên cứu truyện ngắn Trần Thuỳ Mai làm hai

phần:

2.1 Những đánh giá chung về truyện ngắn Trần Thuỳ Mai

Nhìn nhận về những sáng tác của Trần Thùy Mai từ trước đến nay có nhiều bài viết, ý kiến nhìn nhận, đánh giá Hầu hết các bài viết đó đều chỉ ra

nét riêng, đặc trưng của nhà văn Đáng chú ý là bài viết của PGS, Tiến sĩ Văn học Hồ Thế Hà: “… Những nhân vật của Trần Thùy Mai thường không bình

lặng Họ cô đơn, hẫng hụt, tiếc nuối nhưng không bao giờ từ bỏ khát vọng sống của mình bằng cách bơi ngược dòng sông kí ức để làm sống lại những điều tốt đẹp… Đọc Trần Thùy Mai, tôi bị cuốn hút bởi chất nhân ái, triết lí này Con người dù giận hờn, hằn học nhưng trong tận cùng sâu thẳm của ý thức cộng đồng, họ âm thầm sẻ chia và nhận nỗi đau về mình để được kéo dài

ra trong niềm vui của người khác, để được yêu trong trắc ẩn dù có khi không tránh khỏi sự đối xử thờ ơ, nguội lạnh của tha nhân…” [15] Cũng trong bài

viết này, khi đề cập đến nội dung của các tác phẩm, Hồ Thế Hà đã nhận xét:

“Truyện ngắn Trần Thuỳ Mai thường là những ghi nhận đời thường với bao

lo toan dằn vặt, với những mâu thuẫn có lúc âm thầm, có lúc dữ dội giữa khát vọng tình yêu và khả năng không đạt được của con người, để rồi sau những

va chạm “dễ thương”, niềm hi vọng, sự sẻ chia, lòng nhân ái bao dung lại được xoa dịu, thanh lọc” [15].

Nguyễn Thế Thịnh với bài viết Trần Thuỳ Mai với những hoài niệm

đẹp như cổ tích đã khẳng định: “Đọc những truyện ngắn của chị ( ) người đọc nhận ra chị vẫn cái giọng tâm tình thủ thỉ, duyên dáng và quyến rũ nhưng

ẩn chứa sự dữ dội ngầm ( ) Truyện ngắn của Trần Thuỳ Mai lôi cuốn người đọc bằng những chi tiết vừa ảo vừa thực, có rất nhiều điều dường như mong manh, sắp tan biến nhưng lại vĩnh hằng” [59]

Bùi Việt Thắng khi nhận xét về những cây bút truyện ngắn cũng nhận

định: “Là một cây bút nữ, có thể nói Trần Thuỳ Mai là một hiện tượng trong

đội ngũ sáng tác truyện ngắn hiện nay Miệt mài với nghiệp văn và trở thành cây bút có sức bền với thể loại truyện ngắn, truyện ngắn của chị đã vượt ra ngoài giới hạn của mảnh đất cố đô để đến với bạn đọc cả nước” [57] Tác

giả đánh giá những tập truyện đã xuất bản của Trần Thuỳ Mai (tính đến năm

2004) nhƣ “những dấu son đỏ của văn giới thừa nhận tiêu chuẩn đánh giá

chất lượng quốc gia của cây bút nữ”.

Tác giả Lê Thị Mỹ Ý trong bài viết Nhà văn dịu dàng và đa đoan đánh giá về truyện ngắn Trần Thuỳ Mai: “Văn chương của chị như một trái cây

chín muộn, càng có thời gian vị càng ngọt, hương càng nồng, màu sắc càng hấp dẫn, càng mang đến một dư vị riêng mà những cây bút cùng thời với chị không có được” [67]

Tác giả Hoàng Nguyên Vũ trong bài viết đăng trên báo điện tử Văn nghệ công an (http//www.vn.com) đã lý giải vì sao truyện của Trần Thùy Mai

lại có sức sống mãnh liệt chính là vì “chất đời” trong đó, “có những trang

viết của Trần Thùy Mai chứa đựng những cuộc đời nhỏ nhỏ, có cuộc đời thoáng qua, có cuộc đời gặp một lần rồi hun hút, có cuộc đời về trong những giấc mơ miên viễn Nhưng vấn đề không phải nói ai, hay viết về ai, thấp thoáng cuộc đời của ai mà là cái thông điệp đằng sau những cuộc đời ấy là gì” Tác giả bài viết khẳng định: “Tình yêu ngập tràn trong những trang viết của Dù buồn hay vui, cô đơn hay hạnh phúc thì với Trần Thùy Mai phải có tình yêu mới khiến ngòi bút của chị chắp cánh… tình yêu là động lực của bút lực… Tình yêu thúc đẩy cuộc sống tốt đẹp hơn và làm được nhiều việc có ích”

Tháng 11 năm 2002, báo “Kiến thức gia đình” có đăng bài Trần Thuỳ

Mai và bi kịch của người phụ nữ của Diệu Hiền Trong đó, tác giả bài viết đã

có những cảm nhận bước đầu về những bi kịch đau đớn của người phụ nữ trong truyện ngắn Trần Thuỳ Mai Từ việc dẫn ra một số truyện tiêu biểu, người viết

đã chỉ ra rằng: “Tất cả phụ nữ trong truyện ngắn của Trần Thuỳ Mai đều đẹp,

yêu hết mình, sống tốt hết mình, nhưng kết cục phần nhiều họ đều gặp bất hạnh, đau khổ” [22]

Tại hội thảo khoa học của Khoa Văn - ĐHSP Huế, Thái Phan Vàng

Anh có bài viết khá ấn tượng với tựa đề: Tình yêu huyền thoại trong truyện

ngắn Trần Thuỳ Mai Trong khuôn khổ sáu trang, tác giả đã đề cập đến việc

thể hiện đề tài tình yêu trong truyện ngắn Trần Thuỳ Mai: “Với chị, tình yêu

là biểu tượng của những khát vọng tuyệt đối, là hoài niệm để níu giữ niềm tin”, là “những tình yêu huyền thoại lung linh như ảo ảnh” [1] Đó là mối

quan hệ giữa hai bờ thực - ảo, giữa khát vọng mong manh với thực tại đầy

đắng cay và bất hạnh Tác giả bài viết nhận xét: “Những nhân vật nữ ( ) đều

gặp gỡ ở việc lấy tình yêu làm điểm tựa để “cứu rỗi linh hồn”, “đắm chìm trong hoài niệm” “Các mối tình, các sợi xích tình yêu ( ) chưa bao giờ thôi quấn riết, giằng níu trong nhân vật, và rồi biến thực tại thành dư âm của quá khứ vừa bỏng rát, vừa dịu dàng” [1] Một góc nhìn về truyện ngắn năm 2008

đăng trên Tạp chí Văn nghệ Quân đội nhận thấy nét nổi bật nhất trong những tập truyện về sau của Trần Thùy Mai là chuyển hướng vào đề tài lịch sử với một cách tiếp cận mới, với cái nhìn giải thiêng, thân mật hóa đối tượng Tuy mới chỉ khái quát nhưng là nhận định rất chuẩn xác về mảng đề tài lịch sử, có thể coi là một phong cách riêng của Trần Thùy Mai

Trên đây là những nhận xét, đánh giá về truyện ngắn của Trần Thùy Mai, ít nhiều đã làm rõ những phong cách sáng tác của chị về nội dung, nghệ

thuật… Các nhân vật trong sáng tác của chị tuy không đa dạng nhưng khá sinh động: có những nhân vật lịch sử, có những người nghệ sĩ, nhân vật tu hành Và đặc biệt về những người phụ nữ - họ bình thường, bé nhỏ, họ quyền quý, cao sang, đa đoan hoặc trong quá khứ, hiện đại… Dù là nhân vật nào thì giọng văn của Trần Thùy Mai vẫn dịu dàng, đằm thắm, đậm chất âm hưởng của vùng đất cố đô

2.2 Những đánh giá về các tập truyện và các tác phẩm cụ thể của Trần Thuỳ Mai

Với hơn 30 năm cầm bút, Trần Thùy Mai đã có nhiều tập truyện ngắn Mỗi một tập truyện được xuất bản đều cuốn hút sự quan tâm từ phía độc giả,

và có nhiều bài viết mang tính chất giới thiệu, cảm nhận Sau đây là những đánh giá, nhận xét tiêu biểu:

Với tập truyện đầu tay Bài thơ về biển khơi, Phan Minh Ngọc đã nhận xét như sau: “Một số truyện ngắn của Trần Thùy Mai có xu hướng đi vào

những đề tài mô tả đời sống sinh hoạt hàng ngày của con người với cả những

ý nghĩ, lo toan thầm lặng của họ Với khả năng quan sát tinh tế, với thế mạnh của cái nhìn từ góc độ một cây bút nữ, Thùy Mai đã chăm chú theo dõi thái độ xử sự của con người trong những hoàn cảnh tưởng chừng như là “thử thách” Chị cũng đã lắng nghe được cả những nỗi băn khoăn, day dứt của họ; để rồi từ đó phê phán những biểu hiện tiêu cực, khêu gợi những mặt tích cực trong đời sống nội tâm của mỗi người, và làm nổi bật lên những yêu cầu

về nhân cách mà con người mới cần phải có” [51]

