Thế giới nhân vật trong tác phẩm Bỏ trốn của Phan Thị Thanh Nhàn

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA GIÁO DỤC MẦM NON ====== LÊ THỊ HUYỀN THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM BỎ TRỐN CỦA PHAN THỊ THANH NHÀN KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyên ngà

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA GIÁO DỤC MẦM NON

======

LÊ THỊ HUYỀN

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM

BỎ TRỐN CỦA PHAN THỊ THANH NHÀN

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học thiếu nhi

Người hướng dẫn khoa học

TS DƯƠNG THỊ THÚY HẰNG

HÀ NỘI - 2017

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn sâu sắc tới TS Dương Thị Thúy Hằng người

đã giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành Khóa luận

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới gia đình, bạn bè đã quan tâm động viên, khích lệ, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu

Mặc dù đã nỗ lực cố gắng song do thời gian không nhiều, năng lực bản thân có hạn nên khóa luận chắc chắn còn nhiều thiếu sót Kính mong nhận được

sự lượng thứ và góp ý chân thành của các thầy cô giáo và các bạn để được học hỏi và rút kinh nghiệm cho những công trình sau

Hà Nội, ngày 26 tháng 4 năm 2017

Sinh viên

Lê Thị Huyền

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là đề tài khóa luận là kết quả nghiên cứu của riêng tôi Những gì được triển khai trong khóa luận không trùng khít với bất cứ một công trình nghiên cứu của tác giả nào đã được công bố trước đó Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 26 tháng 4 năm 2017

Sinh viên

Lê Thị Huyền

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 2

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 4

4.1 Đối tượng nghiên cứu 4

4.2 Phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Bố cục khóa luận 5

CHƯƠNG 1 HỆ THỐNG NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM BỎ TRỐN 6

1.1 Vài nét về tác giả Phan Thị Thanh Nhàn và tác phẩm Bỏ trốn 6

1.1.1 Tác giả Phan Thị Thanh Nhàn 6

1.1.2 Tác phẩm Bỏ trốn 8

1.2 Hệ thống nhân vật 9

1.2.1 Những kiếp người bất hạnh 10

1.2.2 Những nhân vật giàu lòng nhân ái 19

1.2.3 Những nhân vật tha hóa về nhân cách 25

CHƯƠNG 2 NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM BỎ TRỐN 31

2.1 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình 31

2.2 Nghệ thuật miêu tả hành động 34

2.3 Nghệ thuật miêu tả nội tâm 38

2.4 Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ nhân vật 40

2.4.1 Nghệ thuật đối thoại 40

2.4.2 Ngôn ngữ độc thoại 46

KẾT LUẬN 49

TÀI LIỆU THAM KHẢO 50

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 M Gocki đã từng nói “Văn học là nhân học” Văn học đóng vai trò là

chiếc chìa khóa mở cánh cửa đưa con người tới những chân trời rộng lớn Hơn thế nữa, những tác phẩm văn học chân chính còn đóng góp một phần to lớn trong việc bồi đắp, nuôi dưỡng tình cảm trong tâm hồn con trẻ Trên thực tế, trẻ

em lớn lên không chỉ bằng những câu hát ru “À ơi” ngọt ngào đằm thắm, hay những câu chuyện cổ tích với những yếu tố kì ảo, huyền bí Trẻ còn cần được tiếp xúc với những câu chuyện mang nội dung gần gũi, đời thường, quen thuộc tồn tại ngay trong cuộc sống xung quanh trẻ Những câu chuyện này có thể đến với trẻ thông qua con đường mẹ đọc con nghe, bà đọc cháu nghe… Từ đây, thế giới tinh thần của trẻ sẽ được mở rộng và phong phú hơn

1.2 Tác giả Phan Thị Thanh Nhàn trưởng thành trong kháng chiến chống

Mỹ cùng thời với Xuân Quỳnh, Lâm Thị Mĩ Dạ,Ý Nhi Tên tuổi bà gắn với bài

thơ nổi tiếng Hương thầm đã được phổ nhạc Bên cạnh đó, bà còn được biết

đến với những đóng góp trong mảng sáng tác cho trẻ em, với các tác phẩm:

Xóm đê ngày ấy, Tuổi trăng rằm, Bỏ trốn và gần đây là Học trò lớp chín…

Nếu nhà thơ Xuân Quỳnh viết văn làm thơ cho trẻ em trước hết là viết cho chính những đứa con - tình yêu máu thịt của mình thì tác giả Phan Thị Thanh Nhàn viết văn làm thơ cho trẻ em lại bởi sự không may của số phận cô đơn thiếu vắng tiếng bi bô trẻ nhỏ trong căn nhà của bà Nhà thơ đã tìm đến trang văn cho trẻ em như để giãi bày, như để tìm một sự chia sẻ ấm áp trong lành giữa cảnh đời còn nhiều nỗi khổ đau Dù trong thời bình nhưng nỗi bất hạnh, vất vả luôn đe dọa, rình rập cuộc sống của các gia đình, ập xuống mái đầu con trẻ Phan Thị Thanh Nhàn đã không ngần ngại sử dụng ngòi bút chân thực của mình miêu tả những cảnh đời bất hạnh, những số phận bèo bọt trong xã hội, những kế sinh nhai đến khó tin Chính bởi lẽ đó, ở mảng sáng tác cho trẻ em, Phan Thị

Thanh Nhàn ghi dấu ấn khá sâu đậm Truyện Bỏ trốn là một minh chứng tiêu

biểu

Tác phẩm Bỏ trốn ra đời khi đất nước đang trong thời kỳ đổi mới cả đất

nước đang chuyển mình tham gia công cuộc đổi mới, mọi thứ bắt đầu thay da đổi thịt Số phận cá nhân của con người đặc biệt là trẻ nhỏ ngày càng được chú

