Nhưng có lẽ trong tác phẩm tự sự thì nhân vật là một thành phần trung tâm của tác phẩm, là yếu tố quyết định tạo thành cốt truyện, là nơi để tác giả gửi gắm những tư tưởng chủ đề.. Từ đó
Trang 1TRêng THPT Yªn §Þnh 2
- -T×m hiÓu nh©n vËt trong t¸c phÈm tù sù tõ
khÝa c¹nh néi t©m nh©n vËt
Chøc vô: Gi¸o viªn
§¬n vÞ c«ng t¸c: Trêng THPT Yªn
§Þnh 2
SKKN thuéc m«n: Ng÷ V¨n
Trang 2Yên Định, tháng 4 năm 2011
A ĐẶT VẤN ĐỀ:
I LỜI NÓI ĐẦU:
Như chúng ta đã biết tác phẩm tự sự chiếm một số lớn trong chương trình văn học ở THPT Việc tìm hiểu, khám phá tác phẩm tự sự một cách đúng đắn hiệu quả cao vẫn đang là một thử thách lớn với giáo viên và học sinh Có nhiều cách để tìm hiểu tác phẩm tự sự Có thể đi từ cốt truyện, tình tiết, biến cố nhân vật Nhưng có lẽ trong tác phẩm tự sự thì nhân vật là một thành phần trung tâm của tác phẩm, là yếu tố quyết định tạo thành cốt truyện, là nơi để tác giả gửi gắm những tư tưởng chủ đề Nhân vật trong tác phẩm tự sự thường được khắc hoạ qua khía cạnh: lai lịch, ngoại hình, ngôn ngữ, nội tâm, hành động Ở đề tài này, tôi chỉ đề cập đến một khía cạnh khám phá nhân vật đó là:Từ nội tâm nhân vật, tìm hiểu nhân vật trong tác phẩm tự sự Bởi vì nhân vật trong tác phẩm tự sự hầu hết đều được các tác giả khắc hoạ rõ nét yếu tố nội tâm từ đó nhân vật được khắc hoạ sâu sắc
II THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ: NGHIÊN CỨU:
Trong trường THPT học sinh thường lúng túng trong việc khai thác tác phẩm tự sự Đặc biệt là khó khăn trong việc tiếp cận nhân vật trong tác phẩm tự
sự Học sinh thường thể hiện nhân vật một cách chung chung mà không làm nổi bật được nhân vật Mà trong tác phẩm tự sự thì nhân vật thường thể hiện chủ đề của tác phẩm Hơn nữa trong khai thác nhân vật thì học sinh thường khó khăn trong việc tìm hiểu thể hiện nội tâm nhân vật Với đề tài nay tôi mong muốn đưa
ra một cách tiếp cận nhân vật trong tác phẩm tự sự qua nội tâm nhân vật Từ đó hướng dẫn học sinh tìm hiểu nội tâm nhân vật qua giờ học tác phẩm tự sự và giờ làm văn phân tích nhân vật tróng tác phẩm tự sự Tôi sẽ cụ thể hoá vấn đề này trong một số tác phẩm tự sự trong trường phổ thông như: “Đời thừa” của Nam Cao, “Vợ chồng A Phủ” của Tô Hoài
Trang 3B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I CÁC GIẢI PHÁP THỰC HIỆN:
Để hướng dẫn học sinh tìm hiểu về nội tâm nhân vật trong một số tác phẩm tự
sự ở trường phổ thông cần hiểu rõ một số vấn đề về cơ sở lí luận xoay quanh thể loại tự sự
1 Khái niệm tác phẩm tự sự;
Tự sự là thể loại văn học “ phương thức tái hiện đời sống bên cạnh hai
phương diện khác là trữ tình và kịch, được dùng làm cơ sở để phân loại tác phẩm văn học” (theo từ điển thuật ngữ văn học của Lê Ba Hán, Trần Đình Sử,
Nguyễn Khắc Phi)
Theo từ điển Tiếng Việt “ Tự sự là thể loại văn học phản ánh hiện thực
bằng cách kể lại sự việc, miêu tả tính cách thông qua cốt truyện tương đối hoàn chỉnh.”
