LVTS 2015 tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại trong luật hình sự việt nam

Phân biệt tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại với hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực quản lý chất thải nguy hại và phân biệt tội này với một số tội phạm gây ô nhiễm

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

(trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn địa bàn thành phố Hà Nội)

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN ĐÌNH SÁNG

TỘI VI PHẠM QUY ĐỊNH

VỀ QUẢN LÝ CHẤT THẢI NGUY HẠI

TRONG LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

(trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn địa bàn thành phố Hà Nội)

Chuyên ngành : Luật hình sự và tố tụng hình sự

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS Trần Văn Dũng

HÀ NỘI - 2015

Lời cam đoan

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong luận văn đảm bảo độ tin cậy, chính xác và trung thực Những kết luận khoa học của luận văn ch-a từng đ-ợc ai công bố trong bất kỳ

Tác giả luận văn

Nguyễn Đình Sáng

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG VỀ TỘI VI PHẠM QUY ĐỊNH

9

1.1 Chất thải nguy hại và quy định của pháp luật về quản lý chất

thải nguy hại

9

1.1.2 Quy định của pháp luật về quản lý chất thải nguy hại 11 1.2 Tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại trong Bộ

luật hình sự Việt Nam

16

1.2.1 Khái quát lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam từ năm 1945 đến

nay về các tội phạm môi trường nói chung và tội vi phạm quy

định về quản lý chất thải nguy hại nói riêng

16

1.2.2 Tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại trong Bộ

luật hình sự Việt Nam hiện hành

21

1.2.3 Phân biệt tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại

với hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực quản lý chất

thải nguy hại và phân biệt tội này với một số tội phạm gây ô

nhiễm môi trường khác trong Bộ luật hình sự Việt Nam

34

1.3 Kinh nghiệm lập pháp hình sự của một số quốc gia về tội vi

phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại

38

1.3.1 Kinh nghiệm của Cộng hòa nhân dân Trung Hoa (Trung Quốc) 39 1.3.2 Kinh nghiệm của Cộng hòa Liên bang Đức 41

1.3.3 Kinh nghiệm của Liên bang Nga 44 1.3.4 Kinh nghiệm của Cộng hòa Singapore 45

Chương 2: THỰC TRẠNG VI PHẠM VÀ TÌNH HÌNH XỬ LÝ VI

PHẠM QUY ĐỊNH VỀ QUẢN LÝ CHẤT THẢI NGUY

48

2.1 Một số đặc điểm về tình hình kinh tế, xã hội của Hà Nội có

liên quan đến vấn đề bảo vệ môi trường

2.2 Thực trạng vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại

trên địa bàn thành phố Hà Nội

52

2.3 Thực tiễn xử lý hành vi vi phạm quy định về quản lý chất thải

nguy hại trên địa bàn thành phố Hà Nội

56

2.3.1 Thực tiễn xử lý vi phạm hành chính 56 2.3.2 Thực tiễn điều tra, truy tố, xét xử hành vi vi phạm quy định về

quản lý chất thải nguy hại trên địa bàn thành phố Hà Nội và

những vướng mắc, bất cập

63

CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VỀ TỘI VI PHẠM QUY ĐỊNH VỀ QUẢN LÝ CHẤT THẢI NGUY HẠI VÀ CÁC GIẢI PHÁP NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ XỬ LÝ ĐỐI

69

3.1 Sự cần thiết và định hướng hoàn thiện các quy định của Bộ

luật hình sự Việt Nam về tội vi phạm quy định về quản lý chất

thải nguy hại

69

3.2 Một số định hướng hoàn thiện Bộ luật hình sự về tội vi phạm

quy định về quản lý chất thải nguy hại

77

3.2.1 Về khái niệm tội phạm 77

3.3 Hoàn thiện các quy định của Bộ luật tố tụng hình sự có liên

quan đến hoạt động xử lý tội vi phạm quy định về quản lý

chất thải nguy hại

3.4 Một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả xử lý đối với tội vi

phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại

88

3.4.1 Kiện toàn tổ chức, tăng cường năng lực áp dụng pháp luật của

các cơ quan quản lý môi trường và cơ quan tư pháp

88

3.4.2 Tăng cường công tác tuyên truyền, giáo dục ý thức của cộng

đồng trong việc thực hiện pháp luật quản lý chất thải nguy hại

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

BLHS : Bộ luật hình sự BVMT : Bảo vệ môi trường CCN : Cụm công nghiệp CTNH : Chất thải nguy hại KCN : Khu công nghiệp PLHS : Pháp luật hình sự QLCTNH : Quản lý chất thải nguy hại TNHS : Trách nhiệm hình sự

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Môi trường sống đang là vấn đề nóng của mọi quốc gia Phát triển kinh

tế, nâng cao thu nhập, chất lượng cuộc sống cho người dân gắn với bảo vệ môi trường (BVMT) sống trong lành, không bị ô nhiễm là bài toán đặt ra cho mọi quốc gia, nhất là các quốc gia đang trong giai đoạn đẩy nhanh quá trình phát triển, trong đó có Việt Nam Thực tế cho thấy, sự ô nhiễm, suy thoái và những sự cố môi trường diễn ra ở mức độ ngày càng nguy hiểm, đang đặt con người đối mặt với những thảm họa thiên nhiên tàn khốc như sự nóng dần lên của vỏ trái đất, thảm họa sóng thần, lỗ hổng tầng ôzôn, tình trạng ngập lụt , hạn hán v v Vì vậy, vấn đề BVMT đã trở nên vô cùng cấp thiết được các quốc gia và cộng đồng quốc tế đặc biệt quan tâm Đặc biệt, Việt Nam là một trong năm quốc gia trên thế giới chịu ảnh hưởng nặng nề nhất của sự nóng lên của vỏ trái đất và sự biến đổi khí hậu Do vậy, vấn đề BVMT ở nước ta cần được đặc biệt quan tâm và được hành động một cách quyết liệt và cấp thiết hơn

Những thảm họa thiên nhiên gần đây diễn ra ngày càng liên tục với mức tàn phá ngày càng cao Để xảy ra những thảm họa này thì có rất nhiều nguyên nhân khác nhau, trong đó có nguyên nhân chủ yếu từ sự tác động của con người vào tự nhiên như: phá rừng, khí thải gây hiệu ứng nhà kính và hành

vi thải các chất thải ô nhiễm ra môi trường Trong số các chất thải ra môi trường có các chất thải nguy hại (CTNH) CTNH là một trong những dạng chất thải có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường cao nhất, theo khoản 2 Điều 3 Quy chế quản lý chất thải nguy hại (QLCTNH) do Thủ tướng Chính phủ đã ban hành thì "chất thải nguy hại là chất thải có chứa các chất hoặc hợp chất có một trong các đặc tính gây nguy hại trực tiếp (dễ cháy, dễ nổ, làm ngộ độc, dễ

ăn mòn, dễ lây nhiễm và các đặc tính gây nguy hại khác) hoặc tương tác với các chất khác gây nguy hại đến môi trường và sức khỏe con người" [10]

Ở Việt Nam, như đã khẳng định ở trên, với đặc thù là một quốc gia đang phát triển với tốc độ công nghiệp hóa cao, vấn đề BVMT chưa thực sự được quan tâm nên các vi phạm quy định về QLCTNH ngày càng gia tăng với tính chất ngày một nghiêm trọng Tuy nhiên khung pháp lý để quản lý và xử phạt các hành vi vi phạm quy định của pháp luật về QLCTNH chưa thực sự hoàn thiện Bên cạnh đó, sự yếu kém trong khâu triển khai thực hiện làm cho tình hình ô nhiễm môi trường nói chung và ô nhiễm do CTNH gây nên ngày càng nghiêm trọng

Thành phố Hà Nội là thủ đô và là trung tâm chính trị, kinh tế, văn hóa,

xã hội của cả nước, với tốc độ đô thị hóa và công nghiệp hóa nhanh Số lượng các khu công nghiệp (KCN), cụm công nghiệp (CCN) ở Hà Nội nằm trong tốp dẫn đầu cả nước Chính vì vậy, thực trạng vi phạm quy định về quản lý môi trường nói chung trong đó có vi phạm pháp luật về QLCTNH ở Hà Nội đang diễn biến ngày càng phức tạp Theo số liệu của Phòng Cảnh sát điều tra tội phạm về môi trường Công an thành phố Hà Nội (PC 49) thì hàng năm số

vụ vi phạm quy định về QLCTNH bị xử phạt bình quân khoảng 50-60 vụ trên năm, với tính chất và mức độ nghiêm trọng

Trong khung pháp lý về QLCTNH và xử lý vi phạm quy định về QLCTNH thì pháp luật hình sự luôn giữ một vai trò quan trọng Các quy định

về tội phạm môi trường nói chung và quy định về tội vi phạm quy định về QLCTNH nói riêng luôn là những quy định mang tính chất nghiêm khắc nhất

để răn đe, trừng trị và giáo dục đối với những đối tượng có hành vi vi phạm quy định về QLCTNH

Trước tình hình vi phạm pháp luật về môi trường, đặc biệt là vi phạm quy định về QLCTNH diễn ra ngày càng nghiêm trọng, Nhà nước ta đang dùng nhiều biện pháp để phòng ngừa và xử lý hành vi vi phạm Trong số các biện pháp xử lý, ngoài biện pháp xử phạt vi phạm hành chính theo quy định của Luật xử lý vi phạm hành chính hiện hành, Quốc hội nước Cộng hòa xã

hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XII, kỳ họp thứ 5 thông qua ngày 19 tháng 6 năm 2009 đã sửa đổi bổ sung Bộ luật hình sự (BLHS) năm 1999, cụ thể là quy định bổ sung nhiều tội phạm về môi trường Điều này thể hiện thái độ cương quyết của Nhà nước nhằm ngăn chặn loại hành vi vi phạm này

