Rèn luyện kỹ năng mở bài trong văn nghị luận

Đối với học sinh, một trong những vấn đề bối rối khi viết văn nghị luận là phần mở bài.. Với mong muốn có thể giúp các em làm tốt bài văn nghị luận, bằng kinhnghiệm tích lũy và sách vở

IV Phương pháp nghiên cứu ……… trang 3

B Giải quyết vấn đề: ……… … trang 5

I Phương pháp mở bài ……… … …trang 5

II Qúa trình thực nghiệm……… ……… trang 10III Kết quả đạt được……… …… trang 13

I Lí do chọn đề tài:

Văn nghị luận là một trong những kiểu văn bản quan trọng và phổ biến trong đời sống xó hội cũng như trong trường học, đặc biệt là ở trường THPT Viết văn nghị luận nhằm rốn luyện tư duy, năng lực biểu đạt những quan điểm, những tư tưởng sõu sắc trong đời sống xó hội Tuy nhiờn viết văn nghị luõn lạikhụng phải là chuyện dễ dàng Để viết cho hay, cho đỳng, cho cú sức thuyết phục thỡ lại càng khú Chớnh vỡ vậy cú rất nhiều em yờu thớch văn chương nhưng khi bắt tay vào làm bài văn lại rất lỳng tỳng, khụng biết bắt đầu từ đõu

và làm cho cỏc em ngày càng xa lỏnh văn chương Đối với học sinh, một trong những vấn đề bối rối khi viết văn nghị luận là phần mở bài Tuy đõy khụng phải là phần trọng tõm của bài văn nhưng nú là phần khụng thể thiếu, làphần “hồn” của bài văn nghị luận Đọc phần mở bài, giỏo viờn cú thể nhận biết trỡnh độ, năng khiếu viết văn của học sinh, cú thể đỏnh giỏ năng lực học văn của học sinh

Khụng phải khụng cú lớ khi cú ý kiến cho rằng: " Văn hay chỉ cần đọc mở bài" Tất nhiờn nếu chỉ đọc mở bài thỡ khụng thể đỏnh giỏ được toàn bộ bài văn Nhưng quả thật, mở bài cú tầm quan trọng thực sự đối với người viết.Người ta thường núi: “ vạn sự khởi đầu nan”, khi viết bài văn cú được một mởbài hay, tự nhiờn “ dũng văn như được khơi chảy, tuụn trào Mở bài lỳng tỳng, trục trặc….sẽ khiến bài viết thiếu sinh khớ, văn phong khụng liền mạch,

ý tứ sẽ trở nờn rời rạc…

Cú một thực tế là đa số học sinh khi viết bài văn đó mất rất nhiều thờigian vào việc mở bài Thế nhưng kết quả vẫn khụng cú được một mở bài hay,hấp dẫn như mong muốn Mất nhiều thời gian vào khõu mở bài để cuối cựngphần sau của bài viết thường sơ sài, chiếu lệ…Chớnh vỡ thế cần rốn luyện kỹnăng mở bài để cỏc em đỡ lỳng tỳng, đỡ mất nhiều thời gian mà vẫn cú đượcmột mở bài hay, hấp dẫn

Với mong muốn có thể giúp các em làm tốt bài văn nghị luận, bằng kinhnghiệm tích lũy và sách vở đọc được, qua quá trình tìm tòi, học hỏi các đồngnghiệp, đặc biệt là qua thực tế giảng dạy ở trường THPT Trần Ân Chiêm, tôi xin mạnh dạn đưa ra một vài ý kiến nhỏ về việc : Rèn luyện kỹ năng mởbài trong văn nghị luận.

II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU:

Chọn đề tài “ Rèn luyện kỹ năng mở bài trong văn nghị luận”, trước hếttôi muốn giúp học sinh hiểu rõ mục đích và nhiệm vụ của phần mở bài để từ

đó rèn luyện kỹ năng mở bài nhằm nâng cao chất lượng của bài làm văn đồngthời tạo cho các em hứng thú viết văn cũng như hứng thú học bộ môn Ngữvăn

III ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU:

- Đối tượng nghiên cứu chung: Học sinh bậc THPT

- Đối tượng nghiên cứu cụ thể:

+ Học sinh lớp 12B4- Trường THPT Trần Ân Chiêm

+ Học sinh lớp 11C5- Trường THPT Trần Ân Chiêm

+ Học sinh lớp 11C9- Trường THPT Trần Ân Chiêm

IV PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU:

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp nghiên cứu sản phẩm: bài kiểm tra, bài thi học kỳ của họcsinh…