Dù là hướng nghiên cứu nào thì tự sự là thể loại văn học phản ánh cụ thể hiện thực đời sống một cách khác quan bằng cách kế lại sự việc ý kiến, miêu tả tính cách nhân vật, chi tiết có đầu có đuôi thông qua cốt truyện tương đối hoàn chỉnh và được kể lại bởi người kể chuyện nào đó
2 Đặc trưng cơ bản của thể loại tự sự:
- Cốt truyện
- Nhân vật
- Ngôn ngữ
3 Nhân vật và đặc điểm nhân vật trong tácphẩm tự sự
Nhân vật thường là con người, có thể là sự vật, loài vật
Đặc điểm nhân vật trong tác phẩm tự sự: thường được thể hiện qua các khía cạnh : lai lịch, ngoại hình, nội tâm, hành động, ngôn ngữ
II CÁC BIỆN PHÁP THỰC HIỆN:
1.Nhân vật trong tác phẩm tự sự:
- Khái niệm: theo từ điển thuật ngữ văn học thì nội tâm nhân vật là những tâm tư tình cảm bên trong của nhân vật
- Vai trò của nội tâm nhân vật: nội tâm nhân vật sẽ có vai trò lớn trong việc thể hiện một cách toàn diện về nhân vật, qua nội tâm nhân vật độc giả sẽ hiểu được diễn biến tâm lí nhân vật từ đó sẽ hiểu được tính cách nhân vật
2 Hướng dẫn học sinh tiếp cận nhân vật thông qua nội tâm nhân vật:
a Lựa chọn nhân vật để phân tich:
Trang 4Nhân vật trong tác phẩm tự sự rất đa dạng và phong phú Dựa trên phương diện kết cấu và ý thức hệ có thể chia nhân vật ra thành các loại như sau: Nhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung tâm , nhân vật chính diện, nhân vật phản diện, các nhân vật sẽ góp phần thể hiện tư tưởng chủ đề và nội dung tác phẩm
Tuy nhiên trong giờ học ở trường phổ thông chúng ta không có đủ thời gian để hướng dẫn học sinh phân tích hết các nhân vật được nên chúng ta phải lựa chọn các nhân vật để phân tích Ví dụ trong “Đời thừa’ của Nam Cao xuất hiện nhiều nhân vật nhưng chỉ có nhân vật nhà văn Hộ thể hiện tư tưởng của tác phẩm Cho nên khi phân tích tác phẩm này cần chú ý khai thác kĩ nhân vât Hộ Hay trong “Vợ chồng A Phủ” của Tô Hoài cũng xuất hiện nhiều nhân vật nhưng nhân vật Mị mới là hình tượng điển hình cần phân tích
b Xác định nội tâm nhân vật:
Nội tâm nhân vật được thể hiện trong nhiều thời điểm, có thể trong quá khứ, hiện tại hoặc trong nhiều hoàn cảnh khác nhau
Trong tác phẩm “Đời thừa” nhân vật Hộ bộc lộ nội tâm trong những hoàn cảnh đời thường của cuộc sống mưu sinh, tronng mối quan hệ với bạn văn chương, gia đình Trong tác phẩm “ Vợ chồng A Phủ” Nội tâm của Mị được bpộc lộ khá rõ qua hai thời điểm đó là đêm tình mùa xuân và đêm đông cởi trói cho A Phủ
Như vậy qua hai tác phẩm trên chúng ta sẽ tập trung khai thác nội tâm hai nhân vậtHộ và Mị để tìm hiểu toàn diện về nhân vật
III THỰC NGHIỆM:
1 Trong giờ đọc văn:
1.1.Tác phẩm “Đời thừa” của Nam Cao
Văn học Việt Nam 1930-1945 có rất nhiều biến động Có thể nói nhân dân Việt Nam phải chịu một cổ ba tròng áp bức bóc lột: phong kiến thực dân, phát xít Nhân dân rơi vào hoàn cảnh sống đầy rẫy những khó khăn, quẫn bách