Trong số những tội phạm về môi trường được quy định bổ sung có

"tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại" Theo đó, "Người nào vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng hoặc gây hậu quả nghiêm trọng khác, " Đây là công cụ pháp lý quan trọng nhằm răn đe và phòng ngừa hành vi vi phạm quy định về QLCTNH

Tuy nhiên, trên thực tế, việc xử lý đối với các hành vi vi phạm quy định về QLCTNH chưa thật sự đạt hiệu quả Theo thống kê của các cơ quan chức năng, trên địa bàn Hà Nội trong giai đoạn 2010 - 2014, vì những nguyên nhân khác nhau mà các cơ quan chức năng chưa khởi tố được một vụ vi phạm quy định về QLCTNH nào, mặc dù tình trạng vi phạm luôn có dấu hiệu gia tăng Việc phát hiện, xử lý nhiều vụ việc vi phạm quy định về QLCTNH chỉ dừng lại ở mức độ xử lý hành chính Nguyên nhân của tình trạng này có thể xuất phát từ những nguyên nhân khách quan, chủ quan khác nhau, nhưng theo quan điểm của chúng tôi, một trong những nguyên nhân quan trọng là sự chưa hoàn thiện và đồng bộ của hệ thống pháp luật, trong đó có luật xử lý vi phạm hành chính và các quy định của BLHS về QLCTNH

Chính vì vậy, việc nghiên cứu hoàn thiện các quy định của BLHS về tội vi phạm quy định về QLCTNH và nâng cao hiệu quả xử lý đối với tội phạm này đang là vấn đề mang tính cấp thiết hiện nay, đặc biệt trên địa bàn thành phố Hà Nội

Cũng cần nói thêm, để hoàn thiện các quy định của BLHS, cần phải được nghiên cứu trong một thể thống nhất với các quy định của cả hệ thống pháp luật về QLCTNH, của luật xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực gây

ô nhiễm môi trường và QLCTNH cũng như các quy định của BLHS Đó là lý

do giải thích vì sao mặc dù đây là một luận văn chuyên ngành luật hình sự và

tố tụng hình sự nhưng tác giả đề cập đến hệ thống pháp luật nói chung về loại hành vi này

Từ những sự phân tích trên, tác giả chọn đề tài "Tội vi phạm quy định

về quản lý chất thải nguy hại trong luật hình sự Việt Nam (trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn địa bàn thành phố Hà Nội)" làm đề tài luận văn tốt

nghiệp cao học luật của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Hiện nay, việc nghiên cứu về tội phạm môi trường nói chung đã có

một số bài viết và đề tài nghiên cứu của các nhà khoa học, như: Bài viết "Lực

lượng Công an nhân dân nâng cao trách nhiệm và hiệu quả trong công tác bảo vệ môi trường" của Trung tướng Đặng Văn Hiếu, Thứ trưởng Bộ Công an

(6/2007); Bài viết "Công tác phòng, chống tội phạm về môi trường trong thời

kỳ hội nhập kinh tế quốc tế" của TS Đại tá, Nguyễn Xuân Lý, Cục trưởng

Cục Cảnh sát môi trường (7/2007); Đề tài khoa học cấp Nhà nước "Những vi

phạm pháp luật về bảo vệ môi trường và giải pháp phòng, chống" do Thiếu

tướng, GS.TS Nguyễn Duy Hùng, Giám đốc Học viện Cảnh sát nhân dân

(2006) làm chủ nhiệm; Đề tài Khoa học "Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc

quy định trách nhiệm hình sự đối với các tội phạm về môi trường" do TS

Phạm Văn Lợi, Phó Viện trưởng Viện Khoa học pháp lý - Bộ Tư pháp (2003) làm chủ nhiệm,

Ngoài ra, vấn đề các tội phạm về môi trường còn phần nào được đề

cập trong các giáo trình luật hình sự của các trường đại học luật như: Giáo

trình Luật hình sự Việt Nam (Phần các tội phạm), của Khoa Luật - Đại học

Quốc gia Hà Nội, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, Hà Nội, 1997; Giáo trình

Luật hình sự Việt Nam, (Tập II), của Trường Đại học Luật Hà Nội, Nxb Công

an nhân dân, Hà Nội, 2009; Giáo trình Luật hình sự Việt Nam, của Học viện

Tư pháp, Nxb Tư pháp, Hà Nội, 2011; Tác giả Đinh Văn Quế, Bình luận khoa

học Bộ luật hình sự (Phần các tội phạm), Tập 2, Nxb Thành phố Hồ Chí

Minh, 2002 v.v

Tuy nhiên, có thể do mới được quy định hoặc do nhiều nguyên nhân

khác nhau mà tội vi phạm quy định về QLCTNH vẫn chưa được các nhà

nghiên cứu nghiên cứu một cách chuyên sâu và tính cho tới thời điểm hiện tại chưa có công trình nghiên cứu ở cấp độ luận văn thạc sĩ viết về đề tài này, đặc biệt là nghiên cứu trên một địa bàn rộng về diện tích cũng như lớn về quy mô dân số và đa dạng về các loại hình KCN, CCN như ở thành phố Hà Nội Như

vậy, một lần nữa khẳng định việc nghiên cứu đề tài "Tội vi phạm quy định về

quản lý chất thải nguy hại trong luật hình sự Việt Nam (trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn địa bàn thành phố Hà Nội)" mang tính khách quan và cấp thiết

Mặc dù là một đề tài nghiên cứu trên một địa bàn nhất định là thủ đô

Hà Nội, nhưng với sự đa dạng về loại hình KCN (lớn, vừa và nhỏ), với quy mô lớn về mặt dân số nên đề tài cũng góp phần làm cơ sở chung cho việc nắm bắt đặc điểm tình hình vi phạm của loại hành vi này tại các loại hình KCN khác nhau trên một số địa phương trong cả nước, góp phần đấu tranh phòng chống loại tội phạm này nói chung và trên địa bàn thành phố Hà Nội nói riêng

3 Mục đích, nhiệm vụ, phạm vi và đối tƣợng nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Thông qua việc thực hiện nghiên cứu đề tài "Tội vi phạm quy định về

quản lý chất thải nguy hại trong luật hình sự Việt Nam (trên cơ sở nghiên cứu thực tiễn địa bàn thành phố Hà Nội)" mục đích của luận văn nhằm làm rõ

những vấn đề lý luận về tội vi phạm quy định về QLCTNH như khái niệm, đặc điểm của CTNH và QLCTNH đặc biệt là khái niệm, các dấu hiệu pháp lý của tội vi phạm quy định về QLCTNH; Qua nghiên cứu về thực tiễn áp dụng việc xử lý đối với tội phạm vi phạm quy định về QLCTNH, luận văn chỉ ra những hạn chế, bất cập và nguyên nhân của chúng để làm cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp và kiến nghị hoàn thiện về các quy định trong BLHS để

đảm bảo vấn đề truy cứu trách nhiệm hình sự (TNHS) đối với tội phạm này, qua đó góp phần nâng cao hiệu quả công tác đấu tranh phòng chống tội phạm này trên toàn quốc nói chung và trên địa bàn thành phố Hà Nội nói riêng

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đảm bảo đạt được các mục đích nghiên cứu nêu trên, luận văn tập trung vào những nhiệm vụ chủ yếu sau:

- Dựa trên những quan điểm, kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học hình sự về tội vi phạm quy định về QLCTNH, luận văn tổng hợp, phân tích và làm rõ một số khía cạnh về tội vi phạm quy định về QLCTNH như: Khái niệm của tội vi phạm quy định về QLCTNH; phân biệt hành vi vi phạm hành chính trong lĩnh vực QLCTNH với hành vi phạm tội vi phạm quy định về QLCTNH và phân biệt tội phạm này với một số tội phạm khác về môi trường, nghiên cứu quy định về tội vi phạm quy định về QLCTNH tại một số quốc gia khác nhằm phân tích, đánh giá để học hỏi kinh nghiệm lập pháp;

- Nghiên cứu các quy định cụ thể về tội vi phạm quy định về QLCTNH trong BLHS hiện hành của Việt Nam từ đó rút ra những nhận xét, đánh giá;

- Nghiên cứu, đánh giá thực tiễn áp dụng các quy định về tội vi phạm quy định về QLCTNH trên địa bàn thành phố Hà Nội để làm cơ sở chỉ ra những tồn tại, hạn chế qua việc áp dụng pháp luật và những nguyên nhân cơ bản của nó;

- Tổng hợp lại toàn bộ kết quả quá trình nghiên cứu và đề xuất những nội dung hoàn thiện các quy định của BLHS Việt Nam để có cơ sở xử lý TNHS đối với các hành vi vi phạm quy định về QLCTNH

3.3 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu về nội dung mà luận văn xác định bao gồm: khái niệm, cơ sở lý luận và phân biệt với một số tội phạm về môi trường khác; quy định về tội vi phạm quy định về QLCTNH trong luật hình sự Việt Nam và ở một số nước trên thế giới; thực trạng vi phạm quy định về QLCTNH và tình

hình xử lý vi phạm các hành vi vi phạm quy định về QLCTNH trên địa bàn thành phố Hà Nội; những hạn chế, bất cập trong BLHS và đề xuất những nội dung cơ bản hoàn thiện quy định của BLHS Việt Nam hiện hành về tội này

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là toàn bộ các quy định hiện hành về CTNH và QLCTNH đặc biệt là quy định về tội vi phạm về QLCTNH trong BLHS Việt Nam năm 1999 đã được sửa đổi, bổ sung năm 2009 Về phạm vi lãnh thổ, đề tài nghiên cứu tình hình xử lý hành vi vi phạm quy định về QLCTNH trên địa bàn Hà Nội trong giai đoạn 5 năm từ 2010 - 2014

3.4 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là tội vi phạm quy định về QLCTNH

và thực trạng vi phạm quy định về QLCTNH trên địa bàn thành phố Hà Nội Qua đó đề xuất những nội dung cơ bản hoàn thiện quy định của BLHS Việt Nam hiện hành về tội này