Viết về tập Trò chơi cấm, Hồ thế Hà có cái nhìn bao quát qua bài viết

Thế giới truyện ngắn Trần Thuỳ Mai qua Trò chơi cấm Trong bài này, tác giả

đã trình bày một cách khá hệ thống và chi tiết các khía cạnh trong thế giới nghệ thuật của tập truyện như: kết cấu, cốt truyện, nhân vật Có thể nói, bước đầu bài viết đã nêu lên được một số đặc điểm làm nên phong cách truuyện

ngắn Trần Thuỳ Mai Tác giả nhận xét: “Giọng văn tâm tình, mềm mại gắn

với những phản ứng tâm thức kín đáo của nhân vật đã tạo nên giá trị nhân bản của truyện ngắn Trần Thuỳ Mai Đó là nét làm nên sức hấp dẫn của nhà văn mang đậm bản sắc Huế”, “giọng văn thủ thỉ tâm tình và thấm đẫm chất thơ, quyến rũ bởi chất huyền thoại” [14] Đó là thời gian, không gian khát

vọng được miêu tả bằng bút pháp huyền thoại, truyện ngắn Trần Thuỳ Mai mang đậm chất triết lí về sự sống của con người thời hiện đại

Cũng về tập Trò chơi cấm, Lý Lan - người đã từng in chung với Trần Thuỳ Mai tập truyện Cỏ hát có bài Nữ tính trong “Trò chơi cấm” của Trần

Thuỳ Mai Ở bài viết này, nhà văn Lý Lan đã khai thác nữ tính trong tập

truyện, mà ở đó, người đọc như được thưởng thức những bữa tiệc được “chị

Mai chế biến từ những nguyên liệu là cuộc sống mà chị đã yêu, đã sống Khéo léo như người đầu bếp Huế, chị bày bối cảnh truyện ở những không gian khác nhau để tránh sự đơn điệu của một thành phố nhỏ ” (Báo Sài Gòn giải phóng) Tuy nhiên trong khuôn khổ của một bài báo mang tính chất

cảm nhận, bày tỏ cảm xúc thì chất nữ tính ấy chưa được phân tích, lí giải ở mức độ cần thiết để đánh giá sở trường cũng như nét riêng về phong cách tác giả

Tập truyện ngắn Quỷ trong trăng của Trần Thuỳ Mai nhận được nhiều

sự quan tâm hơn cả Khi tập truyện ra đời, Báo Lao động miền trung có đăng bài Cuộc hành hương bên bờ xa vắng của Lê Mỹ Ý Tác giả bài viết đã điểm qua những truyện ngắn tiêu biểu để đi đến khẳng định: “Giữa mê lộ ám ảnh,

giác độ tình yêu được soi xét từ nhiều điểm chiếu Dù ở điểm chiếu nào, truyện ngắn của chị cũng hiện hữu một niềm say đắm miên man của ý niệm thuần khiết Đấy là ý niệm để tác giả vén lên một luồng sáng mong manh, đi sâu vào những ngóc nghách nhỏ nhoi, tìm ra đời sống hơn là đời sống, nhận thức ra tia sáng hằng hữu, bất biến trong tình yêu” [67] Sức hấp dẫn của tập

truyện này còn được Lê Mỹ Ý đánh giá ở giọng văn nhẹ nhàng với thứ ngôn ngữ tự nhiên Bài báo đã tạo được một sự chú ý cần thiết, hướng người đọc có

được tâm thế nhập vào “cuộc hành hương của linh hồn phù du bên bến bờ xa

vắng, đi tìm luống ánh sáng mong manh cho khát khao” trong truyện ngắn

của Trần Thuỳ Mai

Cũng đánh giá về tập truyện Quỷ trong trăng, Nguyễn Thị Kim Huệ với bài viết Quỷ trong trăng và thế giới đậm cá tính phương Tây đã phát hiện:

“Quỷ trong trăng là một thế giới của nhân vật nữ đang tồn tại thật với bản

ngã của chính mình, dù họ phải trả bằng chính cuộc đời của họ Thế nhưng,

họ không nuối tiếc hay hối hận cho những lựa chọn của mình, bởi họ là những phụ nữ phương Đông dịu dàng bao dung nhưng lại tiềm tàng sự nổi loạn, tự do và bất chấp kể cả cái chết cho tình yêu” [23] Nguyễn Thị Kim

Huệ gọi đây là “thế giới nữ đậm cá tính phương Tây” Những phát hiện trong

bài viết cho thấy nét sáng tạo mới lạ của Trần Thuỳ Mai trong việc xây dựng tâm hồn, tính cách và lẽ sống của các nhân vật trong tác phẩm của mình

Về tập truyện Mưa đời sau, tác giả Minh Phương có bài giới thiệu: Đọc

sách: Mưa đời sau trên báo Nhân dân số 305 đã có những nhận định khá sâu

sắc về các tác phẩm trong tập truyện Về thế giới nhân vật truyện ngắn Trần

Thuỳ Mai, tác giả có nhận xét: “Ngòi bút Trần Thuỳ Mai hướng tới phát hiện

vẻ đẹp phẩm cách và lòng hướng thiện của những nhân vật trong truyện” và

đặc biệt nhân vật của chị được “Khéo léo khắc họa diễn biến tâm lí với lối kết

hợp tự nhiên, bất ngờ, lôi cuốn” Trong bài viết, tác giả cũng đã có một vài

nhận xét ban đầu về giọng văn và cả kết cấu tác phẩm, đặc biệt tác giả đã nhận xét cả về phẩm chất của nhân vật và cách xây dựng nhân vật của Trần Thùy Mai

Về tập truyện ngắn Lửa hoàng cung, Trần Thùy Mai đã chọn đề tài lịch

sử - một đề tài không mới trong những sang tác gần đây, song tác giả khéo léo

lựa chọn các tình huống, sự kiện, chi tiết để kéo người đọc về với giai đoạn lịch sử của triều Nguyễn Nhẹ nhàng, tinh tế trong việc xây dựng chân dung nhân vật lịch sử, nhân vật nghệ sĩ, Trần Thùy Mai không gây nhàm chán người đọc Ngược lại, những sáng tác đó đem đến những hiểu biết phong phú

về một triều đại ở Việt Nam

Và tập truyện mới nhất Onkel yêu dấu (2010) gồm 14 truyện ngắn, sau

khi mới xuất bản cũng nhận được nhiều ý kiến Một trong số đó là ý kiến:

“Với những câu chuyện tình yêu sinh động và giọng văn trang nhã, tinh tế, tập truyện ngắn Onkel yêu dấu sẽ mang lại cho bạn đọc những giờ phút lắng sâu, tĩnh tại, lấy lại cân bằng giữa dòng đời đang cuộn chảy” (Đăng trên http://www.xaluan.com)

Tóm lại, trên cơ sở điểm lại những bài viết về Trần Thuỳ Mai, chúng tôi thấy những nét đặc sắc về truyện ngắn của cây bút này đã được phát hiện Nhưng nhìn chung, vấn đề nghiên cứu về truyện ngắn của Trần Thuỳ Mai còn khá khiêm tốn và rời rạc Hầu hết những bài viết về truyện ngắn của tác giả này mới chỉ dừng lại ở nhận xét khái quát, sơ bộ và bộc bạch ấn tượng, cảm xúc về một tập truyện hay một tác phẩm cụ thể nào đó Ngoài ra, còn có những tiểu luận, luận văn tốt nghiệp đại học và thạc sĩ cũng đã giải quyết được một phần trong quá trình đi vào thế giới nghệ thuật của truyện ngắn Trần Thuỳ Mai Tuy nhiên, chưa có một công trình nào quy mô và hoàn chỉnh

đi sâu vào tìm hiểu, nghiên cứu nhân vật trong truyện ngắn Trần Thuỳ Mai một cách hệ thống Đây cũng cũng chính là lí do thôi thúc chúng tôi thực hiện

đề tài này

3 Mục đích nghiên cứu

Mục đích nghiên cứu của đề tài là tìm hiểu, khám phá thế giới nhân vật cũng như nghệ thuật xây dựng các nhân vật trong truyện ngắn của Trần Thùy Mai Từ đó khẳng định tài năng và những đóng góp của tác giả trong dòng

chảy của văn xuôi Việt Nam đương đại

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu những vấn đề lí luận cơ bản về nhân vật văn học

- Vận dụng những kiến thức lí luận trên vào việc tìm hiểu nhân vật và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện ngắn của Trần Thùy Mai

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

5.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là toàn bộ nhân vật trong truyện ngắn của Trần Thùy Mai

Mưa đời sau (2005); Lửa hoàng cung (2007); Mưa ở Strasbourg (2007); Một mình ở Tôkyô (2008); Trăng nơi đáy giếng ( 2009), Onkel dấu yêu ( 2010) Từ

đó có sự đối sánh với một số truyện ngắn của các nhà văn nữ cùng thời như: Nguyễn Thị Thu Huệ, Phạm Thị Hoài, Võ Thị Hảo…

6 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng những phương pháp chính sau:

- Phương pháp tiếp cận thi pháp học

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

- Phương pháp so sánh đối chiếu

- Phương pháp thống kê - phân loại

- Phương pháp hệ thống

- Phương pháp loại hình

7 Đóng góp mới của luận văn

Lựa chọn đề tài này, chúng tôi mong muốn góp thêm một hướng tiếp cận mới về quan niệm con người trong sáng tác của Trần Thùy Mai, góp phần làm phong phú thêm cho giá trị truyện ngắn Trần Thùy Mai nói riêng và chứng tỏ sự thành công của tác giả trong sự nghiệp văn học Việt Nam thời kì đổi mới nói chung

Thực tiễn đời sống văn học nước nhà và chủ trương của bộ giáo dục trong những năm gần đây đã cho thấy: chúng ta đang từng bước tăng cường đưa văn học Việt Nam thời kì đổi mới vào chương trình giảng dạy và học tập

