Nghiên cứu một số đặc điểm cấu trúc thảm thực vật rừng trên núi đá vôi tại một số địa phương ở con cuông, nghệ an

Mặc dù vậy, cho đến nay những nghiên cứu về cấu trúc và tái sinh rừng vẫn chưa thể bao quát cho mọi khu rừng, chưa thể làm nổi bật những điển hình và đặc thù của mọi loại hình rừng ở từn

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC LÂM NGHIỆP

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS TRẦN VĂN CON

HÀ NỘI, 2011

ĐẶT VẤN ĐỀ

Nghiên cứu cấu trúc quần xã thực vật rừng là một trong những nhiệm vụ

quan trọng của các nhà lâm nghiệp Nắm được đặc điểm cấu trúc và tái sinh rừng, nhà lâm nghiệp có thể chủ động trong việc xác lập các kế hoạch và biện pháp kỹ thuật tác động chính xác vào rừng, góp phần quản lý và kinh doanh rừng lâu bền

Trên quan điểm sinh thái, đặc điểm cấu trúc rừng thể hiện rõ nét những mối quan hệ qua lại giữa các thành phần của hệ sinh thái rừng và giữa chúng với môi trường Việc nghiên cứu cấu trúc rừng nhằm duy trì rừng như một hệ sinh thái ổn định, có sự hài hoà của các nhân tố cấu trúc, lợi dụng tối đa mọi tiềm năng của điều kiện lập địa và phát huy bền vững các chức năng có lợi của rừng cả về kinh

tế, xã hội và sinh thái

Như vậy, để kinh doanh rừng có hiệu quả thì một trong những công việc không thể thiếu là nghiên cứu về cấu trúc và tái sinh rừng Mặc dù vậy, cho đến nay những nghiên cứu về cấu trúc và tái sinh rừng vẫn chưa thể bao quát cho mọi khu rừng, chưa thể làm nổi bật những điển hình và đặc thù của mọi loại hình rừng ở từng khu vực cụ thể, đặc biệt là rừng trên núi đá vôi ở một số địa phương khu vực Bắc Trường Sơn

Trong thời gian qua, việc khai thác và sử dụng quá mức, công tác quản lý bảo vệ rừng kém hiệu quả ở nhiều địa phương khiến các khu rừng, đặc biệt là rừng trên núi đá vôi giảm sút nhanh chóng cả về số lượng và chất lượng Những tác động này đã ảnh hưởng lớn đến khả năng tồn tại của rừng, làm xáo trộn các quy luật cấu trúc và tái sinh tự nhiên của rừng, diễn thế rừng đi theo chiều hướng tiêu cực bởi sự thiếu hụt những loài cây có giá trị, đất đai bị thoái hoá, rừng có sức sản xuất thấp và kém ổn định Sự mất rừng đã kéo theo sự suy thoái

về các nguồn tài nguyên thiên nhiên khác, đặc biệt là nguồn tài nguyên nước Tại nhiều khu vực hiện nay thường xuyên xảy ra tình trạng thiếu nước nghiêm trọng

Từ đó, cuộc sống và sự phát triển kinh tế của các cộng đồng dân cư trong khu vực bị ảnh hưởng, gây khó khăn cho công tác phát triển rừng Những địa phương nghiên cứu của đề tài, nơi còn tồn tại các khu rừng trên núi đá vôi cũng đang trong tình trạng như trên

Vì vậy xác định các biện pháp kỹ thuật tác động phù hợp nhằm phục hồi

và phát triển diện tích rừng trên núi đá vôi là một nhiệm vụ quan trọng Tuy nhiên, để có được những biện pháp kỹ thuật tác động chính xác và hiệu quả thì những hiểu biết về đặc điểm lâm học, trong đó có đặc điểm cấu trúc và tái sinh

tự nhiên được xem là những cơ sở quan trọng nhất

Do thiếu những nghiên cứu cơ bản và hệ thống về cấu trúc và tái sinh rừng, ở nhiều nơi người ta không dám tác động vào rừng bằng bất kỳ biện pháp

kỹ thuật nào, hoặc nếu có thì hiệu quả của các biện pháp tác động không cao, gây nhiều hậu quả tiêu cực đối với rừng Giải pháp kỹ thuật áp dụng cho loại hình núi đá vôi hiện nay chủ yếu là khoanh nuôi phục hồi tự nhiên mà ít có biện pháp tác động mang tính đột phá nhằm phát huy tối đa sức sản xuất cũng như các chức năng có lợi khác của rừng, đồng thời vẫn bảo tồn các nguồn gen và tính đa dạng sinh vật nguồn tài nguyên thiên nhiên quý giá này

Xuất phát từ thực tiễn đó, đề tài: "Nghiên cứu một số đặc điểm cấu trúc thảm thực vật rừng trên núi đá vôi tại một số địa phương ở Con Cuông, Nghệ An" được thực hiện nhằm góp phần bổ sung những hiểu biết mới về cấu trúc

rừng, tính đa dạng sinh vật và hướng phát triển bền vững hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi khu vực Bắc Trường Sơn

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Trên thế giới

1.1.1 Nghiên cứu về cấu trúc rừng

- Về cơ sở sinh thái của cấu trúc rừng:

Cấu trúc rừng là hình thức biểu hiện bên ngoài của những mối quan hệ qua lại bên trong giữa thực vật rừng với nhau và giữa chúng với môi trường sống Nghiên cứu cấu trúc rừng để biết được những mối quan hệ sinh thái bên trong của quần xã, từ đó có cơ sở để đề xuất các biện pháp kỹ thuật tác động phù hợp

Trong một thời gian dài, vấn đề duy trì và điều tiết cấu trúc rừng đã được bàn luận và có rất nhiều quan điểm khác nhau, đặc biệt là việc đề xuất các tác động xử

lý đối với rừng tự nhiên nhiệt đới Nhiều phương thức lâm sinh ra đời và được thử nghiệm ở nhiều nơi trên thế giới như phương thức chặt cải thiện tái sinh (RIF, 1927), phương thức rừng đều tuổi của Malaysia (MUS, 1945), T.S.S của Nigeria (1944, 1961),

Baur G.N (1962) đã nghiên cứu các vấn đề về cơ sở sinh thái học nói chung

và về cơ sở sinh thái học trong kinh doanh rừng mưa nói riêng, trong đó đã đi sâu nghiên cứu các nhân tố cấu trúc rừng, các kiểu xử lý về mặt lâm sinh áp dụng cho rừng mưa tự nhiên Theo tác giả, các phương thức xử lý đều có hai mục tiêu rõ rệt:

"Mục tiêu thứ nhất là nhằm cải thiện rừng nguyên sinh vốn thường hỗn loài và không đồng tuổi bằng cách đào thải những cây quá thành thục và vô dụng để tạo không gian thích hợp cho các cây còn lại sinh trưởng Mục tiêu thứ hai là tạo lập tái sinh bằng cách xúc tiến tái sinh, thực hiện tái sinh nhân tạo hoặc giải phóng lớp cây tái sinh sẵn có đang ở trạng thái ngủ để thay thế cho những cây đã lấy ra khỏi rừng trong khai thác hoặc trong chăm sóc nuôi dưỡng rừng sau đó" Từ đó tác giả này đã

đưa ra những tổng kết hết sức phong phú về các nguyên lý tác động xử lý lâm sinh nhằm đem lại rừng cơ bản là đều tuổi, rừng không đều tuổi và các phương thức xử

lý cải thiện rừng mưa

Catinot (1965) trúc hình thái rừng thông qua việc biểu diễn các phẫu đồ rừng, nghiên cứu các nhân tố cấu trúc sinh thái thông qua việc mô tả phân loại theo các khái niệm dạng sống, tầng phiến

Odum E.P (1971) đã hoàn chỉnh học thuyết về hệ sinh thái trên cơ sở thuật

ngữ hệ sinh thái (ecosystem) của Tansley A.P, năm 1935 Khái niệm hệ sinh thái

được làm sáng tỏ là cơ sở để nghiên cứu các nhân tố cấu trúc trên quan điểm sinh thái học

Khi nghiên cứu tổ thành rừng tự nhiên nhiệt đới thành thục, Evans, J (1984) xác định, có tới 70-100 loài cây gỗ trên 1ha, nhưng hiếm có loài nào chiếm hơn

10% tổ thành loài

- Về mô tả hình thái cấu trúc rừng:

Kraft (1884) [6] đã tiến hành phân chia những cây rừng trong một lâm phần thành 5 cấp dựa vào khả năng sinh trưởng, kích thước và chất lượng của cây rừng Phân cấp của Kraft phản ánh được tình hình phân hoá cây rừng, tiêu chuẩn phân cấp rõ ràng, đơn giản và dễ áp dụng nhưng chỉ phù hợp với rừng thuần loài đều tuổi

Richards P.W (1952) [36] đã đi sâu nghiên cứu cấu trúc rừng mưa nhiệt đới

về mặt hình thái Theo tác giả này, một đặc điểm nổi bật của rừng mưa nhiệt đới là tuyệt đại bộ phận thực vật đều thuộc thân gỗ Rừng mưa thường có nhiều tầng (thường có ba tầng, ngoại trừ tầng cây bụi và tầng cây thân cỏ) Trong rừng mưa nhiệt đới ngoài cây gỗ lớn, cây bụi và các loài thân cỏ còn có nhiều loài cây leo đủ hình dáng và kích thước, cùng nhiều thực vật phụ sinh trên thân hoặc cành cây

"Rừng mưa thực sự là một quần lạc hoàn chỉnh và cầu kỳ nhất về mặt cấu tạo và

cũng phong phú nhất về mặt loài cây"