ý Bỏ trốn là một câu chuyện xúc động lấy đi những giọt nước mắt đồng cảm

của bạn đọc Câu chuyện còn có ý nghĩa sâu sắc trong việc giáo dục trẻ em biết yêu thương, chia sẻ, cảm thông với bạn bè, những người có hoàn cảnh khó khăn trong cuộc sống, đồng thời dạy trẻ biết quan tâm, yêu thương, và dành tình cảm

đặc biệt đối với các thành viên trong gia đình mình Có thể nói, truyện dài Bỏ

trốn đã thể hiện được tài năng, sự sáng tạo cá tính đặc biệt cũng như những tình

cảm của Phan Thị Thanh Nhàn dành cho trẻ em Phải là một người có trái tim giàu lòng nhân ái và am hiểu tâm lí trẻ thơ thì tác giả mới tái hiện được một cách chân thực số phận bất hạnh, éo le của nhân vật bé Thi Tác phẩm một lần nữa khẳng định giá trị, chỗ đứng trong lòng bạn đọc nói riêng và trên văn đàn Việt Nam nói riêng

Giá trị của tác phẩm Bỏ trốn đã được khẳng định ngay khi mới ra đời

bằng giải A (một trong ba giải A) ở Cuộc vận động sáng tác cho thiếu nhi 1993

-1995 (nhà xuất bản Kim Đồng) Sau đó, tác phẩm đã được dựng thành phim Bỏ

trốn - một bộ phim ít ỏi thành công về đề tài trẻ em

Việc tìm hiểu thế giới nhân vật trong tác phẩm Bỏ trốn sẽ giúp chúng tôi

hiểu sâu hơn về thế giới nghệ thuật của tác phẩm, đồng thời phục vụ một phần cho quá trình công tác sau này của chúng tôi

Trên cơ sở đó, chúng tôi lựa chọn đề tài khóa luận: “Thế giới nhân vật

trong tác phẩm Bỏ trốn của Phan Thị Thanh Nhàn”

2 Lịch sử nghiên cứu

Từ khi bắt đầu cầm bút cho đến giờ, dù đã thất thập lai hi, nhìn chung, Phan Thị Thanh Nhàn luôn nhận được sự trìu mến, ưu ái từ phía độc giả và giới phê bình Cũng dễ hiểu, dù ở thơ hay truyện, dù viết văn hay làm báo, chúng ta đều dễ dàng bắt gặp một ngòi bút thông minh và đôn hậu, ân tình; một tâm hồn

dung dị, dễ cảm, dễ thấu Tác giả Vũ Quần Phương đã rất sâu sắc khi cho rằng:

“Tình cảm chín dần trong nỗi thấm thía nội tâm Bước tiến của Thanh Nhàn

song hành với sự lịch lãm từng trải và sự lao động kiên trì của bà Thanh Nhàn ngày càng lặn sâu vào lòng mình, mạnh dạn mà cũng khá nhuần nhuyễn bộc lộ nỗi riêng tư rất cá thể trước cuộc đời”

Bàn về văn xuôi Phan Thị Thanh Nhàn, dù số lượng bài viết ít ỏi hơn nhưng các nhà nghiên cứu, phê bình, các độc giả cũng đã dành cho bà một tình cảm trân trọng, trìu mến không kém Chúng tôi xin điểm qua một số những bài viết, ý kiến tiêu biểu hơn cả

Trên báo Văn nghệ quân đội, nhà nghiên cứu Lã Thị Bắc Lý đã dành

những tình cảm đặc biệt đối với tác phẩm Bỏ trốn của Phan Thị Thanh Nhàn

Tác phẩm được liệt kê là một trong những thành công lớn trong mảng văn học

thiếu nhi Việt Nam từ đầu đổi mới PGS TS Lã Thị Bắc Lý viết “Sự đổ vỡ của

mô hình truyền thống - gia đình ba thế hệ sống vui vầy đầm ấm - cùng sự khắc nghiệt của nền kinh tế thị trường ảnh hưởng không ít tới cuộc sống của mỗi cá nhân, đặc biệt là đời sống trẻ em”

Nhà văn Lê Phương Liên cũng hơn một lần lần xao xuyến trước trang văn

viết cho trẻ em của Phan Thị Thanh Nhàn “Nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn viết

văn và làm thơ cho thiếu nhi bởi sự không may của số phận cô đơn thiếu vắng tiếng bi bô trẻ nhỏ trong căn nhà của chị Nhà thơ đã tìm đến trang văn cho trẻ

em để giãi bày, như để tìm một sự chia sẻ ấm áp trong lành giữa cảnh đời còn nhiều nỗi khổ đau Bước vào làng văn Việt Nam chị Nhàn dường như đã dành nhiều tình cảm sâu sắc và chân thành cho những số phận bất hạnh, vất vưởng nghèo khó, cùng cực tồn tại cận kề ngay tại thủ đô Hà Nội văn minh sang trọng Truyện Bỏ trốn chính là một sự thành công của nhà thơ Phan Thị Thanh Nhàn trong mảng đề tài ấy và là một đóng góp đáng kể cho văn xuôi dành cho thiếu nhi Việt Nam”

Trên tạp chí Nhà văn Thành phố Hồ Chí Minh, nhà thơ Nguyễn Thị Hồng Ngát đánh giá cao những nỗ lực của Phan Thị Thanh Nhàn: “Chị còn viết rất

nhiều truyện cho thiếu nhi mà truyện nào cũng rất đặc sắc như Xóm đê ngày

ấy, Bỏ trốn, Tuổi trăng rằm Đặc biệt truyện dài Bỏ trốn được giải A cuộc thi

viết cho thiếu nhi của NXB Kim Đồng năm 1995 của chị đã được Hãng phim truyện Việt Nam đưa lên thành bộ phim truyện nhựa rất xúc động do đạo diễn Phạm Nhuệ Giang dàn dựng Và người viết bài này đã “có công” phát hiện, giới thiệu để Hãng phim đưa vào sản xuất và làm biên tập cho bộ phim”