- Khảo sát chất lượng và năng lực nhận biết, vận dụng của học sinh để tìm

ra những điểm yếu kém của học sinh trong khâu mở bài

- Phương pháp thể nghiệm : Đưa ra các dạng bài tập cho học sinh làm Từkết quả bài làm của học sinh để phân tích, khẳng định khả năng thực thi của

đề tài

B GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I PHƯƠNG PHÁP MỞ BÀI

1 Mục đích và yêu cầu của mở bài:

- Trước hết muốn mở bài hay cần hiểu rõ mục đích của mở bài Mụcđích của phần mở bài là nhằm giới thiệu vấn đề mà mình sẽ viết, sẽ trao đổi,

sẽ bàn bạc trong bài viết Vì thế, khi viết mở bài thưc chất là trả lời câu hỏi : ở

bài viết này mình định viết về điều gì?, định bàn bạc vấn đề gì ?

- Mở bài là chìa khóa cho toàn bộ bài văn, cũng giống như một đoạn vănhoàn chỉnh, đoạn văn mở bài thường có 3 phần: Phần mở đầu đoạn, phần giữađoạn và phần cuối đoạn

+ Phần mở đầu đoạn nêu những câu dẫn dắt Đó có thể là những lờivăn của mình, có thể là một câu thơ, đoạn văn của một tác giả, có thể là mộtcâu chuyện nhỏ, một câu nói nổi tiếng của một nhà phê bình hay một nhà vănhoá nào đó…Tuy nhiên nội dung câu dẫn phải gần gũi và có liên quan đếnvấn đề chính mà bài văn sẽ đề cập tới

+ Phần giữa đoạn nêu vấn đề chính của bài viết Vấn đề chính này cóthể đã nêu rõ trong đề bài, có thể người viết phải tự rút ra, tự khái quát và nêulên

+ Phần cuối đoạn mở bài thường nêu giới hạn vấn đề và phạm vi tưliệu mà bài viết sẽ trình bày Phần này thường đã nêu rõ trong đề bài nênngười viết chỉ cần nêu lại yêu cầu, đoạn trích, câu trích ở đề bài

- Mở bài đúng, trúng và hay Khi được hỏi : Nếu thời gian cho một bài văn

là 90 phút, em mất bao lâu để viết phần mở bài? Không ít học sinh đã thúnhận: “có khi em mất gần tiết cho một cái mở bài” Như vậy, thời gian còn lại

để hoàn chỉnh phần thân bài và kết luận là điều không thể Vì thế cần có mộtmở bài đúng, trúng và hay mà không mất quá nhiều thời gian

+ Một mở bài được xem là đúng khi nó nêu đúng vấn đề đặt ra trong đềbài Nếu đề bài yêu cầu giải thích, chứng minh, phân tích hay bình luận một ýkiến thì phải dẫn lại nguyên văn ý kiến đó trong phần mở bài + Trúng là khi mở bài gọi tên đúng, chính xác vấn đề mà đề bài yêucầu Chỉ nêu những ý khái quát, tuyệt đối không lấn sang phần thân bài, giảnggiải minh họa hay nhận xét ý kiến trong phần mở bài

+ Mở bài hay là khi nó kết được cả hai yếu tố đúng, trúng và đạt được

sự lôi cuốn, gợi mở (Để không quá tốn thời gian cho phần mở bài, đặc biệt là trong các kỳ thi quan trọng, học sinh có thể chuẩn bị sẵn một số hướng mở bài cho từng dạng đề Chuẩn bị sẵn vài ý kiến nhận định của các nhà phê bình văn học… về một số vấn đề lớn (VD: chủ đề nhân đạo, hiện thực trong các tácphẩm, trong từng giai đoạn…) hoặc những nhận định chung về các tác phẩm, tác giả Những tư liệu này sẽ là nguyên liệu sẵn có giúp các em không phải lúng túng khi bắt đầu làm bài)

2 Chọn cách mở bài dễ viết nhất

Trên cơ sở nắm vững mục đích, yêu cầu của mở bài, tùy vào dụng ý của người viết để lựa chọn cách mở bài.Phần mở bài trong văn nghị luận là phần đặt vấn đề, thông thường có hai cách:

a Mở bài trực tiếp :

Là cách đi thẳng vào vấn đề cần nghị luận Nghĩa là sau khi đã tìm hiểu

đề và tìm được vấn đề trọng tâm của bài nghị luận, ta nêu thẳng vấn đề đó ra bằng một luận điểm rõ ràng Tuy nhiên khi mở bài trực tiếp, ta cũng phải trìnhbày cho đủ ý, không nói thiếu nhưng cũng không nên nói hết nội dung, phải đáp ứng đủ các yêu cầu của một phần mở bài

