on tap ky nang lam bai thuc hanh mon dia dia phan thuc hanh

Kết quả là một bộ phận lớn học sinh không có kỹ năng giải quyết đ-ợc các bài tập trong ch-ơng trình phổ thông, trong khi đề kiểm tra đánh giá, thi học sinh giỏi, kể cả kì thi tốt nghiệp

a Đặt vấn đề

I Lời nói đầu:

Trong ch-ơng trình địa lí - thpT nói chung và Địa lí lớp 12 nói riêng việc dạy và học th-ờng có bài tập thực hành là là một mảng kiến thức rất quan trọng Thực tế hiện nay đang đặt ra là việc sử dụng các bài tập địa lí trong nhà tr-ờng đang bị xem nhẹ Kết quả là một bộ phận lớn học sinh không có kỹ năng giải quyết đ-ợc các bài tập trong ch-ơng trình phổ thông, trong khi đề kiểm tra đánh giá, thi học sinh giỏi, kể cả kì thi tốt nghiệp THPT, tuyển sinh Đại học và Cao đẳng hiện nay đều

có phần kiến thức này; đó là thực hành kỹ năng vẽ biểu

đồ và nhận dạng biểu đồ Chính vì vậy, phần thực hành vẽ biểu đồ trong ch-ơng trình Địa lí 12 th-ờng không đạt kết quả cao

Hiện nay, có nhiều tài liệu tham khảo các tác giả đã

đề cập đến những kỹ năng làm bài thực hành, tuy nhiên ở mỗi tài liệu lại ch-a thể hiện sự nhất quán khi vẽ và xác

định biểu đồ Bản thân là một giáo viên trực tiếp giảng dạy môn học này lại liên tục bồi d-ỡng đội tuyển học sinh giỏi của tr-ờng tôi nhận thấy việc rèn luyện kỹ năng vẽ các loại biểu đồ và nhận dạng biểu đồ là một nhiệm vụ quan trong trọng của các thầy - cô giáo đối với các em học sinh

II Thực trạng của vấn đề nghiên cứu

1 Thực trạng

Trong quá trình giảng dạy Địa lí 12, tôi nhận thấy nhiều học sinh khi vẽ biểu đồ và nhận dạng biểu đồ còn hạn chế nên khi vẽ th-ờng thiếu chính xác, tính khoa học và tính mỹ quan không cao hoặc cùng từ một bảng

số liệu, nếu đặt ra một yêu cầu của đề bài khác so với ban đầu thì đa số học sinh th-ờng còn đang lúng túng khi xác định vẽ biểu đồ nào là thích hợp Vì vậy, nhận rõ

đ-ợc tầm quan trọng của việc rèn luyện kỹ năng thực hành cho học sinh về vẽ biểu đồ và nhận dạng biểu đồ trong các bài tập thực hành là có ý nghĩa lí luận và thực tiễn cấp bách

Nếu làm đ-ợc điều này thì bài làm Địa lí của học sinh

sẽ hoàn hảo hơn, giúp các em hăng say hơn trong việc học tập môn Địa lí

2 Kết quả, hiệu quả của thực trạng trên

Từ thực trạng trên, để giúp học sinh có những kỹ năng vẽ biểu đồ và xác định đ-ợc biểu đồ thích hợp khi làm bài kiểm tra qua các kỳ thi tôi mạnh dạn xin giới thiệu

“Ph-ơng pháp rèn luyện kỹ năng vẽ các loại biểu đồ và nhận dạng biểu đồ cơ bản trong ch-ơng trình Địa lí THPT”

B Giải quyết vấn đề

II Các biện pháp để tổ chức thực hiện

1 Khái quát chung về kỹ năng vẽ biểu đồ Địa lí trong ch-ơng trình cấp THPT

Biểu đồ là một hình vẽ cho phép mô tả một cách dễ dàng động thái phát triển của một đại l-ợng (hoặc so sánh động thái phát triển của 2 - 3 đại l-ợng); so sánh t-ơng quan về độ lớn của 1 đị l-ợng (hoặc 2 - 3 đại l-ợng); thể hiện quy mô và cơ cấu thành phần của 1 tổng thể

Bất kỳ biểu đồ nào sau khi vẽ xong cũng cần phải

đảm bảo các yêu câu cơ bản sau:

- Đối với biểu đồ chỉ có một năm hoặc một vùng thì không cần phải tính bán kính hình tròn Nh-ng bảng số liệu

có 2 - 3 thời điểm khác nhau bằng số liệu tuyệt đối thì phải tính bán kính hình tròn