4 Phương pháp luận và các phương pháp nghiên cứu

Việc thực hiện đề tài được tiến hành trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin,

tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước và pháp luật, quan điểm của Đảng và Nhà nước ta về đấu tranh, phòng chống tội phạm

Đề tài sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như: phương pháp phân tích và tổng hợp; phương pháp so sánh, đối chiếu… nhằm phân tích các tri thức khoa học luật hình sự và luận chứng các vấn đề cần nghiên cứu mà đề tài đặt ra

5 Những điểm mới và đóng góp của luận văn

Tính cho tới thời điểm hiện tại, đây là công trình nghiên cứu khoa học đầu tiên ở cấp độ của một luận văn thạc sĩ luật học về tội vi phạm quy định về QLCTNH theo quy định của BLHS Việt Nam, đặc biệt đề tài nghiên cứu trên một địa phương nhất định là Hà Nội nên kết quả nghiên cứu của luận văn có ý nghĩa quan trọng cả về mặt lý luận và thực tiễn Điểm mới của luận văn gồm:

- Làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về tội vi phạm quy định về QLCTNH được quy định trong luật hình sự Việt Nam;

- Chỉ ra được những vướ ng mắc, bất cập của các quy định hiện hành liên quan đến tội vi phạm quy định về QLCTNH trong việc áp dụng trên địa bàn thành phố Hà Nội;

- Tổng hợp chi tiết những nguyên nhân chính gây khó khăn trong việc

áp dụng quy định về tội vi phạm quy định về QLCTNH trên thực tế của BLHS Việt Nam hiện hành;

- Đề xuất những nội dung cơ bản hoàn thiện quy định của BLHS Việt Nam hiện hành về tội này

- Ngoài ra, luận văn còn có thể làm tài liệu tham khảo cho những người nghiên cứu, học tập, những người làm công tác thực tiễn liên quan đến

lĩnh vực này cũng như các độc giả khác có quan tâm

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Một số vấn đề chung về tội vi phạm quy định về quản lý

chất thải nguy hại

Chương 2: Thực trạng vi phạm và tình hình xử lý vi phạm quy định về

quản lý chất thải nguy hại trên địa bàn thành phố Hà Nội

Chương 3: Một số định hướng hoàn thiện các quy định của pháp luật

hình sự về tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại và các giải pháp

nhằm nâng cao hiệu quả xử lý đối với tội phạm này

Chương 1

MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG

VỀ TỘI VI PHẠM QUY ĐỊNH VỀ QUẢN LÝ CHẤT THẢI NGUY HẠI

1.1 CHẤT THẢI NGUY HẠI VÀ QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ QUẢN

LÝ CHẤT THẢI NGUY HẠI

1.1.1 Khái niệm chất thải nguy hại

Có thể nói rằng, vấn đề BVMT chậm được quan tâm hơn một số lĩnh vực khác, bởi lẽ phải đến năm 1993 chúng ta mới lần đầu tiên ban hành Luật BVMT Tuy nhiên, trước tình hình môi trường bị phá hoại ngày một nghiêm trọng, vấn đề BVMT trở thành vấn đề nóng nên Đảng và Nhà nước ta đã có những cải cách rất mạnh mẽ trong lĩnh vực pháp luật về BVMT Trong số những lĩnh vực được cải cách mạnh mẽ đó thì những sửa đổi, bổ sung về CTNH

và QLCTNH là một trong những minh chứng rõ nét Cụ thể, khi ban hành Luật BVMT 1993, các nhà làm luật mới chỉ nhắc đến chất thải một cách chung chung:

"2- Chất thải là chất được loại ra trong sinh hoạt, trong quá trình sản xuất hoặc trong các hoạt động khác Chất thải có thể ở dạng rắn, khí, lỏng hoặc các dạng khác" [45] Tuy nhiên, khái niệm cụ thể về CTNH vẫn chưa được quy định cụ thể trong luật, trong giai đoạn này, khái niệm CTNH mới chỉ được nghiên cứu dưới góc độ của khoa học về BVMT Điều này có nhược điểm làm giảm hiệu quả nhất định trong quá trình tăng cường pháp luật trong QLCTNH

Sau một giai đoạn dài từ khi ban hành Luật BVMT năm 1993, phải đến năm 1999 thì chúng ta mới có quy định cụ thể về khái niệm CTNH và khái niệm này được quy định cụ thể tại Quyết định số 155/1999/QĐ-TTg về ban hành quy chế QLCTNH

Xét về khoa học, quá trình hoạt động sản xuất và tiêu dùng của con người luôn làm phát sinh ra các loại chất thải Hiểu một cách đơn giản, chất thải là những chất không sử dụng được nữa, do con người thải bỏ ra trong

hoạt động của mình Theo quy định tại khoản 10 Điều 3 Luật BVMT Việt Nam 2005 thì "Chất thải là vật chất ở thể rắn, lỏng, khí được thải ra từ sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt hoặc các hoạt động khác" [49] Từ khái niệm trên, ta có thể hiểu về chất thải một cách cụ thể như sau:

i) Chất thải tồn tại dưới dạng vật chất cụ thể như: rắn, lỏng, khí… Những yếu tố phi vật chất không được coi là chất thải

ii) Vật chất đó bị chủ sở hữu thải bỏ Như vậy, vật chất đó có phải là chất thải hay không phụ thuộc hoàn toàn vào ý chí chủ quan của chủ sở hữu Tuy nhiên, phải loại trừ trường hợp do đặc thù trong hoạt động của mình, chủ

sở hữu phải thải bỏ vật chất và hoạt động thải bỏ này mang tính chất bị động đối với chủ sở hữu cũng như đối với đối tượng khác Một vật chất sẽ tồn tại dưới dạng chất thải từ khi chủ sở hữu hoặc người sử dụng hợp pháp thải ra cho đến khi nó được đưa vào sử dụng ở một chu trình sản xuất hoặc chu trình

sử dụng khác

iii) Vật chất này được sản sinh ra từ các hoạt động sản xuất, kinh doanh, dịch vụ, sinh hoạt, hoặc các hoạt động khác của con người như: Hoạt động du lịch, khoa học…[40, tr 45]

Nếu căn cứ vào mức độ độc hại của chất thải, có thể phân loại chất thải thành CTNH và chất thải thông thường Cả hai loại này đều mang những đặc điểm chung của chất thải Tuy nhiên, xét về khả năng gây hại trực tiếp hoặc gián tiếp cho môi trường và con người thì CTNH được coi là có mức độ độc hại cao hơn hẳn so với chất thải thông thường

Với sự phát triển của tư duy pháp lý trong thời kỳ mới, cộng thêm sự thay đổi về nhận thức trong vấn đề BVMT, đến năm 1999, với những thành tựu phát triển công nghiệp và sự tác động của nó đến môi trường, đòi hỏi phải kiểm soát nghiêm ngặt về CTNH Theo đó, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 155/1999/QĐ-TTg, để đặt ra Quy chế QLCTNH, trong đó quy định cụ thể về CTNH tại khoản 2 Điều 3:

Chất thải nguy hại là chất thải có chứa các chất hoặc hợp chất có một trong các đặc tính gây nguy hại trực tiếp (dễ cháy, dễ

nổ, làm ngộ độc, dễ ăn mòn, dễ lây nhiễm và các đặc tính gây nguy hại khác) hoặc tương tác với các chất khác gây nguy hại đến môi trường và sức khỏe con người [10]

Đến năm 2005, định nghĩa này đã được sửa đổi và hoàn thiện hơn với cách diễn đạt rất ngắn gọn và súc tích tại khoản 11 Điều 3 Luật BVMT 2005

Theo đó, CTNH là chất thải chứa yếu tố độc hại, phóng xạ, dễ cháy, dễ nổ, dễ

ăn mòn, dễ lây nhiễm, gây ngộ độc hoặc đặc tính nguy hại khác [49]

Do tình hình thực tiễn có nhiều thay đổi và một số hạn chế của Luật BVMT năm 2005 mà Quốc hội khóa XIII, kỳ họp thứ 7 đã thông qua ngày 23/6/2014 ban hành Luật BVMT năm 2014 có hiệu lực từ ngày 01/01/2015,

luật này quy định: CTNH là chất thải chứa yếu tố độc hại, phóng xạ, lây

nhiễm, dễ cháy, dễ nổ, gây ăn mòn, gây ngộ độc hoặc có đặc tính nguy hại khác [54]

Như vậy, khái niệm này cấp độ về sự lây nhiễm và ăn mòn đã được điều chỉnh tăng, cụ thể: từ mức độ "dễ lây nhiễm" chuyển sang "lây nhiễm";

từ mức độ "dễ ăn mòn" chuyển sang "gây ăn mòn" Hơn nữa, danh mục CTNH cũng được cập nhật bổ sung kịp thời Điều này cho thấy, việc BVMT đã trở lên cấp bách hơn bao giờ hết

1.1.2 Quy định của pháp luật về quản lý chất thải nguy hại

Đồng thời với việc xác định CTNH, vấn đề QLCTNH cũng được đặt

ra và được cải cách quyết liệt Năm 1999, vấn đề QLCTNH đã được Nhà nước rất quan tâm, cụ thể là vào ngày 16/07/1999, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 155/1999/QĐ-TTg về ban hành Quy chế QLCTNH (sau đây gọi là Quy chế QLCTNH), đây được coi là văn bản pháp luật đầu tiên của Nhà nước ta về QLCTNH Theo khoản 3 Điều 3 Quy chế QLCTNH thì: "Quản lý chất thải nguy hại là các hoạt động kiểm soát chất thải nguy hại

trong suốt quá trình từ phát sinh đến thu gom, vận chuyển, quá cảnh, lưu giữ,

xử lý và tiêu hủy chất thải nguy hại" [10] Với quy định này, vấn đề phòng

ngừa, giảm thiểu tác hại của CTNH chưa được đặt ra, đây cũng là thiếu sót chính trong Quy chế QLCTNH