Có thể nói, tác phẩm Bỏ trốn đã nhận được quan tâm từ khá nhiều nhà

phê bình nghiên cứu và độc giả Điều này cho thấy chỗ đứng nhất định của tác phẩm trong dòng chảy văn học trẻ em Việt Nam Tuy nhiên, các bài viết mới chỉ dừng lại ở việc nêu nhận định hoặc phân tích một vài ví dụ tiêu biểu Cho đến nay, trong số các công trình nghiên cứu chúng tôi tập hợp, chưa có một

công trình nào tìm hiểu sâu về những vấn đề cụ thể trong tác phẩm Bỏ trốn

Trên cơ sở đó, chúng tôi đi vào tìm hiểu thế giới nhân vật trong tác phẩm này, với quan niệm cho rằng việc khám phá về thế giới nhân vật sẽ là tiền đề quan trọng để khám phá thế giới nghệ thuật của tác phẩm

3 Mục đích nghiên cứu

Trong phạm vi khóa luận, chúng tôi bước đầu chỉ ra những đặc điểm cơ

bản về thế giới nhân vật của truyện dài Bỏ trốn Từ đây, chúng tôi muốn khẳng

định rằng, thế giới nhân vật là một trong những yếu tố quan trọng góp phần làm nên thành công của tác phẩm Thông qua thế giới nhân vật, giá trị giáo dục của tác phẩm cũng được thể hiện

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Khóa luận tìm hiểu thế giới nhân vật trong tác phẩm Bỏ trốn của Phan

Thị Thanh Nhàn

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của khóa luận là truyện dài Bỏ trốn của Phan Thị

Thanh Nhàn

5 Phương pháp nghiên cứu

Một số phương pháp được chúng tôi sử dụng chủ yếu trong khóa luận

Ngoài Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung khóa luận Thế giới

nhân vật trong tác phẩm Bỏ trốn của Phan Thị Thanh Nhàn gồm 2 chương:

Chương 1: Hệ thống nhân vật trong tác phẩm Bỏ trốn

Chương 2: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tác phẩm Bỏ trốn

CHƯƠNG 1

HỆ THỐNG NHÂN VẬT TRONG TÁC PHẨM BỎ TRỐN

1.1 Vài nét về tác giả Phan Thị Thanh Nhàn và tác phẩm Bỏ trốn

1.1.1 Tác giả Phan Thị Thanh Nhàn

Phan Thị Thanh Nhàn sinh ngày 9/8/1943 tại phường Tứ Liên, quận Tây

Hồ, Hà Nội Bà là Đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam, hội viên Hội Nhà văn Việt Nam Phan Thị Thanh Nhàn từng theo học khoa báo chí trường Tuyên giáo Trung ương, khóa 5 lớp bồi dưỡng những người viết văn trẻ Hội Nhà văn Việt Nam, khóa cao học dành cho các nhà văn trẻ Việt Nam tại học viện Gorky (Liên Xô) Phan Thị Thanh Nhàn làm thơ từ sớm, đầu thập niên 1960 đã có thơ đăng

báo Năm 1969, bài thơ Hương thầm của bà đoạt giải nhì cuộc thi thơ của

báo Văn nghệ Ngoài làm thơ, bà còn viết báo, truyện ngắn, truyện cho trẻ em

Có thể nói dù ở mảng đề tài nào, Phan Thị Thanh Nhàn cũng gặt hái được những thành công nhất định

Phan Thị Thanh Nhàn kết hôn với nhà thơ Thi Nhị (đã mất năm 1979) Hiện nay, bà sống tại Hà Nội

Phan Thị Thanh Nhàn viết nhiều thơ tình Theo năm tháng, những bài thơ tình của tác giả từ nhẹ nhàng, tươi tắn chuyển sang giàu trải nghiệm, trăn trở, đầy độ lượng Nhưng dù thế nào, những bài thơ của bà vẫn rất chân thành, gần

gũi và vì thế chiếm được chỗ trong lòng người đọc Bài thơ Hương thầm của

Phan Thị Thanh Nhàn được nhạc sĩ Vũ Hoàng phổ nhạc năm 1984 và cũng trở nên nổi tiếng

Phan Thị Thanh Nhàn không chỉ có duyên thầm ở mảng thơ ca viết cho

người lớn Với trẻ em, cô Nhàn, bà Nhàn cũng rất thân thiết với bài thơ Làm

anh và một số bài thơ khác Không dừng lại ở đó tình cảm thân thiết đó, tác giả

còn viết nhiều tác phẩm gần gũi với cuộc sống sinh hoạt thường ngày của trẻ

em Những tác phẩm tiêu biểu, có thể kể tên: Xóm dê ngày ấy, Tuổi trăng rằm,

Bỏ trốn, Cậu học trò lớp chín

Từ năm 2000 đến nay, tác giả Phan Thị Thanh Nhàn tham gia làm giám

khảo nhiều cuộc thi của trẻ em, nổi bật nhất là cuộc thi Viết thư Quốc tế

UPU dành cho thiếu nhi do Việt Nam tổ chức Qua hơn 15 năm liên tục tham

gia cuộc thi với cương vị là giám khảo, Phan Thị Thanh Nhàn cùng một số nhà văn nổi tiếng khác như Tạ Duy Anh, Lê Phương Liên, Phong Điệp đã góp phần không nhỏ trong việc giúp học sinh Việt Nam thể hiện tài năng, bản lĩnh của mình trên trường quốc tế với 11 giải Quốc tế do UPU và UNESCO trao tặng trong hơn 25 năm Việt Nam tham gia

Văn xuôi: Xóm đê ngày ấy (tái bản ba lần, Kim Ðồng - 1975, Hà Nội,

1982, Kim Đồng - 1999); Hoa mặt trời (Phụ nữ, 1981); Ánh sáng của anh (Kim Đồng, 1978); Tuổi trăng rằm (Kim Đồng, 1982); Bỏ trốn (Kim Đồng,