Khi nghiên cứu về cấu trúc rừng tự nhiên nhiệt đới, nhiều tác giả có ý kiến khác nhau trong việc xác định tầng thứ, trong đó có ý kiến cho rằng, kiểu rừng này chỉ có một tầng cây gỗ mà thôi Richards (1952) [36] phân rừng ở Nigeria thành 6 tầng với các giới hạn chiều cao là 6-12m, 12-18m, 18-24m, 24-30m, 30*36m và 36-42m, nhưng thực chất đây chỉ là các lớp chiều cao Odum E.P (1971) [37] nghi ngờ

sự phân tầng rừng rậm nơi có độ cao dưới 600m ở Puecto - Rico và cho rằng không

có sự tập trung khối tán ở một tầng riêng biệt nào cả

Như vậy, hầu hết các tác giả khi nghiên cứu về tầng thứ thường đưa ra những nhận xét mang tính định tính, việc phân chia tầng thứ theo chiều cao mang tính cơ giới nên chưa phản ánh được sự phân tầng phức tạp của rừng tự nhiên nhiệt đới

- Nghiên cứu định lượng cấu trúc rừng:

Khi chuyển đổi từ nghiên cứu định tính sang nghiên cứu định lượng cấu trúc rừng, nhiều tác giả đã sử dụng các công thức và hàm toán học để mô hình hoá cấu trúc rừng, xác định mối quan hệ giữa các nhân tố cấu trúc của rừng

Raunkiaer (1934) đã đưa ra công thức xác định phổ dạng sống chuẩn cho hàng nghìn loài cây khác nhau Theo đó, công thức phổ dạng sống chuẩn được xác định theo tỷ lệ phần trăm giữa số lượng cá thể của từng dạng sống so với tổng số cá thể trong một khu vực Để biểu thị tính đa dạng về loài, một số tác giả đã xây dựng các công thức xác định chỉ số đa dạng loài như Simpson (1949), Margalef (1958), Menhinik (1964), và để đánh giá mức độ phân tán hay tập trung của các loài, đặc

biệt là lớp thảm tươi, Drude đã đưa ra khái niệm độ nhiều và cách xác định Đây là

những nghiên cứu mang tính định lượng nhưng xuất phát từ những cơ sở sinh thái nên được đề tài lựa chọn và vận dụng

Các nghiên cứu định lượng cấu trúc rừng còn phát triển mạnh mẽ khi các hàm toán học được đưa vào sử dụng để mô phỏng các quy luật kết cấu lâm phần Rollet B L (1971) đã biểu diễn mối quan hệ giữa chiều cao và đường kính bằng các hàm hồi quy, phân bố đường kính ngang ngực, đường kính tán bằng các dạng phân bố xác suất, Belly (1973) sử dụng hàm Weibull để mô hình hoá cấu trúc đường kính thân cây loài Thông, Tuy nhiên, việc sử dụng các hàm toán học không thể phản ánh hết những mối quan hệ sinh thái giữa các cây rừng với nhau và giữa chúng với hoàn cảnh xung quanh, nên các phương pháp nghiên cứu cấu trúc rừng theo hướng này không được vận dụng trong đề tài

Một vấn đề nữa có liên quan đến nghiên cứu cấu trúc rừng đó là việc phân loại rừng theo cấu trúc và ngoại mạo Cơ sở phân loại rừng theo xu hướng này là

đặc điểm phân bố, dạng sống ưu thế, cấu trúc tầng thứ và một số đặc điểm hình thái

khác của quần xã thực vật rừng Đại diện cho hệ thống phân loại rừng theo hướng này có Humbold (1809), Schimper (1903), Aubreville (1949), UNESCO (1973) Nhiều hệ thống phân loại rừng theo xu hướng này, khi nghiên cứu ngoại mạo của quần xã thực vật đã không tách khỏi hoàn cảnh sinh thái của nó, từ đó hình thành xu hướng phân loại rừng theo ngoại mạo sinh thái

Tóm lại, trên thế giới, các công trình nghiên cứu về đặc điểm cấu trúc rừng

nói chung và rừng nhiệt đới nói riêng rất phong phú, đa dạng, có nhiều công trình nghiên cứu công phu và đã đem lại hiệu quả cao trong kinh doanh rừng Tuy nhiên, chưa thấy một công trình nào nghiên cứu đầy đủ về đặc điểm cấu trúc rừng tự nhiên trên núi đá vôi Cấu trúc rừng trên núi đá vôi thường được đề cập cùng với các đối tượng rừng khác nên chưa làm nổi bật những đặc điểm khác biệt về cấu trúc của loại rừng này so với các loại rừng khác Do đó, cơ sở khoa học cho việc đề xuất các

biện pháp kỹ thuật cho rừng trên núi đá vôi vẫn còn nhiều vấn đề chưa được làm

sáng tỏ

1.1.2 Nghiên cứu về tái sinh rừng

Do sự phát triển công nghiệp thế kỷ XIX, trong ngành lâm nghiệp của thế giới đã hình thành xu hướng thay thế rừng tự nhiên bằng rừng nhân tạo năng suất cao nhằm đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế Nhưng sau thất bại về tái sinh nhân tạo

ở Đức và một số nước nhiệt đới mà Beard (1947) đã gọi là "bệnh sởi trồng rừng"

do thiếu sinh tố sinh thái học, nhiều nhà khoa học đã nghĩ tới việc quay trở lại với tái sinh tự nhiên

Khi đề cập vấn đề điều tra tái sinh tự nhiên, nhiều tác giả đã sử dụng cách lấy mẫu ô vuông theo hệ thống của Lowdermilk (1927), với ô đo đếm điều tra tái sinh

có diện tích từ 1 đến 4 m2 Do diện tích ô điều tra nhỏ nên việc đo đếm gặp nhiều thuận lợi nhưng số lượng ô phải đủ lớn và trải đều trên diện tích khu rừng mới phản ánh trung thực tình hình tái sinh rừng

Trong phương thức rừng đều tuổi của Malaysia (MUS, 1945), nhiệm vụ đầu tiên được ghi trong lịch trình là điều tra tái sinh theo ô vuông 1/1000 mẫu Anh (4

m2), để biết xem tái sinh có đủ hay không và sau đó mới tiến hành các tác động tiếp theo

Richards P.W (1952) [36] đã tổng kết việc nghiên cứu tái sinh trên các ô dạng bản và phân bố tái sinh tự nhiên ở rừng nhiệt đới Để giảm sai số trong khi thống kê tái sinh tự nhiên, Barnard (1955) đã đề nghị một phương pháp "điều tra chẩn đoán" mà theo đó kích thước ô đo đếm có thể thay đổi tuỳ theo giai đoạn phát triển của cây tái sinh

Một số tác giả nghiên cứu tái sinh tự nhiên rừng nhiệt đới châu Á như Bara (1954), Budowski (1956), có nhận định, dưới tán rừng nhiệt đới nhìn chung có đủ

lượng cây tái sinh có giá trị kinh tế, nên việc đề xuất các biện pháp lâm sinh để bảo

vệ lớp cây tái sinh này là cần thiết Nhờ những nghiên cứu này nhiều biện pháp tác động vào lớp cây tái sinh đã được xây dựng và đem lại hiệu quả đáng kể

Van Steenis (1956) đã nghiên cứu hai đặc điểm tái sinh phổ biến của rừng nhiệt đới đó là tái sinh phân tán liên tục và tái sinh vệt (tái sinh lỗ trống) Hai đặc điểm này không chỉ thấy ở rừng nguyên sinh mà còn thấy cả ở rừng thứ sinh - một đối tượng rừng khá phổ biến ở nhiều nước nhiệt đới

Khi nghiên cứu ảnh hưởng của các nhân tố sinh thái đến tái sinh tự nhiên, nhân tố ánh sáng (thông qua độ tàn che của rừng), độ ẩm của đất, kết cấu quần thụ, cây bụi, thảm tươi được đề cập thường xuyên Baur G.N., (1962) cho rằng, trong rừng nhiệt đới sự thiếu hụt ánh sáng ảnh hưởng đến phát triển của cây con còn đối với sự nảy mầm và phát triển của cây mầm, ảnh hưởng này thường không rõ ràng Ngoài ra, các tác giả nhận định, thảm cỏ và cây bụi có ảnh hưởng đến sinh trưởng

và phát triển của cây tái sinh Mặc dù ở những quần thụ kín tán, thảm cỏ và cây bụi kém phát triển nhưng chúng vẫn có ảnh hưởng đến cây tái sinh Đối với rừng nhiệt đới, số lượng loài cây trên một đơn vị diện tích và mật độ tái sinh thường khá lớn Nhưng số lượng loài cây có giá trị kinh tế thường không nhiều và được chú ý hơn, còn các loài cây có giá trị kinh tế thấp lại ít được quan tâm mặc dù chúng có vai trò sinh thái quan trọng Vì vậy, khi nghiên cứu tái sinh tự nhiên cần phải đề cập một cách đầy đủ tất cả các loài cây xuất hiện trong lớp cây tái sinh để có những đánh giá chính xác tình hình tái sinh rừng và có những biện pháp tác động phù hợp

Như trên đã đề cập, mục tiêu thứ hai của các tác động xử lý ở rừng mưa nhiệt đới là tạo lập tái sinh bằng mọi cách nhằm thực hiện tái sinh thành công Việc áp dụng hàng loạt các biện pháp kỹ thuật nhằm gây dựng và duy trì lớp cây tái sinh

trong tình trạng lành mạnh, đưa lớp cây tái sinh này tới tuổi thành thục được coi là nền tảng của một phương thức lâm sinh

Tóm lại, các công trình nghiên cứu được đề cập trên đây phần nào làm sáng

tỏ việc nghiên cứu đặc điểm cấu trúc và tái sinh rừng tự nhiên nói chung và rừng nhiệt đới nói riêng Đó là những cơ sở để lựa chọn cho việc nghiên cứu cấu trúc và tái sinh rừng trong đề tài này Việc nghiên cứu đặc điểm cấu trúc và tái sinh tự nhiên là việc làm hết sức quan trọng nên với từng đối tượng cụ thể, cần có những phương pháp nghiên cứu phù hợp

