Nghiên cứu một số đặc điểm lâm học và khả năng tái sinh của lâm phần trâm bầu (compretum quadrangulare kurz) tại huyện vĩnh linh, tỉnh quảng trị

Các nghiên cứu được tiến hành theo nhiều khía cạnh khác nhau nhưng tập trung chủ yếu vào các vấn đề như động thái cát di động, đặc điểm đất cát ven biển; các loài cây trồng và cấu trúc đ

THÁI VĂN THÀNH

NGHIÊN CỨU MỘT SỐ DẶC ĐIỂM LÂM HỌC VÀ KHẢ NĂNG TÁI

SINH CỦA LÂM PHẦN TRÂM BẦU (Compretum quadrangulare Kurz)

TẠI HUYỆN VĨNH LINH, TỈNH QUẢNG TRỊ

Chuyên ngành: Lâm học

Mã số : 62.62.60

LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC LÂM NGHIỆP

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS LÊ XUÂN TRƯỜNG

HÀ NỘI, 2011

ĐẶT VẤN ĐỀ

Đã từ lâu cát bay, cát nhảy, cát trôi luôn là mối đe dọa thường xuyên và nguy hiểm đối với cuộc sống của người dân ven biển các tỉnh miền Trung nước ta Trải qua hàng triệu năm vận động địa chất, cát theo sóng biển được đưa lên bờ, từ đó gió tập trung thành cồn cát lớn trên đất liền, hàng năm cứ vào mùa gió thổi thì cát lại theo gió lấp ruộng vườn, nhà cửa, đường sá, phá hoại hoa màu và các công trình khác

Khoảng 400.000 ha các giải cát di động trải dọc bờ biển miền Trung đã, đang

bị sa mạc hóa, mỗi năm có khoảng 20 ha đất canh tác nông nghiệp bị lấn bởi các đụn cát di động [1] Vì vậy cần phải có các giải pháp khoa học công nghệ xây dựng rừng phòng hộ vững chắc mới bảo vệ được môi trường phòng tránh thiên tai, phát triển sản xuất

Vùng đất cát ven biển huyện Vĩnh Linh – tỉnh Quảng Trị là một tiểu vùng sinh thái khắc nghiệt và rất nhạy cảm với điều kiện khí hậu, thời tiết Điều kiện môi trường của vùng đất này trong vì thập niên vừa qua có sự biến động khá mạnh do tác động của thiên nhiên và con người Bão lụt hàng năm thường xuyên đe dọa đời sống của cư dân địa phương Nguy cơ sạt lở bờ biển và hiện tượng cát bay, cát trôi, cát chuồi là mối đe dọa thường xuyên Ngay cả việc phát triển sản xuất trong mấy năm gần đây như đào hồ nuôi trồng thủy sản cũng đã làm xáo trộn không ít cảnh quan môi trường, cộng với việc khai khoáng đại trà làm cho vùng đất nơi đây vốn đã khốn khó lại càng khốn khó hơn Thực trạng nhiễm mặn đất trồng, sa mạc hóa, gia tăng hạn hán, lũ lụt, ngập úng do lún sụt địa tầng do hậu quả của việc khai khoáng và nuôi trồng thủy sản gây ra đã và đang là vấn nạn của đời sống cư dân tại chỗ

Quảng Trị có hơn 166.000 ha đất đồi núi chưa sử dụng do khô cằn thiếu nước

và nghèo dinh dưỡng, trong đó có trên 17.000 ha đất cát ven biển rất khó cải tạo và

có nguy cơ bị sa mạc hóa Nhằm hạn chế những tác hại đó, trong nhiều năm trở lại đây Nhà nước quan tâm đến việc xây dựng hệ thống rừng phòng hộ chắn cát, chắn gió ven biển

Tại một số xã vùng cát ven biển huyện Vĩnh Linh tỉnh Quảng Trị có hệ thống rừng phòng hộ rú cát tự nhiên trong đó loài chiếm ưu thế và có tác dụng chống cát

bay cát nhảy, giữ nước, điều hoà không khí là loài Trâm bầu, một loài cây bản địa phân bố tự nhiên của địa phương Tuy nhiên cho đến nay vẫn chưa có một nghiên cứu nào về loài cây này để bổ sung cho danh lục các loài cây trồng rừng phòng hộ của địa phương

Xuất phát từ thực tiễn đó tôi đã chọn đề tài: “ Nghiên cứu một số đặc điểm

lâm học và khả năng tái sinh của lâm phần Trâm bầu (Compretum quadrangulare Kurz) tại huyện Vĩnh Linh – tỉnh Quảng Trị” Nhằm góp phần

hoàn thiện cơ sở khoa học về đặc điểm lâm học của loài để đề xuất định hướng các biện pháp gây trồng, phát triển bổ sung tập đoàn cây trồng nhằm nâng cao khả năng

cố định cát và bảo vệ môi trường đối với các vùng cát ven biển, góp phần bảo vệ môi trường phát triển nông thôn bền vững

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Trên thế giới

1.1.1 Nghiên cứu về rừng phòng hộ ven biển

Nghiên cứu về rừng phòng hộ và phát triển nông, lâm nghiệp trên các vùng bị

sa mạc hóa nói chung và các vùng trên đất cát ven biển nói riêng đã được nhiều tác giả quan tâm chú ý từ thế kỷ XVIII Các nghiên cứu được tiến hành theo nhiều khía cạnh khác nhau nhưng tập trung chủ yếu vào các vấn đề như động thái cát di động, đặc điểm đất cát ven biển; các loài cây trồng và cấu trúc đai rừng phòng hộ, khả năng phòng hộ chắn gió, chắn cát cũng như giá trị kinh tế của hệ thống đai rừng trên vùng đất cát ven biển…Có thể điểm qua một số nét chính như sau:

Để hạn chế và ngăn chặn hiện tượng cát bay gây thiệt hại cho đời sống và sản xuất con người thì trồng rừng phòng hộ trên đất cát ven biển là một giải pháp rất hiệu quả Vấn đề này được nhiều nước trên thế giới quan tâm phát triển, đặc biệt ở các nước có nhiều vùng bị ảnh hưởng bởi cát bay như nước ta Cho đến nay, trên thế giới có nhiều loài cây trồng đã được thử nghiệm và bước đầu đem lại hiệu quả: + Ở Trung Quốc và các nước Trung Đông, miền Đông và Tây Châu Phi thì Phi Lao được coi là cây trồng chủ đạo trồng trên các vùng đất cát thành hệ thống đai có chiều rộng ít nhất 100 – 200m, có nơi từ 2 – 5 km tùy vào bề rộng bãi cát và địa hình địa mão, cự li trồng 1m x 2m (5000 cây/ha) đến 1m x 1m (10.000 cây/ha) Sau đai rừng Phi lao là các đai rừng hỗn giao hoặc thuần loài của Bạch đàn, Keo, Thông nhựa, phía sau các đai rừng dùng để canh tác nông nghiệp

+ Phi lao là loài cây phân bố ở bờ biển vùng nhiệt đới và á nhiệt đới từ miền Bắc Australia qua Malaysia, Polynesia, đến Kra Ithmus, chủ yếu dọc bờ biển Chittagong, Tennesserim, Adamans, mở rộng đến bờ biển Malay Peninsula và qua Archipelago, Pacific Islands Theo Pinyopuarerk K và House A.P.N.(1993) thì Phi lao được dẫn giống đến nhiều nước ngoài ở vùng phân bố của nó như Karwar năm

1868, Nam Phi năm 1857, Trung Quốc 1897,….Theo Balatnagar (1978), Drêchsel

và Schmall (1990), Zech và Kanpenjohann thì đây là loài có thể sinh trưởng trên đất

nghèo xấu, thiếu các nguyên tố N, P ,K, ưa đất trung tính, không thích hợp ở những nơi úng trũng

Vấn đề bố trí thiết kế các đai rừng nhằm đạt đến hiệu quả phòng hộ cao nhất được nhiều người quan tâm Kết cấu đai rừng là đặc trưng về hình dạng về cấu tạo bên trong của đai rừng, nó quyết định đến đặc điểm và mức độ lọt gió cũng như tốc

độ gió sau khi qua đai rừng đó Có ba loại kết cấu đai rừng là kết cấu kín, kết cấu thưa và kết cấu hơi kín Theo Nhikitin P.D tốc độ gió sau đai thưa phục hồi chậm hơn cả phạm vi chắn gió của đai thưa lớn (60H), phạm vi phòng hộ có hiệu quả 35-

40 H với tốc độ gió giảm 35- 40% Nhưng theo Machiakin G.I hay Bodrop V.A thì phạm vi chắn gió của đai thưa hẹp hơn đai hơi kín Machiakin G.I cho rằng đai rừng hơi kín giảm tốc độ gió nhiều nhất ở vị trí sau đai 30 H, tốc độ gió giảm 40% và phạm vi chắn gió đạt 60-100H mới phục hồi như cũ [14]

+ Ngay từ năm 1766, các cánh đồng hoang khô hạn ở Ucren, Quibiep,tây Xibieri đã được cải tạo để có triển vọng canh tác nông nghiệp kết hợp bằng cách xây dựng hệ thống đai rừng phòng hộ môi trường, cải tạo tiểu khí hậu Các công trình nghiên cứu của V.A thì phạm vi chắn gió của đai thưa hẹp hơn đai hơi kín Machiakin G.I cho rằng đai rừng hơi kín giảm tốc độ gió nhiều nhất Ở vị trí sau đai 30