1995 - 1996 - 1999)

Phan Thị Thanh Nhàn đã nhận được các giải thưởng văn học:

Giải nhì cuộc thi thơ báo Văn Nghệ 1969

Giải A của Hội Liên hiệp văn học nghệ thuật Hà Nội các năm 1974 và

1.1.2 Tác phẩm Bỏ trốn

Bỏ trốn là cuốn truyện cảm động Phan Thị Thanh Nhàn viết cho trẻ em

Tác phẩm đã khẳng định được những tư duy mới mẻ trong sáng tác của bà về

mảng đề tài này Tác phẩm Bỏ trốn ra đời vào lúc đất nước sang trang đổi mới,

cùng với sự tưng bừng của công cuộc phát triển kinh tế, những nỗi bất hạnh của

thời bình đã rình rập, đe dọa giáng xuống mái đầu xanh con trẻ Bỏ trốn không

chỉ gây hứng thú cho trẻ em mà nó còn chiếm được phần lớn tình cảm của các bậc phụ huynh Bởi lẽ, tác phẩm không chỉ là những vấn đề của con trẻ, sự thiếu

ăn, thiếu mặc, nỗi cô đơn, bất hạnh của những đứa trẻ không cha không mẹ

mà cao hơn hết, đó là bức tranh về hiện thực cuộc sống một thời với những trái ngang, hỗn độn, xô bồ của nó

Xuyên suốt trong tác phẩm là tình cảm của Phan Thị Thanh Nhàn đối với những số phận bèo bọt, sống lay lắt, vất vưởng trong xã hội Nhà thơ đã tìm đến trang văn cho trẻ em như một sự sẻ chia, đồng cảm, bày tỏ nỗi trắc ẩn giữa

những mảnh đời còn nhiều éo le mà ở đó nhân vật bé Thi trong tác phẩm Bỏ

trốn đã phải chịu dồn dập những tai họa liên tiếp Trước hết, bé là nạn nhân của

cảnh ly hôn, bố mẹ đột ngột không cùng chung sống, người cha đi theo một hạnh phúc khác Sau đó, tai nạn giao thông đã cướp đi người mẹ yêu quý của bé Thi Cô bé mồ côi sống trong căn nhà của người bác ruột với những nỗi tủi thân

do cảnh bác dâu “khác máu tanh lòng” Sự hiểu nhầm về hai chỉ vàng đã khiến

bé Thi bỏ nhà ra đi, theo một đám tang, đến bên mộ bà ngoại, cuối cùng rơi vào cuộc sống của “cư dân nghĩa trang”

Vốn là một nhà báo, Phan Thị Thanh Nhàn không ngần ngại dùng ngòi bút của mình miêu tả chân thực câu chuyện về những mảnh đời bất hạnh, đau thương, những kiếp người lay lắt với những kế sinh nhai đến khó tin lại tồn tại ngay giữa thủ đô Hà Nội Câu chuyện được tác giả kể một cách tự nhiên, có lúc dồn nén, có lúc khiến người đọc hồi hộp chờ đợi… Tác giả đã dẫn dắt bạn đọc

đi qua nhiều cung bậc cảm xúc để rồi với một cái kết có hậu trong nỗi ân hận

của người lớn và tình cảm khoan dung của đứa trẻ ngoan Tác phẩm Bỏ trốn

mang bóng dáng phảng phất một câu chuyện dân gian truyền thống, nhắc nhở người đời gìn giữ lấy tình cảm vốn có tưởng chừng đã cũ càng rồi nhưng ở hiện đại vẫn ám ảnh đâu đó cuộc sống giống với nhân vật bé Thi

Truyện dài Bỏ trốn hiện vẫn là một trong những cuốn sách bán chạy

Bạn đọc nhỏ tuổi tìm đến cuốn sách không chỉ bởi sự đồng cảm, sự sẻ chia, xót thương những số phận của những trẻ em không may mắn mà còn bởi sự mến

mộ tài quan sát tỉ mỉ, cách miêu tả nội tâm nhân vật sinh động, chân thực của tác giả cùng với nghệ thuật xây dựng thế giới nhân vật, xây dựng một lúc nhiều tuyến nhân vật Số lượng nhân vật tuy nhiều nhưng các nhân vật đều được nhà văn khắc họa một cách rõ nét về ngoại hình, tâm lý, hành động, đặt nhân vật vào hoàn cảnh sống điển hình để làm nổi bật nét tính cách riêng của họ

Đọc tác phẩm Bỏ trốn, ta không hề cảm thấy bàn tay đẽo gọt của nhà văn

mà chỉ thấy nổi lên cái đẹp thuần pháp, tinh tế thông qua cái nhìn tỉ mỉ của nhà văn Dường như, tác giả đã hóa thân vào nhân vật trẻ thơ, bởi vậy mỗi trang văn của Phan Thị Thanh Nhàn có nhiều góc nhìn, góc chiếu đa dạng nhiều chiều

Tóm lại Bỏ trốn ngay từ khi ra đời đã khẳng định chỗ đứng và chiếm

được nhiều tình cảm, sự mến mộ của bạn đọc Nó là thành công nổi bật của Phan Thị Thanh Nhàn như một bước chuyển mình của tác giả khi chuyển sang

đề tài viết văn dành cho trẻ em Tác phẩm đã đoạt Giải A (trong ba giải A) Cuộc vận động sáng tác cho thiếu nhi 1993-1995 của Nhà xuất bản Kim Đồng Sau đó tác phẩm đã được đạo diễn Phạm Nhuệ Giang và nhà biên kịch Nguyễn Thị