1.1.3 Một số nghiên cứu về rừng trên núi đá vôi

Viện Lâm nghiệp Quảng Tây và Quảng Đông (Trung Quốc) đã tiến hành nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng của một số loài cây trên núi đá vôi như: Tông dù, Mắc rạc (Dầu choòng), Xoan nhừ, Lát hoa, Nghiến, trong thời kỳ 1985-1998 Những nghiên cứu đó đã được tổng kết sơ bộ sau nhiều hội thảo khoa học ở Học viện Lâm nghiệp Bắc Kinh với sự tham gia của nhiều nhà khoa học lâm nghiệp đầu ngành của nước này và những hướng dẫn tạm thời về kỹ thuật phục hồi rừng trên núi đá vôi đã được xây dựng Tuy nhiên, những nguyên lý về phục hồi và phát triển rừng trên núi đá vôi chưa được tổng kết một cách có hệ thống nên việc áp dụng những hướng dẫn này cho nhiều quốc gia khác, trong đó có Việt Nam còn khiêm tốn và đang trong giai đoạn thử nghiệm

1.2 Ở Việt Nam

1.2.1 Phân vùng núi đá vôi Việt Nam

Theo kết quả điều tra năm 1995 (Viện Điều tra - Quy hoạch rừng) [33], tổng diện tích núi đá vôi toàn quốc là 1.152.200 ha, chiếm 3,5% diện tích toàn quốc và tập trung chủ yếu ở ba vùng là:

a) Vùng Đông Bắc: Tổng diện tích núi đá vôi vùng này là 639.900ha, chiếm

55,54% tổng diện tích núi đá vôi toàn quốc Theo địa hình và cấu tạo địa chất vùng này được chia thành 5 vùng nhỏ: Bắc Sơn, Bắc Hà, Đồng Văn - Trùng Khánh, Quản Bạ - Phia Phương và vùng quần đảo

b) Vùng Tây Bắc: Chủ yếu là dạng địa hình núi và cao nguyên đá vôi, có các

vùng cao nguyên đá vôi chính là: Tả Phình - Sìn Chải, Sơn La, Mộc châu với diện tích 229.700ha, chiếm 19,94%

c) Vùng Trường Sơn Bắc: Điển hình là vùng núi đá vôi Kẻ Bàng - Khe

Ngang kéo dài Đây là vùng núi đá vôi rộng lớn, hiểm trở và ít bị tác động của con người với diện tích 249.800ha, chiếm 21,68%

Dựa vào phân bố địa lý và cấu tạo của núi đá vôi có thể phân chia theo các vùng sinh thái:

1 Vùng Cao Bằng - Lạng Sơn (Vùng Đông Bắc): Diện tích núi đá vôi phân

bố tập trung Địa hình núi trung bình và thấp, bao gồm một số cao nguyên đá vôi khối uốn nếp có hoạt động Karst là kiểu địa mạo chủ yếu Hệ thực vật đặc trưng là luồng thực vật bản địa Bắc Việt Nam - Nam Trung Hoa

2 Vùng Tuyên Quang - Hà Giang (vùng Trung tâm): Núi đá vôi tạo thành

từng khối lớn Độ cao vùng này lớn hơn vùng Cao Bằng - Lạng Sơn Hệ thực vật ở đây chịu nhiều ảnh hưởng của luồng thực vật Hymalaya - Vân Nam - Quí Châu

3 Vùng Tây Bắc - Tây Thanh Hoá - Nghệ An (Vùng Tây Bắc): Đây là vùng

tương đối rộng lớn và kéo dài, chịu ảnh hưởng của các chế độ khí hậu khác nhau nên có đầy đủ các vành đai từ nhiệt đới, á nhiệt đới Tiêu biểu là các loài của ngành Hạt trần như Pơ mu, Thông Pà cò, Thông nàng, Thông tre, ngoài ra còn xuất hiện một số loài đặc trưng của vùng phía Nam như Chò chỉ, Táu nước, Sang lẻ…

4 Vùng Trường Sơn Bắc: Núi đá vôi ở đây chủ yếu tập trung ở Kẻ Bàng và

Khe Ngang, là nơi gặp gỡ của hai luồng thực vật từ Hymalaya qua Vân Nam xuống

và từ Indonesia lên Do vậy, thực vật trên núi đá vôi vùng này có những nét khác biệt, thành phần thực vật chủ yếu là các họ phân bố rộng ở rừng nhiệt đới như họ Xoan, họ Đậu, họ Mộc lan, họ Dầu, họ Bồ hòn, họ Dâu tằm, họ Thị

1.2.2 Lược sử nghiên cứu thảm thực vật rừng trên núi đá vôi ở Việt Nam

Trong quá trình phân loại thảm thực vật rừng Việt Nam, Thái Văn Trừng (1978) [33] đã xem xét loại hình thực vật trên núi đá vôi Theo đó rừng trên núi đá

vôi được xác định thuộc kiểu phụ thổ nhưỡng kiệt nước trên đất đá vôi xương xẩu

(Đk) và nằm trong các kiểu thảm thực vật sau:

- Kiểu rừng kín thường xanh, mưa ẩm nhiệt đới (Rkx)

Đây là kiểu thảm thực vật chủ yếu của rừng trên núi đá vôi với ưu hợp

Nghiến + Trai lý (Burretiodendron hsienmu + Garcinia fragraoides) xuất hiện ở

những lèn, sườn núi đá vôi có độ dốc lớn, đặc trưng của những cảnh quan Karst, có nhiều khoảng trống lớn để lộ đá gốc, sườn núi thường lởm chởm thấp dưới 700m thuộc một số tỉnh miền Bắc Việt Nam (Cao Bằng, Lạng Sơn, Hà Giang, Tuyên Quang, Bắc Cạn, Ninh Bình) Tuy nhiên do quá trình khai thác và sử dụng quá mức nên diện tích rừng nguyên sinh hoặc ít bị tác động còn lại rất ít, thường nằm ở các VQG và các KBTTN như Cúc Phương, Pù Luông, Loại thực bì này niện nay chủ yếu là những khu rừng thứ sinh trên núi đá vôi, phân bố chủ yếu ở vùng gần dân cư, ven các trục đường, nơi mà việc khai thác vận chuyển gặp nhiều thuận lợi Tại nhiều nơi, do khai thác mạnh và cháy, rừng đã trở nên nghèo kiệt, còn ít những loài cây gỗ, tổ thành rừng đã thay đổi, các loài cây mọc nhanh chiếm ưu thế như Mạy tèo, Ô rô, Ba bét, Ràng ràng mít, Chẩn, Do vậy, kiểu thảm thực vật này còn được

xác định là kiểu phụ thứ sinh nhân tác trên đất đá vôi xương xẩu

- Kiểu rừng kín nửa rụng lá, ẩm nhiệt đới (Rkn):

Rừng trên núi đá vôi ở đây có sự kết hợp của nhiều loài cây khác nhau như Nghiến + Trai lý + Chò nhai + Ô rô cùng các loài rụng lá như Trường sâng, Xoan

nhừ, Gạo, Dâu da xoan, Lòng mang, Cui rừng… ở một số nơi thuộc các tỉnh Cao

Bằng, Lạng Sơn, Bắc Cạn và Quảng Bình Loại thảm thực vật này thường gặp trên những sườn núi đá vôi dốc đứng hoặc tại các thung lũng núi đá vôi với đất dốc tụ, thấp ẩm, thực vật phát triển cao, lớn gần giống với thực vật trên núi đất

- Kiểu rừng kín thường xanh, mưa ẩm á nhiệt đới núi thấp (Rka):

Kiểu rừng này phân bố ở đai cao trên 700m: Chợ Rã (Bắc Cạn), Nguyên Bình (Cao Bằng), Quản Bạ, Đồng Văn (Hà Giang), và vùng Tây Bắc Đặc điểm nổi bật là thực vật thuộc ngành Hạt trần có tỷ lệ tương đối lớn và tập trung, có các loài như Thông Pà cò, Sam kim hỷ, Trắc bách Quản bạ, Ở độ cao 1000m thuộc vùng Tây

Bắc, xuất hiện ưu hợp Kiêng + Heo (Burretiodendron brilletti + Croton

pseudoverticillata) thuộc kiểu phụ thổ nhưỡng kiệt nước trên đất rendzina giàu chất

dinh dưỡng

- Kiểu rừng kín hỗn hợp cây lá rộng, lá kim ẩm á nhiệt đới núi thấp (Rkh) ở

Hà Giang, Tuyên Quang và Ninh Bình ở độ cao dưới 700m, với ưu hợp Nghiến +

Kim giao + Hoàng đàn (Burretiodendron hsienmu + Podocarpus latiofolia +

Cupressus terulus) cùng một số loài cây thuộc các họ Thích, Dẻ,

Ngoài ra, tại những khu vực sau hoạt động nương rãy hoặc những khu rừng

đã bị khai thác nhiều lần đến cạn kiệt ở nhiều tỉnh như Lạng Sơn, Cao Bằng, Hà Giang, Hoà Bình, Quảng Bình , xuất hiện một dạng thực bì có diện tích tương đối lớn với những loài cây bụi, cây gỗ nhỏ như Ô rô, Mạy tèo, Xẻn gai, Dạng thực bì

này được gọi là Quần lạc cây bụi, cây gỗ rải rác trên núi đá vôi

Trần Ngũ Phương (1970) [20], khi đề cập đến rừng ở miền Bắc Việt Nam đã

xếp rừng trên núi đá vôi vào: (1) đai rừng nhiệt đới mưa mùa với kiểu rừng nhiệt

đới lá rộng thường xanh núi đá vôi, kiểu này có 4 kiểu phụ thổ nhưỡng nguyên sinh