ở các trường Đại học, Cao đẳng đến phổ thông Vì thế, với những nội dung được triển khai trong đề tài nghiên cứu của mình, chúng tôi mong muốn và hi vọng sẽ có ý nghĩa nhất định cho việc nghiên cứu, giảng dạy văn học thời kì đổi mới trong nhà trường

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG I: KHÁI LƯỢC VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ HÀNH

TRÌNH SÁNG TÁC CỦA TRẦN THÙY MAI 1.1 Khái lược về nhân vật văn học

1.1.1 Khái niệm về nhân vật và thế giới nhân vật

1.1.1.1 Khái niệm về nhân vật

Nhà văn hào Đức W Goethe có nói: “Con người là điều thú vị nhất đối

với con người, và con người cũng chỉ hứng thú với con người” Con người là

nội dung quan trọng nhất của văn học Ðối tượng chung của văn học là cuộc đời nhưng trong đó con người luôn giữ vị trí trung tâm Những sự kiện kinh

tế, chính trị, xã hội, những bức tranh thiên nhiên, những lời bình luận đều góp phần tạo nên sự phong phú, đa dạng cho tác phẩm nhưng cái quyết định chất lượng tác phẩm văn học chính là việc xây dựng nhân vật Nhân vật văn học là nhân tố quan trọng đối với mọi thể loại, đặc biệt là tiểu thuyết và truyện ngắn Nói đến nhân vật văn học thường người ta nghĩ ngay đến hình tượng con người trong tác phẩm Nó là biểu tượng nghệ thuật về con người, cho thấy sự tồn tại toàn vẹn của con người trong thế giới nghệ thuật ngôn từ Nhà văn xây dựng nhân vật nhằm khái quát những quy luật về đời sống con người và thể hiện quan niệm của mình về con người Vì vậy, nhân vật văn học bao giờ cũng chuyên chở ý đồ, tư tưởng của nhà văn, in đậm cá tính sáng tạo của nhà văn

*Về phương diện thuật ngữ:

Thuật ngữ “nhân vật văn học” xuất hiện từ rất sớm Trong tiếng Hi lạp

cổ “nhân vật” (đọc là persona) lúc đầu mang ý nghĩa chỉ cái mặt nạ của diễn viên sân khấu Theo thời gian, thuật ngữ này đã được sử dụng nhiều nhất, thường xuyên nhất để chỉ đối tượng mà văn học miêu tả và thể hiện Đôi khi, nhân vật văn học còn còn được gọi bằng những thuật ngữ khác như “vai”

(actor) và “tính cách” (character) Tuy nhiên, theo chúng tôi, các thuật ngữ này có nội hàm hẹp hơn so với “nhân vật” Thuật ngữ “vai” chủ yếu nhằm nhấn mạnh đến tính chất hành động của cá nhân, thích hợp với loại nhân vật hành động Còn thuật ngữ “tính cách” lại thiên về những nhân vật có tính cách Trong thực tế sáng tác, không phải nhân vật nào cũng hành động, đặc biệt là những nhân vật thiên về “suy tư” và cũng không phải nhân vật nào cũng có tính cách rõ rệt Từ đó, có thể thấy các thuật ngữ “vai”, “tính cách” không bao quát được hết những biểu hiện khác nhau của các loại nhân vật trong sáng tác văn học Còn “nhân vật” là thuật ngữ có nội hàm phong phú,

đủ khả năng khái quát những hiện tượng phổ biến của tác phẩm văn học ở mọi bình diện và mọi cấp độ

*Một số quan niệm trong nghiên cứu, phê bình về nhân vật văn học

Trong giới nghiên cứu, phê bình văn học đã có khá nhiều những quan điểm khác nhau về nhân vật văn học Hầu hết các quan niệm đưa ra đều khẳng định nhân vật văn học là yếu tố cơ bản của tác phẩm văn học và là một phương diện tạo nên dấu hiệu nhận biết phong cách của nhà văn Sau đây là những khảo sát về quan niệm nhân vật văn học

Trong Từ điển văn học: “Nhân vật văn học là yếu tố cơ bản nhất trong

tác phẩm văn học, tiêu điểm để bộc lộ chủ đề, tư tưởng chủ đề và đến lượt mình nó lại được các yếu tố có tính chất hình thức của tác phẩm tập trung khắc họa Nhân vật, do đó là nơi tập trung giá trị tư tưởng – nghệ thuật của tác phẩm văn học” [tr 86] Có thể nói đây là một định nghĩa tương đối toàn

diện về nhân vật văn học Bởi các nhà biên soạn đã nhìn nhận văn học từ khía cạnh vai trò, chức năng của nó đối với tác phẩm và từ mối quan hệ của nó với các yếu tố hình thức tác phẩm

Còn trong cuốn 150 thuật ngữ văn học của Lại Nguyên Ân lại có quan niệm khác về nhân vật văn học: “Nhân vật văn học là một đơn vị nghệ thuật,

nó mang tính ước lệ, không thể bị đồng nhất với con người có thật… Nhân vật văn học là sự thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người; nó

có thể được xây dựng chỉ dựa trên cơ sở quan niệm ấy… Nhân vật văn học là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng tác của một nhà văn, một trường phái hoặc dòng phong cách Những nét chung về nhân vật văn học có thể cho phép nêu lên những hiện tượng văn học [3, 250 - 251] Vậy

theo Lại Nguyên Ân, nhân vật văn học được xem xét trong mối tương quan với cá tính sáng tạo, phong cách của nhà văn và trường phái văn học Nhân vật văn học chính là một trong những yếu tố tạo nên phong cách của nhà văn, tạo nên màu sắc riêng cho một trường phái văn học

Trong cuốn Thi pháp học, Trần Đình Sử lại quan niệm: “Nhân vật là

hình thức miêu tả con người một cách tập trung Nhân vật văn học là những con người có tên hoặc không tên (ví dụ “mụ nào” trong Truyện Kiều hay Tiểu đồng trong Lục Vân Tiên…) có những tính chất, địa vị nhất định, xuất hiện trong các tác phẩm để làm những hành động nhất định, biểu hiện những tình cảm, ý nghĩ, thái độ nhất định, nhằm thể hiện những tư tưởng nhất định của nhà văn với nhân sinh” [53, 28]

Với cách nhìn nhận như vậy, tác giả đã chỉ ra được tầm quan trọng của nhân vật văn học với tác phẩm và cách thể hiện cuộc sống của nhà văn

Dù có nhiều ý kiến, quan niệm khác nhau trong giới nghiên cứu, phê bình văn học, song đều xuất phát từ một điểm chung: nhân vật văn học là thành tố quan trọng trong tác phẩm, là phương tiện để nhà văn phản ánh đời sống và được nhà văn xây dựng bằng những yếu tố nghệ thuật độc đáo Nghiên cứu về tác phẩm văn chương phải tiếp cận nhân vật để chỉ ra cái mới trong cách viết của nhà văn và những đóng góp của nhà văn đó

1.1.1.2 Khái niệm về thế giới nhân vật

“Thế giới” là một khái niệm thuộc phạm trù Triết học Theo từ điển

Triết học, “Thế giới” có thể hiểu:

Theo nghĩa rộng, “Thế giới” là toàn bộ hiện thực khách quan (tất cả những tồn tại ở bên ngoài và độc lập với ý thức con người) “Thế giới” là nguồn gốc của nhận thức [tr 1083]

Theo nghĩa hẹp, “Thế giới” dùng để chỉ đối tượng của vũ trụ học, nghĩa

là toàn bộ thế giới vật chất do thiên văn học nghiên cứu Người ta đã chia bộ phận thế giới vật chất đó thành hai lĩnh vực nhưng không có ranh giới tuyệt đối: Thế giới vĩ mô và thế giới vi mô [tr 1083]

Từ đó có thể thấy rằng “Thế giới” là một phạm trù rất rộng, một vũ trụ rộng lớn tồn tại xung quanh con người và tồn tại độc lập bên ngoài ý thức con người

Vậy “Thế giới nhân vật” là gì? về khái niệm này cũng là một phạm trù rộng “Thế giới nhân vật” là một tổng thể những hệ thống nhân vật được xây dựng theo quan niệm của nhà văn và chịu sự chi phối tư tưởng của tác giả Thế giới ấy cũng mang tính chỉnh thể trong sáng tác nghệ thuật của nhà văn,

có tổ chức và có sự sống riêng, phụ thuộc vào ý thức sáng tạo của người nghệ

sĩ Nằm trong thế giới nghệ thuật, “Thế giới nhân vật” cũng là sản phẩm tinh thần, là kết quả của trí tưởng tượng, sáng tạo của nhà văn và chỉ xuất hiện trong tác phẩm văn học, trong sáng tác nghệ thuật Đó là một mô hình nghệ thuật có cấu trúc riêng, có quy luật riêng thể hiện ở đặc điểm con người, tâm

lí, thời gian, không gian, xã hội… gắn liền với một quan niệm nhất định của chúng về tác giả “Thế giới nhân vật” là cảm nhận một cách trọn vẹn, toàn bộ

và sâu sắc của chủ thể sáng tạo về toàn bộ nhân vật xuất hiện trong tác phẩm, mối quan hệ và môi trường hoạt động của nó, ý nghĩa, tư tưởng, tình cảm của

họ trong cách đối nhân xử thế, trong giao lưu xã hội, với gia đình… “Thế giới nhân vật” vì thế bao quát sâu rộng hơn hình tượng nhân vật Trong “Thế giới nhân vật”, người ta có thể chia thành các kiểu, loại nhân vật nhỏ hơn (nhóm

nhân vật) dựa vào những tiêu chí nhất định Nhiệm vụ của người tiếp nhận văn học là phải tìm ra chìa khóa để bước qua cánh cửa nhằm khám phá thế giới nhân vật đó Do vậy, nghiên cứu “Thế giới nhân vật” cũng khác với phân tích nhân vật Trong tiến trình phát triển của văn học, ở mỗi giai đoạn, mỗi khuynh hướng, mỗi dòng văn học, mỗi tác giả lớn lại có “Thế giới nhân vật” riêng và chịu chi phối quy luật sáng tạo của thời đại, phong cách nhà văn đó