mà điển hình ở hai giai cấp là: người nông dân và người tiểu tư sản Nhà văn Nam Cao đã nhìn thấu được hoàn cảnh xã hội và hiện thực sống đó, cho nên những sáng tác trước cách mạng, tác giả chủ yếu khai thác hai đề tài này Nhà văn đã thâm nhập vào những bí ẩn trong tâm hồn người trí thức bằng những độc thoại nội tâm trong tâm hồn đau khổ của họ Tác giả để cho nhân vật tự ngẫm lại mình, tự nhận thức mình, tự mổ xẻ nội tâm mình, tự phê phán mình,
từ đó tác giả khai thác sâu sắc những bi kịch tinh thần của họ Bi kịch của
Trang 5những con người có hoài bão ước mơ cao đẹp về cuộc sống và nghề nghiệp nhưng do hàon cảnh cùng cực của cuộc sống mà phải sống một đời thừa, cuộc sống mòn và có nguy cơ bị xói mòn về nhân cách
Có thể xem “ Đời thừa” là một trong những sáng tác tiêu biểu của Nam Cao trước cách mạng về đề tài người trí thức tiểu tư sản nghèo Trong tác phẩm, nhà văn đã xây dựng thành công nhân vật nhà văn Hộ với những mảng nội tâm phong phú phức tạp để từ đó nổi lên những bi kịch trong cuộc đời của
Hộ Nội tâm của Hộ được bộc lộ trong cuộc sống đời thường thông qua hai bi kịch là “ bi kịch lí tưởng nghề nghiệp và bi kịch tình thương
a.Nội tâm của nhà văn Hộ qua bi kịch về lí tưởng và nghề nghiệp.
Hộ vốn là một nhà văn, một trí thức trẻ say mê nghệ thuật “ đói rét không có nghĩa lí gì với gã trẻ tuổi say me lí tưởng” Hắn say mê sáng tác, lao động nghệ thuật một cách miệt mài, cần cù, nhẫn nại Hắn viết lách một cách cẩn trọng, hắn đọc, tìm tòi, suy nghĩ, bình luận văn chương không biết chán Hắn có những quan điểm đẹp đẽ, đúng đắn về nghề văn “ văn chương không cần đến những người thợ khéo tay làm theo một vài kiểu mẫu đưa cho mà văn chương chỉ dung nạp những người biết khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo cái gì chưa có” và “ một tác phẩm thất có giá trị phải chứa đựng một cái g9ì lớn lao mạnh mẽ, vừa đau đớn lại vừa phấn khởi, nó ca tụng lòng thương tình bác ái và sự công bình, nó làm cho người gần người hơn” Nhưng vì gánh nặng cơm áo mà hắn đã vi phạm vào những nguyên tắc, quan niệm về nghề viết văn “ hắn viết vội vàng, cẩu thả, nhạt phèo” để cho người ta có thể quên ngay sau khi đọc Để rồi mỗi lần nhìn lại tác phẩm cuỉa mình hắn lại tự mắng mình “ khốn nạn, khốn nạn thay cho hắn Bởi vì chính hắn là một thằng khốn nạn, sự cẩu thả trơng bất kì nghề nghiệp gì cũng là một sự bất lương rồi Nhưng sự cẩu thả trong văn chương thì thật là đê tiện” Hắn là một kẻ vô ích, một đời thừa hắn nghĩ thế
và buồn lắm Còn giò buồn hơn một con nmgười lại tự mình chán mình, một con người luôn khao khát làm một cái gì đó để nâng cao giá trị đời sống nhưng kết cục chẳng làm được gì cả, phải sống một đời thừa vô nghĩ trong cuộc đời
Có thể nóibẵng những lời nói nội tâm gay gắt, Hộ đã lâm vào bi kịch đau đớn giằng xé giỡa một bên là lương tâm, một bên là khát vọng nghề nghiệp với một bên là vòng kim cô khắc nghiêt của sự mưu sinh hàng ngày