1-2 tầng cây gỗ, trong đó Nghiến là loài cây ưu thế; (2) đai rừng á nhiệt đới mưa

mùa với kiểu rừng á nhiệt đới lá kim trên núi đá vôi, kiểu này có 3 kiểu phụ một tầng, trong đó các loài Vân sam (Keteeleria calcarea), Hoàng đàn (Cupressus

terulus) và Kim giao (Podocarpus latiofolia) chiếm ưu thế

Ngoài ra, Theo Nguyễn Bá Thụ (1995) [27], rừng trên núi đá vôi ở Cúc

Phương được xếp vào quần hệ phụ rừng rậm nhiệt đới thường xanh mưa mùa cây

lá rộng trên đất thấp (dưới 500m so với mặt nước biển) thoát nước phong hoá từ đá vôi và quần hệ phụ này bao gồm 6 quần xã, trong đó các loài cây chính tham gia

gồm Chò đãi, Sấu, Nhội, Vàng anh, Chò nhai, Mạy tèo, Sâng, Dẻ gai, Re đá, Côm

lá lớn, Trường nhãn, Vải guốc, Mang cát, Hồng bì rừng và Ô rô

Thông qua kết quả phân loại thảm thực vật rừng trên núi đá vôi của một số tác giả trên đây, chúng tôi có một số nhận xét sau:

Trần Ngũ Phương (1970) chỉ tiến hành phân loại rừng trên núi đá vôi ở trạng thái nguyên sinh, nên ở kiểu rừng nhiệt đới lá rộng thường xanh núi đá vôi Nghiến

(Burretiodendron hsienmu) là loài cây luôn giữ vai trò ưu thế Trong thực tế, phần

lớn các diện tích rừng trên núi đá vôi hiện nay đã bị tác động, số lượng tầng và loài cây ưu thế ở các kiểu rừng này đã thay đổi Vì vậy, cách phân chia của Trần Ngũ Phương không phù hợp với những đối tượng rừng nghiên cứu của đề tài

Hệ thống phân loại rừng của UNESCO (1973) mặc dù khá chi tiết và dễ dàng vận dụng nhưng chỉ thích hợp cho việc phân loại thảm thực vật trong phạm vi một vùng khí hậu như phân loại thảm thực vật cho một VQG, KBTTN Hơn nữa hệ

thống phân loại này không đề cập đến thảm thực vật nhân tạo nên nó thường được

sử dụng trong các công trình nghiên cứu về tính đa dạng của thực vật

Hệ thống phân loại thảm thực vật rừng của Thái Văn Trừng được xây dựng trên cơ sở học thuyết về hệ sinh thái của Tansley A.P (1935) và học thuyết sinh địa

quần học của Sucasev (1957) theo nguyên lý "sinh thái phát sinh thảm thực vật"

Do vậy, lý luận của phân loại này hoàn toàn chặt chẽ và đáp ứng được thực tiễn, vì khả năng áp dụng dễ dàng Để xác định một kiểu rừng chính, theo Thái Văn Trừng, chỉ cần dựa vào 4 tiêu chuẩn là dạng sống ưu thế, tàn che, hình thái sinh thái của lá

và trạng mùa của tán lá của tầng cây ưu thế sinh thái Mặt khác, hệ thống phân loại

của Thái Văn Trừng có thể áp dụng cho tất cả các loại thảm thực vật dù đó là rừng nguyên sinh hay rừng thứ sinh bị tác động, thậm chí là những khu rừng nhân tạo do con người xây dựng Vì những lý do trên, chúng tôi đã sử dụng các tiêu chuẩn phân loại rừng của Thái Văn Trừng để tiến hành xác định các kiểu phụ và các QXTV rừng ở các địa phương nghiên cứu của đề tài

1.2.3 Nghiên cứu cấu trúc và tái sinh rừng

1.2.3.1 Nghiên cứu cấu trúc rừng

Trong vòng vài chục năm qua, nghiên cứu về cấu trúc rừng là một trong những nội dung quan trọng nhằm đề xuất các giải pháp kỹ thuật phù hợp Tuy nhiên, cấu trúc rừng là một vấn đề có nội dung phong phú và đa dạng, nên ở đây, chỉ những đặc trưng cấu trúc có liên quan đến đề tài mới được đề cập

Trần Ngũ Phương (1970) [20] đã chỉ ra những đặc điểm cấu trúc của các thảm thực vật rừng miền Bắc Việt Nam trên cơ sở kết quả điều tra tổng quát về tình hình rừng miền Bắc Việt Nam từ 1961 đến 1965 Nhân tố cấu trúc đầu tiên được nghiên cứu là tổ thành và thông qua đó một số quy luật phát triển của các hệ sinh thái rừng được phát hiện và ứng dụng vào thực tiễn sản xuất

Thái Văn Trừng (1978) [28] đã tiến hành phân chia thực vật rừng nhiệt đới thành 5 tầng: tầng vượt tán (A1), tầng ưu thế sinh thái (A2), tầng dưới tán (A3), tầng

cây bụi (B) và tầng cỏ quyết (C) Việc áp dụng phương pháp vẽ "biểu đồ phẫu diện"

sau khi đã đo tính chính xác vị trí, chiều cao và đường kính thân cây, bề rộng và bề

dày tán lá của toàn bộ những cây gỗ (tầng A) trên một dải hẹp điển hình của khu

tiêu chuẩn theo Richards và Davis (1934) đã thể hiện khá rõ sự phân chia theo tầng

của thực vật trong hệ sinh thái rừng Bên cạnh đó, tác giả này còn dựa vào 4 tiêu chuẩn để phân chia kiểu thảm thực vật rừng Việt Nam, đó là dạng sống ưu thế của những thực vật trong tầng cây lập quần, độ tàn che nền đất đá của tầng ưu thế, hình thái sinh thái lá và trạng mùa của tán lá Như vậy, các nhân tố cấu trúc rừng được

vận dụng triệt để trong phân loại rừng theo quan điểm sinh thái phát sinh quần thể

Nguyễn Văn Trương (1983) [29] khi nghiên cứu cấu trúc rừng hỗn loài đã xem xét sự phân tầng theo hướng định lượng, phân tầng theo cấp chiều cao một cách cơ giới Từ những kết quả nghiên cứu của các tác giả đi trước, Vũ Đình Phương (1987) [22] đã nhận định, việc xác định tầng thứ của rừng lá rộng thường xanh là hoàn toàn hợp lý và cần thiết, nhưng chỉ trong trường hợp rừng có sự phân tầng rõ rệt (khi đã phát triển ổn định) mới sử dụng phương pháp định lượng để xác định giới hạn của các tầng cây Đào Công Khanh (1996) [11] đã tiến hành nghiên cứu một số đặc điểm cấu trúc rừng lá rộng thường xanh ở Hương Sơn, Hà Tĩnh làm

cơ sở đề xuất một số biện pháp lâm sinh phục vụ khai thác và nuôi dưỡng rừng Nguyễn Anh Dũng (2000) [4] đã tiến hành nghiên cứu một số đặc điểm cấu trúc tầng cây gỗ cho hai trạng thái rừng là IIA và IIIA1 ở lâm trường Sông Đà - Hoà Bình Các nghiên cứu này sẽ được đề tài xem xét và lựa chọn để vận dụng vào các nội dung nghiên cứu

Trong những năm gần đây, do có sự hỗ trợ của các phần mềm tính toán, nên

có rất nhiều công trình nghiên cứu định lượng về cấu trúc rừng, nổi bật là các công trình của các tác giả sau: Đồng Sĩ Hiền (1974) dùng hàm Meyer và hệ đường cong Poisson để nắn phân bố thực nghiệm số cây theo cỡ đường kính cho rừng tự nhiên làm cơ sở cho việc lập biểu độ thon cây đứng ở Việt Nam Nguyễn Hải Tuất (1975)

đã sử dụng hàm phân bố giảm, phân bố khoảng cách để biểu diễn cấu trúc rừng thứ sinh và áp dụng quá trình Poisson vào nghiên cứu cấu trúc quần thể rừng

Như vậy, trong thời gian qua, việc nghiên cứu cấu trúc rừng ở nước ta đã có những bước phát triển nhanh chóng và có nhiều đóng góp nhằm nâng cao hiểu biết

về rừng, nâng cao hiệu quả trong nghiên cứu cũng như sản xuất kinh doanh rừng Tuy nhiên, các nghiên cứu về cấu trúc rừng gần đây thường thiên về việc mô hình hoá các quy luật kết cấu lâm phần và việc đề xuất các biện pháp kỹ thuật tác động vào rừng thường thiếu yếu tố sinh thái nên chưa thực sự đáp ứng mục tiêu kinh doanh rừng ổn định lâu dài Bởi lẽ bản chất của các biện pháp kỹ thuật lâm sinh là giải quyết những mâu thuẫn sinh thái phát sinh trong quá trình sống giữa các cây rừng và giữa chúng với môi trường Muốn đề xuất được các biện pháp kỹ thuật lâm sinh chính xác, đòi hỏi phải nghiên cứu cấu trúc rừng một cách đầy đủ và phải đứng trên quan điểm tổng hợp về sinh thái học, lâm học và sản lượng Mặt khác, các nghiên cứu về đặc điểm cấu trúc rừng tự nhiên thường ít đề cập cụ thể đến đối tượng là loại rừng trên núi đất hay trên núi đá, đặc biệt là rừng trên núi đá vôi Vì vậy, nghiên cứu một số đặc điểm cấu trúc rừng trên núi đá vôi không chỉ có ý nghĩa

lý luận mà còn có ý nghĩa thực tiễn sâu sắc nhằm đề xuất những biện pháp kỹ thuật tác động hợp lý