Sau một thời gian thực hiện, Quy chế QLCTNH đã bộc lộ những khiếm khuyết nhất định, làm cho công tác QLCTNH không đạt hiệu quả như mong muốn Đến năm 2006, các khiếm khuyết này đã được khắc phục bằng các quy định trong Thông tư số 12/2006/TT-BTNMT ngày 26/12/2006 của Bộ Tài nguyên

và môi trường về hướng dẫn điều kiện hành nghề và thủ tục lập hồ sơ, đăng

ký, cấp phép hành nghề, mã số QLCTNH (gọi tắt là Thông tư số

12/2006/TT-BTNMT) Tại mục 2.1, Thông tư 12/2006/TT-BTNMT quy định: QLCTNH

gồm các hoạt động liên quan đến việc phòng ngừa, giảm thiểu, phân loại, thu gom, vận chuyển, lưu giữ, xử lý (kể cả tái chế, thu hồi), tiêu hủy CTNH [1]

Sau 5 năm thực hiện theo Thông tư 12/2006/TT-BTNMT, các quy định về QLCTNH tiếp tục bộc lộ những bất cập cần phải khắc phục để hoàn thiện hơn cơ chế QLCTNH trong tình hình mới Trước yêu cầu đó, ngày 14/4/2011, Bộ Tài nguyên môi trường đã ban hành Thông tư số 12/2011/TT-BTNMT quy định về QLCTNH (gọi tắt là Thông tư số 12/2011/TT-BTNMT) Trong Thông tư 12/2011/TT-BTNMT thì khái niệm QLCTNH được quy định

tại khoản 1 Điều 3 của Thông tư này như sau: QLCTNH là các hoạt động liên

quan đến việc phòng ngừa, giảm thiểu, phân định, phân loại, tái sử dụng trực tiếp, lưu giữ tạm thời, vận chuyển và xử lý CTNH [4]

Sau một thời gian thực hiện, Thông tư 12/2011/TT-BTNMT cũng đã bộc

lộ một số khiếm khuyết nhất định, dẫn đến công tác QLCTNH chưa đạt hiệu quả như mong muốn Mặt khác, Thông tư này được ban hành dựa trên cơ sở Luật bảo vệ môi trường năm 2005 đã hết hiệu lực Để tăng cường công tác quản lý nhà nước về chất thải nguy hại và hoàn thiện quy định về vấn đề này phù hợp với Luật bảo vệ môi trường mới, Chính phủ đã ban hành Nghị định

số 38/2015/NĐ-CP ngày 24/4/2015 về quản lý chất thải và phế liệu (gọi tắt là Nghị định số 38/2015/NĐ-CP) và Bộ Tài nguyên môi trường ban hành Thông

tư số 36/2015/TT-BTNMT ngày 30/6/2015 về quản lý chất thải nguy hại (gọi tắt là Thông tư 36/2015/TT-BTNMT) thay thế Thông tư số 12/2011/TT-BTNMT Theo đó, quản lý chất thải nguy hại được pháp luật về môi trường điều chỉnh với tư cách là một bộ phận nằm trong hệ thống quản lý chất thải và phế liệu nói chung Theo Điều 1 của Nghị định 38/2015/NĐ-CP thì: "Nghị định này quy định về: Quản lý chất thải bao gồm chất thải nguy hại, chất thải rắn sinh hoạt, chất thải rắn công nghiệp thông thường, sản phẩm thải lỏng, nước thải, khí thải công nghiệp và các chất thải đặc thù khác; bảo vệ môi trường trong nhập khẩu phế liệu" [14] Như vậy, vấn đề quản lý chất thải nguy hại được điều chỉnh một cách tổng thể trong văn bản về quản lý chất thải, phế liệu nói chung Điều này nhằm phù hợp với thực tế là chất thải nguy hại chỉ là một dạng chất thải có tính nguy hiểm cao hơn so với các chất thải thông thường khác

Theo Luật bảo vệ môi trường năm 2014 thì khái niệm quản lý chất

thải được quy định như sau: "Quản lý chất thải là quá trình phòng ngừa, giảm

thiểu, giám sát, phân loại, thu gom, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế và xử lý chất thải" [54] Quản lý chất thải nguy hại với tư cách là một bộ phận nằm

trong hệ thống quản lý chất thải và phế liệu nói chung, cho nên khái niệm

quản lý chất thải nguy hại được hiểu như sau: "Quản lý chất thải nguy hại là

quá trình phòng ngừa, giảm thiểu, giám sát, phân loại, thu gom, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế và xử lý chất thải nguy hại"

Như vậy, khái niệm QLCTNH lần đầu tiên được quy định tại Quy chế QLCTNH, sau đó khái niệm này đã quy định tại Khoản 15 Điều 3 Luật bảo vệ môi trường 2015 Theo quy định hiện tại, khái niệm QLCTNH được diễn đạt một cách khái quát, rõ ràng, có nội hàm rộng hơn và đầy đủ hơn so với quy định tại khoản 3 Điều 3 của Quy chế QLCTNH cũng như so với quy định tại

mục 2.1 của Thông tư 12/2006/TT-BTNMT và khoản 1 Điều 3 Thông tư 12/2011/TT-BTNMT Các nhà làm luật đã không coi quản lý chất thải nguy hại là các hoạt động riêng lẻ liên quan đến chất thải nguy hại nữa mà coi nó là một quá trình từ phòng ngừa cho đến giảm thiểu và cho đến khâu cuối cùng là

xử lý chất thải nguy hại Các nhà làm luật đã liệt kê hàng loạt các khâu của việc QLCTNH theo một quá trình chặt chẽ hơn, bao gồm các khâu phòng ngừa, giảm thiểu, giám sát, phân loại, thu gom, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế và xử lý CTNH Như vậy, trách nhiệm quản lý chất thải của cơ quan nhà nước và các tổ chức, cá nhân có liên quan đến việc QLCTNH không chỉ có từ khi chất thải đó phát sinh, mà các chủ thể trên còn có trách nhiệm trong việc phòng ngừa, giảm thiểu và giám sát bằng việc áp dụng mọi biện pháp kĩ thuật hiện đại, công nghệ tiên tiến… nhằm hạn chế lượng CTNH phát sinh trên thực tế hoặc chủ động kịp thời ứng phó khi có các sự cố môi trường xảy ra Đồng thời không chỉ liên quan đến công tác QLCTNH trực tiếp mà còn ở dạng thu gom, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế và xử lý CTNH Như vậy, phạm vi quy định về QLCTNH rộng hơn rất nhiều so với các quy định trước kia, đòi hỏi trách nhiệm của các chủ thể QLCTNH là lớn hơn trong việc QLCTNH

Theo quy định trên, quản lý CTNH có những đặc điểm sau:

Một là, trách nhiệm quản lý chất thải thuộc về cơ quan nhà nước có thẩm

quyền QLCTNH và các tổ chức, cá nhân có liên quan Các cơ quan nhà nước có trách nhiệm QLCTNH trong phạm vi chức năng luật định Các tổ chức, cá nhân

có trách nhiệm QLCTNH là những chủ thể có những hoạt động liên quan trực tiếp đến CTNH như: chủ nguồn thải, chủ thu gom, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế, xử lý, tiêu hủy

Hai là, nội dung quản lý CTNH là các hoạt động mà các cơ quan quản

lý nhà nước về BVMT và các tổ chức, cá nhân có liên quan phải thực hiện

Cụ thể là: các cơ quan nhà nước có trách nhiệm xây dựng và hoàn thiện hệ

thống pháp luật về QLCTNH, thanh tra, kiểm tra, phát hiện và xử lý kịp thời những sai phạm… các tổ chức, cá nhân có liên quan phải tiến hành những hoạt động phòng ngừa, giảm thiểu, giám sát, phân loại, thu gom, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế và xử lý CTNH

Quy trình quản lý CTNH được thực hiện theo 5 giai đoạn Đó là:

Giai đoạn 1: Quản lý nguồn phát sinh CTNH Đây là việc tiến hành

các biện pháp để QLCTNH ngay tại chính nguồn phát sinh ra chất thải đó Kiểm soát CTNH tại nguồn là một công việc khá phức tạp Cách thông thường nhất được nhiều quốc gia sử dụng để giải quyết những vấn đề trên là tiến hành thủ tục đăng ký cấp giấy phép đối với các chủ nguồn thải CTNH, đặc biệt là trong ngành công nghiệp

Giai đoạn 2: Phân lập, thu gom và vận chuyển CTNH Giai đoạn này

được thực hiện bằng việc phân loại, thu gom toàn bộ CTNH tại tất cả các nguồn phát sinh ra chúng Sau khi tiến hành việc thu gom, chất thải sẽ được vận chuyển đến khu xử lý và thải bỏ hoặc đến trạm trung chuyển hay đến nơi lưu giữ tạm thời

Giai đoạn 3: Xử lý trung gian Giai đoạn này được tiến hành bởi những

phương pháp xử lý khác nhau như: xử lý cơ học, xử lý hóa học, sinh học và nhiệt… nhằm làm giảm khối lượng CTNH, giảm thiểu hoặc loại bỏ độc tính

để phù hợp hơn với khâu thải bỏ cuối cùng

Giai đoạn 4: Chuyên chở CTNH đi xử lý tiếp CTNH sau khi xử lý

trung gian sẽ được vận chuyển bằng những phương tiện chuyên dụng đến nơi

xử lý cuối cùng của quy trình

Giai đoạn 5: Thải bỏ chất thải Những phần chất thải khi không còn

được tái chế và tái sử dụng sẽ được thải bỏ bằng những cách thức khác nhau như: chôn lấp hoặc thiêu đốt [55, tr 79]

Việc quản lý CTNH có thể được thực hiện bằng nhiều công cụ như: kinh tế, pháp lý, kĩ thuật… trong đó công cụ pháp lý được coi là phương tiện

hiệu quả hàng đầu trong công tác QLCTNH, thông qua việc ban hành các văn bản quy phạm pháp luật và hệ thống các quy chuẩn kỹ thuật về môi trường