H, tốc độ gió giảm 40% và phạm vi chắn gió đạt 60 –100 H mới phục hồi như cũ [14] + Ngay từ năm 1766, các cánh đồng hoang khô hạn ở Ucren, Quibiep, Tây Xiberi đã được cải tạo để có triển vọng canh tác nông nghiệp kết hợp bằng cách xây dựng hệ thống đai rừng phòng hộ môi trường, cải tạo tiểu khí hậu Các công trình nghiên cứu của V.A Lômitcosku (1809), Dokuchaep (1892), X.A Timiriazep (1893,1909,1911) cho rằng trên các hoang mạc muốn cải thiện tiểu khí hậu và cải tạo đất trồng rừng phòng hộ thành một hệ thống theo đai hoặc mạng lưới ô vuông,

có kết cấu kín, hỗn giao nhiều tầng [3]

+ Công trình nổi bật của Trung Quốc được đánh giá là một thành công vĩ đại trong những năm gần đây về cải thiện điều kiện môi trường chống bão cát và hạn chế xói mòn là hệ thống phòng hộ quy mô lớn được tiến hành trên 551 hạt thuộc 13 tỉnh phía Bắc từ Sơn Tây, Ninh Hạ, khu vực tự trị Nội Mông đến Bắc Kinh, Liêu Ninh [3]

Hiệu quả phòng hộ của đai rừng cũng rất được chú ý Các kết quả nghiên cứu đều khẳng định vai trò to lớn của các đai rừng để phòng hộ và cải thiện điều kiện canh tác Theo Zheng Haishui (1996), một đai rừng có chiều rộng 100m mỗi năm có khả năng cố định được 124 – 223 m3 cát Ở thành phố Zhanjiang 20.000 ha các đụn

di động và bán di động đã được cố định bởi các đai rừng và kết quả hàng ngàn ha đất nông nghiệp được phục hồi [11]

Theo tài liệu của Trạm Nông Lâm Daodong ở đảo Hải Nam, một khu trồng rừng Phi lao 10 tuổi đã tạo một lớp thảm mục dày 4 – 9 cm, với tổng cành lá rụng 15- 21 tấn/ha trong 10 năm Thu nhập từ khai thác gỗ củi ở tuổi 15 đạt 2.500 đến 4.000 USD/ ha

Các đai rừng Phi lao trồng trên đất cát có tác dụng giảm nhiệt độ quá cao vào ban ngày khi trời nắng gắt, hạn chế nhiệt độ xuống quá thấp vao ban đêm, đặc biệt

là vào mùa đông, giữ mực nước ngầm không xuống quá sâu, đảm bảo đủ nước sinh hoạt, nước tưới cho cây trồng Nhiệt độ không khí trong đai rừng cao hơn 0.3 – 1.50C vào mùa đông, tấp hơn 1 – 20C vào mùa hè và lượng bốc hơi giảm 10- 30%

Maurand (1943) nghiên cứu về thảm thực vật Đông Dương đã chia thảm thực vật Đông Dương thành 3 vùng: Bắc Đông Dương, Nam Đông Dương và vùng trung gian Đồng thời ông đã liệt kê 8 kiểu quần lạc trong các vùng đó

1.1.3 Những nghiên cứu về hệ thực vật

Tổng số loài thực vật hiện nay trên thế giới có nhiều biến động và chưa cụ thể, tuỳ từng tác giả do chưa có sự nghiên cứu và điều tra đầy đủ Các nhà thực vật học

dự đoán số loài thực vật bậc cao hiện có trên thế giới vào khoảng 500.000 - 600.000 loài

Năm 1965, Al A Phêđôrốp đã dự đoán trên thế giới có khoảng: 300.000 loài thực vật hạt kín; 5.000 - 7.000 loài thực vật hạt trần; 6.000 - 10.000 loài quyết thực vật; 14.000 - 18.000 loài rêu; 19.000 - 40.000 loài tảo; 15.000 - 20.000 loài địa y; 85.000 - 100.000 loài nấm và các loài thực vật bậc thấp khác

Năm 1962, G N Slucop đã đưa ra số lượng các loài thực vật hạt kín phân bố ở các châu lục như sau:

Châu Mỹ có khoảng 97.000 loài trong đó: Hoa Kỳ + Canada: 25.000 loài; Mehico + Trung Mỹ: 17.000 loài; Nam Mỹ: 56.000 loài; Đất lửa + Nam cực: 1.000 loài

Châu Âu có khoảng 15.000 loài trong đó: Trung và Bắc Âu: 5.000 loài; Nam

Âu, vùng Ban căng và Capcasơ: 10.000 loài

Châu Phi có khoảng 40.500 loài trong đó: các vùng nhiệt đới ẩm: 15.500 loài; Madagasca: 7.000 loài; Nam Phi: 6.500 loài; Bắc Phi, Angieri, Ma Rốc và các vùng phụ cận khác: 4.500 loài; Abitxini: 4.000 loài; Tuynidi và Ai cập: 2.000 loài; Xomali và Eritrea: 1.000 loài

Châu Á có khoảng 125.000 loài trong đó: Đông Nam Á: 80.000 loài; các khu vực nhiệt đới Ấn Độ: 26.000 loài; Tiểu Á: 8.000 loài; Viễn đông thuộc Liên bang Nga, Triều Tiên, Đông bắc Trung Quốc: 6.000 loài; Xibêria thuộc Liên bang Nga, Mông Cổ và Trung Á: 5.000 loài

Châu Úc có khoảng 21.000 loài trong đó: Đông Bắc Úc: 6.000 loài; Tây Nam Úc: 5.500 loài; Lục địa Úc: 5.000 loài; Taxman và Tây tây lan: 4.500 loài

1.1.4 Những nghiên cứu về cấu trúc rừng

Trong nghiên cứu cấu trúc rừng người ta chia thành ba dạng cấu trúc là cấu trúc sinh thái, cấu trúc không gian và cấu trúc thời gian Cấu trúc của lớp thảm thực vật là kết quả của quá trình chọn lọc tự nhiên, là sản phẩm của quá trình đấu tranh sinh tồn

giữa thực vật với thực vật và giữa thực vật với hoàn cảnh sống Trên quan điểm sinh thái thì cấu trúc rừng chính là hình thức bên ngoài phản ánh nội dung bên trong của hệ sinh thái rừng

Baur G.N (1962) đã nghiên cứu các vấn đề về cơ sở sinh thái học nói chung và về

cơ sở sinh thái học trong kinh doanh rừng mưa nói riêng, trong đó đã đi sâu nghiên cứu các nhân tố cấu trúc rừng, các kiểu xử lý về mặt lâm sinh áp dụng cho rừng mưa tự nhiên Từ đó tác giả này đã đưa ra những tổng kết hết sức phong phú về các nguyên lý tác động xử lý lâm sinh nhằm đem lại rừng cơ bản là đều tuổi, rừng không đều tuổi và các phương thức xử lý cải thiện rừng mưa

Việc nghiên cứu cấu trúc rừng đã có từ lâu, trong đó việc mô hình hoá cấu trúc rừng, xác lập mối quan hệ giữa các nhân tố cấu trúc rừng đã được nhiều tác giả nghiên cứu có kết quả Vấn đề về cấu trúc không gian và thời gian của rừng được các tác giả tập trung nghiên cứu nhiều nhất Có thể kể đến một số tác giả tiêu biểu như: Rollet B (1971), Brung (1970), Loeth et al (1967) rất nhiều tác giả quan tâm nghiên cứu cấu trúc không gian và thời gian của rừng theo hướng định lượng và dùng các mô hình toán để mô phỏng các qui luật cấu trúc (dẫn theo Trần Văn Con, (2001)) Rollet B (1971) đã mô tả mối quan hệ giữa chiều cao và đường kính bằng các hàm hồi qui, phân bố đường kính bằng các dạng phân bố xác suất (dẫn theo Bảo Huy (1993) Nhiều tác giả còn sử dụng hàm Weibull để mô hình hoá cấu trúc đường kính loài thông theo mô hình của Schumarcher và Coil (Belly, 1973) Bên cạnh đó các dạng hàm Meyer, Hyperbol, hàm mũ, Pearson, Poisson, cũng được nhiều tác giả sử dụng để mô hình hoá cấu trúc rừng

Một vấn đề nữa có liên quan đến nghiên cứu cấu trúc rừng đó là việc phân loại rừng theo cấu trúc và ngoại mạo hay ngoại mạo sinh thái Cơ sở phân loại rừng theo xu hướng này là đặc điểm phân bố, dạng sống ưu thế, cấu trúc tầng thứ và một số đặc điểm hình thái khác của quần xã thực vật rừng Đại diện cho hệ thống phân loại rừng theo hướng này có Humbold (1809), Schimper (1903), Aubreville (1949), UNESCO (1973) Trong nhiều hệ thống phân loại rừng theo xu hướng này khi nghiên cứu ngoại

mạo của quần xã thực vật đã không tách rời khỏi hoàn cảnh của nó và do vậy hình thành một hướng phân loại theo ngoại mạo sinh thái