1.2.3.2 Nghiên cứu về tái sinh rừng

Ở nước ta, chưa có nhiều công trình nghiên cứu một cách đầy đủ và hệ thống

về tái sinh rừng, đặc biệt là tái sinh tự nhiên Một số kết quả nghiên cứu về tái sinh thường được đề cập trong các công trình nghiên cứu về thảm thực vật, trong các báo cáo khoa học và một phần công bố trên các tạp chí

Khi bàn về vấn đề đảm bảo tái sinh trong khai thác rừng, Phùng Ngọc Lan (1964) [13] đã nêu kết quả tra dặm hạt Lim xanh dưới tán rừng ở lâm trường Hữu Lũng, Lạng Sơn Ngay từ giai đoạn nảy mầm, bọ xít là nhân tố gây ảnh hưởng đáng

kể đến tỷ lệ nảy mầm

Trong thời gian từ năm 1962 đến năm 1969, Viện Điều tra - Quy hoạch rừng

đã điều tra tình hình tái sinh tự nhiên theo các "loại hình thực vật ưu thế" rừng thứ sinh ở Yên Bái (1965), Hà Tĩnh (1966), Quảng Bình (1969) và Lạng Sơn (1969) Đáng chú ý là kết quả điều tra tái sinh tự nhiên ở vùng sông Hiếu (1962-1964) bằng phương pháp đo đếm điển hình Từ kết quả điều tra tái sinh, dựa vào mật độ cây tái sinh, Vũ Đình Huề (1969) [9] đã phân chia khả năng tái sinh rừng thành 5 cấp, rất tốt, tốt, trung bình, xấu và rất xấu với mật độ tái sinh tương ứng là trên 12.000 c/ha, 8.000-12.000 c/ha, 4.000-8.000 c/ha; 2.000-4.000 c/ha và dưới 2.000 c/ha Nhìn chung nghiên cứu này mới chỉ chú trọng đến số lượng mà chưa đề cập đến chất lượng cây tái sinh Cũng từ kết quả điều tra trên, Vũ Đình Huề (1975) [8] đã tổng kết và rút ra nhận xét, tái sinh tự nhiên rừng miền Bắc Việt Nam mang những đặc điểm tái sinh của rừng nhiệt đới Dưới tán rừng nguyên sinh, tổ thành loài cây tái sinh tương tự như tầng cây gỗ; dưới tán rừng thứ sinh tồn tại nhiều loài cây gỗ mềm kém giá trị và hiện tượng tái sinh theo đám được thể hiện rõ nét tạo nên sự phân bố

số cây không đồng đều trên mặt đất rừng Những nhận xét trên sẽ được đề tài vận dụng trong việc đánh giá mật độ tái sinh rừng và so sánh tổ thành tầng cây tái sinh

với tổ thành tầng cây cao tại các QXTV nghiên cứu để có thể nhận biết chiều hướng phát triển của rừng trong tương lai

Khi nghiên cứu về thảm thực vật rừng Việt Nam, Thái Văn Trừng (1978) [28] đã nhấn mạnh tới ý nghĩa của điều kiện ngoại cảnh đến các giai đoạn phát triển của cây tái sinh Theo tác giả, ánh sáng là nhân tố sinh thái khống chế và điều khiển quá trình tái sinh tự nhiên ở cả rừng nguyên sinh lẫn rừng thứ sinh

Nguyễn Văn Trương (1983) [29] đã đề cập mối quan hệ giữa cấu trúc QXTV rừng với tái sinh tự nhiên trong rừng hỗn loài Điều này sẽ được đề tài vận dụng trong nghiên cứu ảnh hưởng của các nhân tố sinh thái đến tái sinh tự nhiên, đặc biệt

là độ tàn che của tán rừng

Hiện tượng tái sinh lỗ trống ở rừng thứ sinh Hương Sơn, Hà Tĩnh đã được Phạm Đình Tam (1987) [25] làm sáng tỏ Theo tác giả, số lượng cây tái sinh xuất hiện khá nhiều dưới các lỗ trống khác nhau Lỗ trống càng lớn, cây tái sinh càng nhiều và hơn hẳn những nơi kín tán Từ đó tác giả đề xuất phương thức khai thác chọn, tái sinh tự nhiên cho đối tượng rừng khu vực này Đây là một trong những đặc điểm tái sinh phổ biến ở rừng nhiệt đới, nhưng đối với rừng núi đá vôi với nền đất đá xương xẩu, liệu tại những chỗ trống trong rừng, hiện tượng tái sinh này có gì khác biệt

Trong một công trình nghiên cứu về cấu trúc, tăng trưởng trữ lượng và tái sinh tự nhiên rừng thường xanh lá rộng hỗn loài ở ba vùng kinh tế (Sông Hiếu, Yên Bái và Lạng Sơn), Nguyễn Duy Chuyên (1988) đã khái quát đặc điểm phân bố của nhiều loài cây có giá trị kinh doanh và biểu diễn bằng các hàm lý thuyết Từ đó làm

cơ sở định hướng các giải pháp lâm sinh cho các vùng sản xuất nguyên liệu Trần Cẩm Tú (1998) [24] tiến hành nghiên cứu tái sinh tự nhiên sau khai thác chọn ở Hương Sơn, Hà Tĩnh và đã rút ra kết luận, áp dụng phương thức xúc tiến tái sinh tự

nhiên có thể đảm bảo khôi phục vốn rừng, đáp ứng mục tiêu sử dụng tài nguyên rừng bền vững Tuy nhiên, các biện pháp kỹ thuật tác động phải có tác dụng thúc đẩy cây tái sinh mục đích sinh trưởng và phát triển tốt, khai thác rừng phải đồng nghĩa với tái sinh rừng, phải chú trọng điều tiết tầng tán của rừng; đảm bảo cây tái sinh phân bố đều trên toàn bộ diện tích rừng; trước khi khai thác, cần thực hiện các biện pháp mở tán rừng, chặt cây gieo giống, phát dọn dây leo cây bụi và sau khai thác phải tiến hành dọn vệ sinh rừng

Những kết luận trên đây có thể sử dụng để tham khảo cho những đề xuất biện pháp kỹ thuật tác động vào rừng khi nghiên cứu phân bố cây tái sinh theo chiều cao và phân bố cây tái sinh trên mặt đất ở các QXTV rừng trên núi đá vôi trong đề tài này

Trần Ngũ Phương (2000) [21] khi nghiên cứu các quy luật phát triển rừng tự nhiên miền Bắc Việt Nam đã nhấn mạnh quá trình diễn thế thứ sinh của rừng tự

nhiên như sau: "Trường hợp rừng tự nhiên có nhiều tầng khi tầng trên già cỗi, tàn

lụi rồi tiêu vong thì tầng kế tiếp sẽ thay thế; trường hợp nếu chỉ có một tầng thì trong khi nó già cỗi một lớp cây con tái sinh xuất hiện và sẽ thay thế nó sau khi nó tiêu vong, hoặc cũng có thể một thảm thực vật trung gian xuất hiện thay thế, nhưng

về sau, dưới lớp thảm thực vật trung gian này sẽ xuất hiện một lớp cây con tái sinh lại rừng cũ trong tương lai và sẽ thay thế thảm thực vật trung gian này, lúc bấy giờ rừng cũ sẽ được phục hồi" Tuy nhiên, sau một thời gian nghiên cứu tìm hiểu quy

luật phát triển của các loại hình rừng tự nhiên, xây dựng bảng cân đối giữa một bên

là mặt thoái hoá và một bên là mặt phục hồi tự nhiên, tác giả này và các cộng tác

viên đã kết luận: "Mặt phục hồi tự nhiên không bao giờ cân đối được với mặt thoái

hoá về số lượng cũng như chất lượng, nên muốn đảm bảo cho đất nước một độ che phủ thích hợp, chúng ta không thể trông cậy vào quy luật tái sinh tự nhiên mà chỉ

có thể đi theo con đường tái sinh nhân tạo, và phương thức chặt tỉa kết hợp với tái sinh tự nhiên hiện nay phải bị lên án"

Thực tế cho thấy, với điều kiện nước ta hiện nay, nhiều khu vực vẫn phải trông cậy vào tái sinh tự nhiên còn tái sinh nhân tạo mới chỉ được triển khai trên quy mô hạn chế Vì vậy, những nghiên cứu đầy đủ về tái sinh tự nhiên cho từng đối tượng rừng cụ thể là hết sức cần thiết nếu muốn đề xuất biện pháp kỹ thuật chính xác

1.2.4 Một số nghiên cứu khác về rừng trên núi đá vôi ở Việt Nam

Viện Điều tra - Quy hoạch rừng (1965) cùng với Viện sinh thái tài nguyên sinh vật, Viện Dược liệu, đã tiến hành nghiên cứu mức độ đa dạng sinh vật, công tác quản lý bảo vệ và sử dụng tài nguyên rừng trên núi đá vôi ở Cao Bằng và một số địa phương khác

Trong hai năm 1967 và 1968, Nguyễn Vạn Thường và đội 9 Lâm học - Viện Điều tra Quy hoạch (Bộ Lâm nghiệp) thực hiện điều tra chuyên đề rừng núi đá vôi tại một số khu vực thuộc tỉnh Hà Giang, Tuyên Quang, Hoà Bình, Cao Bằng, Quảng Ninh Kết quả điều tra đã đưa ra nhận xét khái quát: sự biến đổi các đặc trưng lâm học của các quần hệ rừng trên núi đá vôi miền Bắc Việt Nam có sự sai khác rõ rệt về cấu trúc (ngay cả trong trạng thái rừng nguyên sinh) trên các dạng địa hình chủ yếu

Báo cáo "Đặc điểm tự nhiên rừng núi đá vôi Na Hang, Tuyên Quang" (1968)