Hồng Ngát chuyển thành phim nhựa một bộ phim thành công hiếm hoi về đề tài

trẻ em và đã đoạt giải bạc của Hội Điện ảnh năm 1996

thiếu được nhân vật Bởi chỉ thông qua nó, nhà văn mới thể hiện được nhận thức của mình về xã hội, con người với những đặc điểm về số phận và tính cách của

nó, mới có thể chuyển tải được vấn đề có tính quy luật của đời sống

Trong truyện dài Bỏ trốn, Phan Thị Thanh Nhàn đã khắc họa hệ thống

nhân vật một cách tài tình với những nét tính cách khác nhau Tựu chung lại, chúng tôi thấy hệ thống nhân vật trong tác phẩm này có thể chia làm ba kiểu: Những kiếp người bất hạnh; những con người giàu lòng nhân ái; những con người tha hóa về nhân cách

1.2.1 Những kiếp người bất hạnh

Với tài quan sát tỉ mỉ, cách miêu tả chân thực và một trái tim sẻ chia ấm

áp, Phan Thị Thanh Nhàn đã khắc họa thành công những kiếp người bất hạnh trong tác phẩm Tiêu biểu là nhân vật Bé Thi - một cô bé chỉ mới mười tuổi cái tuổi hồn nhiên, vô tư nhất trong cuộc đời mỗi con người, cái tuổi của bao ước

mơ màu hồng Ấy vậy mà cô bé đã phải hứng chịu biết bao nhiêu nỗi bất hạnh liên tiếp xảy ra Trước hết, cô bé là nạn nhân của cuộc hôn nhân không hạnh phúc Tính chất công việc nhà báo và sự độc lập của người mẹ, cộng với những xích mích, mâu thuẫn gia đình, tất cả đã khiến Thi phải sống thiếu vắng sự che chở, bao bọc, yêu thương của người cha Bố mẹ Thi li hôn, người cha đi theo một hạnh phúc khác, cô bé sống với mẹ từ lúc mới hơn mười tháng tuổi Có lẽ, không có điều gì đáng thương hơn là cuộc sống thiếu thốn tình cảm, thiếu vắng tình yêu thương của người bố trong gia đình Đây là một điều thiệt thòi khiến Thi khác với những đứa trẻ khác cùng trang lứa Bé chín chắn, dạn dĩ hơn so với tuổi thực của em

Đọc tác phẩm, ta nhìn thấy một cô bé vô cùng ngoan ngoãn, rất yêu thương mẹ và những người thân trong gia đình, biết nhường nhịn, ngậm ngùi, chịu đựng sự ghẻ lạnh của người bác dâu Thi là một cô bé kiên cường, có tấm lòng vị tha, khoan dung thật đáng trân trọng Dưới ngòi bút chân thực, tài quan sát tỉ mỉ, tác giả đã đưa bạn đọc đi theo nhân vật Thi qua từng cung bậc cảm xúc

có lúc hồi hộp, có lúc dồn nén, có lúc nghẹn ngào, có lúc vỡ òa trong hy vọng

Cảm xúc ấy được thể hiện sâu lắng trong tác phẩm, để rồi một lần nữa độc giả phải xót xa, cảm thương trước cảnh mẹ Thi đi công tác xa Thi được gửi

ở nhà với bà và Bác Mai Đáng lẽ khi được sống cùng bà, được chơi với hai anh chạc tuổi mình, đặc biệt là được đi học với anh Quang, được anh Quang dạy học bài cô bé phải cảm thấy vui vẻ, hớn hở bởi bấy lâu nay Thi chỉ sống một mình với mẹ Trạng thái tâm lí của Thi được tác giả miêu tả bằng một loạt những

hành động “Cái Thi nép sau lưng bà, nhìn mẹ nó, nước mắt rưng rưng: “Con ứ

ở đây đâu! cho con đến nhà cô Thanh bạn mẹ cơ!” [1, 12] Rõ ràng hành động

sợ sệt, rưng rưng nước mắt của Thi cho thấy cô bé ý thức được sự không thoải mái, thái độ ghẻ lạnh của bác Mai đối với nó Nhà văn đã rất thành công khi miêu tả thành công thế giới nội tâm của nhân vật bé Thi Cô bé sẵn sàng đòi mẹ đưa sang ở cùng với một người bạn xa lạ của mẹ hơn là được ở cùng với những người thân trong gia đình mình Tiếp đến, từ trạng thái tâm lí lo sợ, rưng rưng nước mắt khi mẹ đi rồi để lại Thi ở đó với tâm trạng buồn rầu không nói không cười dù bà và Quang dỗ như thế nào cô bé cũng không vui vẻ, chơi đùa với các anh Cô bé không những hiểu mà còn ý thức được tình cảnh của mình như thế nào khi ở cùng người bác luôn lạnh nhạt, ghét bỏ mình ra mặt

Không đâu xa, ngay ngày hôm sau Thi đã phải chịu đựng sự ghẻ lạnh, thờ ơ của bác Mai Vốn dĩ anh Quang và Thi học cùng trường nhưng đến giờ đi học người Bác của Thi không những không đèo Thi tới trường cùng Quang mà còn gắt gỏng, đối xử với cô cháu gái không bằng một người dưng Chỉ vì những toan tính nhỏ nhặt trong quan hệ gia đình đã biến bác Mai trở thành con người

vô cảm, tha hóa về đạo đức và nhân cách đến như vậy Một đứa trẻ như Thi đâu

có tội tình gì để phải hứng chịu những tổn thương, sự ghét bỏ đến như vậy

Ở đây, chúng ta bắt gặp bóng dáng xa gần của cậu bé Duy trong tác phẩm

Côi cút giữa cảnh đời của nhà văn Ma Văn Kháng Trong Côi cút giữa cảnh đời, Ma Văn Kháng đã để nhân vật cậu bé Duy tự kể về cuộc đời đầy đắng cay,

bất hạnh; có cha, có mẹ mà cũng như không; chỉ có hai bà cháu côi cút nghèo khổ, lại bị chính quyền áp bức sống nương tựa lẫn nhau Nhìn trên bình diện

nào, chúng ta đều thấy, ở cả hai nhà văn, ngoài tài năng văn chương còn vằng vặc một tấm lòng nhân ái, độ lượng và bao dung