áp dụng công thức sau:

r1 là bán kính thời điểm đầu

S2 là tổng giá trị thời điểm thứ hai

S1 là tổng giá trị thời điểm thứ nhất

- Sau khi tính bán kính và xử lí số liệu, ghi kết quả vào bài thi và tiến hành vẽ biểu đồ

- Nên lập chú giải bằng hình quạt không nên kí hiệu bằng hình vuông hay hình chữ nhật Để làm nổi bật cơ cấu các hình quạt có quy mô lớn hơn thì kẻ nét th-a, nhỏ hơn thì kẻ nét đậm dần có tác dụng tiết kiệm thời gian mà khi vẽ không gây cảm giác nặng nề

- Dùng compa để đo bán kính hình tròn, ví dụ bán kính hình tròn là (1,5 em ); đ-ờng kính là (3,0 em ) bằng 3600 100% hoặc 3,60 = 1,0%

- Sử dụng th-ớc đo độ vẽ các hình quạt từ trên xuống d-ới hoặc từ trái qua phải sau đó tiếp tục vẽ các thành phần thứ 2; 3…

R = r1 x

1 2

S

S

- Sắp xếp các hình quạt theo thứ tự bắt đầu từ tia 12 giờ (trên mặt đồng hồ) theo chiều thuận của nó

- Ghi tỉ lệ hoặc tỉ trọng cơ cấu giá trị (%) cho thành phần lên hình quạt t-ơng ứng hay trên đỉnh của hình tròn

- D-ới mỗi biểu đồ, ghi năm hoặc ngành hay vùng miền

- Nếu vẽ hai hoặc ba hình tròn, phải vẽ tâm của các

đ-ờng tròn nằm trên một đ-ờng thẳng theo chiều ngang

- Ghi tên biểu đồ (ở trên hoặc d-ới biểu đồ) Tên biểu đồ cần đ-ợc viết rõ ràng, nội dung cần đủ ý rõ chủ đề

* L-u ý: Có dạng bảng số liệu đã chuyển sang số liệu t-ơng đối, khi vẽ có thể xác định bán kính bằng nhau, tuy nhiên học nên vẽ bán kính khác nhau theo đặc điểm kinh tế - xã hội theo h-ớng phát triển

3.2 Biểu đồ hình cột:

- Th-ờng thể hiện các hiện t-ợng, điều kiện kinh tế xã hội về động lực, quá trình phát triển, tình hình phát triển hoặc so sánh quy mô (độ lớn) giữa các đối t-ợng

địa lí Hoặc có thể biểu hiện cơ cấu thành phần của một tổng thể (cột chồng)

- Các dạng biểu đồ hình cột: Cột đơn, ghép, cột chồng, thanh ngang

- Khi vẽ biểu đồ hình cột thì khoảng cách (chiều rộng) các cột đ-ợc biểu diễn bằng nhau

- Biểu đồ đ-ợc thể hiện trên một trục toạ độ Trục tung thể hiện giá của các đại (đơn vị) Trục hoành th-ờng thể hiện thời gian (năm)

- Đỉnh cột ghi các chỉ số t-ơng ứng với chiều cao của các cột

- Chân cột thời gian (năm) Cột đơn, ghép, cột chồng hoặc vùng cột thanh ngang

- Cột đầu tiên nên vẽ cách trục tung một khoảng cách nhất định để đảm bảo tính trực quan của biểu đồ

- Nếu vẽ các đại l-ợng khác nhau thì phải có chú giải phân biệt các đại l-ợng đó

3.3 Biểu đồ dạng đ-ờng (đồ thị):

- Th-ờng dùng để thể hiện một tiến trình, động thái phát triển (tăng giảm, biến thiên) của một đại l-ợng hoặc nhiều đại l-ợng địa lí có đơn vị giống nhau hay khác nhau theo thời gian

- Biểu đồ thể hiện một đại l-ợng: Vẽ hệ trục toạ độ vuông góc (1 trục tung và 1 trục hoành), vẽ ở giá trị tuyệt đối hay t-ơng đối (th-ờng là tuyệt đối)

- Biểu đồ thể hiện 2 hoặc 3 đại l-ợng: Vẽ hệ trục toạ

đọ vuông góc (2 trục tung và 1 trục hoành), vẽ giá trị tuyệt đối hoặc t-ơng đối (%)