Khác với xu hướng phân loại rừng theo cấu trúc và ngoại mạo chủ yếu mô tả rừng

ở quần xã tĩnh Trên cơ sở nghiên cứu rừng ở quần xã động Melekhov đã nhấn mạnh

sự biến đổi của rừng theo thời gian, đặc biệt là sự biến đổi của tổ thành loài cây trong lâm phần qua các giai đoạn khác nhau trong quá trình phát sinh và phát triển của rừng

1.1.5 Những nghiên cứu về thành phần loài

Những nghiên cứu về thành phần loài là một trong những nghiên cứu được tiến hành từ lâu trên thế giới Ở Liên Xô (cũ) có nhiều công trình nghiên cứu của Vưsotxki (1915), Alokhin (1904), Craxit (1927), Sennhicốp (1933), Creepva (1978)…Nói chung theo các tác giả thì mỗi vùng sinh thái sẽ hình thành thảm thực vật đặc trưng, sự khác biệt của thảm này so với thảm khác biểu thị bởi thành phần loài, thành phần dạng sống, cấu trúc và động thái của nó Vì vậy, việc nghiên cứu thành phần loài, thành phần dạng sống là chỉ tiêu quan trọng trong phân loại loại hình thảm thực vật

Ramakrishman (1981 – 1992) nghiên cứu thảm thực vật sau nương rẫy ở vùng Tây bắc Ấn Độ đã khẳng định: chỉ số đa dạng loài rất thấp, chỉ số loài ưu thế đạt cao nhất ở pha đầu của quá trình diễn thế và giảm dần theo thời gian bỏ hoá

Longchun và cộng sự (1993), nghiên cứu về đa dạng thực vật ở hệ sinh thái nương rẫy tại Xishuang Bana tỉnh Vân Nam Trung Quốc đã nhận xét: khi nương rẫy

bỏ hóa được 3 năm thì có 17 họ, 21 chi, 21 loài; bỏ hoá 19 năm thì có 60 họ, 134 chi và 167 loài

1.2 Ở Việt Nam

Theo Luật Bảo vệ Phát triển rừng năm 2004 [12] thì: “Rừng phòng hộ được sử dụng chủ yếu để bảo vệ nguồn nước, bảo vệ đất, chống xói mòn, chống sa mạc hóa, hạn chế thiên tai, điều hòa khí hậu, góp phần bảo vệ môi trường” Rừng phòng hộ bao gồm: Rừng phòng hộ đầu nguồn, rừng phòng hộ chắn gió, chắn cát bay, rừng phòng hộ chắn sóng lấn biển và rừng phòng hộ bảo vệ môi trường

Như vậy, ở nước ta rừng phòng hộ chắn gió, chắn cát ven biển đã được thể chế hóa trong Luật Bảo vệ Phát triển rừng và được định nghĩa khá rõ rang, trong đó rừng phòng hộ chắn gió, chắn cát bay là một bộ phận không thể thiếu của hệ thống rừng phòng hộ nước ta

Miền Trung là một địa bàn nhạy cảm với các biến đổi khí hậu Hằng năm đến mùa mưa bão, dải đất miền Trung thường gánh chịu hậu quả nặng nề hơn tất cả các vùng còn lại của Việt Nam Trong đó, vùng cát ven biển, nơi sinh sống của hàng triệu cư dân nghèo, luôn chịu áp lực của sóng gió, đã phải nhìn cảnh sạt lở bờ nghiêm trọng hằng năm Nhiều khu dân cư phải di dời do mất đất sống, nhiều bãi biển du lịch vốn nổi tiếng đã mất đi, nhiều thất thoát nhà cửa, tài sản và cả mạng sống đã xảy ra Thực trạng này ngày càng trầm trọng hơn mà suy cho cùng cũng là

do "gậy ông đập lưng ông" Trước đây cả thế kỉ, nhiều quần hệ thực vật dày đặc phát triển tự nhiên tạo thành những lá chắn ven bờ biển, đã khiến tốc độ lấn bờ xảy

ra khá chậm Sau này, chính con người đã hủy hoại môi trường sinh thái, tiêu hủy các hệ sinh thái ven bờ một cách trực tiếp hay gián tiếp, làm suy thoái đa dạng sinh học, phá bỏ chức năng phòng hộ khiến cho thực trạng ngày một xấu đi Trước tình hình toàn cầu biến đổi khí hậu, nhiều dự báo mực nước biển sẽ dâng cao, nhiều ảnh hưởng xâm thực mảnh liệt hơn sẽ đến với vùng sinh thái ven biển, thì vùng sinh thái ven biển miền Trung Việt Nam lại càng là điểm nóng cần quan tâm

Điều đáng mừng là, mặc dù sự tàn phá hệ sinh thái đã xảy mãnh liệt và triền miên, nhưng may thay vẫn còn những quần hợp thực vật tự nhiên sót lại, như một minh chứng khoa học và thực tiễn cho những ai quan tâm đến môi trường và diễn thế sinh thái, đồng thời cũng là một ngân hàng gen thiên nhiên quí giá cung cấp nguồn vật liệu cho chúng ta phục hồi hệ sinh thái ven bờ theo hướng phòng hộ bền vững

1.2.1 Những nghiên cứu về thảm thực vật

Những công trình nghiên cứu về thảm thực vật Việt Nam đến nay còn ít Chevalier (1918) là người đầu tiên đã đưa ra một bảng phân loại thảm thực vật rừng Bắc bộ Việt Nam (đây được xem là bảng phân loại thảm thực vật rừng nhiệt đới

Châu Á đầu tiên trên thế giới) Theo bảng phân loại này rừng ở Miền bắc Việt Nam được chia thành 10 kiểu

Năm 1953 ở Miền nam Việt Nam xuất hiện bảng phân loại thảm thực vật rừng Miền nam của Maurand khi ông tổng kết về các công trình nghiên cứu các quần thể rừng thưa của Rollet, Lý Văn Hội, Neang Sam Oil

Bảng phân loại đầu tiên của ngành Lâm nghiệp Việt Nam về thảm thực vật rừng ở Việt Nam là bảng phân loại của Cục điều tra và quy hoạch rừng (1960) Theo bảng phân loại này rừng trên toàn lãnh thổ Việt Nam được chia làm 4 loại hình lớn:

Loại I: đất đai hoang trọc, những trảng cỏ và cây bụi, trên loại này cần phải trồng rừng

Loại II: gồm những rừng non mới mọc, cần phải tra dặm thêm cây hoặc tỉa thưa

Loại III: gồm tất cả các loại hình rừng bị khai thác mạnh trở nên nghèo kiệt tuy còn có thể khai thác lấy gỗ, trụ mỏ, củi, nhưng cần phải xúc tiến tái sinh, tu bổ, cải tạo

Loại IV: gồm những rừng già nguyên sinh còn nhiều nguyên liệu, chưa bị phá hoại, cần khai thác hợp lý

Phan Nguyên Hồng (1970) phân chia kiểu thảm thực vật ven bờ biển Miền bắc Việt Nam thành rừng ngập mặn, rừng gỗ ven biển và thực vật bãi cát trống

Thái Văn Trừng (1978) đã đưa ra 5 kiểu quần lạc lớn (quần lạc thân gỗ kín tán; quần lạc thân gỗ thưa; quần lạc thân cỏ kín rậm; quần lạc thân cỏ thưa và những kiểu hoang mạc) và nguyên tắc đặt tên cho các thảm thực vật Năm 1975, trên cơ sở các điều kiện lập địa trên toàn lãnh thổ Việt Nam, tại hội nghị thực vật học quốc tế lần thứ XII (Leningrat), ông đưa ra bảng phân loại thảm thực vật rừng Việt Nam theo quan điểm sinh thái, đây được xem là bảng phân loại thảm thực vật rừng ở Việt Nam phù hợp nhất theo quan điểm sinh thái cho đến nay

Phan Kế Lộc (1985) dựa trên bảng phân loại của UNESCO 1973, cũng đã xây dựng thang phân loại thảm thực vật rừng Việt Nam thành 5 lớp quần hệ, 15 dưới lớp,

32 nhóm quần hệ và 77 quần hệ khác nhau Nguyễn Nghĩa Thìn (1994-1996) cũng đã

áp dụng cách phân loại này trong những nghiên cứu của ông

Nguyễn Hải Tuất (1991) nghiên cứu một số đặc trưng chủ yếu về sinh thái của các quần thể thực vật tại vùng núi cao Ba Vì đã chia ra 3 kiểu rừng cơ bản: kiểu rừng hỗn giao ẩm á nhiệt đới; kiểu rừng kín hỗn giao ẩm á nhiệt đới núi cao; kiểu rừng kín hỗn giao cây hạt kín và hạt trần

Vũ Tự Lập và cộng sự (1995) cho rằng khí hậu ảnh hưởng đến sự hình thành

và phân bố các kiểu thực bì thông qua nhiệt độ và độ ẩm Dựa vào mối quan hệ giữa hình thái thực bì và khí hậu chia ra 15 kiểu thực bì khác nhau: kiểu rừng rậm nhiệt đới gió mùa rụng lá; kiểu rừng rậm nhiệt đới ẩm thường xanh; kiểu rừng rậm nhiệt đới gió mùa nửa rụng lá; kiểu rừng khô nhiệt đới gió mùa khô rụng lá; kiểu rừng thưa nhiệt đới khô lá kim; kiểu sa van nhiệt đới khô; kiểu truông nhiệt đới khô; kiểu rừng nhiệt đới trên đất đá vôi; kiểu rừng nhiệt đới trên đất mặn; kiểu rừng nhiệt đới trên đất phèn; kiểu rừng rậm á nhiệt đới ẩm lá rộng thường xanh; kiểu rừng rậm á nhiệt đới ẩm hỗn giao; kiểu rừng thưa á nhiệt đới hơi ẩm lá kín; kiểu rừng rêu á nhiệt đới mưa mùa; kiểu rừng lùn đỉnh cao