[9] đã đưa ra số liệu về diện tích và trữ lượng tài nguyên rừng núi đá vôi đồng thời xác định các đặc điểm chủ yếu của một số loài cây trên núi đá vôi như Nghiến, Trai, Tre trinh, Đao, Báng, và tình hình sâu bệnh hại trong vùng Ngoài ra, báo cáo này còn đưa ra một số nhận định về tái sinh của Nghiến, Trai lý

Nhìn chung các công trình nghiên cứu về rừng núi đá vôi trên đây chủ yếu được thực hiện dưới dạng mô tả, thống kê tài nguyên và đưa ra một số kiến nghị bảo vệ và kinh doanh rừng, chưa đi sâu phân tích đặc điểm cấu trúc và đánh giá tái sinh cũng như chiều hướng diễn thế của rừng trên núi đá vôi ở từng địa phương cụ thể Mặt khác, những biến đổi theo chiều hướng tiêu cực của điều kiện hoàn cảnh núi đá vôi sau khi rừng bị khai thác đã chỉ ra mức độ nghiêm trọng của việc mất rừng và nhất thiết phải có biện pháp duy trì các diện tích rừng hiện có và khôi phục diện tích rừng đá vôi đã mất

Hoàng Kim Ngũ (1990-1998) đã tiến hành nghiên cứu đặc điểm sinh vật học

và khả năng gây trồng các loài cây như Nghiến, Mạy sao, Trai lý, Hoàng đàn, Mắc rạc, Xoan nhừ, Mắc mật trên núi đá vôi ở Hà Giang, Cao Bằng, Bắc Cạn [19] Tác giả này đã xác định được một số đặc điểm sinh thái và đề xuất kỹ thuật gây trồng các loài cây này ở các địa phương trên Từ năm 1999 tác giả tiến hành gây trồng thử nghiệm các loài cây này trên đất đá vôi ở một số nơi khác ở Cao Bằng, Bắc Cạn, Lạng Sơn và các tỉnh vùng Tây Bắc Tuy nhiên, do còn đang trong thời gian thử nghiệm nên đây chỉ là những khẳng định ban đầu về khả năng thành công của các

mô hình phục hồi rừng, đặc biệt là các mô hình ở vùng Tây Bắc

Tại Phúc Sen, Cao Bằng, người dân địa phương (chủ yếu là người Nùng Inh)

đã tiến hành trồng rừng trên đất đá vôi bằng loài Mắc rạc Kết quả cho thấy, khả năng thành rừng khi trồng loài cây này rất cao, góp phần che phủ những diện tích đất trống và cung cấp chất đốt cho bà con Đây được xem là những đóng góp quan trọng cho việc nghiên cứu phục hồi rừng trên núi đá vôi

Trần Hữu Viên và cộng sự (2001 – 2004)[35] đã tiến hành đề tài cấp Nhà

nước “Nghiên cứu cơ sở khoa học nhằm xây dựng các giải pháp kinh tế-kỹ thuật

để quản lý bền vững rừng trên núi đá vôi ", triển khai trên các tỉnh Hòa Bình,

Sơn La, Cao Bằng, Hà Giang và Quảng Bình Đề tài đã tiến hành nghiên cứu Các cơ sở khoa học để xây dựng các giải pháp kỹ thuật được xây dựng dựa trên các tài liệu đã công bố kết hợp với điều tra các chuyên đề trên 3 khu vực đại diện cho 3 vùng phân bố rừng núi đá vôi, xây dựng các mô hình trình diễn tại các vùng trọng điểm Nội dung nghiên cứu cụ thể bao gồm: Hiện trạng tài nguyên rừng núi đá vôi; Sinh thái, môi trường và tài nguyên động, thực vật rừng núi đá vôi; Đất rừng núi đá vôi; Đặc điểm đa dạng sinh học rừng núi đá vôi, đặc điểm cấu trúc rừng núi đá vôi; dự đoán tăng trưởng và sẩn lượng rừng núi đá vôi; Hiện trạng rừng trồng núi đá vôi Đề tài cũng tiến hành nghiên cứu về kinh tế, xã hội vùng núi đá vôi, bao gồm: Kinh tế, xã hội vùng núi đá vôi, hoạt động của con người ảnh hưởng đến quản lý rừng núi đá vôi, tổng quan định hướng quản lý, sử dụng bền vững rừng núi đá vôi Đề tài đã xây dựng được các mô hình: Trồng

rừng, Xúc tiến tái sinh tự nhiên rừng trên núi đá vôi Nhìn chung để tài đã cho ra

được một bức tranh tổng thể về rừng trên núi đá vôi tại khu vực Tây Bắc, Đông Bắc

và Bắc Trung Bộ

Tóm lại, trong thời gian qua, nghiên cứu đặc điểm cấu trúc và tái sinh rừng

đã trở thành vấn đề trọng tâm của các nghiên cứu về rừng Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu đặc điểm cấu trúc và tái sinh tự nhiên và đề xuất các biện pháp kỹ thuật hợp lý chủ yếu cho đối tượng rừng núi đất hoặc núi đá khác Còn với rừng trên núi đá vôi, ít có công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ và toàn diện Vì vậy, nghiên cứu một số đặc điểm cấu trúc và tái sinh tự nhiên các QXTV rừng trên núi đá vôi tại Con Cuông – Nghệ An được thực hiện trên cơ sở lựa chọn và vận dụng những kết quả của các tác giả đi trước Thông qua đó, đề tài sẽ đề xuất một số biện pháp kỹ thuật phù hợp góp phần phục hồi và phát triển hệ sinh thái rừng trên núi đá vôi ở các địa phương nghiên cứu

Chương 2 MỤC TIÊU, GIỚI HẠN, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Mục tiêu nghiên cứu

2.1.1 Về lý luận

Làm sáng tỏ cơ sở khoa học của tái sinh, phục hồi và phát triển rừng trên núi

đá vôi

2.1.2 Về thực tiễn

Nghiên cứu một số đặc điểm cấu trúc QXTV rừng trên núi đá vôi làm cơ sở

đề xuất một số biện pháp kỹ thuật lâm sinh nhằm phục hồi và phát triển rừng tại một số địa phương tại Con Cuông, Nghệ An

2.2 Phạm vi và giới hạn của đề tài

2.2.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các kiểu rừng tự nhiên điển hình trên núi

đá vôi hiện có tại một số địa phương tại Con Cuông, Nghệ An

2.2.2 Giới hạn vấn đề nghiên cứu

2.2.2.1 Về nội dung:

- Xác định các QXTV rừng tự nhiên trên núi đá vôi hiện có ở ba địa phương nghiên cứu theo hệ thống phân loại thảm thực vật rừng Việt Nam của Thái Văn Trừng (1978)

- Về nghiên cứu cấu trúc tầng cây cao:

Cấu trúc rừng tự nhiên rất đa dạng, phức tạp, đề tài chỉ tiến hành nghiên cứu một số đặc điểm cấu trúc sau: tổ thành, mật độ, tầng thứ, độ tàn che, mức độ thường gặp, mức độ thân thuộc và một số chỉ tiêu đa dạng loài của tầng cây gỗ

- Về nghiên cứu tái sinh rừng: Đề tài chỉ tiến hành nghiên cứu một số đặc điểm tái sinh của các loài cây gỗ trong giai đoạn cây mạ và cây con dưới tán rừng

thông qua các chỉ tiêu: tổ thành, mật độ, chất lượng, nguồn gốc, tỷ lệ cây triển vọng, phân bố cây tái sinh theo chiều cao, phân bố cây tái sinh trên mặt đất Việc nghiên cứu ảnh hưởng của các nhân tố sinh thái đến tái sinh tự nhiên của các kiểu rừng ở

ba địa phương được tiến hành với một số nhân tố sau: độ tàn che của tầng cây cao,

độ che phủ của cây bụi, thảm tươi và độ dốc mặt đất

2.2.2.2 Về địa điểm:

Căn cứ vào phân vùng núi đá vôi của Việt Nam, địa điểm nghiên cứu là ba

xã có diện tích rừng trên núi đá vôi thuộc huyện Con Cuông, tỉnh Nghệ An

2.2.2.3 Về đề xuất biện pháp tác động

Đề tài chỉ đề xuất một số biện pháp kỹ thuật lâm sinh nhằm phục hồi và phát triển rừng trên núi đá vôi, các giải pháp kinh tế xã hội không thuộc phạm vi của đề tài này

2.3 Nội dung nghiên cứu

2.3.1 Xác định các QXTV rừng trên núi đá vôi ở Con Cuông, Nghệ An

2.3.2 Nghiên cứu đặc điểm cấu trúc tầng cây cao của các kiểu rừng trên núi đá vôi ở Con Cuông, Nghệ An

 Cấu trúc tổ thành và mật độ tầng cây cao các kiểu rừng

 Mức độ thường gặp của các loài cây trong kiểu rừng

 Mức độ thân thuộc của các loài cây trong kiểu rừng

 Cấu trúc tầng thứ và độ tàn che các kiểu rừng

 Một số chỉ tiêu đa dạng loài của tầng cây gỗ của các QXTV rừng

2.3.3 Nghiên cứu đặc điểm tái sinh tự nhiên tại các QXTV rừng trên núi đá vôi Con Cuông, Nghệ An

 Tổ thành cây tái sinh

 Mật độ và tỷ lệ cây tái sinh triển vọng

 Chất lượng và nguồn gốc cây tái sinh

 Phân bố cây tái sinh theo chiều cao

 Ảnh hưởng của một số nhân tố sinh thái đến tái sinh tự nhiên

2.3.4 Đề xuất một số biện pháp kỹ thuật lâm sinh nhằm phục hồi và phát triển rừng trên núi đá vôi ở Con Cuông, Nghệ An