VD1:

- Đề bài: Bình luận câu tục ngữ: “Trăm hay không bằng tay quen”

- Mở bài: Bàn về mối quan hệ giữa lí thuyết và thực hành, tục ngữ ta có câu:

“Trăm hay không bằng tay quen” Nhận định ấy của câu tục ngữ có đúng hoàntoàn hay không ?

huống độc đáo Truyện ngắn “Vợ nhặt” của Kim Lân cũng thể hiện đặc điểm này và bộc lộ ngay ở nhan đề tác phẩm.

Mở bài 2: Truyện ngắn Vợ nhặt của nhà văn Kim Lân (rút từ tập Con chó

xấu xí- 1962) hấp dẫn người đọc không chỉ bởi giá trị nhân đạo sâu sắc mà

còn bởi tác giả đã xây dựng được một tình huống truyện độc đáo,éo le Phân

tích truyện Vợ nhặt ta sẽ thấy được cái tình và cái tài đó của Kim Lân

b Mở bài gián tiếp:

Mở bài gián tiếp thường bắt đầu từ một khía cạnh liên quan đến vấn đề cần nghị luận, tức là người viết dẫn dắt vào đề bằng cách nêu lên những ý có liên quan gần gũi đến luận đề (vấn đề cần nghị luận) để gây sự chú ý cho người đọc sau đó mới dẫn dắt một cách khéo léo và có liên kết đến luận đề

Để bài viết có không khí tự nhiên và có chất văn, người ta thường mở bài theokiểu gián tiếp Có nhiều cách mở bài gián tiếp nhưng tựu trung có 4 cách cơ bản: Diễn dịch, quy nạp, tương liên, đối lập

b.1) Kiểu diễn dịch

Dẫn dắt vào đề theo kiểu diễn dịch người viết phải nêu ra những ý khái quát hơn, bao trùm vấn đề đặt ra trong đề bài rồi thu hẹp lại dần,sau cùng bắt vào vấn đề của đề bài

VD: Với đề nghị luận văn học: Một thế giới Kinh Bắc với truyền thống văn

hoá nghệ thuật lâu đời, với một vẻ đẹp cổ kính trong “Bên kia sông Đuống” của Hoàng Cầm Ta có thể mở bài như sau:

Sinh ra và lớn lên trên quê hương quan họ với những làn điệu dân ca ngọt ngào đằm thắm đã vun đắp cho khả năng thơ đặc biệt của Hoàng Cầm thêm tỏa sáng Mảnh đất Kinh Bắc cổ kính không chỉ là nơi ông chào đời mà còn là nơi ông gắn bó máu thịt với từng cảnh vật, với mỗi con người, với những giá trị văn hoá tinh thần hàng ngàn đời của ông cha để lại Chẳng phải

vì thế mà hình ảnh quê hương Kinh Bắc đã từng trăn trở không biết bao nhiêu

lần trong thơ Hoàng Cầm mà đỉnh cao là “Bên kia sông Đuống” Bài thơ đượcsáng tác trong giờ phút thăng hoa của cảm xúc nhớ thuơng về miền quê đã xa.

VD: Bình luận câu tục ngữ: “ Tốt gỗ hơn tốt nước sơn”

Mở bài: Trong cuộc sống, chúng ta thường phải đứng trước một sự lựa chon:

chon người, chọn vật, v.v…Chúng ta thường gặp những tình huống rất khó quyết định bởi vì không thiếu những cảnh: người đẹp mà kém, người giỏi thì lại không đẹp, vật đẹp nhưng lại không bền…Đối với nhừng trường hợp như thế, dân gian ta có lời khuyên qua câu tục ngữ: “Tốt gỗ hơn tốt nước sơn”

b.3) Kiểu tương liên:

Với kiểu này ta bắt đầu bằng cách nêu lên một ý, một sự việc tương tự,

có liên quan với ý của luận đề,có tác dụng gợi ra một sự liên tưởng rồi từ đó

mà chuyển sang đề

VD: Bình giảng đoạn thơ: ”Bao giờ về bên kia sông Đuống/ Anh lại tìm em/

Em mặc yếm thắm/ Em thắt lụa hồng/ Em đi trẩy hội non sông/ Cười mê ánh sáng muôn lòng xuân xanh” (“Bên kia sông Đuống” - Hoàng Cầm)