Thái Văn Trừng (1998) khi nghiên cứu hệ sinh thái rừng nhiệt đới Việt Nam

đã kết hợp 2 hệ thống phân loại (hệ thống phân loại lấy đặc điểm cấu trúc ngoại mạo làm tiêu chuẩn và hệ thống phân loại thực vật dựa trên yếu tố hệ thực vật làm tiêu chuẩn) để phân chia thảm thực vật Việt Nam thành 5 kiểu thảm (5 nhóm quần hệ) với 14 kiểu quần hệ (14 quần hệ) Bảng phân loại này của ông từ bậc quần hệ trở lên gần phù hợp với hệ thống phân loại của UNESCO (1973)

Lê Ngọc Công (2004) cũng dựa theo khung phân loại của UNESCO (1973) đã phân chia thảm thực vật của tỉnh Thái Nguyên thành 4 lớp quần hệ: rừng rậm; rừng thưa; trảng cây bụi và trảng cỏ Ở đây, những trạng thái thứ sinh (được hình thành do tác động của con người như: khai thác gỗ, củi, chặt đốt rừng làm nương rẫy…) bao gồm: trảng cỏ; trảng cây bụi và rừng thưa

Ngô Tiến Dũng (2004) dựa theo phương pháp phân loại thảm thực vật của UNESCO (1973) đã phân chia thảm thực vật Vườn quốc gia Yok Don thành: kiểu rừng kín thường xanh; kiểu rừng thưa nửa rụng lá và kiểu rừng thưa cây lá rộng rụng lá gồm 6 quần xã khác nhau

họ, chiếm khoảng 4% tổng số loài, 15% tổng số chi và 57% tổng số họ của toàn thế giới Cũng do điều kiện khí hậu và địa hình đa dạng, đặc thù nên hệ thực vật nước ta

có thành phần loài khá phong phú mang cả yếu tố của thực vật nhiệt đới ẩm Indonesia - Malaisia, yếu tố của thực vật nhiệt đới gió mùa, thực vật ôn đới nam Trung Hoa và các yếu tố của thực vật Ấn Độ - Trung và Nam Tiểu Á

* Nhận xét chung

Nhìn chung, những nghiên cứu về thảm thực vật của các tác giả hầu hết chỉ tập trung nghiên cứu ở một vùng cụ thể và phần lớn các tác giả đều dựa vào khung phân loại của UNESCO (1973) trong nghiên cứu của mình

Những nghiên cứu về hệ thực vật trên thế giới và ở Việt Nam: hầu hết các tác giả đều mới chỉ đưa ra con số dự đoán về hệ thực vật ở một châu lục, một quốc gia, hoặc một khu vực cụ thể Những số liệu này chưa được nghiên cứu và điều tra đầy

đủ Vì vậy, số loài thực vật hiện có chắc chắn còn dao động và cao hơn nhiều

1.2.3 Những nghiên cứu về cấu trúc rừng

Cấu trúc rừng là sự sắp xếp tổ chức nội bộ của các thành phần sinh vật trọng

hệ sinh thái rừng mà qua đó các loài có đặc điểm sinh thái khác nhau có thể chung sống hài hoà và đạt tới sự ổn định tương đối trong một giai đoạn phát triển nhất định của tự nhiên Cấu trúc của rừng vừa là kết quả, vừa là sự thể hiện quan hệ đấu tranh và thích ứng lẫn nhau giữa các sinh vật rừng với môi trường sinh thái và giữa các sinh vật với nhau Các nhân tố trong cấu trúc rừng là: cấu trúc tổ thành, cấu trúc tầng (trên mặt đất và dưới mặt đất), cấu trúc tuổi…

Trong vòng vài chục năm qua, nghiên cứu về cấu trúc rừng là một trong những nội dung quan trọng nhằm đề xuất các giải pháp kỹ thuật phù hợp Thái Văn Trừng (1978), Trần Ngũ Phương (1970) cũng đã nghiên cứu cấu trúc sinh thái để làm căn cứ phân loại thảm thực vật rừng Việt Nam

Trần Ngũ Phương (1970) đã chỉ ra những đặc điểm cấu trúc của các thảm thực vật rừng miền Bắc Việt Nam trên cơ sở kết quả điều tra tổng quát về tình hình rừng miền Bắc Việt Nam từ 1961 đến 1965 Nhân tố cấu trúc đầu tiên được nghiên cứu là tổ thành và thông qua đó một số quy luật phát triển của các hệ sinh thái rừng được phát hiện và ứng dụng vào thực tiễn sản xuất

Khi nghiên cứu kiểu rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới ở nước ta Thái Văn Trừng (1963, 1970, 1978) đã đưa ra mô hình cấu trúc tầng như: tầng vượt tán (A1), tầng ưu thế sinh thái (A2), tầng dưới tán (A3), tầng cây bụi (B) và tầng cỏ quyết (C) Thái Văn Trừng đã vận dụng và cải tiến, bổ sung phương pháp biểu đồ mặt cắt đứng của Davit - Risa để nghiên cứu cấu trúc rừng Việt Nam, trong đó tầng cây bụi và thảm tươi được vẽ phóng đại với tỷ lệ nhỏ hơn và có ghi ký hiệu thành phần loài cây của quần thể đối với những đặc trưng sinh thái và vật hậu cùng biểu đồ khí hậu, vị trí địa lý, địa hình Bên cạnh đó, tác giả này còn dựa vào 4 tiêu chuẩn để phân chia kiểu thảm thực vật rừng Việt Nam, đó là dạng sống ưu thế của những thực vật trong tầng cây lập quần, độ tàn che của tầng ưu thế sinh thái, hình thái sinh thái của nó và trạng mùa của tán lá Với những quan điểm trên Thái Văn Trừng đã phân chia thảm thực vật rừng Việt nam thành 14 kiểu Như vậy, các nhân tố cấu trúc rừng được vận dụng triệt để trong phân loại rừng theo quan điểm sinh thái phát sinh quần thể

Vũ Đình Phương (1987) trong vấn đề thâm canh rừng tự nhiên ở nước ta, ông cho rằng muốn xác định được hướng kỹ thuật thâm canh rừng tự nhiên cần phải hiểu biết về rừng, nắm bắt được quy luật tự nhiên của rừng Những quy luật tự nhiên của rừng có liên quan đến cấu trúc rừng, nghiên cứu về cấu trúc rừng hỗn loài thường xanh (cấu trúc tổ thành, cấu trúc tầng, cấu trúc theo thời gian…) là cơ

sở cho việc đề xuất biện pháp thâm canh rừng Nguyễn Hải Tuất (1991), nghiên cứu quy luật cấu trúc quần thể cây rừng (Ba Vì) cho rằng, điều kiện sinh thái ở đây đảm bảo tính ổn định của một hệ sinh thái núi cao thể hiện qua các quy luật cấu trúc rừng

Trần Văn Con (1992) ứng dụng mô phỏng toán học trong nghiên cứu động thái rừng tự nhiên tại lâm trường Nam Phú Nhơn (Gia Lai Kon Tum) đã cho rằng,

sự biến đổi cấu trúc lâm phần (động thái) là kết quả tổng hợp của ba quá trình: tái sinh, sinh trưởng và đào thải (chết tự nhiên và tỉa thưa) Mô phỏng toán học có thể rút ngắn thời gian nghiên cứu để dự báo sự thay đổi cấu trúc khi biết hiện trạng rừng và các tương quan nhất định

Những nghiên cứu về cấu trúc rừng của nước ta còn có một số tác giả như: Phạm Minh Nguyệt (1994) đưa ra những tiêu chuẩn về một cấu trúc rừng cần được quan tâm khi tiến hành chặt tu bổ Cấu trúc thích hợp tức là mọi tầng cây đều phát triển tốt Tầng cây trên cung cấp nguyên vật liệu cho kinh doanh nhưng cũng tạo ra các điều kiện khác cho cây rừng phát triển cân đối nhịp nhàng Tầng trung bình bổ sung độ tàn che tạo điều kiện sinh thái thuận lợi cho cây rừng và cung cấp một số nguyên liệu Tầng cây tái sinh mọc xen giữa thảm tươi cây bụi, dây leo là tiềm lực của rừng tạo điều kiện tái sinh lâu dài

Võ Đại Hải (1996), đưa ra khái niệm chức năng phòng hộ nguồn nước của thảm thực vật Theo tác giả mô hình cấu trúc hợp lý của rừng phòng hộ đầu nguồn

là mô hình cấu trúc rừng đáp ứng được yêu cầu phòng hộ về điều tiết nước và xói mòn Trong mô hình cấu trúc, ông đề cập tổ thành loài cây và điều kiện sinh trưởng phát triển của chúng