Thi rất sợ sự ghét bỏ, thái độ ghẻ lạnh, khinh khỉnh của bác Mai đối với

mình bởi vậy cô bé buồn rầu từ chối lời đề nghị của anh Quang “Thôi anh ạ

Anh cứ đi xe máy với bác, không thì bác lại càng ghét em” [1, 14] Phải chăng

Thi sống với mẹ từ nhỏ, không mấy khi được gặp bố nên cô bé đã sớm làm quen với cuộc sống lặng lẽ, tủi thân Cô bé khao khát có một ông anh đứng ra bảo vệ, quan tâm, bênh vực Tuy vậy, vì cuộc sống quen thiếu thốn tình cảm cộng với việc ý thức rõ sự ghét bỏ, lạnh nhạt của bác Mai đối với mình nên trên hết, cô bé Thi không dám thân thiết với Quang vì sợ sự những cái lườm nguýt, đay nghiến bác Mai

Thật khó tin khi một đứa trẻ mới chỉ mới mười tuổi đã suy nghĩ thấu đáo đến như vậy Thi chỉ có thể hôn nhiên vô tư, kể liến láu tất cả mọi chuyện duy nhất khi có hai bà cháu Chỉ khi bên cạnh bà, Thi mới trở về với chính con người thật của mình, đúng hơn bà mới là niềm vui cuộc sống của cô bé Đọc tác phẩm, ta thấy rất rõ tình cảm yêu thương vô bờ bến của Thi dành cho bà bởi không ai khác bà chính là điểm tựa duy nhất mà cô bé có thể dựa vào Bà là cuộc sống, là người thân, là vũ trụ vĩ đại của Thi

Nhân vật bé Thi được tác giả khắc họa vô cùng sống động, với nhiều cung bậc tình cảm và những rối ren trong trạng thái tâm lí Cô bé không những

là người con ngoan ngoãn mà còn là người cháu hiếu thảo biết quan tâm, chăm

sóc bà “Tối ấy bà đi nằm sớm, kêu đau lưng, nhức đầu Thi đấm lưng, bóp đầu,

bóp tay cho bà” [1, 21] Chẳng những vậy cô bé còn rất ý tứ, biết bác Mai vốn

không ưa mình, Thi chẳng những không dám ngồi chung bàn học với anh Quang vì sợ những cái lườm nguýt mà bác Mai sẽ ném cho mình Bé lủi thủi ngồi dưới chân giường của bà học bài Thật tội nghiệp và đáng thương trước tình cảnh trớ trêu đó Đáng lẽ, cô bé phải nhận được sự yêu thương, sẻ chia của bác bởi cuộc sống của Thi đã vô cùng khó khăn, bất hạnh từ khi mới mười tháng tuổi Nhưng không, người bác ấy chẳng những ghẻ lạnh mà còn hẹp hòi,

với những toan tính nhỏ nhặt Trẻ con chơi với nhau, giúp đỡ nhau trong học tập

là điều nên làm, nhưng bác Mai cũng nổi giận, mắng mỏ “Học hành gì lạ thế?

Cái gì cũng hỏi Không còn cho nó làm gì nữa Anh mày chứ có phải thầy giáo của mày đâu! Cái loại cha mẹ bỏ nhau lớn lên lại chẳng hư sớm Báu lắm đấy!”

[1, 14] Những lời nói cay độc giáng xuống đầu một đứa trẻ nghe sao mà chua xót thế! Tác giả đã rất tài tình khi miêu tả rất thành công thế giới nội tâm của nhân vật bé Thi Xuyên suốt trong tác phẩm là những giọt nước mắt trong cam chịu khiến bạn đọc không những thương cảm, xót xa

Số phận của Thi càng trở nên bất hạnh, đáng thương khi mẹ Thi đột qua đời trong một tai nạn giao thông Không còn nỗi đau nào lớn hơn đối với đứa trẻ đáng thương này khi người thân duy nhất, điểm tựa duy nhất đã rời xa Thi Đọc tác phẩm, ta nhận thấy trang văn của Phan Thị Thanh Nhàn là trang văn tình huống, tác giả luôn đặt nhân vật bất hạnh vào tình huống trớ trêu, với muôn vàn những rắc rối để làm nổi bật hình ảnh, tính cách nhân vật Trong mọi hoàn cảnh,

bé Thi luôn nhẫn nhịn, cam chịu, kiên cường vượt qua Lại nói đến nhân vật Thi khi nhận được tin mẹ qua đời cô bé đứng ngây ra không khóc nổi để rồi con bé choáng váng ngã gục xuống đất Đến khi tỉnh dậy Thi cảm nhận được không khí

ảm đảm, hương nhang nghi ngút Một lần nữa, những giọt nước mắt bất hạnh lại lăn dài trên khuôn mặt của đứa trẻ ngoan ngoãn nhưng vô cùng đáng thương khi được cô Thanh bạn thân của mẹ an ủi, chia sẻ Đến giờ phút đó, dường như cô

bé đã ý thức được người thân duy nhất mà cô bé có thể bám víu là người bố

đang đứng cúi đầu trước bàn thờ của mẹ Chao ôi! Một tiếng gọi “Bố, bố ơi!