1.2 TỘI VI PHẠM QUY ĐỊNH VỀ QUẢN LÝ CHẤT THẢI NGUY HẠI TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM

1.2.1 Khái quát lịch sử lập pháp hình sự Việt Nam từ năm 1945 đến nay về các tội phạm môi trường nói chung và tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại nói riêng

Có thể chia lịch sử hình thành và phát triển của pháp luật hình sự (PLHS) Việt Nam về tội vi phạm quy định về QLCTNH thành ba giai đoạn, bao gồm: giai đoạn từ năm 1945 đến trước khi pháp điển hóa lần thứ nhất - BLHS 1985; giai đoạn từ khi pháp điển hóa lần thứ nhất - BLHS 1985 đến khi đến khi BLHS 1999 được sửa đổi bổ sung năm 2009; giai đoạn từ khi BLHS

1999 được sửa đổi bổ sung năm 2009 đến nay

1.2.1.1 Giai đoạn từ năm 1945 đến trước khi pháp điển hóa lần thứ nhất - Bộ luật hình sự năm 1985

Trong giai đoạn trước khi có BLHS năm 1985, do những nguyên nhân

cả chủ quan lẫn khách quan như hoàn cảnh lịch sử đặc biệt của đất nước ta khi vừa trải qua một thời gian dài của chiến tranh giành độc lập, điều kiện kinh tế xã hội còn khó khăn v.v… nên những quy định của pháp luật về BVMT khỏi sự ô nhiễm chưa được quan tâm, chú trọng nhiều Từ những năm

1960, vấn đề BVMT đã được Nhà nước ta quan tâm thông qua các chủ trương, chính sách như: Chỉ thị số 07/TTg ngày 16/01/1964 về việc thu tiền bán khoán lâm sản và chi tiền nuôi rừng; Pháp lệnh quy định bảo vệ rừng ngày 11/9/1972 Đến những năm 1980 vấn đề BVMT nói chung được đạo luật cao nhất của Nhà nước là Hiến pháp 1980 quy định tại Điều 36: "Các cơ quan nhà nước, xí nghiệp, hợp tác xã, đơn vị vũ trang nhân dân và công dân đều có nghĩa vụ thực hiện chính sách bảo vệ, cải tạo và tái sinh các nguồn tài nguyên thiên nhiên, bảo vệ và cải thiện môi trường sống" [42] Đánh giá một

cách khái quát, PLHS nước ta giai đoạn 1945 đến trước năm 1985 có thể thấy mặc dù chưa đầy đủ, nhưng ở mức độ nhất định đã có những quy định khá cụ thể và chặt chẽ trong việc BVMT ở một số lĩnh vực nhất định Tuy nhiên, do những hạn chế khách quan của điều kiện kinh tế, xã hội nên môi trường với tính chất và tầm quan trọng đặc biệt đối với đời sống của con người, sinh vật

và sự phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội của đất nước, dân tộc và nhân loại chưa thực sự được nhận thức một cách đầy đủ các yếu tố cấu thành cũng như yêu cầu của việc BVMT Do vậy, trong lĩnh vực lập pháp, các quy định về BVMT nói chung và pháp luật hình sự nói riêng chưa được nhận thức một cách đầy đủ và khái quát thành một khách thể nhóm với tư cách là đối tượng được bảo vệ đầy đủ của pháp luật hình sự Trong giai đoạn này, tội vi phạm quy định về QLCTNH chưa được quy định

1.2.1.2 Giai đoạn từ khi pháp điển hóa lần thứ nhất - Bộ luật hình

sự 1985 đến khi Bộ luật hình sự năm 1999 được sửa đổi bổ sung năm 2009

Trong thời gian từ năm 1985 đến năm 1999, thời kỳ này nền kinh tế của đất nước đang hồi phục, quá trình đô thị hóa, sự sử dụng rộng rãi các loại hóa chất, thuốc bảo vệ thực vật; nạn phá rừng tràn lan đã làm mất cân bằng sinh thái trầm trọng đã làm vấn đề BVMT trở thành thách thức lớn của xã

hội [29, tr 51] Đứng trước những yêu cầu về BVMT khỏi sự ô nhiễm, Nhà

nước ta đã quy định trong BLHS năm 1985 một số hành vi xâm hại đến các yếu tố của môi trường gây hậu quả nghiêm trọng là tội phạm và cá nhân vi phạm sẽ bị truy cứu TNHS Đây là lần đầu tiên vấn đề BVMT được ghi nhận trong BLHS, tuy nhiên vấn đề này chưa được quy định trong một chương riêng biệt trong BLHS mà nó được ghi nhận tại 4 điều luật trong các chương VIII

"các tội xâm phạm an toàn, trật tự công cộng và trật tự quản lý hành chính" và chương VII "các tội phạm về kinh tế" đó là: Điều 180 - Tội vi phạm các quy định về quản lý và bảo vệ đất đai, Điều 181 - Tội vi phạm các quy định về quản lý bảo vệ rừng, Điều 195 - Tội vi phạm các quy định về BVMT gây hậu

quả nghiêm trọng, Điều 216 - Tội vi phạm về bảo vệ và sử dụng các di tích lịch sử, văn hóa, danh lam, thắng cảnh gây hậu quả nghiêm trọng Tuy nhiên, việc quy định này còn rất sơ sài, không được hệ thống hóa, tập trung với tính chất là một chương riêng biệt đối với các tội phạm về môi trường, đồng thời,

có thể các nhà làm luật lúc này chủ yếu là nhấn mạnh đến khía cạnh kinh tế của các nguồn tài nguyên này mà chưa chú ý đến khía cạnh sinh thái của chúng Có thể dễ dàng nhận thấy qua việc một số tội phạm về môi trường được gộp lại với những tội phạm khác và được hiểu không phải với tư cách là những tội phạm về môi trường

Hiến pháp 1992 ra đời trong hoàn cảnh vấn đề BVMT ngày càng được

dư luận trong nước và quốc tế quan tâm Nếu như, Hiến pháp 1980 quy định

việc BVMT chỉ dừng lại ở mức độ "nghĩa vụ" đối với mọi công dân, các cơ

quan, đơn vị, thì đến bản Hiến pháp năm 1992, đã thể hiện một mức độ quyết liệt hơn, nghiêm khắc hơn, cụ thể: "Nghiêm cấm mọi hành động làm suy kiệt tài nguyên và hủy hoại môi trường" [44, Điều 29]

Trên cơ sở quy định của Hiến pháp năm 1992 trong lĩnh vực BVMT, Nhà nước ta đã ban hành nhiều văn bản pháp lý nhằm cụ thể hóa việc BVMT như: Luật Đất đai năm 1993, Luật BVMT năm 1993; Nghị định số 26/CP ngày 26/4/1996 của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính về BVMT v.v

Do BLHS năm 1985 được xây dựng và ban hành trước thời kỳ đổi mới, trong khi tình hình kinh tế - xã hội của đất nước ta có những bước phát triển và tiến bộ vượt bậc, xã hội phát sinh thêm nhiều quan hệ xã hội, các hành vi vi phạm pháp luật môi trường diễn ra rất nhiều hình thức khác nhau như không thực hiện các quy định về đánh giá tác động môi trường, vi phạm các quy định về bảo vệ các nguồn tài nguyên thiên nhiên, vi phạm các quy định về xuất khẩu công nghệ, thiết bị, chất thải, hóa chất độc hại các hành vi mới này không được quy định trong BLHS năm 1985 mà chỉ được quy định

và bị xử lý theo các Nghị hướng dẫn của Chính phủ nên không đủ sức ngăn

chặn các hành vi gây hại cho môi trường Đây chính là những hạn chế đã được các nhà làm luật phát hiện, đánh giá, phân tích và bổ sung các loại tội phạm mới về BVMT trong lần pháp điển hóa lần thứ hai - BLHS năm 1999

Theo cách quy định của BLHS năm 1999, các nhà làm luật đã rất coi trọng vấn đề này và lần đầu tiên các tội phạm về môi trường được ghi nhận tại một chương riêng - Chương XVII của BLHS năm 1999, với 10 điều luật quy định khá cụ thể và chi tiết các hành vi xâm hại đến môi trường, cụ thể: Tội gây ô nhiễm không khí (Điều 182); Tội gây ô nhiễm nguồn nước (Điều 183); Tội gây ô nhiễm đất (Điều 184); Tội nhập khẩu công nghệ, máy móc, thiết bị, phế thải hoặc các chất không bảo đảm tiêu chuẩn BVMT (Điều 185); Tội làm lây lan dịch bệnh nguy hiểm cho người (Điều 186); Tội làm lây lan dịch bệnh nguy hiểm cho động vật, thực vật (Điều 187); Tội hủy hoại nguồn lợi thủy sản (Điều 188); Tội hủy hoại rừng (Điều 189); Tội vi phạm các quy định về bảo

vệ động vật hoang dã quý hiếm (Điều 190) Trong giai đoạn này, hành vi vi phạm quy định về QLCTNH chưa được quy định trong BLHS mà hành vi vi phạm quy định về QLCTNH chỉ được quy định tại văn bản của Thủ tướng Chính phủ ở cấp độ Quyết định

1.2.1.3 Giai đoạn từ sau khi sửa đổi bổ sung Bộ luật hình sự Việt Nam năm 1999 cho đến nay

Trải qua gần mười năm thi hành, một số quy định của BLHS năm

1999 về tội phạm môi trường nói chung, các loại tội phạm gây ô nhiễm môi trường nói riêng đã phát sinh một số hạn chế, vướng mắc và bất cập, chưa đáp ứng được đầy đủ yêu cầu đấu tranh phòng chống tội phạm trong tình hình mới, nhất là việc tăng cường hội nhập quốc tế và quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Do đó, việc sửa đổi bổ sung một số quy định của BLHS năm 1999 đối với các tội phạm về môi trường là một việc làm cần thiết Vấn đề ô nhiễm môi trường trong giai đoạn này trở nên một vấn đề rất nghiêm trọng tại Việt Nam, hàng loạt các vụ sai phạm về QLCTNH như

vụ công ty Vedan xả thải ra sông Thị Vải không qua quy trình xử lý, Vụ chôn lấp trái phép CTNH của công ty Nicotex Thanh Thái đã dấy lên hồi chuông cảnh tỉnh về vấn đề ô nhiễm môi trường ở Việt Nam Đặc biệt theo cảnh báo của các tổ chức quốc tế trong Hội nghị quốc tế về biến đổi khí hậu thì Việt Nam là một trong các quốc gia chịu ảnh hưởng nghiêm trọng nhất của việc biến đổi khí hậu