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu về cấu trúc rừng gần đây thường thiên

về việc mô hình hoá các quy luật kết cấu lâm phần và việc đề xuất các biện pháp kỹ thuật tác động vào rừng thường ít đề cập đến các yếu tố sinh thái nên chưa thực sự đáp ứng mục tiêu kinh doanh rừng ổn định lâu dài Muốn đề xuất được các biện pháp kỹ thuật lâm sinh chính xác, đòi hỏi phải nghiên cứu cấu trúc rừng một cách đầy đủ và phải đứng trên quan điểm tổng hợp về sinh thái học, lâm học và sản lượng

1.2.4 Những nghiên cứu về thành phần loài

Ở Việt Nam, Phan Kế Lộc (1978) đã xác định hệ thực vật miền bắc Việt Nam

có 5.609 loài thuộc 1.660 chi và 240 họ

Khi nghiên cứu về thành phần loài, Hoàng Hữu Hiếu (1970) đã đề nghị áp dụng công thức đánh giá tổ thành loài rừng nhiệt đới X = N/a

( X: Trị số TB cá thể của một loài; N: Số cây điều tra; a: Số loài điều tra) Một số loài được gọi là thành phần chính của loại hình phải có số lượng cá thể bằng hoặc lớn hơn X

Nguyễn Đăng Khôi (1971) đã bổ sung thêm 26 loài không được F Gagnepain ghi nhận ở Miền bắc Việt Nam trong “Thực vật chí đại cương Đông Dương”

Nguyễn Đăng Khôi và Nguyễn Văn Phú (1975) đã thống kê 39 loài cây bộ Đậu thân bò và thân leo làm thức ăn giàu protein cho gia súc Miền Bắc Việt Nam Thái Văn Trừng (1970) thống kê hệ thực vật Việt Nam có 7.004 loài thực vật bậc cao có mạch thuộc 1.850 chi, 289 họ

Phan Kế Lộc (1978) điều tra phát hiện 20 loài cây có tannin thuộc họ Trinh nữ (Mimosaceae) và giới thiệu 4 loài khác mọc ở Việt Nam có tannin

Nguyễn Tiến Bân và cộng sự (1983) khi nghiên cứu hệ thực vật Tây Nguyên

đã thống kê được 3.210 loài, chiếm gần 1/2 số loài đã biết của toàn Đông Dương Phạm Hoàng Hộ (1999 - 2000) trong “Cây cỏ Việt Nam” đã thống kê số loài hiện có của hệ thực vật là 10.500 loài

Phan Nguyên Hồng (1991) lập danh mục cùng với một số chỉ tiêu khác (dạng sống, môi trường, khu phân bố) của 75 loài thuộc 2 nhóm loài cây ngập mặn điển hình và cây gia nhập vào rừng ngập mặn

Đỗ Tất Lợi (1995) khi nghiên cứu các loài cây thuốc đã công bố 798 loài thuộc

164 họ có ở hầu hết các tỉnh nước ta

Trần Đình Đại (2001) căn cứ vào kết quả điều tra thực địa, mẫu vật lưu giữ tại các phòng tiêu bản đã thống kê danh lục các loài thực vật tại vùng Tây bắc bộ (Lai Châu, Lào Cai, Sơn La) gồm 226 họ, 1.050 chi và 3.074 loài thuộc 6 ngành thực vật bậc cao có mạch

Nguyễn Nghĩa Thìn (1998) đã thống kê thành phần loài của Vườn quốc gia Tam Đảo có khoảng 2.000 loài thực vật, trong đó có 904 cây có ích thuộc 478 chi,

213 họ thuộc 3 ngành: Dương xỉ, Hạt trần và Hạt kín Các loài này được xếp thành

8 nhóm có giá trị khác nhau Năm 1998, khi nghiên cứu về họ Thầu Dầu (Euphorbiaceae) ở Việt Nam, ông thu được 156 loài trong tổng số 425 loài của họ Thầu dầu ở Việt Nam chia làm 7 nhóm theo cách sử dụng

Thái Văn Trừng (1998) khi nghiên cứu về hệ thực vật Việt Nam đã có nhận xét về tổ thành loài thực vật của tầng cây bụi như sau: trong các trạng thái thảm khác nhau của rừng nhiệt đới Việt Nam, tổ thành loài của tầng cây bụi chủ yếu có

sự đóng góp của các chi Psychotria, Prismatomeris, Pavetta (họ Cà phê - Rubiaceae); chi Tabermontana (họ Trúc đào - Apocynaceae); chi Ardisia, Maesa (họ Đơn nem Myrsinaceae)

Nguyễn Nghĩa Thìn (1998) khi tổng kết các công trình nghiên cứu về khu hệ thực vật ở Việt Nam đã ghi nhận có 2.393 loài thực vật bậc thấp và 1.373 loài thực vật bậc cao thuộc 2.524 chi, 378 họ

Thái Văn Thụy, Nguyễn Phúc Nguyên (2005) nghiên cứu về thảm thực vật Vườn quốc gia Ba Vì đã xác định ở đây có 11 kiểu quần xã thực vật khác nhau

Trong quần xã cây bụi thứ sinh thường xanh, lá rộng thành phần chủ yếu là cây gỗ dạng bụi cao từ 2 - 5m

* Nhận xét chung

Những nghiên cứu về thành phần loài của các tác giả trên thế giới và ở Việt Nam đều tập trung nghiên cứu và đánh giá thành phần loài ở một vùng và khu vực

cụ thể, phản ánh hệ thực vật đặc trưng trong mối tương quan với điều kiện địa hình

và khí hậu Tuy vậy, số lượng các công trình nghiên cứu còn chưa nhiều, cần có những nghiên cứu cụ thể hơn rộng rãi hơn nhằm mục đích có thể đánh giá chính xác thành phần loài thực vật đặc trưng của một khu vực hoặc một quốc gia

Những nghiên cứu về cấu trúc rừng còn tương đối ít, mỗi tác giả đều đưa ra những tiêu chuẩn riêng để xây dựng một cấu trúc rừng thích hợp Cấu trúc thích hợp tức là mọi tầng cây đều phát triển tốt Tuỳ từng giai đoạn mà cấu trúc rừng có thể thay đổi, phụ thuộc vào nhiều yếu tố

1.2.5 Những nghiên cứu về thảm thực vật tự nhiên vùng cát ven biển ở Việt Nam

Vùng cát ven biển ở Viêt Nam là một trong những vùng sinh thái khắc nghiệt

và rất nhạy cảm với điều kiện khí hậu, thời tiết Điều kiện môi trường của vùng đất này trong vài thập niên vừa qua có sự biến động khá mạnh do tác động của thiên nhiên và con người Bão lụt hàng năm thường xuyên đe dọa đời sống của cư dân địa phương Nguy cơ sạt lở bờ biển và hiện tượng cát bay, cát trôi, cát chuồi là những mối đe dọa thường xuyên Ngay cả việc phát triển sản xuất nâng cao đời sống trong mấy năm gần đây như đào hồ nuôi trồng thủy sản cũng đã làm xáo trộn không ít cảnh quan, môi trường; cộng với việc khai khoáng đại trà đã làm cho những vùng đất nơi đây vốn đã khốn khó lại càng khốn khó hơn Thực trạng nhiễm mặn đất trồng, sa mạc hóa cảnh quan, gia tăng hạn hán, ngập úng do lún sụt địa tằng do hậu quả của khai khoáng và đào hồ nuôi trồng thủy sản thiếu kiểm soát gây ra, đã

và đang là vấn nạn của đời sống cư dân tại chỗ

Một trong những phương thức phát triển bền vững là phải là xây dựng hệ thống nông lâm kết hợp lấy nguồn gen bản địa làm gốc, bảo tồn, phát triển thảm

thực vật tự nhiên đã có trên cơ sở hiểu biết tường tận tiềm năng đất đai và đa dạng sinh học

Năm 2005, Đổ Xuân Cẩm Trường Đại học Nông Lâm Huế đã nghiên cứu về tiềm năng sử dụng cây bản địa ở vùng cát ven biển tỉnh Thừa Thiên Huế, qua bước đầu điều tra đã xác định được 372 loài, thuộc 268 chi và 112 họ thực vật khác nhau Trong đó có họ Myrtaceae có giá trị nhất về phục hồi rừng tự nhiên và khai thác gỗ củi Trong số 7 chi hiện hữu của họ này ở vùng nghiên cứu, chi Syzygium có đến 6 loài, trong đó có 5 loài cây gỗ có ý nghĩa sinh thái và sử dụng vào đời sống… Từ đó

đã đề xuất một số nhóm cây gổ, cây bụi sử dụng để trồng rừng, xúc tiến tái sinh tự nhiên góp phần tạo ra những dải rừng hỗn loài phòng hộ bền vững cho bờ biển Năm 2008, Phan Thị Thúy Hằng - Trường Đại học Khoa học, Đại Huế và Nguyễn Nghĩa Thìn - Trường Đai học Khoa học tự nhiên - Đại học Quốc gia Hà Nội đã có những nghiên cứu bước đầu về đa dạng thảm thực vật tự nhiên vùng cát huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên Huế: với kết quả là có 320 loài thực vật bậc cao

có mạch phân bố trên các sinh cảnh khác nhau Đặc biệt, nhiều nơi có các cây gỗ lớn và cây bụi tập trung thành các khoảnh rừng nhỏ được dân địa phương gọi là “rú cát” Dựa trên đặc điểm của các vùng cát và cấu trúc thành phần loài thực vật trên