Tìm hiểu nhân vật trong truyện ngắn của Trần Thùy Mai, chúng tôi thấy đó là một hệ thống các nhân vật đa dạng, phong phú và giàu lòng nhân

ái Trong tác phẩm của chị, có rất ít những kiểu người ích kỉ, vụ lợi, thực dụng, tàn nhẫn vô tâm Nhân vật của chị cũng không mang tính điển hình cho

ý nghĩa xã hội rộng lớn mà chứa đựng chiều sâu của suy ngẫm, sự tinh tế của tâm trạng, cảm xúc, là những phản ứng tâm thức kín đáo, những nỗi đau tinh thần rất cụ thể Vẻ đẹp tâm hồn, sự hướng thiện của nhân vật đã tạo nên giá trị nhân bản cho truyện ngắn Trần Thùy Mai Ở một khía cạnh nào đó, người ta

có thể thấy Trần Thùy Mai rất chú trọng xây dựng tính cách nhân vật Nhẹ nhàng, kín đáo, thâm trầm, sâu sắc, và mang những nỗi bất hạnh rất đời thường Đọc truyện ngắn Trần Thùy Mai, độc giả có thể nhận ra chính mình trong hình tượng một nhân vật nào đó của chị để rồi tự suy ngẫm, chiêm nghiệm về cuộc sống và gần gũi hơn với tác giả Đó là nét đặc trưng trong truyện ngắn của người phụ nữ gốc Huế này

1.1.2 Chức năng của nhân vật văn học trong tác phẩm văn học

Trong cuốn Thi pháp học, Trần Đình Sử có nói: “Nhân vật văn học

được sáng tạo ra, hư cấu ra là để khái quát và biểu hiện tư tưởng, thái độ đối với cuộc sống , ca ngợi nhân vật là ca ngợi đời, lên án nhân vật là lên án đời Xót xa cho nhân vật là xót xa đời Do vậy tìm hiểu nhân vật là tìm hiểu cách hiểu về cuộc đời và con người, là tìm hiểu tư tưởng, tình cảm của tác gả đối với con người” [53, 28] Nhân vật có chức năng quan trọng đối với tác phẩm

và đối với chủ nhân sáng tạo ra nó Nhân vật đóng vai trò là tâm điểm của sự thể hiện đời sống trong tác phẩm văn học Nó không chỉ là tiêu điểm để bộc lộ chủ đề mà còn còn là nơi tập trung giá trị tư tưởng, nghệ thuật của tác phẩm

Nhân vật là điều kiện thiết yếu đảm bảo cho sự miêu tả thế giới của văn học có được chiều sâu và tính hình tượng Vì thế nhân vật nhiều khi trở thành

“đối tác” sống động của độc giả, có thể khơi lên những chủ đề đối thoại thực

sự có ý nghĩa về cuộc đời và con người Nhân vật văn học sẽ có nhiều chức năng tương ứng với nhiều vai trò khác nhau trong tác phẩm Nhìn một cách tổng quát, các chức năng đó là:

Thứ nhất, nhân vật có chức năng miêu tả và khái quát các các loại tính cách trong xã hội Với chức năng này, nhân vật chứng tỏ được chức năng vô song của văn học trong việc phản ánh bản chất của đời sống xã hội qua một hiện tượng mang tính chất kết tinh là tính cách

Thứ hai, nhân vật văn học còn là công cụ giúp nhà văn sáng tạo nên thế giới nghệ thuật của tác phẩm là chìa khóa để nhà văn mở cánh cửa bước vào hiện thực đời sống vô cùng rộng lớn, đặt ra những vấn đề mới mẻ, sâu sắc và

có ý nghĩa nhân sinh

Thứ ba, nhân vật còn có chức năng biểu hiện tư tưởng, quan niệm của nhà văn về con người và cuộc sống Quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người là cơ sở để nhà văn xây dựng nhân vật Nói cách khác, nhân vật văn học là sự thể hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về con người và nó có thể chỉ được xây dựng dựa trên cơ sở quan niệm đó Với các nhân vật cụ thể, thái độ đánh giá về các tính cách, các vấn đề xã hội của nhà văn có điều kiện được bộc lộ tốt hơn, tập trung hơn Những nét chung về nhân vật trong một thời kì, một giai đoạn có thể cho phép nêu lên những hiện tượng văn học Chính vì thế nhân vật văn học còn là một trong những khái niệm trung tâm để xem xét sáng tạo của một nhà văn, một khuynh hướng, một trường phái văn

học

Thứ tư, ngoài các chức năng cơ bản trên, nhân vật văn học còn chi phối

và góp phần quyết định hình thức tác phẩm Nhân vật có chức năng quan trọng trong việc tạo các mối liên kết giữa các yếu tố thuộc về hình thức tác phẩm Do có chức năng này mà kết cấu tác phẩm có đạt đến sự thống nhất, hoàn chỉnh, cân đối, chặt chẽ và nhiều tiềm năng biểu đạt của các phương tiện ngôn từ được phát lộ Từ đó, nhân vật trở thành những phương diện nghệ thuật độc lập, có thể nghiên cứu riêng như một đối tượng thẩm mĩ chuyên biệt

Trên đây là những chức năng chính của nhân vật văn học Nhờ có những chức năng ấy nhà văn mới có những tư duy về hiện thực và định hướng

giá trị con người Chính vì thế Betông Brecht cho rằng: “Các nhân vật của tác

phẩm nghệ thuật không phải giản đơn là những bản dập của những con người sống mà là những hình tượng được khắc họa phù hợp với ý đồ tư tưởng của tác giả” Hiểu được chức năng của nhân vật văn học, người nghiên cứu sẽ có

những cơ sở lí luận chắc chắn để tìm hiểu về nhân vật trong sáng tác của một nhà văn Với đề tài “Nhân vật trong truyện ngắn của Trần Thùy Mai”, việc nắm được những chức năng này của nhân vật sẽ giúp chúng tôi có cái nhìn

thấu đáo hơn về các sáng tác của chị

1.1.3 Các loại nhân vật văn học

Nhân vật văn học là một hiện tượng hết sức đa dạng Những nhân vật được xây dựng thành công từ xưa đến nay bao giờ cũng là những sáng tạo độc đáo, không lặp lại Tuy nhiên, xét về mặt nội dung tư tưởng, kết cấu, chất lượng miêu tả có thể thấy những hiện tượng lặp đi lặp lại tạo thành các loại nhân vật khác nhau Ðể nắm bắt được thế giới nhân vật đa dạng, phong phú,

có thể tiến hành phân loại chúng ở nhiều góc độ khác nhau

Thứ nhất, dựa vào vị trí, vai trò của nhân vật trong góc độ kết cấu của

tác phẩm, người ta phân chia ra thành nhân vật trung tâm, nhân vật chính và nhân vật phụ Trong đó nhân vật chính đóng vai trò chủ chốt, xuất hiện nhiều

và có liên quan đến các sự kiện chủ yếu trong tác phẩm, là cơ sở để tác giả triển khai đề tài, chủ đề của tác phẩm Trong một tác phẩm có nhiều nhân vật chính, nhân vật chính có vai trò quan trọng hơn cả so với nhân vật trung tâm Nhân vật trung tâm xuyên suốt từ đầu đến cuối tác phẩm, về mặt ý nghĩa, đó

là nơi quy tụ các mối quan hệ của tác phẩm Còn các nhân vật phụ mang tình tiết, sự kiện, tư tưởng có tính chất phụ trợ, bổ sung, có vai trò khá khiêm tốn trong trong những sự kiện chính của tác phẩm

Thứ hai, căn cứ vào đặc điểm tính cách nhân vật và mối quan hệ thuận nghịch giữa nhân vật với lí tưởng xã hội, lí tưởng thẩm mĩ của nhà văn, có thể chia thành nhân vật chính diện và nhân vật phản diện Trong đó nhân vật chính diện (nhân vật tích cực) là nhân vật chiếm được tình yêu, niềm tin, mang lí tưởng, quan niệm đạo đức tốt đẹp của tác giả và của thời đại Nhân vật chính diện được nhà văn đề cao, khẳng định, còn nhân vật phản diện (nhân vật tiêu cực) thì ngược lại, mang phẩm chất xấu, trái với lí tưởng đạo đức, đáng lên án và phủ định

Thứ ba, dựa vào sự chi phối quy luật thể loại đến nhân vật, theo cách phân chia loại thể theo truyền thống của Aristot thì nhân vật gồm có nhân vật trữ tình, nhân vật tự sự và nhân vật kịch Trong đó nhân vật trữ tình được thể hiện chủ yếu qua thế giới tinh thần , nội tâm và cảm xúc phong phú Nhân vật

tự sự là nhân vật xuất hiện trong tác phẩm tự sự (truyện, tiểu thuyết, kí…), thường được hiện lên đầy đủ từ ngoại hình đến phẩm chất, tính cách, ngôn ngữ, hành động cho đến nội tâm bên trong Nhân vật tự sự là con người đời thường tham gia vào các tình huống khác nhau của cuộc sống để tạo thành các diễn trình tự sự trong tác phẩm Còn nhân vật kịch là loại nhân vật hành động, mọi hành động của nhân vật kịch đều bộc lộ tính cách và thường xuất hiện ở

thời điểm vòng xoáy của cuộc sống, xoay quanh một trục hành động quyết liệt Khi những mâu thuẫn kịch được giải quyết thì nhân vật kịch cũng dễ dàng thay đổi về số phận