b Nội tâm Hộ qua bi kịch tình thương:
Hộ có những suy nghĩ về tình thương rất đúng đắn: “ kẻ mành không phải
là kẻ giẫm lên vai kẻ khác để thoả mãn lòng ích kỉ mà kẻ mạnh là kẻ nâng đỡ
Trang 6người khác trên đôi vai của mình” Với Hộ, tình thương chỉ là một nguyên tắc sống, một lẽ sống cao đẹp, một tiêu chuẩn để xác định tư cách làm người Hắn
có thể hi sinh tình yêu, thứ tình yêu vị kỉ nhưng hắn không thể bỏ lòng thương
Có lẽ hắn nhu nhược hèn nhát, tầm thường nhưng dẫu sao hắn vẫn được coi làm người Phải chọn giữa lí tưởng và tình thương hắn chọn tình thương “ ta đành phí đi một vài năm để kiếm tiền, đến khi Từ có một số vốn con để làm ăn ” Nhưng cuối cùng hắn điên lên vì tiền, điên lên vì con khóc, ốm đau Hắn thấy mình khổ quá, bực bội quá, hắn trở nên cáu gắt Nhiều khi không chịu được hắn
bỏ đi ra phố, vừa đi vừa uất nghẹn hắn nhớ đến một cái gì xa xôi những mộng đẹp ngày xưa Một con người rất đáng yêu đã chẳng là mình nữa.Hắn lắc đầu
tự bảo “ thôi thế là hết, ta đã hỏng, ta đã hỏng đứt rồi”.Hắn quay về với quá khứ nhưng những hồi ức đó càng làm hắn đau hơn, bứt rứt hơn trước cuộc sống hiện tại
Trong nỗi đau đớn đó, Hộ đã trở thành một người chồng vũ phu, một người cha tàn nhẫn rồi sau khi tỉnh rượu ‘hắn bẽn lẽn kêu mình quá chén” xin lỗi vợ con Nhưng rồi hắn lại vi phạm vào những lỗi lầm đó sâu hơn Nhìn dáng nằm của vợ hắn ân hận hắn đã làm được gì cho đời Từ đỡ khổ hay hắn chỉ làm cho người đàn bà đó khổ hơn Hắn khóc “ nước mắt hắn bật ra như nước một quả chanh mà người ta bóp mạnh” Hắn cố nói qua tiếng nấc “ anh chỉ là một thàng khôn nạn” Đây là những giọt nước mắt của tình thương, của sự hối hận, của giây phú xám hối chân thành, và cũng là những giọt nước mắt bất lực.Những giọt nước mắt hối hận ấy đã giữ cho hắn không trượt xuống vực thẳm của cuộc đời tăm tối
Như vậy qua nội tâm ta thấy sự giày vò đến chảy máu trong tâm hồn Hộ, một con người lấy tình thương làm lẽ sống mà hằng ngày lại vi phạm vào nững
lẽ sống của tình thương ấy
Tóm lại qua những dằn vặt trong tâm hồn Hộ ta nhận thấy kiếp sống mòn, sống thừa của người trí hức tiểu tư sản đang quằn quại trước cuộc sống của chế
độ thống trị tthực dân phong kiến Hộ được xây dựng là một phần những suy nghĩ cũng như cuộc sống của Nam Cao Vấn đề lớn mà nhà văn đặt ra ở đay là : trong cuộc sống đó con người phải làm thế nào để giữ gìn được nhân cách và phẩm giá của mình Đó chính là tiếng nói nhân đạo sâu sắc của Nam Cao
1.2 Tác phẩm “Vợ chồng A Phủ” của Tô Hoài
Tác phẩm “Vợ chồng A Phủ” được Tô Hoài viết năm 1952 in trong tập truyện Tây Bắc Truyện viết về hai chặng trong cuộc đời của Mị và A Phủ qua
Trang 7đó thể hiện số phận đau thương của họ cũng như khát vọng vượt lên số phận đau thương
Mị là nhân vật chính của tác phẩm được Tô Hoài thể hiện những diễn biến tâm lí khá tinh tế phức tạp Tâm lí của Mị được thể hiện khá rõ qua hai thời điểm