Trước tình hình đó, một trong những nhiệm vụ trọng tâm trong công tác nghiên cứu sửa đổi, bổ sung BLHS năm 1999 là tiếp tục hoàn thiện, bổ sung các tội phạm về môi trường trong BLHS để đấu tranh, phòng, chống có hiệu quả đối với các hành vi vi phạm này

Bộ luật hình sự năm 1999 sửa đổi, bổ sung năm 2009 đã quy định

11 tội danh tại chương XVII: Các tội phạm về môi trường, cụ thể:

+ Điều 182 Tội gây ô nhiễm môi trường

+ Điều 182a Tội vi phạm các quy định về QLCTNH

+ Điều 182b Tội vi phạm các quy định về phòng ngừa sự cố môi trường + Điều 185 Tội đưa chất thải vào lãnh thổ Việt Nam

+ Điều 186 Tội lây lan dịch bệnh nguy hiểm cho con người

+ Điều 187 Tội làm lây lan dịch bệnh nguy hiểm cho động vật, thực vật + Điều 188 Tội hủy hoại nguồn lợi thủy sản

+ Điều 189 Tội hủy hoại rừng

+ Điều 190 Tội vi phạm các quy định về bảo vệ động vật thuộc danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ

+ Điều 191 Tội vi phạm các quy định về quản lý khu bảo tồn thiên nhiên + Điều 191a Tội nhập khẩu, phát tán các loài ngoại lai xâm hại [51]

Bộ luật hình sự năm 1999, sửa đổi, bổ sung năm 2009 đã bổ sung một

số tội mới do thực tế đòi hỏi cần phải được quy đi ̣nh , trong đó có tội vi phạm quy định về QLCTNH Đây là lần đầu tiên, hành vi vi phạm quy định về QLCTNH được quy định trong BLHS

Ở lần sửa đổi này, với việc quy định thành một danh mới thể hiện sự tiến

bộ về mặt kỹ thuật lập pháp của các nhà làm luật, tạo ra cơ sở pháp lý vững chắc trong việc xử lý các hành vi vi phạm về QLCTNH Mặt khác, cũng cho thấy sự phù hợp giữa Luật BVMT năm 2005 với BLHS Đặc biệt, chủ thể của tội phạm này là người có trách nhiệm trong việc QLCTNH, với quy định của điều luật này góp phần tăng cường hơn nữa trách nhiệm của họ trong phạm vi nhiệm vụ của mình Công tác quản lý là một khâu mang tính chất tiền đề mà nếu thực hiện tốt hoạt động này mới có thể hạn chế, ngăn chặn những hành vi vi phạm pháp luật môi trường nói chung và trong lĩnh vực QLCTNH nói riêng

1.2.2 Tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại trong Bộ luật hình sự Việt Nam hiện hành

Khoản 1 Điều 182a quy định: "1 Người nào vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng hoặc gây hậu quả nghiêm trọng khác, nếu không thuộc trường hợp quy định tại Điều 182 của Bộ luật này, thì bị phạt tù từ sáu tháng đến ba năm" [51]

Với cấu thành cơ bản nêu trên và theo quy định về trách nhiệm của cơ quan nhà nước, tổ chức cá nhân trong hoạt động QLCTNH và danh mục CTNH được quy định trong luật chuyên ngành, thì các dấu hiệu pháp lý đặc trưng của tội này được quy định như sau

1.2.2.1 Khách thể của tội phạm

Khách thể của tội phạm là những quan hệ xã hội được luật hình sự bảo

vệ và bị tội phạm xâm hại Bất kì tội phạm nào cũng đều xâm hại đến một hoặc một số quan hệ xã hội nhất định được luật hình sự bảo vệ bằng cách gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại cho những quan hệ xã hội đó [7, tr 69] Khách thể của tội phạm được khoa học luật hình sự thừa nhận chung gồm có khách thể chung, khách thể loại và khách thể trực tiếp

Theo quan niệm chung, khách thể của tội phạm là hệ thống các quan

hệ xã hội bị tội phạm xâm hại như:

Độc lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ Tổ quốc, xâm phạm chế độ chính trị, chế độ kinh tế, nền văn hóa, quốc phòng,

an ninh, trật tự, an toàn xã hội, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, xâm phạm tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tự do, tài sản, các quyền, lợi ích hợp pháp khác của công dân, xâm phạm những lĩnh vực khác của trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa [46, khoản 1, Điều 8] Đối với các tội phạm về môi trường nói chung, khách thể loại của các tội phạm về môi trường là tổng thể những quan hệ xã hội được hình thành trong việc BVMT, về giữ gìn môi trường trong sạch, giữ gìn các điều kiện thiên nhiên thuận lợi đối với con người và các động vật sống khác, sử dụng hợp lý những tài nguyên thiên nhiên của nó và đảm bảo an toàn cho môi trường dân cư Nội dung của các quan hệ xã hội là khách thể của tội phạm về môi trường không giới hạn trong một lĩnh vực nào, như trong hoạt động kinh tế chẳng hạn Hậu quả của những hành vi xâm hại về môi trường không chỉ đối với hoạt động kinh tế mà đối với toàn bộ cuộc sống trên trái đất Trên cơ sở phân tích khách thể của loại tội phạm này, khách thể trực tiếp của từng tội phạm là những quan hệ cụ thể về bảo vệ và sử dụng hợp lý những bộ phận cấu thành của môi trường cũng như bảo đảm an toàn môi trường cho dân cư

Khách thể trực tiếp của tội vi phạm quy định về QLCTNH là các quan

hệ xã hội về QLCTNH được quy định trong các văn bản pháp luật về BVMT

và các văn bản khác Các quan hệ xã hội này trực tiếp ảnh hưởng tới các yếu

tố môi trường như đưa vào môi trường các chất thải nguy hại, không bảo quản, xử lý CTNH theo quy trình được pháp luật quy định

Các tội phạm về môi trường xâm hại đến sự bền vững và ổn định của môi trường, xâm hại đến các quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực quản lý

và BVMT, gây ra những hậu quả nghiêm trọng hoặc đặc biệt nghiêm trọng cho môi trường sinh thái cũng như tính mạng, sức khỏe, tài sản của con người

Khách thể của tội vi phạm quy định về QLCTNH là các quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực QLCTNH

Khi nghiên cứu khách thể của tội phạm không thể không tìm hiểu đối tượng tác động của tội phạm vì mỗi tội phạm đều xâm hại tới khách thể nhất định thông qua việc tác động đến một đối tượng cụ thể Các bộ phận cấu thành nên khách thể bị hành vi phạm tội tác động nhằm gây thiệt hại hoặc đe dọa gây thiệt hại cho khách thể bảo vệ của luật hình sự gọi là đối tượng tác

động của tội phạm [7, tr 72] Đối tượng bị tội phạm tác động theo tội danh

này là các quy định về QLCTNH Theo khoản 15 Điều 3 Luật bảo vệ môi

trường năm 2014 và Điều 1 Nghị định 38/2015/NĐ-CP thì Quản lý chất thải

nguy hại là quá trình phòng ngừa, giảm thiểu, giám sát, phân loại, thu gom, vận chuyển, tái sử dụng, tái chế và xử lý chất thải nguy hại

1.2.2.2 Mặt khách quan của tội phạm

Theo khoa học luật hình sự, mặt khách quan của tội phạm là những biểu hiện bên ngoài của tội phạm bao gồm hành vi, hậu quả, mối quan hệ

nhân quả giữa hành vi và hậu quả, công cụ, phương tiện, phương pháp, thủ đoạn, thời gian, địa điểm và hoàn cảnh phạm tội [7, tr 98]

Mặt khách quan của tội phạm là tổng hợp tất cả những biểu hiện của tội phạm diễn ra và tồn tại bên ngoài thế giới khách quan Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp phạm tội, các biểu hiện này đều hiện diện trên thực tế

Do đó, các biểu hiện khách quan của tội phạm không phải lúc nào cũng được thể hiện trong cấu thành tội phạm mang tính bắt buộc Có biểu hiện được thể hiện trong cấu thành tội phạm cơ bản của tất cả các tội phạm (hành vi nguy hiểm cho xã hội), có biểu hiện chỉ được phản ánh trong cấu thành tội phạm của một số tội phạm cụ thể hoặc trong cấu thành tội phạm tăng nặng, giảm nhẹ (hậu quả nguy hiểm cho xã hội), có biểu hiện đôi lúc được thể hiện như một tình tiết tăng nặng hay giảm nhẹ Dù thế nào đi nữa, chúng ta cũng phải thấy rằng, mặt khách quan của tội phạm là một yếu tố của cấu thành tội phạm

Không có mặt khách quan thì không có tội phạm xảy ra dù có thể các mặt khác của tội phạm đã hội đủ Căn cứ vào lý luận về mặt khách quan của tội phạm

và phân tích tội vi phạm quy định về QLCTNH được quy định tại Điều 182a BLHS thì về mặt khách quan của tội phạm có các dấu hiệu sau:

a) Dấu hiệu thứ nhất về mặt khách quan của tội vi phạm quy định về QLCTNH là hành vi nguy hiểm cho xã hội do tội phạm gây ra

Theo đó, người phạm tội vi phạm quy định về QLCTNH phải có hành

vi vi phạm các quy định về QLCTNH được quy định trong các văn bản pháp luật chuyên ngành