Mở bài: Nếu Sông Lô của Văn Cao là một trường ca bằng nhạc về con sông

miền quê trung du thời chống Pháp thì “Bên kia sông Đuống” của Hoàng Cầmcũng được coi là trường ca bằng thơ về con sông của miền quê Kinh Bắc Viếttác phẩm này, Hoàng Cầm muốn gửi gắm tất cả cảm xúc mãnh liệt của mình

Đó vừa là niềm tự hào kiêu hãnh trước những vẻ đẹp của quê hương, vừa là nỗi xót xa căm giận trào sôi trước cảnh quê hương bị giặc tàn phá Nhà thơ đã tái hiên lại chân thực, sinh động bức tranh cuộc sống, thiên nhiên con người

Kinh Bắc một thời máu lửa một thời hoà bình Đoạn thơ cuối bài cho người đọc một hình ảnh đẹp về Kinh Bắc trong tương lai chiến thăng qua dự cảm đầy tin tưởng của Hoàng Cầm.

b.4) Kiểu đối lập:

Người viết thường nêu lên những ý trái ngược với ý của luận đề rồi lấy

đó làm cớ để chuyển sang vấn đề cần nghị luận

VD: Suy nghĩ của anh (chị) từ ý nghĩa của câu chuyên “Hoa hồng tặng mẹ”

(Sgk 12 tập 1, trang 220)

Mở bài: Có nhà thơ từng than thở “Nhạy cảm quá đôi khi thành nghiệt ngã”,

nhưng sự vô tình mới là điều nghiệt ngã thật sự Trong cuộc sống phức tạp này mải hướng đến những điều to tát mà con người thường vô tình vô tình trước những điều tưởng chừng như vô cùng đơn giản của cuộc sống Chính những điều tưởng như giản đơn ấy lại là một phần quan trong làm nên ý nghĩacuộc sống này Sự vô tâm có thể biến một người tốt thành kẻ xấu, sự vô tình của người này có thể tạo nên nỗi đau, sự thất vọng cho người khác, nhất là giữa những người than Câu chuyện “Hoa hồng tặng mẹ” là câu chuyện hay cảm động về tình mẫu tử Nhưng ý nghĩa của câu chuyện không dừng lại ở việc gợi ca lòng hiếu thảo của cô bé nghèo với người mẹ quá cố của mình Câu chuyện là bài học có ý nghĩa nhân sinh mà mồi người đọc có thể phát hiện ở đó những giá trị khác nhau

3 Một số vấn đề cần tránh khi m ở bài

Khi mở bài cần chú ý:

- Tránh nêu vấn đề quá dài dòng,dẫn dắt vòng vo, dẫn quá xa ý chính cần nêu, nói mãi, viết mãi mà vẫn chưa thấy vấn đề chính cần bàn là gì

- Tránh dẫn dắt ý không liên quan gì đến vấn đề trọng tâm sẽ nêu ở phần giữa của đoạn mở bài

- Tránh sa vào nêu những chi tiết cụ thể, những điều lẽ ra chỉ trình bày ở phần thân bài.

4 Một mở bài hay cần phải :

- Ngắn gọn: Dẫn dắt ngắn gọn, nêu vấn đề chính ngắn gọn và giới hạn vấn đề ngắn gọn

- Đầy đủ: Đọc xong mở bài, người đọc biết được các thông tin cơ bản như: bài viết về vấn đề gì, trong phạm vi nào, thao tác chính được vận dụng đểlàm sáng tỏ vấn đề ở đây là gì…

- Độc đáo: Mở bài phải gây được sự chú ý của người đọc về vấn đề mình sẽ viết

- Tự nhiên :Giản dị, tự nhiên, tránh vụng về, gượng ép dễ gây cho ngườiđọc khó chịu bởi sự giả tạo

1 Thực trạng ban đầu

Khi chưa áp dụng SKKN này, tôi đã tiến hành quan sát, nghiên cứu bàikiểm tra thường xuyên, bài kểm tra định kì và bài thi học kì của học sinh ở balớp thuộc ba đối tượng khác nhau, đó là :

- Đề bài: Cảm nhận của anh ( chị) về bài thơ Tràng giang của Huy Cận

- Bài làm 1: Bài thơ Tràng giang được thể hiện qua hai khổ thơ đầu nói về

cảnh sông Hồng Nếu ai mới đọc có thể nhầm bài thơ thuần tuý tả cảnh thiênnhiên nhưng ngẫm ra thi mới thấy được điều tác giả muốn nói đến không phải

là cái vô hình, vĩnh viễn, Bài thơ Tràng giang là nỗi niềm xa vắng mênh

mông

(Trích bài viết của học sinh Vũ Thu Hường- Lớp 11C9 )