Thứ tư, dựa vào hình thức cấu trúc hình tượng nhân vật, nhân vật được chia thành: nhân vật chức năng, nhân vật loại hình, nhân vật tính cách, nhân vật tư tưởng Trong đó, nhân vật chức năng chủ yếu xuất hiện trong văn học dân gian và văn học trung đại nhằm thực hiện một số chức năng nào đó trong tác phẩm và việc phản ánh đời sống Loại nhân vật này thường có đặc điểm, tính cách ổn định với những phẩm chất cố định, không thay đổi từ đầu đến cuối Nhân vật loại hình là loại nhân vật thể hiện tập trung các phẩm chất xã hội, đạo đức của một loại người nhất định ở một thời đại Đó là nhân vật nhằm khái quát cái chung về loại của các tính cách và nhờ vậy được gọi là điển hình Loại nhân vật này bao giờ cũng có một số phẩm chất loại biệt về mặt xã hội được nêu bật hơn hẳn các tính chất khác Dĩ nhiên, nhân vật loại hình cũng đòi hỏi một cá tính nhất định, được thể hiện một cách sinh động qua các chi tiết cụ thể, chân thực Nhân vật tính cách thường đa diện, chứa đầy mâu thuẫn và chính những mâu thuẫn ấy làm cho tính cách ấy không tĩnh tại mà vận động, phát triển Nhân vật tư tưởng là nhân vật có tư tưởng, nhân cách nhưng cơ bản tập trung thể hiện tư tưởng của tác giả Xây dựng nhân vật này, các nhà văn nhằm hướng tới việc phát biểu hoặc tuyên truyền một tư tưởng nào đó với cuộc sống

Với việc phân chia thành các loại nhân vật như trên chỉ mang tính chất tương đối, vì thực tiễn sáng tác văn học rất phong phú, đa dạng Mỗi nhân vật lại có những đặc trưng, vẻ đẹp riêng Song giữa các loại nhân vật có thể chuyển hóa, bao hàm lẫn nhau để chuyển tải chủ đề, tư tưởng của nhà văn… Với mục đích chỉ ra hệ thống các nhân vật trong sáng tác của cá nhân tác giả, chúng tôi tìm hiểu những nhân vật nổi bật trong truyện ngắn của Trần Thùy

Mai, chủ yếu là những nhân vật trung tâm trong các tác phẩm

1.2 Hành trình sáng tác của Trần Thùy Mai

1.2.1 Hành trình cuộc sống

Trần Thùy Mai sinh ngày 08/09/1954 trong một bệnh viện tại đất Hội

An, Quảng Nam Nhưng quê gốc lại ở làng An Ninh Thượng, xã Hương Long, huyện Hương Trà, (nay là phường Hương Long, Thành phố Huế), tỉnh Thừa Thiên Huế

Chị tâm sự: “Mẹ tôi là người Huế, vào Hội An làm việc Bà sinh tôi ở đây rồi lại quay về Huế sống Vì vậy, tôi sinh ra và lớn lên ở hai thành phố cổ Sau này tôi lại được đến nhiều nơi ở Thừa Thiên Huế và Quảng Nam để ghi chép dân ca, ca dao Tôi rất cảm cái chất u ẩm, thầm kín của hò mái nhì Huế, yêu cái chất mãnh liệt nồng nàn của hò khoan Quảng Nam Một bên thì mơ

màng sương khói: “Lên non ngậm ngải tìm hương/ Em đây ở với người

thương tới cùng” Còn một bên thì dữ dội: “Tay em cầm con dao sắc, trao qua cái rổ, cắt cái cổ con kê/ Hai ta lên miếu mà thề/ Cạn sông lở núi đừng

hề bỏ nhau… ”

Ảnh hưởng của hai thành phố cổ thơ mộng, hiền hoà với tất cả cảnh vật, con người, văn hoá vật chất, tinh thần sau này, qua sự quan sát, cảm nhận, chiêm nghiệm thấm thía của nhà văn đã đi vào sáng tác của chị rất tự nhiên, dung dị, nhẹ nhàng, khó quên Trần Thùy Mai bắt đầu được các bạn trẻ yêu thích văn chương ở Huế biết đến khi đang học ở trường Đồng Khánh những năm trước giải phóng Tốt nghiệp Tú tài 2 từ 1972, chị thi đậu thủ khoa môn văn Đại học Sư phạm Huế Sau 1975, chị học tiếp Đại học Sư phạm Năm 1977, sau khi tốt nghiệp, Trần Thùy Mai được giữ lại trường, làm công tác giảng dạy và nghiên cứu môn Văn học dân gian Năm 1987, chị quyết định chuyển sang làm biên tập viên ở Nhà xuất bản Thuận Hóa – Huế Với lối

rẽ này, Trần Thùy Mai đã chọn nghiệp viết làm con đường đi cho riêng mình

Trần Thùy Mai là hội viên Hội Văn học nghệ thuật Thừa Thiên Huế, hội viên Hội nhà văn Việt Nam và hội viên Hội văn nghệ dân gian Việt Nam

Là một phụ nữ không trọn vẹn trong tình yêu, lại gặp không ít khó khăn trong cuộc sống đời thường, nhưng văn chương với chị là một đam mê, vì thế chị đã thỏa sức dành cho nghệ thuật Với ba sở thích uống café, đi chùa và viết văn, thì viết là máu thịt, là con người và cũng là cuộc sống của chị Bằng một hành trình cuộc sống nhiều đa đoan và một tình yêu thương lớn lao cho con người, chị đã khiến bao thế hệ người đọc say mê trước những trang văn giàu nghị lực mà đầy nhân văn của mình

1.2.2 Hành trình sáng tác

Hành trình sáng tác của Trần Thùy Mai đã bắt đầu những bước đi ngập ngừng từ thuở còn là một cô nữ sinh trường Đồng Khánh mơ mộng, yêu mùa đông xứ Huế, khi chị viết văn cho tờ Tuổi Hoa, hay lâu lâu viết bài thơ đăng báo Năm 1975, khi chị 22 tuổi, Trần Thùy Mai có truyện ngắn đầu tiên đăng báo Văn nghệ và sự nghiệp văn chương của chị bắt đầu từ đó Sau này, nhìn lại sáng tác của mình bấy giờ, chị nói: Còn trẻ nên truyện của mình dàn trải lắm Rồi thời gian trôi qua, cô gái Huế dịu dàng này làm vợ, làm mẹ, trải nghiệm đủ mọi buồn vui, hạnh phúc và cay đắng trong cuộc đời, trang viết của chị đã sâu lắng, cô đọng và cũng dữ dội, quyết liệt hơn Đặc biệt, hình ảnh người phụ nữ bất hạnh, chịu nhiều thua thiệt trong cuộc sống trở nên đậm nét Khát vọng tình yêu và hạnh phúc của họ cũng mãnh liệt, riết róng hơn trong

sáng tác của chị Trần Thùy Mai tâm sự: “Hồi còn trẻ mình cũng thích văn

chương, thích viết Nhưng có lẽ sau 40 tuổi thì mới biết viết văn phải trả giá bằng sự từng trải, trả giá bằng cả cuộc đời Hình như khi người ta bị đổ vỡ lớn thì càng khao khát đến với thế giới nghệ thuật, giống như một sự nương tựa Và có lẽ trong sự nương tựa đó mình lại viết được nhiều hơn, nhờ đó mà

có thêm nhiều bạn đọc” (Báo Người đẹp Việt Nam)

Bản thân nhà văn là người phụ nữ rất nhạy cảm và tinh tế Chị luôn sợ

sự cô độc bởi nó đem đến cho chị cảm giác không yên ổn Cuộc sống không bình lặng khiến Trần Thùy Mai luôn khao khát kiếm tìm niềm đồng cảm, sự

sẻ chia để xua đi cảm giác cô đơn trống vắng trong lòng Với chị, “viết văn là một cách để thương yêu” nên trên từng trang văn của chị luôn hiện hữu tấm lòng thương yêu và sự chan hoà với cuộc sống Toàn bộ các nhân vật trong truyện ngắn của chị đều mang dáng dấp riêng và được nhà văn gửi gắm những tâm sự, suy nghĩ của mình về cuộc đời, về con người

Không ồn ào vội vã chạy theo những thị hiếu tầm thường, Trần Thùy Mai lặng lẽ, kiên trì tạo được những bước đi vững chắc trong làng truyện ngắn Chị viết chắc và khá đều tay Trong những năm tháng làm giảng viên