- Khi vẽ thì phải phân chia khoảng cách năm rõ ràng; khuyết năm nào thì trừ khoảng năm đó

- Năm đầu tiên năm trên trục tung

- Nếu vẽ nhiều đ-ờng biểu diễn thì phải dùng các kí hiệu khác nhau để dễ phân biệt

- Nếu biểu đồ vẽ yêu cầu thể hiện tốc độ tăng tr-ởng của nhiều đại l-ợng, phải đổi ra đơn vị là %

3.4 Biểu đồ kết hợp:

- Th-ờng dùng 1 cột và 1 đ-ờng để thể hiện cả động thái phát triển và t-ơng quan độ lớn giữa các đại l-ợng (cột thể hiện t-ơng quan độ lớn, đ-ờng thể hiện động thái phát triển) qua thới gian Chỉ vẽ đ-ợc giá trị tuyệt

- Khi vẽ cần phải xử lí số liệu ra %

- Khoảng cách năm phân chia rõ ràng, khuyết năm nào trừ khoảng năm đó

- Có chú giải để phân biệt các miền

- Năm đầu tiên nằm trên trục tung

- Vẽ các đại l-ợng theo chuỗi thời gian thứ nhất từ d-ới lên, sau đó vẽ đại l-ợng thứ ba từ trên xuống còn

lại là đại l-ợng thứ hai; nên ghi tên các thành phân vào

Biểu đồ thể hiện sự biến động diện tích cây công nghiệp hàng năm

và cây công nghiệp lâu năm ở n-ớc ta, giai đoạn 1975 - 2005

Biểu đồ thanh ngang

5.2 5 4.9 5.1 5.6

Đ ồng bằng sông Cửu Long

Đ ông Nam Bộ Tây Nguyên Duyên hải Nam Trung Bộ

Bắc Trung Bộ Tây Bắc

Biểu đồ thể hiện tốc độ tăng tr-ởng khối l-ợng hàng hoá vận

chuyển của n-ớc ta, giai đoạn 1990 - 2005 Biểu đồ thể hiện tình tăng dân số n-ớc ta, giai đoạn 1901 - 2005

0 10 20 30 40 50 60 70

Khối lượng vận chuyển Khối lượng luõn chuyển

Biểu đồ thể hiện tỉ lệ xuất khẩu so với nhập khẩu

n-ớc ta, giai đoạn 1960 - 2005

1966- 1975

1971- 1980

1976- 1985

1981- 1990

1986- 1995

1991- 2000

1996- 2005

2001-Tỉ lệ chênh lệch giữa xuất khẩu

so với với nhập khẩu so với với

nhập khẩu

Tỉ lệ giữa xuất khẩu so

nhập khẩu

%

5 Nhận dạng biểu đồ thích hợp

Tr-ờng hợp thi học sinh giỏi và thi tuyển sinh tr-ờng

Đại học Cao th-ờngkhông chhỉ rõ cho học sinh vẽ biểu nào

mà yêu cầu học sinh phải chọn biểu đồ nào đ-ợc coi là thích hợp nhất hoặc đặt ra một yêu cầu khác so với ban đầu thì

có nhiều học sinh xác định biểu đồ còn lúng túng dẫn đến khi vẽ ch-a thích hợp thậm trí còn vẽ không đạt yêu cầu

5.1 Khi vẽ biểu đồ thích hợp nhất phải thoả mãn các điều kiện sau:

 Đảm bảo tính chính xác theo yêu cầu của bảng số liệu

 Có tính trực quan cao

 Thời gian vẽ nhanh

5.2 L-u ý khi vẽ biểu đồ thích hợp nhất:

- Với bảng số liệu vừa có thể vẽ đ-ợc biểu đồ hình tròn

và biểu đồ hìnhmiền, thì trong tr-ờng hợp nếu chỉ có từ 2 - 3 năm thì vẽ biểu đồ hình tròn, nếu có nhiều năm (từ 5 - 7 năm) thì vẽ biểu đồ miền là hợp lí hơn

Năm

- Với bảng số liệu vừa có thể vẽ đ-ợc biểu đồ cột chồng và biểu đồ miền, thì trong tr-ờng hợp, nếu chỉ có từ

2 - 3 năm thì vẽ biểu đồ cột chồng, nếu có nhiều năm (từ 5 - 7 năm) thì vẽ biểu đồ miền là hợp lí hơn vì tính trực quan tốt hơn