2.4 Phương pháp nghiên cứu

2.4.1 Quan điểm phương pháp luận

Phân loại thảm thực vật rừng của Thái Văn Trừng được tiến hành trên quan

điểm sinh thái phát sinh quần thể, tức là sự hình thành những kiểu thảm thực vật,

những xã hợp thực vật dưới tác động của những nhóm nhân tố sinh thái trong hoàn cảnh bên ngoài quần thể

Quần xã thực vật rừng là một tập hợp các quần thể sinh vật cùng sống trong

một vùng hoặc sinh cảnh xác định, được hình thành trong quá trình lịch sử lâu dài, liên hệ với nhau do những đặc trưng chung về sinh thái học mà trong đó cây rừng (cây gỗ hoặc tre nứa) chiếm ưu thế, có độ tàn che trên 0,3 (theo tiêu chuẩn của FAO)

Ưu hợp thực vật (dominion) là tập hợp những cá thể cây rừng mà độ ưu thế của các loài trong tầng cây lập quần ở mức độ tương đối, nghĩa là số cá thể của một nhóm gồm dưới 10 loài chiếm 4050% tổng số cá thể hoặc tổng thể tích (Thái Văn Trừng, 1978) Một ưu hợp thực vật mà do những cây gỗ hoặc tre nứa chiếm ưu thế,

có độ tàn che trên 0,3 được xem như là một QXTV rừng Do vậy, trong đề tài này, những ưu hợp thực vật gồm những cây gỗ có độ tàn che trên 0,3 được gọi là QXTV rừng Việc nghiên cứu các đặc điểm cấu trúc và tái sinh của các ưu hợp trong các kiểu phụ đồng nghĩa với việc nghiên cứu đặc điểm cấu trúc và tái sinh của các QXTV rừng tương ứng

Cấu trúc của lớp thảm thực vật là kết quả của quá trình chọn lọc tự nhiên, là sản phẩm của quá trình đấu tranh sinh tồn giữa thực vật với thực vật và giữa thực vật với hoàn cảnh sống Do đó, cấu trúc rừng phản ánh mối quan hệ giữa sinh vật với nhau và giữa sinh vật với môi trường, ở đây là mối quan hệ giữa cây rừng với cây rừng và giữa cây rừng với hoàn cảnh rừng Trên quan điểm sinh thái thì cấu trúc rừng chính là hình thức bên ngoài phản ánh nội dung bên trong của hệ sinh thái rừng Trên quan điểm sản lượng thì cấu trúc rừng phản ánh sức sản xuất của rừng theo điều kiện lập địa

Tái sinh rừng là một quá trình sinh học mang tính đặc thù của hệ sinh thái rừng, biểu hiện của nó là sự xuất hiện của một thế hệ cây con của những loài cây gỗ

ở những nơi còn hoàn cảnh rừng: dưới tán rừng, chỗ trống trong rừng, đất rừng sau khai thác, đất rừng sau nương rẫy Vai trò lịch sử của lớp cây con này là thay thế thế

hệ cây già cỗi Vì vậy tái sinh từng hiểu theo nghĩa hẹp là quá trình phục hồi thành phần cơ bản của rừng, chủ yếu là tầng cây gỗ

Nghiên cứu cấu trúc và tái sinh rừng nhằm cung cấp cơ sở khoa học cho việc

đề xuất các biện pháp lâm sinh tác động vào rừng đáp ứng mục tiêu đề ra Vì vậy việc nghiên cứu các nhân tố cấu trúc cũng như ảnh hưởng của chúng đến lớp cây tái sinh là việc làm cần thiết

Quá trình nghiên cứu của đề tài được thể hiện qua sơ đồ sau:

2.4.2 Phương pháp thu thập và xử lý số liệu

2.4.2.1 Ngoại nghiệp

2.4.2.1.1 Phương pháp thu thập tài liệu cơ bản

Kế thừa các tài liệu về điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội các địa phương cùng các tài liệu tham khảo về các vấn đề nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước

THU THẬP THÔNG TIN CƠ BẢN

- Điều kiện khí hậu - thổ nhưỡng

- Điều kiện kinh tế - xã hội

- Thông tin về diện tích đất đai, rừng núi đá vôi

ĐIỀU TRA KHẢO SÁT TỔNG THỂ BA ĐỊA PHƯƠNG

ĐẶC ĐIỂM TÁI SINH TỰ NHIÊN

ĐỀ XUẤT BIỆN PHÁP KTLS

2.4.2.1.2 Điều tra tổng thể, xác định đối tượng nghiên cứu

Trên cơ sở tài liệu thu thập được về diện tích đất đai và bản đồ hiện trạng tài nguyên rừng, chúng tôi tiến hành lập các tuyến điều tra Các tuyến này đảm bảo bao quát toàn bộ các dạng địa hình và các kiểu rừng ở từng địa phương Trong quá trình điều tra theo tuyến, sơ bộ xác định các kiểu rừng dựa vào mức

độ phong phú và kích thước của các loài cây bắt gặp

2.4.2.1.3 Phương pháp thu thập số liệu trên ô tiêu chuẩn

*Lập ô tiêu chuẩn

Với mỗi QXTV rừng được xác lập, đề tài tiến hành lập 2 hoặc 3 ÔTC điển hình tạm thời, kích thước 500-1000m2 và thu thập những thông tin theo phương pháp điều tra lâm học, số lượng ÔTC của mỗi quần xã được thể hiện ở bảng sau:

Bảng 2.1: Thống kê số lượng ÔTC nghiên cứu của đề tài tại Con Cuông

ÔTC

Diện tích ÔTC (m 2 )

Xã Môn Sơn

Dẻ + Máu chó + Nhọc

Re + Côm + Bời lời

Cà ổi + Ðái bò + Chắp + Bứa

Cà ổi + Ðái bò + Chắp+ Bứa

Re + Côm + Bời lời

Dẻ + Máu chó + Nhọc Sảng nhung + Lộc mại + Mạy tèo

*Phương pháp điều tra tầng cây gỗ:

Tại các ÔTC tiến hành mô tả các chỉ tiêu cần thiết phục vụ cho các nội dung nghiên cứu của đề tài như độ dốc mặt đất, hướng phơi, độ cao , sau đó xác định tên loài và các chỉ tiêu sinh trưởng của tầng cây cao:

- Đường kính thân cây (D1,3, cm) được đo bằng thước kẹp kính với độ chính xác đến mm, đo theo hai hướng Đông Tây và Nam Bắc, sau đó tính trị số bình quân

- Chiều cao vút ngọn (HVN, m) và chiều cao dưới cành (HDC, m) được đo bằng thước Blumeleiss với độ chính xác đến dm HVN của cây rừng được xác định

từ gốc cây đến đỉnh sinh trưởng của cây, HDC được xác định từ gốc cây đến cành cây đầu tiên tham gia vào tán của cây rừng

- Đường kính tán lá (DT, m) được đo bằng thước dây có độ chính xác đến

dm, đo hình chiếu tán lá trên mặt phằng ngang theo hai hướng Đông Tây và Nam Bắc, sau đó tính trị số bình quân

Kết quả đo được thống kê vào phiếu điều tra tầng cây cao

*Xác định độ tàn che

Sử dụng phương pháp điều tra theo điểm bằng máy xác định độ tàn che

KB-2 Trên mỗi ÔTC, xác định 100 điểm phân bố đều, nhìn vào kính của máy đo cường

độ xác định độ tàn che nếu thấy tán lá tầng cây cao che kín, thì điểm đó ghi số 1, nếu không có gì che lấp, ghi số 0 và nếu những điểm còn nghi ngờ thì ghi 1/2 Ngoài ra, độ tàn che của từng QXTV còn được xác định thông qua vẽ phẫu đồ rừng

*Phương pháp điều tra cây tái sinh:

Cây tái sinh là những cây gỗ còn non, sống dưới tán rừng từ giai đoạn cây mạ cho đến khi chúng bắt đầu tham gia vào tán rừng

Trên ÔTC, lập 5 ÔDB có diện tích 4m2 , 4 ô ở 4 gốc và 1 ô ở tâm OTC Thống kê tất cả cây tái sinh vào phiếu điều tra theo các chỉ tiêu:

- Tên loài cây tái sinh

- Đo chiều cao cây tái sinh bằng sào khắc vạch có độ chính xác đến cm

- Phân cấp chất lượng cây tái sinh:

+ Cây tốt là cây có thân thẳng, không cụt ngọn, sinh trưởng phát triển tốt, không sâu bệnh

+ Cây xấu là những cây cong queo, cụt ngọn, sinh trưởng phát triển kém, sâu bệnh, còn lại là những cây có chất lượng trung bình

- Xác định nguồn gốc cây tái sinh

- Phương pháp điều tra ảnh hưởng của một số nhân tố sinh thái đến tái sinh tự nhiên tại các kiểu rừng trên núi đá vôi

Khi điều tra tái sinh trên các ÔDB, chúng tôi đồng thời xác định các chỉ tiêu:

độ tàn che, độ che phủ bình quân và độ dốc mặt đất tại vị trí ÔDB

*Phương pháp điều tra tầng cây bụi, thảm tươi:

Lập 5 ÔDB có diện tích 25m2 (5m x 5m), 4 ô ở 4 góc và 1 ô ở giữa ÔTC

+ Điều tra cây bụi (shrubs) theo các chỉ tiêu: tên loài chủ yếu, số lượng khóm

(bụi), chiều cao bình quân, độ che phủ trung bình của từng loài trên ÔDB, kết quả ghi vào phiếu điều tra cây bụi

+ Điều tra thảm tươi (ground cover vegetation) theo các chỉ tiêu: loài chủ

yếu, chiều cao bình quân, độ che phủ bình quân của loài và tình hình sinh trưởng của thảm tươi trên ÔBD, kết quả ghi vào phiếu điều tra thảm tươi