Đại học, chị vẫn viết đều đặn và cho ra đời tập truyện ngắn đầu tay, tập Bài

thơ về biển khơi (1983) Sau đó một năm, Cỏ hát, tập truyện thứ hai của chị

(in chung với Lý Lan) ra đời

Văn chương có một ý nghĩa rất lớn đối với Thuỳ Mai Nhờ viết văn mà chị cảm thấy cuộc đời được mở rộng, mình vượt qua được giới hạn chật hẹp của chính mình Những năm đầu tiên cầm bút, chị coi viết văn là thú vui, đến khi được độc giả yêu thích thì chị: “Cầm bút với một sự hoảng sợ, sợ không làm hài lòng độc giả, sợ độc giả sẽ bỏ mình mà đi; viết mãi thì cũng nguôi

sợ” Đối với chị, khi tác phẩm đến được với độc giả, được độc giả đón nhận

thì nỗi cô đơn trong lòng mình được nguôi ngoai

Với ngọn lửa của lòng đam mê được yêu, được viết, được cùng sống với

số phận mỗi nhân vật mà mình sáng tạo, Trần Thùy Mai liên tiếp cho ra đời các tập truyện ngắn để lại dấu ấn sâu đậm, có sức sống lâu bền trong lòng người

đọc Năm 1994, tập truyện ngắn Thị trấn hoa quỳ vàng ra mắt bạn đọc và sau

đó, gần như đều đặn hàng năm chị đều có tác phẩm xuất bản: Trò chơi cấm (1998), Gió thiên đường (2000), Quỷ trong trăng (2002), Biển đời người

(2002), Thập tự hoa (2003), Đêm tái sinh (2004), Mưa đời sau (2005), Lửa

hoàng cung (2007), Mưa ở Strasbourg (2007); Một mình ở Tôkyô (2008), Onkel yêu dấu (2010), Trăng nơi đáy giếng (2010) Sự ra đời của các tập

truyện như là cách để nuôi dưỡng ngòi bút và tri ân với độc giả Với văn chương, Trần Thuỳ Mai không ồn ào, rất tĩnh lặng, nhẹ nhàng nhưng lại có sức lan toả và luôn có một lượng độc giả ổn định

Cho đến nay, hơn 30 năm cầm bút với 12 tập truyện ngắn, 4 tác phẩm được chuyển thể thành phim và một số giải thưởng xứng đáng (Giải B, giải

thưởng Văn học nghệ thuật Cố đô lần thứ 2, (1998) cho tập truyện ngắn Thị

trấn hoa quỳ vàng, Giải B của Hội nhà văn Việt Nam năm 2002 cho tập Quỷ trong trăng, giải C, giải thưởng Văn học thiếu nhi “Vì tương lai đất nước” của

Nhà xuất bản Trẻ (2002) cho truyện dài thiếu nhi Người khổng lồ núi Bạc giải

thưởng Văn học nghệ thuật năm 2003 của Uỷ ban toàn quốc các Hội Văn học

nghệ thuật Việt Nam cho tập Thập tự hoa và giải thưởng hàng năm của hội Văn học nghệ thuật Thừa Thiên Huế năm 2008 dành cho tập truyện Một mình

ở TôKyô ), nhà văn Trần Thùy Mai đã thực sự tìm được chỗ đứng trong lòng

độc giả Người ta biết đến, tìm đến truyện ngắn của chị bởi sự nhẹ nhàng, lặng

lẽ, tinh tế, sâu sắc trong con người và trong sáng tác của một nhà văn “giàu

tính nữ bậc nhất trong làng truyện ngắn hiện nay”

Bằng trái tim nhiệt huyết yêu nghề, yêu cuộc sống tha thiết, hành trình sáng tạo nghệ thuật của Trần Thùy Mai có lẽ vẫn còn rất dài rộng phía trước

và chị sẽ vẫn tiếp tục cống hiến, khẳng định phong cách của mình trên tiến trình phát triển của văn xuôi đương đại

CHƯƠNG II: QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI VÀ CÁC KIỂU NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN NGẮN CỦA TRẦN THÙY MAI 2.1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong truyện ngắn Trần Thùy Mai

Quan niệm nghệ thuật về con người là một phạm trù nghệ thuật được nhắc lại nhiều lần trong Thi pháp học Mặc dù hiện nay, khái niệm này chưa được các nhà nghiên cứu định nghĩa một cách thống nhất và chặt chẽ, nhưng

nó đã phần nào gợi mở cho chúng ta hướng đến đối tượng chủ yếu của văn

học Macxim Gorki đã từng khẳng định: “Văn học là nhân học” Đó là nghệ

thuật miêu tả, biểu hiện con người Do vậy, con người chính là đối tượng chủ yếu của văn học Dù miêu tả thần linh, ma quỷ, đồ vật, hoặc đơn giản là miêu

tả các nhân vật, văn học đều nhằm mục đích miêu tả và thể hiện vào con người Thực tế cho thấy, không có một tác phẩm, một tác giả hay một nền văn học nào lại chỉ đơn thuần nói về thiên nhiên mà không liên quan đến con người Nói cách khác, mục tiêu miêu tả của nhà văn là nhằm đến hướng thể hiện con người Tuy nhiên, cho đến nay, mặc dù được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm tìm hiểu, song khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người vẫn còn nhiều cách định nghĩa và diễn đạt khác nhau

Giáo sư Trần Đình Sử cho rằng: “Quan niệm nghệ thuật về con người

là một cách cắt nghĩa, lí giải tầm hiểu biết, tầm đánh giá, tầm trí tuệ, tầm nhìn, tầm cảm của nhà văn về con người được thể hiện trong tác phẩm của mình” [53, 15] Có nghĩa là, quan niệm nghệ thuật về con người sẽ đi vào

phân tích, mổ xẻ đối tượng con người đã được phân hóa thành các nguyên tắc, phương tiện, biện pháp thể hiện con người trong tác phẩm văn học của tác giả,

từ đó tạo nên giá trị nghệ thuật và thẩm mĩ cho các hình tượng nhân vật trong

đó Vì vậy chúng ta sẽ thấy giá trị của hình tượng nghệ thuật trong các tác phẩm

Theo đó Giáo sư Huỳnh Như Phương cũng góp tiếng nói của mình

bằng cách nhìn khá bao quát: “Quan niệm nghệ thuật về con người thể hiện

tầm nhìn của nhà văn và chiều sâu triết lí của tác phẩm” Cùng với vấn đề

này, Từ điển thuật ngữ văn học định nghĩa như sau: “Quan niệm nghệ thuật

về con người là hình thức bên trong, là hệ quy chiếu ẩn chìm trong hình thức tác phẩm Nó gắn với các phạm trù khác nhau như phương pháp sáng tác, phong cách của nhà văn, làm thành thước đo của hình thức văn học và cơ sở của tư duy nghệ thuật” [13, 275 ] Nhìn chung tuy khác nhau về cách diễn đạt

nhưng những khái niệm trên đều nói lên được cái cốt lõi của vấn đề quan niệm nghệ thuật về con người Từ đó, chúng ta có thể đi đến khái quát cách hiểu quan niệm nghệ thuật về con người như sau: Quan niệm nghệ thuật về con người là cách nhìn, cách cảm, cách nghĩ, cách cắt nghĩa, lí giải về con người của nhà văn Đó là quan niệm nhà văn thể hiện trong từng tác phẩm Quan niệm ấy bao giờ cũng gắn liền với cách cảm thụ và biểu hiện chủ quan sáng tạo của chủ thể, ngay cả khi miêu tả con người giống hay không giống so với đối tượng

Từ việc hướng đến xác định khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người, có thể khẳng định rằng: Chúng ta sẽ không thể hiểu một cách đầy đủ những đổi thay trong nội dung phản ánh cũng như nghệ thuật biểu hiện của văn học, nếu không quan tâm tới sự vận động của con người trong văn học, đặc biệt là vấn đề quan niệm nghệ thuật của tác giả về con người trong văn học Nói cách khác , nếu bỏ qua quan niệm nghệ thuật về con người sẽ dẫn tới cách hiểu đơn giản về bản chất phản ánh của nghệ thuật, hạ thấp yêu cầu sáng tạo thẩm mĩ của người nghệ sĩ Cho nên tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con người là điều hết sức quan trọng Đây được xem là cơ sở lí luận giúp chúng tôi có cái nhìn sâu hơn quan niệm nghệ thuật về con người trong sáng tác của nhà văn Trần Thùy Mai

Với cương vị là một nhà văn ý thức được sứ mệnh nghệ thuật của mình, chị đã có ý thức sáng tạo ra quan niệm nghệ thuật mới Qua các sáng tác và những phát ngôn của Trần Thùy Mai trên báo chí, chúng ta có thể thấy chị có quan niệm nghệ thuật rất rõ ràng và toàn diện về cuộc sống, con người, về nghề văn và người cầm bút, trong đó đáng chú ý là quan niệm nghệ thuật về con người