- Bài làm 2: Huy Cận ( 1919- 2005) tên thật là Cù Huy Cận, xuất thân trong

một gia đình nhà nho nghèo ở làng Ân Phú, huyện Hương Sơn Bản thân là

người thông minh, cần cù, điềm đạm Ông từng giữ những chức vụ quan trọngnhư thứ trưởng Bộ văn hoá Huy Cận vừa là nhà thơ mới nổi tiếng vừa là nhàthơ cách mạng Từ hồi còn đi học thì ông đã bắt đầu làm thơ nhưng nổi tiếng

nhất là bài thơ Tràng giang được viết vào năm 1939 và được rút ra rừ tập Lửa

thiêng

(Trích bài viết của học sinh Trịnh Văn Tuấn- Lớp 11C5)

b Mở bài 2:

- Đề bài: Phân tích bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người của nhân vật Chí Phèo

trong tác phẩm cùng tên của nhà văn Nam Cao Từ đó nêu lên giá trị nhân đạosâu sắc và mới mẻ của Nam Cao

- Bài làm 1: Nam Cao là nhà văn xuất sắc của nền văn học Việt Nam Ông

viết rất nhiều tác phẩm, tiêu biểu như Đời thừa, Trăng sáng, Lão Hạc Nhưng

có lẽ nổi tiếng hơn cả là tác phẩm Chí Phèo Đọc tác phẩm ta nhận thấy bi

kịch bị cự tuyệt quyền làm người của nhân vật Chí Phèo

(Trích bài viết của học sinh Lê Thị Hoa- Lớp 11C5)

- Bài làm 2: Ai đã từng đọc truyện ngắn Chí Phèo chắc hẳn không thể nào

quên được nhân vật Chí Phèo Trước đây người đọc đã từng rơi nước mắt

trước nhân vật chị Dậu trong tác phẩm Tắt đèn của Ngô Tất Tố Nhưng giờ

đây người đọc còn phải rơi nước mắt nhiều hơn nữa vì nhân vật Chí Phèo của Nam Cao Đó là một nhân vật điển hình cho nỗi khổ của người nông dân Việt

Nam trước cách mạng tháng tám Chí Phèo đã phải bán đi cả nhân hình lẫn nhân tính của mình để sống nhưng cuối cùng vẫn phải chết Đó chính là bi kịch bị cự tuyệt quyền làm người của Chí

(Trích bài viết của học sinh Trịnh Hoàng Loan- Lớp 11C9)

c Mở bài 3:

- Đề bài: Cảm nhận của anh ( chi) về vẻ đẹp của bài thơ Sóng- Xuân Quỳnh

- Bài làm 1: “ Làm sao sống được mà không yêu

Không nhớ không thương một kẻ nào”

Đúng thế, tạo hoá đã ban tặng cho con người một trái tim hồng để hướngmình đến với khát vọng của tình yêu Và để luôn “ bồi hồi trong ngực trẻ” đểđam mê, khát vọng tình yêu Và cũng từ đó có biết bao nhiêu bài thơ tình yêuđẹp đến huyền diệu mà không có điểm dừng Nhưng mỗi chúng ta hãy đến với

bài thơ Sóng của Xuân Quỳnh, ở đó có một người thấy được khát vọng tình

yêu và vẻ đẹp của con người, nhất là tình yêu của người phụ nữ quả bí ẩn biếtbao

(Trích bài viết của học sinh Nguyễn Văn Tính- Lớp 12B4)

- Bài làm 2: Nếu Xuân Diệu được mệnh danh là ông hoàng của thơ tình thì

Xuân Quỳnh lại được mệnh danh là nữ hoàng của thơ tình Thật vậy, tình yêuluôn là đề tài được rất nhiều nhà văn nhà thơ khám phá Với Xuân Quỳnh có

lẽ Sóng là một trong những tác phẩm tiêu biểu, xuất sắc của vần thơ trữ tình.

(Trích bài viết của học sinh Nguyễn Thị Hậu- Lớp 12B4)

d Mở bài 4:

- Đề bài: Phân tích hình tượng sông Đà trong tuỳ bút Người lái đò sông Đà

của Nguyễn Tuân

- Bài làm 1: Trước cách mạng Nguyễn Tuân nổi tiếng với tác phẩm Chữ

người tử tù, sau cách mạng ông nổi tiếng nhất với tác phẩm Người lái đò sông