- Tr-ờng hợp bảng số liệu yêu cầu thể hiện động thái của sự phát triển có thể vẽ biểu đồ cột, biểu đồ đ-ờng, hoặc biểu đồ kết hợp

- Nếu bảng số liêu ít năm (3 - 4 năm), yêu cầu so sánh quy mô của sựphát triển thì vẽ biểu đồ cột

- Nếu bảng số liệu có nhiều năm (6 - 7 năm), yêu cầu thể hiện tốc độ phát triển thì vẽ đ-ờng biểu biểu diễn là thích hợp hơn

- Nếu bảng số liêu có ba đại l-ợng, trong đó có hai

đạil-ợng có quan hệ với nhau và yêu cầu phải thể hiện ba

đại l-ợng trên cùng một hệ trục toạ độ, thì chọn biểu đồ kết hợp Trong đó hai đại l-ợng có mối quan hệ thì vẽ biểu

đồ hình cột chồng, đại l-ợng còn lại vẽ đ-ờng

- Tr-ờng hợp ba đại l-ợng có mối quan hệ với nhau, trong đó một đại l-ợng là hiệu số của hai đại l-ợng kia thì

vẽ biểu đồ miền theo giá trị tuyệt đối

- Tr-ờng hợp yêu cầu thể hiện tốc độ tăng tr-ởng của

ba hoặc nhiều đại l-ợng có các đơn vị khác nhau nh- diện tích lúa (nghìn ha), năng suất lúa (nghìn tấn), sản l-ợn lúa

(nghìn tấn)… Cần phải xử lí số liệu tương đối (%), lấy năm đầu tiên bằng 100% Tất cả các đại l-ợng thể hiện đều bắt trên trục tung với giá trị là 100%

- Tr-ờng hợp hai đại l-ợng có hai giá trị khác nhau với yêu cầu phải vẽ hình cột hoặc đ-ờng thì trên biểu đồ phải

có hai trục tung với hai đại l-ợng khác nhau

- Tr-ờng hợp biểu diễn ba đại l-ợng có mối quan hệ với nhau trong đó một đại l-ợng là tổng của hai đại l-ợng kia,

ví dụ biểu đồ thể hiện tổng giá trị sản l-ợng ngành thuỷ sản, trong đó gồm có sản l-ợng khai thác và sản l-ợng nuôi trồng qua một số năm, thì vẽ biểu đồ cột chồng Trong đó chiều cao của cột thể hiện giá trị tổng số và chia

ra làm thuỷ sản và nuôi trồng

- Tr-ờng hợp thể hiện sự thay đổi quy mô và cơ cấu của các đại l-ợng có mối quan hệ với nhau, từ hai đến ba năm nh- biểu đồ cơ cấu giá trị xuất nhập khẩu phân theo thị tr-ờng qua hai năm thì biểu thích hợp nhất là biều đồ bán tròn (bán nguyệt)

5.3 Từ những tr-ờng hợp trên rút ra kết luận nh- sau:

- Dạng biểu đồ thể hiện sự phát triển nh- thể hiện các hiện t-ợng , điểu kiện kinh tế - xã hội về ph-ơng diện động lực, quá trình phát triển, tình hình phát triển th-ờng vẽ biểu đồ cột và đ-ờng

- Dạng biểu đồ thể hiện cơ cấu nh- phản ánh cơ cấu các hiện t-ợng địa lí kinh tế - xã hội th-ờng vẽ biểu đồ hình tròn

- Dạng biến đổi nh- biểu đồ thể hiện sự chuyển dịch cơ cấu th-ờng vẽ biểu đồ hình miền Dấu hiệu câu hỏi: vẽ biểu đồ thể hiện sự chuyển dịch và thay đổi cơ cấu, bảng số liệu có nhiều năm

- Biểu đồ kết hợp: cột và đ-ờng hoặc có thể cột với tròn

5.4 Quy trình vẽ biểu đồ: Lựa chọn biểu đồ phải dựa

vào câu hỏi và số liệu đã cho

Ví dụ 1: Cho bảng số liêu sau đây:

Diện tích cây công nghiệp hàng năm và lâu năm

ở n-ớc ta, giai đoạn 1975 - 2005

(Đơn vị: nghìn ha)

Biểu đồ thích hợp nhất là: Biểu đồ hình cột ghép

- Nếu yêu cầu vẽ biểu đồ thích hợp nhất thể hiện sự thay đổi cơ cấu diện tích cây công nghiệp hàng năm và cây công nghiệp lâu năm ở n-ớc ta giai đoạn 1975 - 2005