Hòa chung với không khí của thời đại hậu chiến, Trần Thùy Mai cũng hướng ngòi bút của mình đến sự khám phá và phản ánh hiện thực ở góc nhìn đời tư, thế sự với những số phận riêng lẻ, những khát vọng, những bi kịch nhân sinh từ gia đình, tình yêu và những quan hệ đời thường Đây cũng là tư duy nghệ thuật thường gặp ở một số nhà văn nữ cùng thời như: Lê Minh Khuê, Trần Thị Trường, Nguyễn Thị Thu Huệ, Võ Thị Xuân Hà, Phan Thị Vàng Anh… Tất cả đều phảng phất những trăn trở, bàng hoàng trước sự sa sút của nhân tính, sự băng hoại đạo đức ở một lớp người do mặt trái của cơ chế thị trường; hay những cảnh bức bối, ngột ngạt, những rạn nứt, những cơn sốc, những khủng hoảng trong các mối quan hệ gia đình, tình yêu, xã hội Trong đó đáng kể là sáng tác của Nguyễn Thị Thu Huệ, chị luôn bị ám ảnh bởi những dòng chảy đang xoay chuyển những thế hệ người Việt theo hướng xấu đi, đang đi xuống Sự thanh cao, phẩm chất đáng quý của con người Việt một là dần bé lại, hai là bị đè nén trước sự trần trụi và thô tục, sự suy cấp đạo đức bế tắc không lối thoát trong khi vẫn phải sống chứ không thể chết hay tìm

ra một giải pháp khác Vì thế trong sáng tác, Thu Huệ đi vào những góc khuất

của đời thường, những vấn đề nhức nhối của xã hội hiện đại đầy biến động Thu Huệ đã tỏ ra sắc sảo, nhạy bén trong việc phát hiện những thói hư tật xấu của cuộc đời và nhìn nó bằng con mắt bi quan, u ám Chị đã nhanh chóng nhận thấy những vết rạn nứt trong tế bào xã hội, những gia đình tan vỡ, những ông bố, bà mẹ ngoại tình, những người mẹ đơn thân, những đứa trẻ bất hạnh,

cô đơn và lạc loài Mỗi gia đình nhỏ như con thuyền tròng trành trong siêu bão cuộc đời, có thể lật úp, có thể rạn vỡ, có thể tan tác mà ít khả năng giữ được nguyên lành Có thể thấy mỗi truyện ngắn của Nguyễn Thị Thu Huệ như một bản tường thuật về cuộc đời, một vết cứa sắc vào lòng độc giả đầy nỗi ám ảnh, suy tư về thân phận con người, đặc biệt là người phụ nữ

Thế nhưng vốn là người phụ nữ gốc Huế dịu dàng, nhẹ nhàng và tinh

tế, lại có những góc khuất riêng trong cuộc sống, chị luôn hướng đến sự khát khao đồng cảm, sẻ chia để mong được vơi đi sự cô đơn, trống vắng trong lòng Bởi vậy khi viết, chị quan niệm con người là một cá thể phức tạp, đầy biến động trong đời sống hiện đại, mỗi con người có một số phận: con người

cô đơn, bất hạnh; con người với những lo toan, dằn vặt; con người với những khát vọng bản năng, tình dục… tất cả hiện hữu trong những trang văn của chị đầy yêu thương, nhẹ nhàng và tinh tế Chị không thẳng tay phân tích,

mổ xẻ để rồi cay đắng, chua chát, giễu cợt; không nhìn hiện thực bằng con mắt ráo hoảnh, trần trụi như một số cây bút khác mà chị cúi lòng mình để cảm nhận bằng cả cuộc sống, tâm hồn mình để hướng những trang văn đến với cái đẹp, cái thiện, sự cao thượng, lòng bao dung, nghị lực và niềm tin cuộc sống Nếu những trang viết của Trần Thùy Mai có gặp phải những chao đảo, rạn nứt có nguy cơ sắp đổ vỡ thì chị cũng đặt nhân vật của mình trong những vò xé, day dứt, mâu thuẫn… để tự nhận thức, cân nhắc đưa ra sự lựa chọn đúng đắn, chuẩn mực, phù hợp với quan niệm đạo đức và truyền thống đạo lí dân tộc Trong một cuộc gặp gỡ, giao lưu với chị Takagi Nobuko,

một nhà văn người Nhật, Trần Thùy Mai đã nhận thấy: “Tác phẩm của chị

ấy viết trong một xã hội đã công nghiệp hóa từ lâu, trong tác phẩm của Nobuko là khung cảnh sống của những người Nhật thời hiện đại, nhưng không hề thiếu vắng vẻ đẹp của thiên nhiên, chất lãng mạn, chất thơ Điều

đó làm tôi lạc quan hơn và tin rằng cuộc sống con người sẽ không vì hiện

đại hóa mà trở nên trần trụi” [66, 5]

Với suy nghĩ như thế chị đã chọn: “viết cho những người quanh mình,

cho những người tôi thương yêu và không mong tạo ra một sự bùng nổ, chỉ muốn góp một dòng nước ngầm chảy sâu vào từng ngõ ngách của tâm hồn con người” [66, 3] Chị cũng tâm sự với mọi người: “Tôi luôn tâm niệm là giữ cho tâm hồn mình sự rung động trước cuộc sống và nuôi dưỡng niềm tin vào con người Vì con người rất đẹp và cho dù nó có mặt xấu xí, tầm thường

đi nữa thì mình cũng không thể sống mà không yêu thương” [66, 4]

Nhìn nhận trong sáng tác của Trần Thùy Mai, ta thấy nhà văn đã thử sức mình với nhiều đề tài khác nhau: Người phụ nữ với tình yêu, hôn nhân, gia đình; về tình yêu với những cung bậc cảm xúc khác nhau; về những nhân vật nam thụ động đớn hèn, biến chất; về con người và văn hóa, lịch sử Huế; thậm chí cả mảng viết về đời sống tâm linh… Mỗi đề tài đều là cách nhìn

nhận cụ thể, chân thực mà vẫn đậm chiều sâu tâm tình

Tình yêu là đề tài nổi bật và xuyên suốt trong truyện ngắn của Trần Thùy Mai Khi viết về đề tài này, chị thường mang lại cho người đọc cảm nhận thú vị về văn hóa tình yêu Dại khờ, nông nỗi, đam mê, cuồng nhiệt – những cung bậc tình yêu muôn thuở được nhà văn thể hiện rất nữ tính Trần Thùy Mai đã dành nhiều tình cảm và sự quan tâm đặc biệt cho người phụ nữ Cũng bởi vậy mà người phụ nữ trở thành hình tượng trung tâm, đáng chú ý

nhất trong các truyện ngắn của chị Họ là Hạnh trong Trăng nơi đáy giếng, Thể Cúc trong tác phẩm cùng tên, là Vân và Út trong Nước vĩnh cửu, là Hảo trong Non nước mùa đông, của Kyoko trong Một mình ở Tokyo, là Khánh, Niết, H’Thuyền trong Ngôi đền sống, Lửa của khoảnh khắc, Thuyền trên

núi… những nhân vật có số phận, cảnh đời khác nhau nhưng điểm chung của

họ là luôn sống hết mình cho tình yêu và luôn khao khát được yêu thương

Chỉ có điều, những người phụ nữ xinh đẹp “họ có tâm hồn như ngọc ấy lại ít

gặp hồng phúc trong tình yêu”, bởi “khát vọng vô bờ mà thực tế lại khắt khe”

(Hồ Thế Hà), họ rơi vào cô đơn, bất hạnh và bi kịch ngay trong chính tình yêu của mình

Là phụ nữ, lại phải trải qua không ít sóng gió của cuộc đời, Trần Thuỳ Mai thấm thía nỗi đau, sự tổn thương và mất mát trong tình yêu Chính bởi thế, tình yêu trong truyện ngắn của chị không chỉ đơn thuần là những câu chuyện lãng mạn, thấm đẫm nước mắt mà còn là cái cớ để tác giả nói về niềm

ao ước có được tình yêu mãnh liệt và bất tử, về khát vọng hạnh phúc giữa những xô bồ phồn tạp của cuộc sống Khảo sát truyện ngắn của Trần Thùy Mai, chúng tôi nhận thấy tình yêu trong tác phẩm của chị dù có chua xót, đắng cay, cô đơn, bất hạnh song các nhân vật của chị vẫn không ngừng yêu,

không ngừng khao khát, bởi “Trong tình yêu, hạnh phúc thật ngọt ngào mà

cả đau khổ cũng đầy thi vị, chỉ có sự trống rỗng chán chường của kẻ không yêu mới là khủng khiếp” [43, 34]

Viết về cuộc sống đời thường với những bộn bề, phức tạp, Trần Thùy Mai không giống các nhà văn cùng thời Như đã nói ở phần trước, nhà văn không phanh phui, giễu cợt sự sa sút của nhân tính, sự băng hoại đạo đức ở một lớp người do mặt trái của cơ chế thị trường; hay những cảnh bức bối, ngột ngạt , những rạn nứt, những cơn sốc, những khủng hoảng trong các mối quan hệ gia đình, tình yêu, xã hội Trên từng trang viết của mình, chị thể hiện cuộc sống đời thường với bao nỗi lo toan, dằn vặt của con người bằng sự cảm nhận rất nhân bản Mỗi câu chuyện về đời tư, Trần Thùy Mai đều để lại những suy ngẫm về bi kịch nhân sinh, về số phận cá nhân, những trăn trở về

lẽ sống của con người Đối tượng nhà văn hướng đến là những người phụ nữ, những người đàn ông bình thường rơi vào bi kịch; kể cả những người nghệ sĩ

và ngay cả những nhân vật lịch sử cũng được nhà văn nhìn nhận dưới góc độ đời thường làm hiện lên những con người thật sống động, gần gũi trước mắt

người đọc

Có lẽ trong các nhân vật của mình, Trần Thùy Mai viết rất thành công

về người phụ nữ trong mối quan hệ với cuộc đời Hơn ai hết, họ là những chủ thể của cuộc sống đời thường, nhưng họ cũng rất “giông bão” trong chính cuộc sống ấy Những người phụ nữ trong truyện ngắn của chị bao giờ cũng đẹp, dễ thương, ngoan hiền, luôn sống thật với bản ngã của mình, yêu hết

mình, sống hết mình và cũng hi sinh hết mình Họ là cô Hạnh “lặng lẽ, dịu

dàng, chấp nhận sự hi sinh này đến hi sinh khác để mong đem lại hạnh phúc cho người mình yêu thương, tôn thờ” dẫu biết rằng hạnh phúc đến với mình

mong manh như “trăng nơi đáy giếng” (Trăng nơi đáy giếng) Khánh, mặc

dầu bị người yêu phản bội, lừa dối bị đẩy vào bi kịch tận cùng của nỗi đau nhưng trước khi chết vẫn không oán trách, trái lại cô còn tha thiết mong lòng

tốt của bạn mình “ xóa đi hỏa ngục trong lòng hắn” để tâm hồn hắn được cứu rỗi (Ngôi đền sống) Người mẹ trong Thập tự hoa, Trò chơi cấm, Lửa của

khoảnh khắc… tuy gặp nhiều bất trắc, đa đoan trong tình trường song họ vẫn

không mang theo mối hận nghìn năm mà “lặng lẽ sống, cưu mang, và hoài

niệm” để tìm sự bình yên trong tâm hồn và giữ sự bình yên cho con… Đằng

sau cuộc đời, số phận éo le, ít may mắn của người phụ nữ, dù họ có bị dằn vặt, đau đớn, giằng xé trong hiện thực cuộc sống, nhà văn muốn thắp lên niềm tin yêu, cảm thông và chia sẻ trong tâm hồn người đọc