là đêm tình mùa xuân và đên đông cởi trói cho A Phủ
a Tâm lí của Mị trong đêm tình mùa xuân:
Đó là một năm tết đầy không khí rạo rực của mùa xuân Tết năm ấy Mị lén uống rượu Mị uống ừng ực từng bát như cho hả giận, như muốn nuốt vào lòng căm hận Men say của hơi rượu ngày xuân đưa Mị trở về những ngày xuân thuở trước Mị Như quên đi hiện tại đắng cay để sống với ngày xưa
Và có lẽ đánh thức Mị nhiều hơn cả là âm vang của tiếng sáo gọi bạn tình ngày xuân “Mị nghe tiếng sáo vọng lại tha thiết bồi hồi, rồi Mị thấy phơi phới trở lại trong lòng đột nhiên vui sướng như những đêm ngày trước” Trơng cái nồng nàn của hơi men, trong âm vang thiết tha của tiếng sáo, Mị nhận ra mình còn trẻ, trẻ lắm Mị muốn đi chơi Không còn cô Mị bên tàu ngựa mòn mỏi mà
cô Mị đã thức tỉnh Nhưng đó chỉ là những tác nhân Những tác nhân ấy làm sao
có thể đánh thức tâm hồn Mị nếu như tâm hồn ấy đã chết Những khổ đau của cuộc đời làm cho tâm hồn Mị chai sạn đi nhưng bên trong vẫn âm ỉ ngọn lửa của lòng khao khát được sồng, được hạnh phúc Và những tiếng gọi kia của cuộc đời làm bùng cháy sức sống tiềm tàng ấy
Nhưng lại một lần nữa Mị bị vùi dập Thấy Mị muốn đi chơi, A Sử trói đứng Mị vào cột nhà trong buồng Trong mớ dây trói cay nghiệt ấy, Mị vẫn sống với ngày trước Chỉ đến khi bươc đi theo tiếng sáo như một người mộng du thì
Mị mới đắng cay nhận ra mình bị trói Đời Mị bị trói buộc vào bao nhiêu sợi dây trói hữu hình và vô hình Trước cái thực tại đắng cay ấy, Mị ngày càng câm lặng như con rùa nuôi trong xó cửa, cúi đầu tê tái trong thân phận của kiếp ngựa trâu
b Diễn biến tâm lí Mị trong đêm cởi trói cứu A Phủ
Ban đầu Mị vẫn thản nhiên hơ lửa không có cảm xúc gì, dù đêm nào Mị cũng ra sưởi và nhìn thấy cảnh A Phủ bị trói Bởi vì Mị đã quen với cái khổ của chính mình và của người khác Tâm hồn Mị dường như vô cảm, chai cứng trở lại
“ Nếu A Phủ là cái xác chết cứng ở đấy cũng thể thôi”
Đêm khuya hình ảnh dòng nước mắt lấp lánh bò xuống hai hõm má đã xám đen lại” của A Phủ bỗng khơi dậy trong Mị những hồi ức về quá khứ( cũng
bị trói như thế) về sự độc ác của bọn chúa đất, khơi dậy trong Mị nỗi lo và
Trang 8thương A Phủ “ chỉ đêm mai là người kia phải chết, chết đau, chết đói, chết rét, phải chết” và tự hỏi “ người kia việc gì mà phải chết như thế”
Mị lại tưởng tượng lại nhớ đời mình nghĩ rằng nếu cởi trói cho A Phủ thì
Mị phải thay vào đây nhưng trong tình cảnh này, Mị không thấy sợ và Mị quyết định cắt dây trói cứu A Phủ lặng lẽ cắt nút dây, gỡ hết dây thì hôt hoảng giục A Phủ “đi ngay” rồi Mị nghẹn lại “ đứng lặng trong bóng tối”
Cứu được A Phủ, Mị không chờ người nhà thống lí đến bắt Mị lại sợ Mị vụt chạy ra, đuổi kịp A Phủ “ đã lăn chạy, chạy xuống tới lưng dốc Mị nói, thở trong hơi gío phả lạnh buốt đòi đi thưo A Phủ vì “ ở đây thì chết mất”