đó, thảm thực vật tự nhiên vùng cát huyện Phong Điền được phân thành 10 kiểu thảm thực vật khác nhau

Mặc dù đã có những nghiên cứu ban đầu về thảm thực vật tự nhiên vùng cát ven biển nhưng cũng chưa có những nghiên cứu sâu về khả năng tái sinh tự nhiên của những loài cây bản địa chủ chốt cũng như những ý kiến cụ thể đề bảo tồn các thảm thực vật tự nhiên vùng cát ven biển Việt Nam

Qua nhiều năm nghiên cứu khu hệ thực vật trên vùng cát ven biển một số tỉnh miền Trung (Quảng Trị đến Quảng Ngãi), chúng tôi nhận ra rằng, mặc dù phải chịu ảnh hưởng liên tục và mảnh liệt của các tác động tiêu cực, dải đất cát ven biển miền Trung Việt Nam vẫn giữ lại được một nền đa dạng sinh học đáng kể, đủ cho con người nhúng tay phục hồi các hệ sinh thái hữu ích Nếu như đem thảm thực vật vùng cát ven biển đi so sánh với thảm thực vật vùng đồi núi của dải Trường Sơn thì

chắc chắn không thể so được rồi, và sẽ thấy thảm thực vật vùng cát ven biển quá nghèo nàn, mức độ đa dạng sinh học quá thấp, thấp đến mức không có gì để bàn Nhưng nếu chúng ta chỉ nhìn nhận thảm thực vật vùng cát ven biển trên quan điểm sinh thái "lập địa nào - cây cỏ ấy", thì sẽ thấy nó đa dạng nhiều hơn nhiều người tưởng Nếu chỉ xét theo dạng sống, riêng cây bụi và cây gỗ thôi, thì dải đất cát ven biển miền Trung có không dưới một trăm loài cây bản địa thân gỗ, trong số đó có đến 50% cây gỗ đủ loại (Đỗ Xuân Cẩm, 2011)

1.2.6 Nghiên cứu về đất cát ven biển Việt Nam

Đất cát ven biển Việt Nam bao gồm các dải hẹp, chạy dọc theo bờ biển từ Bắc vào Nam, tập trung chủ yếu ở ven biển miền Trung và nhiều nhất ở các tỉnh Quảng Bình đến Bình Thuận (trải dài gần 1.000km) [6] Đây là một vùng sinh thái rất khắc nghiệt, cát di động mạnh trở thành khu vực phòng hộ xung yếu

Số liệu công bố về diện tích đất cát ven biển ở nước ta được tập hợp qua bảng 1.1 dưới đây cho [2]

Bảng 1.1.Số liệu diện tích đất cát ven biển Việt Nam

( Nguồn Cẩm Nang Lâm Nghiệp, Nguyễn Khang VQHTKNN, 2000)

1.2.7 Nghiên cứu về đất cát ven biển Huyện Vĩnh Linh - Tỉnh Quảng Trị:

Quảng Trị có hơn 17.000 ha đất cát ven biển rất khó cải tạo và có nguy cơ bị

sa mạc hóa Nhằm hạn chế những tác hại đó, trong nhiều năm trở lại đây Nhà nước

đã quan tâm đến việc xây dựng hệ thống rừng phòng hộ chắn cát, chắn gió ven biển thông qua các dự án 327, 661 bằng các loài cây như bạch đàn, phi lao, các loài keo, một số cây bản địa Nhưng qua đánh giá thực tế các dự án này chưa mang lại hiệu

quả như mong muốn nguyên nhân chủ yếu là do: Đây là vùng đất khắc nghiệt, đất

có thành phần dinh dưỡng thấp lại thường xuyên biến động, điều kiện thời tiết rất khắc nghiệt, một số loài cây không phù hợp

Vùng đất cát ven biển huyện Vĩnh Linh – tỉnh Quảng Trị là một tiểu vùng sinh thái khắc nghiệt và rất nhạy cảm với điều kiện khí hậu, thời tiết Điều kiện môi trường của vùng đất này trong vài thập niên vừa qua có sự biến động khá mạnh do tác động của thiên nhiên và con người Bão lụt hàng năm thường xuyên đe dọa đời sống của cư dân địa phương Nguy cơ sạt lở bờ biển và hiện tượng cát bay, cát trôi, cát chuồi là mối đe dọa thường xuyên đang là vấn nạn của đời sống cư dân tại chỗ Tuy nhiên qua điều tra thực tế tại địa phương hiện nay tại một số xã vùng cát ven biển huyện Vĩnh Linh tỉnh Quảng Trị có hệ thống rú cát trong đó loài chiếm ưu thế

là cây Trâm bù (Trâm bầu) đã tồn tại hàng trăm năm có tác dụng phồng hộ, chống cát bay cát nhảy, giữ nước, điều hoà không khí

Từ thực tế đó việc nghiên cứu về đặc điểm lâm học và khả năng tái sinh của lâm phần Trâm bầu tại địa bàn huyện Vĩnh Linh là một hướng đi rất quan trọng nhằm góp phần đề xuất các biện pháp gây trồng, phát triển bổ sung tập đoàn cây trồng để nâng cao hiệu quả phòng hộ và bảo vệ môi trường đối với các vùng cát ven biển được hợp lí

Chương 2 MỤC TIÊU NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2.1 Mục tiêu nghiên cứu:

2.1.1 Mục tiêu chung:

Đánh giá hiện trạng, đặc điểm lâm học, khả năng tái sinh lâm phần Trâm bầu ven biển huyện Vĩnh Linh nhằm đề xuất một số giải pháp kỹ thuật lâm sinh góp phần nâng cao khả năng phòng hộ đề xuất hướng quản lý, bảo vệ và phát triển lâm phần Trâm bầu trên địa bàn huyện Vĩnh Linh tỉnh Quảng Trị và các địa phương

vùng cát

2.1.2 Mục tiêu cụ thể

- Đánh giá được hiện trạng phân bố và đặc điểm lâm học của lâm phần Trâm

bầu ven biển huyện Vĩnh Linh – Tỉnh Quảng Trị

- Nghiên cứu được khả năng tái sinh và tác dụng chắn cát di động, cố định và cải tạo cát di động của loài Trâm bầu

2.2 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Lâm phần Trâm bầu

- Phạm vi nghiên cứu: huyện Vĩnh Linh – Tỉnh Quảng Trị

2.3 Nội dung nghiên cứu

- Tìm hiểu đặc điểm hình thái, vật hậu của loài cây Trâm bầu

- Nghiên cứu tình hình sinh trưởng của loài cây Trâm bầu:

+ Sinh trưởng D1.3, Hvn, Hdc, Dt,

+ Chất lượng sinh trưởng

- Nghiên cứu một số đặc điểm cấu trúc của lâm phần Trâm bầu

+ Đặc điểm tổ thành loài

+ Cấu trúc mật độ

+ Phân bố số cây theo cỡ kính/ theo cỡ chiều cao

+ Quy luật phân bố Hvn- D1.3

- Nghiên cứu đặc điểm tái sinh của lâm phần Trâm bầu:

+ Tái sinh hạt

+ Tái sinh chồi

- Nghiên cứu khả năng cố định và cải tạo cát di động thông qua một số nhân tố: + Tình hình cây bụi thảm tươi

+ Tình hình thảm mục

+ Nghiên cứu đặc điểm đất dưới tán rừng

2.4 Phương pháp nghiên cứu

2.4.1 Phương pháp kế thừa

- Kế thừa các tài liệu sẵn có như: điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế xã hội của khu vực nghiên cứu

- Các tài liệu và báo cáo có liên quan tới cây Trâm bầu

2.4.2 Phương pháp ngoại nghiệp

2.4.2.1 Lập ô tiêu chuẩn

- Căn cứ vào hồ sơ về hiện trạng rừng hiện nay, tiến hành lập các ô tiêu chuẩn Mỗi ô tiêu chuẩn điển hình có diện tích 1000 m2 Việc lập các ô tiêu chuẩn phải đảm bảo đại diện cho các lâm phần Trâm bầu, các ÔTC được đặt tại các vị trí có loài Trâm bầu phân bố, điều kiện vùng cát thay đổi từ mới hình thành ven biển đến

đã ổn định ở phía trong Cụ thể như sau:

+ Vùng 1: Là các lâm phần Trâm bầu nằm sát biển, cồn cát mới hình thành, khả năng di động cao

+ Vùng 2: Là các lâm phần Trâm bầu nằm ở vùng trung gian, cồn cát đã tương đối ổn định nhưng khả năng di động vẫn khá cao

+ Vùng 3: Là các lâm phần Trâm bầu nằm cách xa biển, cồn cát đã ổn định, ít

có khả năng cát tái di động

Mỗi vùng tiến hành lập 02 ô tiêu chuẩn điển hình

- Tiến hành đo đếm các chỉ tiêu sinh trưởng và phát triển: D1.3 ( Đường kính than cây tại vị trí cách mặt đất 1.3m), HVN (Chiều cao vút ngọn), DT (Đường kính tán) trên các ô tiêu chuẩn