Các hành vi vi phạm này được xác định theo luật chuyên ngành, chúng được quy định chung tại các điều từ Điều 90 đến Điều 94 của Luật BVMT năm 2014 hay tại Điều 7, Điều 8 và Điều 12 của Nghị định 38/2015/NĐ-CP

Cụ thể hơn nữa là các hành vi vi phạm quy định về QLCTNH bị pháp luật nghiêm cấm được quy định tại các điều từ Điều 21 đến Điều 24 Nghị định số 179/2013/NĐ-CP ngày 14/11/2013 của Chính phủ về xử phạt hành chính trong lĩnh vực BVMT, cụ thể như sau:

- Các hành vi vi phạm quy định về QLCTNH của chủ nguồn thải CTNH có thể gây ô nhiễm môi trường gồm:

+ Không đóng gói, bảo quản CTNH theo chủng loại trong các bao bì chuyên dụng hoặc thiết bị lưu chứa tạm thời CTNH không đáp ứng yêu cầu

kỹ thuật theo quy định;

+ Không bố trí hoặc bố trí khu vực lưu giữ tạm thời CTNH không đáp ứng yêu cầu kỹ thuật theo quy định;

+ Không thu gom triệt để CTNH vào khu vực lưu giữ tạm thời theo quy định; để CTNH ngoài trời mà CTNH đó có thể tràn, đổ, phát tán ra ngoài môi trường

+ Để lẫn CTNH khác loại với nhau hoặc để lẫn CTNH với chất thải khác + Hành vi chuyển giao, cho, bán CTNH cho tổ chức, cá nhân không

có Giấy phép QLCTNH

+ Làm rò rỉ, tràn đổ CTNH hoặc để xảy ra sự cố tràn đổ CTNH ra môi trường đất, nước ngầm, nước mặt;

+ Tự xử lý CTNH khi không có công trình xử lý phù hợp và không được cơ quan có thẩm quyền cho phép;

+ Chôn lấp, đổ, thải CTNH không đúng quy định về BVMT

+ Chuyển giao, cho, bán không đúng quy định, chôn lấp, đổ, thải CTNH thuộc Danh mục các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy (POP) theo quy định tại Công ước Stockholm về các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy gây ô nhiễm môi trường hoặc chôn lấp, đổ, thải chất thải phóng xạ gây nhiễm xạ môi trường

- Các hành vi vi phạm quy định về QLCTNH của chủ hành nghề QLCTNH có thể gây ô nhiễm môi trường gồm:

+ Chuyển giao, cho, bán CTNH cho tổ chức, cá nhân không có đủ điều kiện về quản lý, xử lý, tiêu hủy CTNH hoặc không có giấy phép QLCTNH

+ Không lưu giữ CTNH trước và sau khi xử lý trong thiết bị chuyên dụng phù hợp với loại hình CTNH;

+ Thiết bị chuyên dụng phục vụ lưu giữ CTNH, khu vực lưu giữ tạm thời CTNH hoặc thiết bị xử lý CTNH không đáp ứng yêu cầu kỹ thuật theo quy định

+ Chôn lấp, đổ, thải CTNH không đúng quy định về BVMT

+ Chôn lấp, đổ, thải CTNH thuộc Danh mục các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy (POP) theo quy định tại Công ước Stockholm về các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy ra môi trường không đúng quy định hoặc chôn lấp, đổ, thải chất thải phóng xạ gây nhiễm xạ môi trường

- Các hành vi vi phạm quy định về QLCTNH của Chủ tái sử dụng CTNH có thể gây ô nhiễm môi trường gồm:

+ Tái sử dụng trực tiếp CTNH không theo đúng mục đích ban đầu của phương tiện, thiết bị, sản phẩm, vật liệu, hóa chất là nguồn gốc phát sinh CTNH này hoặc sử dụng cho mục đích khác hoặc chuyển giao lại cho một tổ chức, cá nhân khác mà không được phép tái sử dụng trực tiếp

+ Chôn lấp, đổ, thải CTNH không đúng quy định về BVMT

+ Chôn lấp, đổ, thải CTNH thuộc Danh mục các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy (POP) theo quy định tại Công ước Stockholm về các chất ô nhiễm hữu cơ khó phân hủy ra môi trường không đúng quy định hoặc chôn lấp, đổ, thải chất thải phóng xạ gây nhiễm xạ môi trường [13]

b) Dấu hiệu thứ hai của mặt khách quan của tội phạm là hậu quả do hành vi nguy hiểm cho xã hội của tội phạm gây ra

Về lý luận khoa học luật hình sự, tội vi phạm quy định về QLCTNH

có cấu thành vật chất Cụ thể, đối với tội phạm này hành vi vi phạm các quy định về QLCTNH chỉ cấu thành tội phạm khi gây hậu quả thuộc một trong các trường hợp sau:

- Gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng Trước đây, theo quy định tại

Điều 92 Luật BVMT năm 2005 thì môi trường bị ô nhiễm nghiêm trọng là khi hàm lượng của một hoặc nhiều hóa chất, kim loại nặng vượt quá tiêu chuẩn về chất lượng môi trường từ 3 lần trở lên hoặc hàm lượng của một chất hoặc nhiều chất gây ô nhiễm môi trường khác vượt quá tiêu chuẩn về chất lượng môi trường từ 5 lần trở lên Hiện tại, Luật BVMT năm 2014 không quy định vấn đề này

Mặc dù trong thời gian qua, Bộ Tài nguyên và Môi trường đã có Thông tư số 04/2012/TT-BTNMT ngày 08/5/2012 quy định tiêu chí xác định

cơ sở gây ô nhiễm môi trường Tuy nhiên, Thông tư này hướng dẫn áp dụng

xác định tiêu chí cơ sở kinh doanh "gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng"

mang tính hình thức, có nghĩa là xác định cơ sở kinh doanh có đủ dấu hiệu xả thải, chôn lấp… vượt quy chuẩn kỹ thuật cho phép gấp một số lần nhất định thì cơ sở kinh doanh đó bị coi là "gây ô nhiễm nghiêm trọng" như quy định tại các điều 5, 6, 7, 8, 9 của Thông tư này Điều này không tạo ra được nhận thức thống nhất chung giữa các cơ quan tiến hành tố tụng [5] Vì trong BLHS đã quy định cụ thể để truy cứu TNHS về tội này phải bắt buộc gây hậu quả là ô

nhiễm môi trường nghiêm trọng Đây là vấn đề rất phức tạp chưa được các cơ quan tiến hành tố tụng hướng dẫn cụ thể

- Gây hậu quả nghiêm trọng khác Đây cũng là một vấn đề rất phức

tạp và chưa được các cơ quan có thẩm quyền hướng dẫn cụ thể Một số nhà nghiên cứu có quan điểm cho rằng "gây hậu quả nghiêm trọng khác" có thể là trường hợp làm chết một người; gây tổn hại sức khỏe một người mà tỷ lệ tổn hại sức được xác định từ 31% trở lên [31, tr 409] Đây là quan điểm chưa chính xác, quan điểm này có thể được căn cứ theo Nghị quyết số 02/2003/NQ-HĐTP ngày 17/4/2003 của Hội đồng thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao hướng dẫn áp dụng một số quy định của BLHS trong đó có hướng dẫn các tình tiết "gây thiệt hại nghiêm trọng", "gây hậu quả rất nghiêm trọng",

"gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng" quy định tại Điều 202 BLHS Tuy nhiên, việc áp dụng hướng dẫn tại Nghị quyết nêu trên vào trường hợp "Gây hậu quả nghiêm trọng khác" trong tội vi phạm quy định về QLCTNH là không chính xác vì hậu quả của hành vi vi phạm quy định về QLCTNH gây ô nhiễm môi trường hoàn toàn khác xa so với hậu quả của việc vi phạm quy định về điều khiển giao thông đường bộ Như vậy, trong thời gian tới, việc các nhà làm luật nghiên cứu, quy định chi tiết nội dung "Gây hậu quả nghiêm trọng khác"

là việc làm cần thiết để cụ thể hóa hơn nữa TNHS đối với những hành vi vi phạm quy định về QLCTNH gây ô nhiễm môi trường

c) Hành vi vi phạm các quy định về QLCTNH nêu trên gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng hoặc gây hậu quả nghiêm trọng khác sẽ bị xử lý hình

sự về tội này khi không thuộc trường hợp quy định tại Điều 182 của BLHS

Theo quy định của Điều 182 BLHS thì các trường hợp sau được coi là hành vi khách quan của tội gây ô nhiễm môi trường [31, tr 404-406]

- Hành vi thải các chất gây ô nhiễm môi trường vào không khí, vào nguồn nước, vào đất khói bụi của các công trường, nhà máy; các chất độc hại là các chất hóa học gây hại cho môi trường sinh ra trong quá trình sản xuất

hoặc vận hành máy móc như loại khí SO2, CO2, NO2 làm ô nhiễm không khí hoặc thải vào nguồn nước các chất thải như hóa chất độc hại, nước thải chưa được xử lý của các nhà máy, phế liệu, chất phóng xạ hoặc thải vào đất các loại rác, chất thải phóng xạ, thuốc trừ sâu, hóa chất độc hại vượt quá quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất thải ở mức độ nghiêm trọng

- Hành vi phát tán bức xạ (bức xạ điện từ và bức xạ ion) được vận hành trong quá trình sử dụng máy móc, thiết bị, vật liệu có nguồn bức xạ có hại; phát tán phóng xạ có thể được phát tán ra khi sử dụng, vận hành các lò phản ứng hạt nhân, cơ sở nghiên cứu hạt nhân vượt quá quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất thải ở mức độ nghiêm trọng