Bên cạnh những người phụ nữ trong cuộc sống đời thường, thì những

bi kịch của người phụ nữ là nghệ sĩ cũng không nằm ngoài quy luật đó Tưởng rằng cuộc sống của người nghệ sĩ sẽ giàu sang, sung sướng, họ đầy mơ mộng và chất thơ Nhưng hiện thực lại hoàn toàn khác, họ cũng rơi vào cảnh nghèo túng, mòn mỏi, luôn đau khổ, dằn vặt trong tâm hồn và khát khao thăng hoa nghệ thuật Dễ thấy hình tượng những nhân vật người nghệ sĩ trong một

số truyện ngắn của Trần Thùy Mai như: diễn viên Ngân trong Đêm tái sinh,

Ca sĩ Trang trong Khói trên sông Hương, bà Lài ở truyện ngắn Dòng suối cạn

nguồn… Họ là những con người có tâm hồn trong sáng, nhân cách cao

thượng, coi nghệ thuật là lẽ sống của mình Song chính những người nghệ sĩ này cũng rơi vào sự đấu tranh giữa nghệ thuật và cuộc sống Bằng chính sự trải nghiệm, Trần Thùy Mai đã đi sâu vào ngõ ngách nội tâm nhân vật để biểu đạt, vinh danh và đồng cảm

Chân dung các nhân vật nữ trong lịch sử - đề tài khá thành công của Trần Thùy Mai cũng được nhìn nhận ở góc độ rất đời thường Nhà văn dành

sự quan tâm sâu sắc cho những người phụ nữ trong lịch sử, họ sống dưới triều nhà Nguyễn Đó là những vương phi, công chúa, tiểu thư… có đời sống nội tâm khá phong phú, giàu lòng trắc ẩn và đức hi sinh nhưng lại sống trong cảnh buồn tẻ, cô đơn, gò bó Những con người ấy chỉ có cái tên nhỏ trong lịch

sử nhưng bi kịch thì lớn, và bi kịch ấy không phải của riêng một thời nào

Có thể thấy, thông qua những lo toan, dằn vặt, đấu tranh, khát khao của các nhân vật, Trần Thùy Mai đã bày tỏ cái nhìn sâu sắc đầy cảm thông, chia

sẻ, có khi là nghiêng mình xuống với họ để đồng cảm, tin yêu Dù có vấp phải những tình huống nào trong cuộc sống chăng nữa thì chị vẫn cho thấy nghị lực, khát khao của các nhân vật luôn cháy bỏng, thoát khỏi sự tầm thường để nuôi dưỡng tình yêu thương cho những tổ ấm gia đình Đấy là quan điểm sáng tác của Trần Thùy Mai và cũng là giá trị nhân văn cao cả trong sáng tác của chị

Đọc truyện ngắn của Trần Thùy Mai, người đọc không bao giờ cảm thấy nhàm chán, ngược lại độc giả luôn bị lôi cuốn, hấp dẫn bởi những trang viết của chị có sự mở rộng biên độ, phạm vi Không phải do sự tò mò, mà chính bằng niềm đam mê nghệ thuật và sự trải lòng mình với cuộc sống, vì vậy bên cạnh việc tiếp cận cuộc sống đời thường bằng cái nhìn chân thật, nhân hậu thì chị cũng dò tìm một thế giới khác đằng sau thế giới hiện thực nơi

trần thế của con người Đó là thế giới tâm linh với những giấc mơ, linh cảm, linh tính, vô thức, tiềm thức, hư ảo… Một thế giới chiều sâu, vô hình khác của con người cá nhân, cá thể Khảo sát sáng tác của Trần Thùy Mai, chúng

tôi thấy những truyện ngắn tiêu biểu cho đề tài này như: Thương nhớ hoàng

lan, Hải đường tăng, Phật ở Kyong- ju, Lửa của khoảnh khắc, Giấc mơ trên đỉnh Ngựa Trắng, Chiếc phong linh, Trăng nơi đáy giếng,…Trong các truyện

ngắn này, con người thường trốn vào đời sống tâm linh khi họ cảm thấy bế tắc trước cuộc sống thực tại, rơi vào bi kịch dai dẳng và sự dối trá của tình yêu

Như vậy, với quan niệm nghệ thuật về con người như trên, Trần Thùy Mai đã hướng tới xây dựng các kiểu nhân vật khác nhau nhằm gửi gắm những thông điệp sâu sắc, chứa chan tinh thần nhân văn về cuộc đời và con người Chính điều này chị đã góp phần làm sâu sắc và phong phú thêm truyện ngắn đương đại Việt Nam

2.2 Các kiểu nhân vật trong truyện ngắn Trần Thùy Mai

Trong các sáng tác của mình, Trần Thùy Mai luôn là một nhà văn rất ý thức về trách nhiệm nghề nghiệp Chị đến với nghề nghiệp bằng thái độ nghiêm

túc và sự lao động chân chính Với quan niệm: viết là một nghề, nó giống như

mọi nghề khác ở chỗ phải có kĩ năng và lương tâm, chị đã tập trung xây dựng nhiều nhân vật, mô tả những vấn đề của cuộc sống, xã hội bằng chính sự trải nghiệm của cuộc đời mình Chính vì vậy mà những trang văn của Trần Thùy Mai luôn gắn bó, gần gũi với chị là cuộc sống đời thường, là tình yêu, là những mảnh đời gần gũi quanh chị, của bạn bè, của những người cùng sống Chị viết như để trao đổi tâm tư với người cùng thời và mở rộng cuộc sống nội tâm của

mình “viết để tồn tại trong những cảnh đời khác nhau”, “được sống những gì

mình mơ ước”, “được nói những điều không nói giữa đời thường”, “là cách thoát ra khỏi sự hữu hạn của đời người” Người đọc thấy Trần Thùy Mai luôn

có sự nối dài các nhân vật, nhưng không lặp lại lối mòn mà linh hoạt và nhạy

cảm, ngòi bút của chị ngày càng hướng về những vấn đề lớn có ý nghĩa vĩnh hằng: con người đời thường, tình yêu, nghệ thuật, cái đẹp, cõi tâm linh, lịch sử…

Với quan niệm sáng tác như vậy, nhân vật trong truyện ngắn của Trần Thùy Mai phong phú, đa dạng với nhiều kiểu loại khác nhau Qua khảo sát truyện ngắn của chị và căn cứ vào đặc điểm nổi bật của nhân vật về các mặt số phận, nghề nghiệp, chức năng, chúng tôi đã thấy một số kiểu loại nhân vật chủ yếu sau: Thứ nhất, nhân vật người phụ nữ - nhân vật trung tâm, hình tượng nổi bật nhất trong truyện ngắn Trần Thùy Mai Trong đó có một số kiểu nhân vật: nhân vật bi kịch; nhân vật chủ động tìm kiếm tình yêu, hạnh phúc; nhân vật tự

ý thức Thứ hai, nhân vật nam - hình bóng nhạt nhòa, thụ động Dù viết về đối tượng nhân vật nào thì Trần Thùy Mai cũng thể hiện độ chín về nghề nghiệp và

sự trải nghiệm cuộc đời Chị đã nhen lên những ngọn lửa sưởi ấm lòng không biết bao nhiêu người và gieo niềm tin, nghị lực vào cuộc sống cho mọi thế hệ

Do đó PGS, Tiến sĩ Văn học Hồ Thế Hà đã nhận xét: “…Những nhân vật của

Trần Thùy Mai thường không bình lặng Họ cô đơn,hẫng hụt, tiếc nuối nhưng không bao giờ từ bỏ khát vọng sống của mình bằng cách bơi ngược dòng sông

kí ức để làm sống lại những điều tốt đẹp… Đọc Trần Thùy Mai, tôi bị cuốn hút bởi chất nhân ái, triết lí này Con người dù có giận hờn, hằn học nhưng trong tận cùng sâu thẳm ý thức cộng đồng, họ âm thầm sẻ chia và nhận nỗi đau về mình để được kéo dài ra trong niềm vui của người khác, để được yêu trong trắc

ẩn dù có khi không tránh khỏi sự đối xử thờ ơ, nguội lạnh của tha nhân…”

[15]

2.2.1 Nhân vật người phụ nữ - Hình tượng nhân vật trung tâm, nổi bật nhất trong truyện ngắn Trần Thùy Mai

Từ xưa đến nay đề tài về người phụ nữ luôn được các nhà văn quan tâm

và rất thành công Trần Thùy Mai cũng là nhà văn phát huy được đề tài này