Tóm lại trong đêm cởi trói cứu A Phủ diễn biến tâm lí trong Mị rất phức tạp: vừa thờ ơ lãnh đạm, vừa thương thân phận mình và thân phận người, vừa căm giận nhà thống lí độc ác vừa lo sợ khi nghĩ đến cái chết và lại vừa muốn cứu giúp A Phủ, đã dứt khoát dám cứu người nhưng không dám ở lại Hồng Ngài Tất cả những biểu hiện tấm lí và hành động của Mị trong đêm cứu A Phủ đều phù hợp với hoàn cảnh và tính cách của Mị chính tình huống truyện này càng khẳng định tài năng nghệ thuật của Tô Hoài trong việ thống nhất giữa chân
lí nghệ thuật và chân lí đời sống
2 Trong giờ làm văn:
a Lựa chọn nhân vật:
Ở khâu này giáo viên không phải hướng dẫn vì nhân vật cần phân tích đã được quy định ở đề bài
b Xác định nội tâm nhân vật
Cần xác định rõ nội tâm nhân vật được thể hiện trong thời gian, không gian, hoàn cảnh nào
c Phân tích nội tâm nhân vật
Đòi hỏi người phân tích phải khai thác kĩ diễn biến tâm lí nhân vật qua đó tìm hiểu toàn diện về nhân vật quá trình phân tích có thể làm như trong giờ học tác phẩm
C KẾT QUẢ THỰC NGHIỆM
Lớp vận dụng phương pháp cũ là 11A6, phương pháp mới là 11A8, khối 12 thì lớp 12C3 vận dụng phương pháp mới và 12C6 phương pháp cũ
Nhìn vào bảng biểu sau ta thấy:
Lớp vận dụng PP cũ:
Trang 911A6 45 0 0 9 20 26 58 10 22
Lớp vận dụng PP mới:
- Qua thực nghiệm giờ văn và đọc văn ở lớp 11A8 và 12C3 vận dụng phương pháp mới này tôi đã đạt hiệun quả cao hơn so với cách tiếp cận học nhân vật từ khía cạnh khác mà không từ nội tâm nhân vật Số đông học sinh nắm được bài, hiểu được sâu sắc nhân vật mình định chọn
- Khoá học 2006-2009 trong kì thi tốt nghiệp tỉ lệ học sinh dậu tốt nghiệp đạt 100%, số học sinh đậu đại học khối C và khối D là 28/46 em
- Hiện nay tôi được nhà trường phân công dạy lớp 11A8 có nhiều triển vọng tôt về bộ môn Văn chuẩn bị cho kì thi học sinh giỏi tỉnh và kì thi ĐH năm 2011-2012
Trang 10KẾT LUẬN
1 Xuất phát từ yêu cầu mới của công việc giảng dạy lấy học sinh làm trung tâm cho nên việc hướng dẫn học sinh tiếp cận nhân vật từ khía cạnh nội tâm nhân vật trong tác phẩm tự sự ở trường phổ thông không nằm ngoài mục đích này Việc làm này sẽ có tác dụng nâng cao hiệu quả dạy và học của thầy và trò
2 Đề tài này không phải là một hướng đi mới mà chỉ là một phương pháp cụ thể hoá vấn đề khám phá tư tưởng chủ đề của tác phẩm một cách đúng đắn, hiệu quả cạo
3 Tuy nhiên nội tâm nhân vật không phải là yếu tố duy nhất để thể hiện nhân vật, cho nên khi phân tích nhân vật không được xem nhẹ các yếu tố khác như ngoại hình, ngôn ngữ, hành động Có như vậy nhân vật mới được hiện lên một cách toàn diện hơn
4 Với điều kiện thời gian ngắn trình độ bản thân có hạn chắc chắn đề tài này còn nhiều hạn chế Với tâm huyết và tấm lòng của mình, tôi muốn đóng góp cho công việc dạy học một đề tài nhỏ để nâng cao hiệu quả dạy học Rất mong được sự chỉ dẫn, góp ý và đồng cảm của đồng nghiệp và bạn đọc
Yên Định, tháng 4 năm 2011
Người viết Đặng Ngọc Tĩnh