Vượt quá quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất thải là vượt quá tiêu chuẩn cho phép được quy định trong quy chuẩn quốc gia về môi trường Các quy chuẩn này bao gồm: QCVN 07: 2009/BTNMT- Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về ngưỡng CTNH; QCVN 19: 2009/BTNMT- Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia

về khí thải công nghiệp đối với bụi và chất vô cơ; QCVN 24: 2009/BTNMT- Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải công nghiệp; QCVN 05: 2009/BTNMT- Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất lượng không khí xung quanh; QCVN 06: 2009/BTNMT- Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia một số chất độc hại trong không khí xung quanh; QCVN 14: 2008/BTNMT- Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải sinh hoạt; QCVN 07: 2009/BTNMT- Quy chuẩn kỹ thuật quốc gia

về dư lượng hóa chất bảo vệ thực vật

Hành vi thải vào môi trường các chất thải hoặc phát tán bức xạ, phóng

xạ nói trên bị xử lý hình sự khi vượt quá quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về chất thải ở mức độ nghiêm trọng hoặc khi làm môi trường bị ô nhiễm nghiêm trọng hoặc khi gây hậu quả nghiêm trọng khác

Có thể nói việc quy định trong Điều 182a, hành vi vi phạm các quy định về QLCTNH nêu trên gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng hoặc gây

hậu quả nghiêm trọng khác sẽ bị xử lý hình sự về tội này khi không thuộc

trường hợp quy định tại Điều 182 của BLHS là quy định không hợp lý và có

thể nói là thừa vì hai tội này có đối tượng tác động khác nhau, trong khi đối tượng tác động của tội gây ô nhiễm môi trường là sự bền vững và ổn định của những thành tố cơ bản của môi trường như không khí, đất và nguồn nước thì đối tượng tác động của tội vi phạm quy định về QLCTNH là các quy định về QLCTNH Mặc dù cùng quy định về hậu quả đều là gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng nhưng chủ thể thực hiện hành vi của hai tội này hoàn toàn khác nhau, chủ thể của tội vi phạm quy định về QLCTNH là những người có trách nhiệm theo pháp luật về quản lý chất thải nguy hại như chủ nguồn thải CTNH, chủ hành nghề QLCTNH, chủ tái sử dụng CTNH Đối với chủ thể của tội gây ô nhiễm môi trường là bất kỳ người nào có năng lực TNHS và đạt độ

tuổi theo luật định Vì vậy theo tác giả cần loại bỏ quy định "không thuộc

trường hợp quy định tại Điều 182 của Bộ luật hình sự" để thuận tiện trong

việc áp dụng trên thực tiễn

1.2.2.3 Chủ thể của tội phạm

Theo quy định của BLHS Việt Nam tại Điều 8 "Tội phạm là hành vi nguy hiểm cho xã hội được quy định trong Bộ luật hình sự, do người có năng lực trách nhiệm hình sự thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý" và tại Điều 2 "Chỉ người nào phạm một tội đã được Bộ luật hình sự quy định mới phải chịu trách nhiệm hình sự", chúng ta có thể thấy pháp luật nước ta quy định chủ thể của tội phạm chỉ có thể là cá nhân, con người cụ thể đã thực hiện hành vi phạm tội được quy định trong BLHS

Tội phạm theo BLHS Việt Nam phải có tính chất lỗi, do vậy chỉ những người có lỗi trong khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mới có thể là chủ thể của tội phạm, phải là người có năng lực TNHS (là người khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội nhận thức và điều khiển được hành vi của mình, nhận thức được tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi đó và đạt độ tuổi luật định)

Chủ thể của tội này là chủ thể đặc biệt vì ngoài các các yếu tố bắt buộc đối với các chủ thể của tội phạm thông thường thì họ phải là những người có trách nhiệm trực tiếp trong việc QLCTNH hoặc là người chịu trách nhiệm tổ chức, kiểm tra, giám sát các công việc đó [31, tr 409]

Tuy nhiên, đối với tội phạm này, về mặt lý luận khoa học luật hình sự việc xác định chủ thể đang có hai luồng quan điểm khác biệt Quan điểm không ủng hộ việc truy cứu TNHS của pháp nhân cho rằng: Pháp nhân là một thực thể pháp lý, không có nhận thức, ý chí ; Pháp nhân hoạt động thông qua người đại diện (một thể nhân cụ thể), tức là không thể trực tiếp thực hiện được hành vi phạm tội Do vậy, việc truy cứu TNHS đối với pháp nhân là không đủ cơ sở lý luận Hơn nữa, có những hình phạt trong BLHS không thể

áp dụng đối với pháp nhân [8, tr 650-655]

Quan điểm khác cho rằng việc truy cứu TNHS đối với pháp nhân là hoàn toàn đảm bảo cơ sở lý luận và thực tiễn Thực tiễn cho thấy, có nhiều quốc gia quy định và truy cứu TNHS đối với pháp nhân từ rất sớm trong lịch

sử Biểu hiện cụ thể nhất là các nước theo truyền thống án lệ như Vương quốc Anh đã pháp điển hóa vấn đề TNHS của pháp nhân từ thế kỷ XIX Sau đó là các nước như Mỹ, Úc hiện tại các nước Châu Á như Nhật, Trung Quốc thừa nhận; về cơ sở lý luận, pháp nhân là một chủ thể độc lập Mặc dù phải hoạt động thông qua con người cụ thể, nhưng hành động của người đại diện là nhân danh pháp nhân, theo nội quy quy chế của pháp nhân và đặc biệt là vì lợi ích của pháp nhân Do vậy, pháp nhân phải chịu trách nhiệm đối với hành vi

do người đại điện thực hiện Hiện thực hóa vấn đề này cũng không triệt tiêu nguyên tắc cá thể hóa hình phạt, bởi lẽ nhận thức truyền thống cần thay đổi để đảm bảo tính công bằng, tránh biến những người hành động nhân danh và vì lợi ích của pháp nhân phải gánh chịu TNHS thay pháp nhân [57, tr 228-237]

Cơ sở thực tiễn ở Việt Nam cho thấy, những chủ thể hành nghề QLCTNH theo quy định tại Thông tư 12/2011/TT-BTNMT hoặc chủ nguồn thải, chủ xử

lý chất thải nguy hại theo quy định tại Nghị định 38/2015/NĐ-CP thì khó có thể là cá nhân Cụ thể, về điều kiện cơ sở pháp lý, chủ thể thực hiện hoạt động

QLCTNH phải có đăng ký ngành, nghề kinh doanh phù hợp trong Giấy

chứng nhận đăng ký kinh doanh hoặc Giấy chứng nhận đầu tư hoặc giấy tờ tương đương Thực tế cho thấy điều kiện này thường chỉ có pháp nhân mới có

thể đáp ứng Do vậy, về mặt lý luận cũng như thực tiễn việc điều tra, truy tố, xét xử tội vi phạm quy định về QLCTNH tội có nhiều vướng mắc Bởi lẽ, BLHS Việt Nam chưa có quy định về truy cứu TNHS đối với pháp nhân Khiếm khuyết này dẫn đến những người hành động nhân danh pháp nhân, cho

dù không phải là chủ sở hữu pháp nhân phải chịu TNHS, mà đáng lý và công bằng là pháp nhân cũng phải chịu TNHS

1.2.2.4 Mặt chủ quan của tội phạm

Tội phạm là sự thống nhất giữa hai mặt khách quan và chủ quan Vì vậy, PLHS Việt Nam không chấp nhận việc quy tội khách quan, nghĩa là truy cứu TNHS chỉ căn cứ vào những biểu hiện của hành vi nguy hiểm cho xã hội không

kể hành vi đó bắt nguồn từ đâu, diễn biến tâm lý của người thực hiện hành vi ra sao Hoạt động định tội phải là sự kết hợp giữa mặt khách quan và chủ quan, giữa hành vi biểu hiện và thái độ bên trong của người thực hiện hành vi Mặt chủ quan của tội phạm biểu hiện thông qua ba yếu tố: lỗi (là thái độ tâm lý bên trong của người phạm tội đối với hành vi nguy hiểm cho xã hội và hậu quả nguy hiểm cho xã hội của mình cũng như khả năng gây ra hậu quả từ hành vi đó), động cơ phạm tội (là động lực thúc đẩy người phạm tội thực hiện hành vi phạm tội) và mục đích phạm tội (là kết quả cuối cùng mà người phạm tội muốn đạt được khi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội Nó xác định khuynh hướng ý chí và khuynh hướng hành động của người phạm tội) Mỗi yếu tố có

ý nghĩa khác nhau trong việc chủ thể thực hiện hành vi phạm tội [7, tr 45]

Đối với tội vi phạm quy định về QLCTNH, lỗi của người phạm tội là lỗi cố ý Người phạm tội biết hành vi vi phạm quy định về QLCTNH của

mình là nguy hiểm cho xã hội, họ thấy được trước hậu quả của hành vi đó có thể gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng, sức khỏe, kinh tế v.v nhưng vẫn thực hiện tội phạm Có trường hợp, người phạm tội mong muốn những hậu quả trên sẽ xảy ra (đối với trường hợp

là lỗi cố ý trực tiếp) Bên cạnh đó, cũng có trường hợp, người phạm tội tuy không mong muốn nhưng vẫn có ý thức để mặc cho hậu quả xảy ra (đối với trường hợp là lỗi cố ý gián tiếp) khi thực hiện những hành vi vi phạm quy định về QLCTNH

Động cơ và mục đích của tội vi phạm quy định về QLCTNH rất đa dạng nhưng không phải là dấu hiệu bắt buộc của cấu thành tội phạm

1.2.2.5 Trách nhiệm hình sự đối với người phạm tội vi phạm quy định về quản lý chất thải nguy hại

a) Hình phạt chính

Theo quy định tại Điều 26 BLHS năm 1999, hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của Nhà nước nhằm tước bỏ hoặc hạn chế quyền, lợi ích của người phạm tội Hình phạt được quy định trong BLHS và do Tòa

- Khung 2: Quy định hình phạt từ 2 năm đến 7 năm đối với:

+ Phạm tội có tổ chức: là trường hợp có từ hai người trở lên phạm tội,

có sự cấu kết chặt chẽ, có sự phân công vai trò trách nhiệm của từng người trong quá trình phạm tội [46, Điều 20]