Biểu đồ thích hợp nhất là: Biểu đồ hình miền

Ví dụ 2: Cho bảng số liệu sau đây:

Biểu đồ thích hợp nhất là: Biểu đồ đ-ờng có hai trục tung, không phải xử lí số liệu

- Nếu yêu cầu vẽ biểu đồ thích hợp thể hiện tốc độ tăng dân số và sản l-ợng l-ơng thực của n-ớc ta giai

đoạn 1980 - 2005

Biểu đồ thích hợp nhất là: Biểu đồ đ-ờng, lấy năm

1980 = 100%

Ví dụ 3: Cho bảng số liệu sau đây:

Biến đổi diện tích rừng và độ che phủ rừng ở n-ớc ta,

giai đoạn 1943 - 2005

Năm

Tổng diện

tích rừng (triệu

ha)

phủ rừng (%)

Rừng tự nhiên

Rừng trồng

Ví dụ 4: Cho bảng số liệu sau đây:

Giá trị sản xuất các loại cây trồng của n-ớc ta,

giai đoạn 1990 - 2005 (Giá so sánh năm 1994)

Cây

ăn quả

Cây khác

Biểu đồ thích hợp nhất là: Biểu đồ hình cột chồng, xử

VÝ dô 6: Cho b¶ng sè liÖu sau ®©y:

C¬ cÊu GDP ph©n theo c¸c ngµnh kinh tÕ ë n-íc ta,

- Vẽ biểu đồ thích hợp nhất thể hiện sự thay đổi cơ cấu GDP phân theo các ngành kinh tế ở n-ớc ta giai đoạn

1986 - 2005

- Vẽ biểu đồ thích hợp nhất thể hiện sự chuyển dịch cơ cấu GDP phân theo các ngành kinh tế ở n-ớc ta giai

đoạn 1986 - 2005

Biểu đồ thích hợp nhất là: Biểu đồ hình miền.

- Nếu yêu cầu vẽ biểu đồ thích hợp nhất thể hiện cơ cấu GDP phân theo các ngành kinh tế ở n-ớc ta giai đoạn

1986 - 2005

Biểu đồ thích hợp nhất là: Biểu đồ hình cột chồng.

c kết luận

1 Kết quả nghiên cứu

Qua thực tế dạy học ở các lớp cũng nh- bồi d-ỡng

đội tuyển học sinh giỏi cấp tỉnh của tr-ờng bằng việc bổ sung những kỹ năng vẽ và nhận dạng các loại biểu đồ thích hợp cho học sinh đã giúp cho việc thực hiện bài dạy trên lớp đạt hiệu quả cao hơn nhất là trong các tiết học thực hành Vì vậy, việc rèn luyện kỹ năng vẽ biểu đồ và nhận dạng biểu đồ thích hợp qua bảng số liệu

là một nhiệm vụ quan trong của giáo viên

Trong quá trình dạy học các lớp 12 cũng nh- bồi d-ỡng đội tuyển học sinh giỏi cấp tỉnh từ các tiết học lý

thuyết đến bài tập thực hành đã thật sự tạo đ-ợc sự hứng thú trong học tập Địa lí cho học sinh, vì vậy kết quả kiểm, tra đánh giá là rất khả quan; điều này phản ánh

đ-ợc tính sáng tạo cho đề tài mà tôi lựa chọn, xây dựng

Cụ thể khi so sánh kết quả năm học tr-ớc so với sau khi áp dụng th-ờng xuyên có thể thấy đ-ợc sự tiến bộ

Giỏi 7 1,6 73 17,2 Khá 144 33,9 251 59,1

việc hoàn thành vẽ các loại, dạng biểu đồ địa lí; từ đặc

điểm, cách lựa chọn, cách thực hiện vẽ nhanh, phần hoàn thiện một biểu đồ, các ví dụ minh hoạ… có những phần vẽ ch-a thật hoàn chỉnh, nội dung bài viết có thể ch-a đầy

đủ và không tránh khỏi sai sót

Tất cả những điều này rất mong nhận sự góp ý kiến của quý thầy cô để đề tài hoàn chỉnh hơn!

Tác giả

Tài liệu tham khảo

1 Sách giáo khoa Địa lí 12 Nxb Giáo dục, 2008

2 H-ớng dẫn giải các bài tập theo chủ đề Địa lí 12 Nxb Giáo 2008

3 Niên giám thống kê

4 H-ớng dẫn ôn thi tốt nghiệp