Bố ơi mẹ đâu rồi” [1, 24] sao mà nghe da diết nghẹn ngào đến thế, để rồi nhận

lại là sự im lặng, thở dài của người bố mà từ nhỏ tới giờ Thi mới chỉ gặp có ba lần Sự vô vọng lại tìm đến với cô bé bởi người bố mà Thi có thể trông chờ duy nhất lúc này lại từ chối việc nuôi nấng con Bất hạnh chồng chất bất hạnh, dường như đứa trẻ mười tuổi ấy đang phải cố gắng tự lo lắng cho cuộc sống của mình, cô bé lo lắng không ai nuôi mình, lo lắng sợ hãi khi nghĩ tới việc phải sống chung với người bác và người dì ghẻ độc ác luôn căm ghét nó ra mặt

Chưa lúc nào Thi hoang mang, bơ vơ, lạc lõng đến như vậy Để rồi sự bám víu cuối cùng của Thi lại dành cho cô Thanh - một người bạn của mẹ vốn dĩ không máu mủ, ruột thịt gì với Thi Chẳng những vậy cô bé còn hụt hẫng hơn bao giờ hết khi cố tình nghe được những bàn tán của mọi người về việc ai sẽ trách nhiệm nuôi nấng Thi Ai cũng có những lí do riêng không thể đèo bòng thêm cô

bé, Thi hiểu rất rõ hoàn cảnh của bố với hai người con và một bà vợ vô cùng ghê gớm chắc chắn không thể cáng ráng được cô bé Còn bác Mai đang cố gắng phú thác mọi trách nhiệm cho bố Thi, cô bé cảm nhận rất rõ khuân mặt nặng nề của bác Mai khi bố Thi bối rối, xấu hổ phải từ chối việc nuôi nấng con mình Cô Thanh mặc dù rất yêu quý Thi, nhưng cô cũng đang ở cùng nhà chồng, rất khó khăn để cô có thể chăm sóc cho Thi được Lúc này đây, chỉ có bà là yêu thương Thi và sẵn sàng che chở, chăm sóc cho cô bé Trước thái độ chì chiết của bác

Mai, bà nghẹn ngào vừa nói vừa khóc “- Ơ hay, nó là cháu tôi, là em thằng

Quang, thằng Qúy Bác Quốc nó và tôi nhất định không để nó đi đâu hết Chị Mai không muốn thì để tôi với cháu ăn riêng, ở riêng ra ” [1, 27]

Cuộc sống của Thi trở bất hạnh hơn bao giờ hết kể từ hôm mẹ mất Thi bắt đầu cuộc sống với người bác ruột Bà ngoại vì quá đau buồn chuyện của mẹ Thi, phần cũng vì suy nghĩ thương xót đứa cháu gái tội nghiệp nên ngày càng yếu đi Chỉ có Thi gần gũi và chăm sóc bà, cô bé rót nước, lấy khăn mặt, quần

áo bẩn của bà đi giặt Thi không những làm thay tất cả công việc chăm sóc bà vốn dĩ đó là trách nhiệm của người con dâu đối với mẹ chồng; cô bé còn phải vừa đi học vừa lo toan công việc nội trợ trong gia đình Có những chi tiết trong tác phẩm khiến cho bạn đọc phải ngậm ngùi rơi nước mắt, xót thương trước hoàn cảnh bất hạnh của Thi Phải sống chung với người bác vốn dĩ không yêu thương gì mình, Thi cố gắng chăm chỉ dọn dẹp nhà cửa, chăm sóc bà, đi chợ, nấu cơm, giặt giũ lo liệu mọi công việc nội trợ trong gia đình; âm thầm chịu

đựng sự mắng nhiếc, chì chiết của bác Mai “Mày có mồm không mà nấu canh

mặt chát thế này? Hôm qua thì cơm nát như cám, bảo cho ít nước thôi thế là lại khô như rang Ai sống nổi với mày không?”[1, 29] Từng câu, từng chữ bác Mai

rít lên khiến đứa trẻ tội nghiệp ấy chỉ biết tủi phận, lặng lẽ, chịu đựng Có những lúc cô bé tưởng chừng cuộc sống của mình bế tắc trong vô vọng chỉ biết quay

mặt đi lau những giọt nước mắt tủi nhục, chịu đựng “Lại còn khóc hả? Oan ức

lắm hả? Con gái không học làm học ăn, muốn trèo lên bàn thờ cho người ta thờ hả? [1, 30] Dưới ngòi bút chân thực của tác giả, chúng ta có thể cảm nhận một

cách sâu lắng nhất để rồi đồng cảm, xót xa trước số phận bất hạnh của nhân vật Thi

Còn gì nghiệt ngã hơn nữa khi người bà mà Thi yêu thương nhất đã ra đi mãi mãi Cô bé thương bà đến nỗi, sợ bà lo nghĩ cho mình quá nhiều bệnh càng thêm nặng, Thi không còn dám xà vào lòng bà òa lên khóc mỗi lần bị bác Mai mắng nhiếc như lúc bà còn khỏe nữa mà trước mặt bà cô bé luôn tỏ ra vui vẻ, kể

đủ thứ chuyện để bà vui hơn Đứa trẻ ngoan ngoãn, hiểu chuyện, hiếu thảo đó

dường như không còn người thân nào để bám víu “Thôi thế là từ nay không còn

ai bênh vực nó, an ủi nó, chẳng còn ai yêu thương nó nữa” [1, 36] Từng nỗi

đau một cứ đeo bám đứa trẻ bất hạnh ấy Những tưởng khi bà mất, bác Mai đã thật sự thương nó hơn Cô bé chưa kịp cảm nhận hết những tình cảm gia đình ngọt ngào, đầm ấm trong một tuần ngắn ngủi khi bác Quốc ở nhà Thi không chỉ được bác chăm sóc, yêu chiều mua đủ thứ cho Thi nào là quần bò, váy đầm, sơ

mi thêu Mà còn được bác Quốc ân cần dạy bảo, hướng dẫn Thi bài vở Thêm vào đó còn gì sung sướng hơn khi bác Mai dường như đã trở thành một con người khác, bác không còn chì chiết, khắt khe với Thi thay vào đó là thái độ tươi cười, vui vẻ kể cả khi cô bé làm bác Mai không vừa lòng bất kì điều gì Cô

bé cất cao giọng hát “Cuộc đời vẫn đẹp sao ” [1, 37] trong niềm vui sướng

khôn xiết, trong giây phút đó Thi bỗng chốc muốn được coi bác Quốc là cha, bác Mai là mẹ, anh Quang, anh Qúy là anh ruột của mình