*Phương pháp điều tra xác định mức độ thân thuộc của các loài

Trên ÔTC, chọn một cây bất kỳ làm cây trung tâm, điều tra 6 cây xung quanh

có khoảng cách gần nhất với cây trung tâm Theo quan điểm sinh thái thì cây ở tâm

và 6 cây xung quanh thường có mối quan hệ thân thuộc, có ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tồn tại và phát triển của chúng Đó là cơ sở xác định mức độ thân thuộc của các loài cây Kết quả điều tra được ghi vào phiếu điều tra ô hình tròn 6 cây

2.4.2.2 Xử lya số liệu (Nội nghiệp)

Ví dụ: Kiểu phụ thổ nhưỡng kiệt nước trên đất đá vôi xương xẩu

Kiểu phụ thứ sinh nhân tác trên đất đá vôi xương xẩu sau khai thác trọc I.1 a: Xã hợp (sociation): được hình thành bởi những loài cây ưu thế khác

Ví dụ: Ưu hợp Nghiến + Dẻ gai

+ Phức hợp (complexion): khi độ ưu thế của các loài chưa phân hoá rõ rệt 2.4.2.2.2 Phương pháp nghiên cứu đặc điểm cấu trúc rừng

a Tổ thành tầng cây gỗ:

Tổ thành thực vật là tỷ lệ của loài cây hay nhóm loài cây chiếm trong QXTV rừng Hệ số tổ thành của các loài cây thường được xác định theo số cây hoặc theo tiết diện ngang Công thức biểu thị hệ số tổ thành của các loài cây trong QXTV

rừng được gọi là công thức tổ thành Trên quan điểm sinh thái người ta thường xác

định tổ thành tầng cây cao theo số cây còn trên quan điểm sản lượng, người ta lại xác định tổ thành thực vật theo tiết diện ngang hoặc theo trữ lượng

Để xác định tổ thành tầng cây cao, đề tài sử dụng phương pháp xác định mức

độ quan trọng (Important Value - IV%) của Daniel Marmillod (dẫn theo Đào Công

Trong đó: IVi% là tỷ lệ tổ thành (độ quan trọng) của loài i

Ni% là % theo số cây của loài i trong QXTV rừng Gi% là % theo tổng tiết diện ngang của loài i trong QXTV rừng Theo Daniel Marmillod., loài cây có IV%  5% mới thực sự có ý nghĩa về mặt sinh thái trong QXTV rừng Những loài cây xuất hiện trong công thức tổ thành

là loài có IV%  giá trị bình quân của tất cả các loài tham gia trong QXTV rừng Trong một quần xã nếu một nhóm dưới 10 loài cây có tổng IV%  40%, chúng được coi là nhóm loài ưu thế và tên của QXTV rừng được xác định theo các loài đó

b Mật độ:

Cấu trúc mật độ là chỉ tiêu biểu thị số lượng cá thể của từng loài hoặc của tất

cả các loài tham gia trên một đơn vị diện tích (thường là 1 ha), phản ánh mức độ tận dụng không gian dinh dưỡng và vài trò của loài trong QXTV rừng

Công thức xác định mật độ như sau:

«

S

n ha

Trong đó: ni là số cá thể của loài i trong QXTV rừng

N là tổng số cá thể điều tra của QXTV rừng Nếu Pi (%) > 50%: Rất hay gặp Pi (%) = 25 - 50%: Thường gặp

c q



Trong đó:

a là số loài có trong lâm phần A mà không có trong lâm phần B,

b là số loài có trong lâm phần B mà không có trong lâm phần A

c là số loài có trong cả hai lâm phần

Chỉ số này lấy giá trị từ 0-1, bằng 0 khi c=0, tức là không có một loài nào chung trong hai lâm phần, bằng 1 khi c=a+b tức là tất cả các loài đều xuất hiện trong cả hai lâm phần Như vậy chỉ số q càng gần 1 thì hai lâm phần càng giống nhau và ngược lại càng gần 0 thì càng khác nhau

P D

log

11

1000

S

Trong đó: S là tổng số loài và N là tổng số cá thể điều tra

Pi là phần tử so sánh (Pi = ni/N) với ni là số cá thể của loài thứ i 2.4.2.2.3 Phương pháp nghiên cứu đặc điểm tái sinh rừng

a Tổ thành cây tái sinh

Đề tài xác định tổ thành tái sinh rừng theo số cây, hệ số tổ thành của từng loài được tính theo công thức:

Ki: Hệ số tổ thành loài thứ i

Ni: Số lượng cá thể loài i N: Tổng số cá thể điều tra

b Mật độ cây tái sinh

Là chỉ tiêu biểu thị số lượng cây tái sinh trên một đơn vị diện tích, được xác định theo công thức sau:

dt

S

n ha

N 10 000 

với Sdt là tổng diện tích các ÔDB điều tra tái sinh (m2) và n là số lượng cây

tái sinh điều tra được

c Chất lượng cây tái sinh

Nghiên cứu tái sinh theo cấp chất lượng tốt, trung bình và xấu đồng thời xác định tỷ lệ cây tái sinh có triển vọng nhằm đánh giá một cách tổng quát tình hình tái sinh đang diễn ra tại khu vực nghiên cứu

d Phân bố cây tái sinh theo cấp chiều cao

Thống kê số lượng cây tái sinh theo 4 cấp chiều cao: dưới 0,5m; 0,5-1m; 2m và trên 2m Vẽ biểu đồ biểu diễn số lượng cây tái sinh theo cấp chiều cao

1-f Ảnh hưởng của một số nhân tố sinh thái đến tái sinh tự nhiên

* Ảnh hưởng của độ tàn che đến tái sinh tự nhiên

Đề tài đánh giá ảnh hưởng của độ tàn che đến tái sinh tự nhiên thông qua việc tổng hợp các chỉ tiêu nghiên cứu tái sinh như mật độ, tỷ lệ cây triển vọng và chất lượng cây tái sinh theo các cấp độ tàn che khác nhau ở từng địa phương nghiên cứu

* Ảnh hưởng của độ dốc mặt đất đến tái sinh tự nhiên

Đề tài tiến hành tổng hợp các chỉ tiêu nghiên cứu tái sinh như tổ thành, mật

độ, tỷ lệ cây triển vọng và chất lượng cây tái sinh theo 3 cấp độ dốc khác nhau: dưới

250, 25-350 và trên 350

* Ảnh hưởng của cây bụi, thảm tươi đến tái sinh tự nhiên

Trên cơ sở kết quả nghiên cứu cây bụi, thảm tươi, đề tài tổng hợp một số chỉ tiêu nghiên cứu tái sinh như mật độ, tỷ lệ cây triển vọng và chất lượng cây tái sinh theo các cấp độ sinh trưởng khác nhau của lớp cây bụi, thảm tươi ở từng địa phương nghiên cứu

CHƯƠNG 3 ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN – KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU 3.1 Điều kiện tự nhiên

Vị trí địa lý

Con Cuông là một huyện trực thuộc tỉnh Nghệ An, Việt Nam Con Cuông

là một huyện nằm ở phía tây tỉnh Nghệ An, phía đông nam giáp huyện Anh Sơn, phía đông bắc giáp huyện Quỳ Hợp và Tân Kỳ, phía tây bắc giáp huyện Tương Dương, phía tây nam có đường biên giới giáp với nước Lào dài 55,5km Là huyện vùng cao, lợi thế về vị trí và điều kiện thuận lợi để phát triển nông-lâm nghiệp và du lịch, thương mại Đây là huyện được UNESCO đưa vào danh sách các địa danh thuộc Khu dự trữ sinh quyển miền tây Nghệ An

Địa hình địa thế

Cả huyện thuộc vùng núi cao, là thượng nguồn của 2 lưu vực chính Khe Choăng và Khe Mọi thuộc hệ thống sông Lam Địa hình rất phức tạp, có nhiều núi cao, khe sâu hiểm trở, hình thành các khu vực hình lòng chảo

Địa thế cao dần về phía Tây Nam (biên giới Việt – Lào), thấp dần về phía Đông Bắc (hữu ngạn sông Lam), có các đỉnh núi cao như Phu Nóng 1220 m, Phù Càn 1077m, Phù Lon 1162m phân bố rải rác trên toàn huyện Độ cao bình quân 800m, độ dốc bình quân 250, với địa hình như vậy nên việc giao lưu giữa các vùng với nhau gặp nhiều trở ngại, khó khăn

Thỗ nhưỡng

Toàn huyện chủ yếu là đất Feralit, bao gồm các loại sau:

- Đất Feralit biến đổi do trồng lúa

- Đất Feralit dốc tụ

- Đất Feralit nâu đỏ

- Đất Feralit mùn trên núi

Khí hậu

Nghệ Anh là tỉnh thuộc Bắc Trung Bộ, khí hậu khắc nghiệt nhất trong nước Khí hậu của huyện Con Cuông mang đặc trưng của khí hậu Bắc Trung Bộ Nhiệt độ bình quân là 22,50C, thấp nhất là 3,2 0C, cao nhất là 42,50C

- Lượng mưa bình quân năm 1700mm, cao nhất vào mùa mưa là 130mm, thấp nhất vào mùa khô là 20mm

- Độ ẩm bình quân là 87,65% Lượng nước bốc hơi bình quân năm là 700mm, đặc biệt là vào tháng 12 và tháng 1 xuất hiện sương mù và sương muối

Khu vực chịu ảnh hưởng của 2 loại gió sau:

+ Gió Đông Bắc thổi từ tháng 10 đến tháng 3 năm sau gây mưa phùn và dịch bệnh

+ Gió Tây Nam (hay còn gọi là gió Lào) kéo dài từ tháng 4 đến tháng 9 gây khô nóng, hạn hán