2.4.2.2 Phương pháp thu thập số liệu trong ô tiêu chuẩn

* Điều tra tầng cây cao

- Đường kính ngang ngực (D1,3): Dùng thước kẹp kính có độ chính xác đến

mm đo tại vị trí 1,3m

- Chiều cao vút ngọn(Hvn): Dùng thước đo cao Bumleiss, tuỳ theo địa hình mà đứng cách cây theo các khoảng cách trên thước tiến hành đo độ chính xác của thước đến 0,1m, sau đó tính toán chiều cao của cây

- Đo đường kính tán cây (Dt) bằng cách đo gián tiếp thông qua hình chiếu của nó bằng thước dây có độ chính xác 1cm theo hai hướng Đông – Tây và Nam -Bắc của tất cả các cây trong ô tiêu chuẩn Kết quả điều tra ghi vào mẫu biểu 01

Biểu 01: Phiếu điều tra tầng cây cao

* Điều tra lớp cây tái sinh và lớp cây bụi, thảm tươi:

- Trong mỗi ÔTC lập 5 ô dạng bản, mỗi ô dạng bản có diện tích 25 m2 (5m x 5m) để điều tra lớp cây tái sinh và lớp cây bụi thảm tươi

- Các ô dạng bản (ODB) được bố trí 4 ô ở 4 góc và một ô ở giữa ô tiêu chuẩn

- Điều tra cây tái sinh theo các chỉ tiêu: Tên loài, chiều cao bình quân, nguồn gốc tái sinh cho tất cả các cây trong ODB Đo đếm các chỉ tiêu ghi vào mẫu Biểu 02

Biểu 02: Phiếu điều tra lớp cây tái sinh

Ô dạng bản số:……… Ngày điều tra:………

* Điều tra lớp cây bụi, thảm tươi:

- Điều tra cây bụi, thảm tươi theo các chỉ tiêu: Tên loài chủ yếu, số lượng khóm (bụi), chiều cao bình quân, độ che phủ trung bình của tình hình sinh trưởng

của cây bụi, thảm tươi trên ODB…Đo đếm các chỉ tiêu ghi vào mẫu biểu 03

Biểu 03: Phiếu điều tra cây bụi thảm tươi OTC:……… Vị trí:………

Ngày điều tra:…………

STT Tên loài Số cây Htb(m) Độ che phủ

- Điều tra đất dưới tán rừng:

+ Điều tra đất dưới tán rừng bằng cách đào phẫu diện đất Tại các ô tiêu chuẩn

đã lập tiến hành đào phẩu diện tại chính giữa các ô tiêu chuẩn và mô tả theo hướng dẫn của bộ môn Khoa học đất Trường Đại học Lâm nghiệp

- Lấy theo phẫu diện ở 2 tầng đất

- Đối với vùng đất bạc màu, lấy mẫu ở độ sâu từ 0-15 cm ở tầng mặt và 15-40

cm ở tầng 2 căn cứ vào từng điểm quan trắc;

- Khối lượng mẫu đất cần lấy khoảng 500 g đất để phân tích lý hóa học

+ Đào mô tả 3 phẫu diện trên ba vị trí điển hình

+ Kết quả điều tra ghi vào biểu 04:

Biểu 04: Điều tra phẫu diện đất

Độ cao tuyệt đối:……… Độ cao tương đối:…………

Độ

ẩm

Độ chặt

Màu sắc

Tỉ lệ

đá lẫn (%)

Tỉ

lệ

rễ cây

Chất mới sinh

Kết cấu

Ghi chú

2.4.2 Phương pháp nội nghiệp

- Sau khi thu thập số liệu ngoại nghiệp, tiến hành xử lý số liệu và tính toán bằng phần mềm Excell và máy tính tay để xác định:

X

1.1

+ Hệ số biến động (S%): 100(3.3)

X S

S 

- Tính mật độ tầng cây cao: Tính mật độ trung bình của các OTC trong cùng vị trí địa hình nghiên cứu sau đó tính mật độ cho cả 1 ha của vị trí địa hình đó (N/ha)

- Xác định một số chỉ tiêu cấu trúc quần xã thực vật tầng cây tái sinh:

+ Xác định tổ thành loài cây tái sinh tham gia

Hệ số tổ thành được xác định theo hệ số phần 10 của số cây

Xác định số loài được đưa vào công thức tổ thành

m

N m

Ni n

m

 

1

Trong đó: m là tổng số loài ở mỗi trạng thái

Ni là tổng số cây mỗi loài ở mỗi trạng thái

N là tổng số cây ở các loài ở mỗi trạng thái

Nếu Ni ≥ n thì loài đó được tham gia vào công thức tổ thành

Hệ số tổ thành cho mỗi loài là:

.10

N

Ni

K 

Trong đó: K là hệ số tổ thành của mỗi loài

Ni là số lượng cá thể của mỗi loài

N tổng số lượng cá thể của các loài

+ Tính mật độ trung bình cho các ô dạng bản ở trong cùng một vị trí địa hình sau đó tính mật độ cho cả 1ha vị trí địa hình đó (N/ha)

+ Đánh giá phân bố tái sinh của các loài trong ô dùng tiêu chuẩn Poisson: (3.4)

1: Phân bố Poisson (phân bố ngẫu nhiên)

+ Đánh giá nguồn gốc và chất lượng cây tái sinh

Đánh giá chất lượng cây tái sinh dựa vào cấp chất lượng được tiến hành trên

cơ sở thống kê số lượng cây tái sinh theo từng cấp chất lượng và theo nguồn gốc tái sinh rồi tính theo phần trăm trong tổng số cho từng trạng thái rừng theo công thức:

% 100

N

Nt

Trong đó: Nt là số cây thực tế của một cấp chất lượng hay hình thức tái sinh

N là tổng số của các loài trong một trạng thái

Dùng tiêu chuẩn X2 để kiểm tra sự thuần nhất về chất lượng cây tái sinh theo côngthức sau:

bj ai

ij

T T

f TS



Trong đó: Tai tổng tần số quan sát của mẫu thứ i

Tbj tổng tần số quan sát của mẫu thứ j

TS tổng tần số quan sát của tất cả các mẫu

TT Chỉ tiêu phân tích Phương pháp phân tích

A Chỉ tiêu phân tích đối với mẫu đất

7 K tổng số/Total K Quang kế/Flame photometer

8 K dễ tiêu/Available K Quang kế/Flame photometer

9 Ca2+ trao đổi/Exchangeable Chuẩn độ/Calibration

10 Mg2+ trao đổi/Exchangeable Chuẩn độ/Calibration

11 Chua thuỷ phân/Hydrolysis acidity Chuẩn độ/Calibration

12 Chua trao đổi/Exchangeable acidity Chuẩn độ/Calibration

13 Thành phần cơ giới 3 cấp/Texture FAO

15 Độ ẩm/Moisture content Trọng lượng/Gravity

16 Dung trọng/Bulk density Trọng lượng/Gravity

29 Nấm tổng số/Total fungi Rose bengal

30 Vi khuẩn tổng số/Total bacteria AMA

Chương 3 ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN KINH TẾ - XÃ HỘI KHU VỰC NGHIÊN CỨU

3.1 Đặc điểm điều kiện tự nhiên

3.1.1 Vị trí địa lý: Huyện Vĩnh Linh nằm về phía Bắc của tỉnh Quảng Trị

- Ranh giới hành chính:

Phía Đông giáp biển Đông;

Phía Tây giáp huyện Hướng Hóa;

Phía Nam giáp huyện Gio Linh;

Phía Bắc giáp huyện Lệ Thủy tỉnh Quảng Bình

- Tọa độ địa lý:

Từ 160 53’24” đến 170 09’54” vĩ độ Bắc;

Từ 1060 40’48” đến 1070 06'51” kinh độ Đông;

Cực Bắc thôn Mạch Nước xã Vĩnh Thái

Cực Nam tiểu khu 583 xã Vĩnh Ô

Như vậy có thể thấy rằng diện tích đất có rừng trên địa bàn tương đối lớn, chiếm 48,18% tổng quỹ đất toàn huyện trong đó diện tích rừng trồng lớn hơn diện tích rừng tự nhiên, điều này chúng tỏ công tác trồng và phát triển rừng trên địa bàn tương đối tốt, hiện nay diện tích đất quy hoạch cho lâm nghiệp của huyện chỉ còn một diện tích nhỏ và đang trong kế hoạch trồng rừng nhằm hạn chế tình trạng đất trống tăng độ che phủ của rừng, chống xói mòn, bảo vệ nguồn nước bảo vệ đất, cải tạo môi trường sinh thái Cụ thể tình hình sử dụng đất của các xã trong huyện được

tổng hợp qua bảng sau:

Bảng 3.2: Tình hình sử dụng đất của các xã, thị trấn trong huyện

STT Tên xã Diện tích đất

tự nhiên

Diện tích đất có rừng

không có rừng QH cho

LN

Diện tích đất khác ( NN, TL,CN )

Độ Che phủ (%)

Rừng tự nhiên

( Nguồn số liệu từ kết quả cập nhật thông tin cập nhật diễn biến rừng và đất lâm nghiệp của huyện Vĩnh Linh đến 31/12/2010 )

Qua bảng số liệu trên chúng ta có thể thấy rằng diện tích rú cát là diện tích rừng tự nhiên nằm ở địa bàn các xã: Vĩnh Chấp, Vĩnh Long, Vĩnh Tú, Vĩnh Nam, Vĩnh Trung, Vĩnh Thái với tổng diện tích: 606,9 ha Trong đó xã Vĩnh Tú là nơi có diện tích rú cát phân bố lớn nhất là với diện tích 466,2 ha

KHU VỰC PHÂN BỐ CỦA

LÂM PHẦN TRÂM BẦU

3.1.3 Địa hình

Vĩnh Linh có địa hình được chia ra 02 vùng rõ rệt: Vùng đồi trung du và vùng cát, nội đồng ven biển, địa hình cao dần từ Đông sang Tây Vùng đồi càng lên cao địa hình càng phức tạp, địa hình bị chia cắt mạnh bởi hệ thống sông ngòi, khe và suối

dày đặc; độ dốc khá cao, có nơi độ dốc từ 35 đến 45 độ

* Vùng đồi: Nằm về phía Tây đường Quốc lộ 1A (bao gồm các xã và thị trấn: Thị trấn Bến Quan, xã Vĩnh Hà, Vĩnh Ô, Vĩnh Khê, Vĩnh Sơn, Vĩnh Thủy, Vĩnh Long, và 2/3 xã Vĩnh Chấp) với diện tích tự nhiên hơn 40.000 ha chiếm 65% diện tích tự nhiên toàn huyện, có địa hình chia cắt hết sức phức tạp Độ cao tuyệt đối từ 50m đến 800m có nơi lên đến 900m (Vùng Vĩnh Ô giáp với Huyện Hướng Hóa), độ cao tuyệt đối lớn nhất là 1.240m (động Nóc), độ cao tương đối trung bình khoảng 100m đến 300m Độ dốc bình quân từ 15 đến 25% Phần lớn diện tích tự nhiên, rừng trồng và đất trống quy hoạch cho lâm nghiệp của huyện chủ yếu tập trung ở vùng đồi Đây là vùng có diện tích rừng trồng lớn và là trọng điểm tập trung cho công tác

quản lý bảo vệ rừng

*Vùng đồng bằng và cát nội đồng, cát ven biển: Nằm về phía Đông đường Quốc lộ 1A, (bao gồm các xã và thị trấn: Thị trấn Hồ Xá, Thị trấn Cửa Tùng, xã Vĩnh Tú, Vĩnh Thái, Vĩnh Trung, Vĩnh Nam, Vĩnh Hòa, Vĩnh Hiền, Vĩnh Thạch, Vĩnh Thành, Vĩnh Kim, Vĩnh Giang ) với diện tích tự nhiên khoảng 22.000 ha chiếm 35% diện tích tự nhiên toàn huyện, là vùng tập trung chủ yếu cho sản xuất Nông nghiệp Ở đây có một số diện tích rừng tự nhiên trên vùng đồng bằng như: Khu rừng đặc dụng Rú Lịnh thuộc xã Vĩnh Hòa, Vĩnh Hiền (có nhiều loài cây gỗ, dược liệu, đặc sản quí như: Lim, Gụ, Re hương, Gió bầu ) và một số khu rừng cát (là các khu rừng phòng hộ được người dân địa phương thường gọi là Rú) được người dân và chính quyền địa phương quan tâm bảo vệ rất tốt bằng các quy ước, hương ước của thôn chủ yếu là các loài cây như dẻ, Trâm bù

3.1.4 Thổ nhưỡng

Đất đai huyện Vĩnh Linh tương đối đa dạng về chủng loại và phân bố theo các

vùng chính như sau:

- Đất đỏ vàng trên đá sét chiếm diện tích nhiều nhất, đất đỏ vàng trên đá mắcma axít, Đất nâu vàng trên phù sa cổ phân bố tập trung ở các xã vùng đồi phía Tây của huyện: Vĩnh Ô, Vĩnh Hà, Vĩnh Sơn, Vĩnh Chấp và phân bố một số ít ở

Vĩnh Thủy, Vĩnh Long

- Đất đỏ Bazan phân bố tập trung chủ yếu khu vực Đông Nam: từ TT Hồ Xá

xã Vĩnh Nam, Vĩnh Hòa, Vĩnh Hiền, Vĩnh Thạch, đến các xã, thị trấn ven biển

phía Đông Nam như Vĩnh Trung, Vĩnh Kim, TT Cửa Tùng,

- Đất nội đồng phân bố chủ yếu các xã: Vĩnh Long, Vĩnh Lâm, Vĩnh Thành,

Vĩnh Thủy và phân bố một số ít ở Vĩnh Hòa, Vĩnh Giang

- Đất cát vàng, cát ven biển phân bố chủ yếu ở khu vực phía Đông Bắc huyện:

xã Vĩnh Tú, Vĩnh Thái một phần xã Vĩnh Chấp, Vĩnh Trung, Vĩnh Long, Vĩnh

Nam, Vĩnh Kim, Vĩnh Thạch

- Đất phù sa chiếm tỷ lệ diện tích nhỏ phân bố dọc theo hai bên bờ sông Bến

Hải, khe suối lớn

3.1.5 Khí hậu - Thủy văn:

Vĩnh Linh chịu ảnh hưởng của vùng khí hậu chung của tỉnh Quảng Trị Kết quả quan sát các yếu tố khí hậu ở các trạm khí tượng trong khu vực được tổng kết

như sau:

Tỉnh Quảng Trị nói chung và huyện Vĩnh Linh nói riêng nằm ở phía Nam của Bắc Trung Bộ, nằm trọn vẹn trong khu vực nhiệt đới ẩm gió mùa, là vùng chuyển tiếp giữa hai 2 miền khí hậu Miền khí hậu phía bắc có mùa đông lạnh và phía nam nóng ẩm quanh năm Ở vùng này khí hậu khắc nghiệt, chịu hậu quả nặng nề của gió tây nam khô nóng, bão, mưa lớn, khí hậu biến động mạnh, thời tiết diễn biến thất

thường, vì vậy trong sản xuất và đời sống nhân dân gặp không ít khó khăn

Do nằm trọn vẹn trong nội chí tuyến bắc bán cầu, hàng năm có hai lần mặt trời

đi qua đỉnh (tháng 5 và tháng 8), nền bức xạ cao (Cực đại vào tháng 5, cực tiểu vào

tháng 12)

Tổng lượng cán cân bức xạ cả năm dao động trong khoảng 70-80 Kcalo/cm2

năm), những tháng mùa hè gấp 2-3 lần những tháng mùa đông Tổng số giờ nắng

trung bình năm dao động từ 1700-1800 giờ Số giờ nắng nhất vào tháng 7

(240-250 giờ)

tháng 7 còn tháng 01 thấp nhất Nhiệt độ tối cao trong năm vào các tháng nóng, ở vùng đồng bằng trên 400C và ở vùng núi thấp 34-350C Nhiệt độ thấp nhất trong năm có thể xuống tới 8-100C ở vùng đồng bằng và 3-50C ở vùng núi cao

* Ẩm độ: Độ ẩm tương đối trung bình 85%, phân thành hai mùa rõ rệt: Mùa

khô nóng kéo dài 04 tháng, từ tháng 5 đến tháng 8 với độ ẩm trung bình từ 70 - 80% và đạt cự tiểu vào tháng 7 xuống 65 - 70%, tháng ẩm nhất có độ ẩm 85-90%,

còn tháng khô thường dưới 50%, có khi xuống tới 30%

* Chế độ mưa: Mùa mưa bắt đầu diễn ra từ tháng 9 kéo dài đến đến tháng 2

năm sau, lượng mưa khoảng 75-85% tổng lượng mưa cả năm; lượng mưa đạt cực đại vào tháng 10,11 chiếm 70% lượng mưa cả năm (Tháng 10 là tháng có lượng mưa cao nhất khoảng 600 mm); từ tháng 3 đến tháng 7 lượng mưa thấp nhất chiếm

30% lượng mưa cả năm

Tổng lượng mưa cả năm dao động khoảng 2300-2700 mm ở phía Tây huyện, 1800-2000 mm ở phía Đông huyện; số ngày mưa trong năm khoảng 130-180 ngày Mưa tiểu mãn thường xảy ra từ ngày 15 đến ngày 30 tháng 5, lũ sớm xảy ra cuối

tháng 8 đầu tháng 9 hàng năm

* Chế độ gió: Có 2 mùa gió chính trong năm đó là gió mùa Tây Nam và gió

mùa đông Bắc.Gió mùa Đông Bắc xuất hiện từ tháng 9 đến tháng 2 năm sau, với tần suất xuất hiện từ 40 - 50%; Gió Tây Nam khô nóng, thường gọi là "gió Lào", thường xuất hiện vào tháng 5 đến tháng 8 và gay gắt nhất tháng 6 đến tháng 7, với tần suất xuất hiện từ 40 - 50%; Hàng năm có từ 40 - 60 ngày khô nóng gay gắt Mùa mưa bão ở Vĩnh Linh bắt đầu từ tháng tháng 9 và kết thúc vào cuối tháng 11,

do vị trí địa lý tiếp giáp với biển, bão thường xuất hiện với cường độ lớn kèm theo triều cường nên khả năng gây thiệt hại do bão đối với đời sống của nhân dân và sự

phát triển kinh tế nông lâm ngư nghiệp là rất lớn