Hòa chung cảm xúc vui sướng, hạnh phúc với Thi bạn đọc như đang thở phào nhẹ nhõm trước cuộc sống tươi đẹp tựa một phép màu mà Thi chưa bao giờ dám nghĩ tới Nhưng không lòng người đâu có dễ dàng thay đổi đến thế? Sự kịch tính, hồi hộp mà tác phẩm đem đến cho bạn đọc ngày càng trở nên cao trào

hơn khi màn kịch làm vừa lòng chồng trong một tuần đã kết thúc Thi vẫn đinh ninh bác Mai đã suy nghĩ lại và yêu thương nó như con kể cả khi bác Quốc không có ở nhà Cô bé vẫn hồn nhiên nói cười, tinh nghịch, chỉ đến khi những lời chì chiết cay độc mà bác Mai dành cho nó, nó mới bất giác hiểu ra mọi

chuyện “Những đứa không cha không mẹ thì cháy cũng không có mà ăn đâu!”

[1, 41] Những ngày tháng khổ đau, tủi nhục nhất lại bắt đầu với cô bé, Thi không còn được bác Mai đèo tới trường như mọi hôm nữa, cũng chẳng còn những bữa ăn sáng đầy đủ như những ngày bác Quốc ở nhà thay vào đó cô bé còn bị cắt nốt phần ăn vào buổi sáng

Trang văn ấy càng trở nên khắc khoải, sâu lắng hơn bởi không biết từ bao giờ Thi đã trở thành người ở, là cái gai trong mắt của người bác vô nhân tính đó Chi tiết Thi phải dậy sớm để đun nước ấm cho bác và các anh rửa mặt đánh răng, tới bữa ăn Thi bị đối xử không khác gì kẻ hầu người hạ Cô bé chẳng những không dám ăn cùng cả nhà mà còn lặng lẽ lủi thủi chờ mọi người ăn xong mới dám ngồi vào ăn Bởi lẽ Thi biết rằng bác Mai coi mình như kẻ ăn nhờ ở đậu đâu có thể xếp ngang hàng với con trai bác Có thể nói chỉ bằng một vài chi tiết nhỏ nhưng vô cùng đắt giá trong tác phẩm đã khiến trái tim bạn đọc phải thổn thức, xót thương, cảm thông trước nhân vật bất hạnh mà nhà văn xây dựng vô cùng thành công đó

Đọc tác phẩm, có lẽ chúng ta đều tự hỏi: tại sao một đứa trẻ chỉ mới mười tuổi lại có thể hiểu chuyện, biết suy nghĩ thấu đáo, biết tự an ủi bản thân, kiên cường vượt qua mọi bất hạnh trong cuộc sống đến như vậy? Phải chăng vì cuộc sống tự lập, thiếu vắng sự chăm sóc của người cha từ nhỏ đã rèn luyện nên một bé Thi mạnh mẽ, chịu đựng vượt qua mọi sóng gió của cuộc sống như vậy sao? Càng đi sâu vào tác phẩm, chúng ta càng khâm phục sự nghị lực, luôn suy nghĩ mọi chuyện theo chiều hướng tích cực, không gục ngã trước số phận bất hạnh, tự biết an ủi mình của cô bé có trái tim giàu lòng nhân hậu ấy

Tiếp nối dòng cảm xúc đó, bạn đọc sẽ vô cùng thương xót trước cảnh cô

bé bất hạnh ngã sấp xuống đất bởi cái tát nảy lửa bác Mai giáng vào mặt chỉ vì

hiểu lầm về hai chỉ vàng bà cho Thi trước khi mất Cô bé không chỉ bị coi là kẻ

ăn cắp, mà còn bị bác Mai đánh đuổi ra khỏi nhà “- Bây giờ mới xin, mới nhờ

hả? Mày muốn sống muốn tốt đi ngay khỏi nhà tao Tao không có loại con cháu

lì lợm bướng bỉnh tắt mắt như mày Đi ngay!” [1, 50] Đau đớn, buồn tủi, uất ức

vì bác Mai không tin lời mình, cô bé thất thểu lang thang vô định vừa đi vừa khóc, không biết đi đâu về đâu Bất giác, cô bé nghĩ tới bà với tia hy vọng bà sẽ phù hộ để bác Mai hiểu ra mọi chuyện; để rồi cô bé tội nghiệp, bất hạnh ấy phải chua xót, lừa dối trở thành một đứa ăn xin đi theo một đám tang xuống thăm mộ

bà Ở đây, Thi được lũ trẻ lam lũ, rách rưới cùng chạc tuổi Thi giúp đỡ cô bé tìm mộ bà với mục đích vòi tiền Cuối cùng, nhờ sự đồng cảm, chia sẻ của những đứa trẻ có hoàn cảnh đáng thương ở nghĩa trang, Thi được chúng đưa về nhà Ở đây Thi được mọi người yêu thương, coi cô bé như một thành viên trong gia đình Có lẽ đây mới thực sự là gia đình bởi ở đó Thi cảm nhận được sự ấm

áp, ân cần của người mẹ câm dịu hiền, thánh thiện cùng một người cha lầm lì, ít nói có ngoại hình vô cùng đáng sợ nhưng rất mực yêu thương các con; lại có cả những người anh em thân thiện, dễ gần rất yêu quí Thi giống như anh Cò, thằng Còi, thằng Cu, cái Tý Tất cả những thành viên đó đã trở thành điểm tựa ấm áp cho Thi dựa vào Từ đây, cô bé tội nghiệp đó bắt đầu cuộc sống mưu sinh với lũ trẻ lam lũ ở nghĩa trang Văn Điển Tuy bước đầu còn nhiều bỡ ngỡ, Thi bị bọn trẻ khác bắt nạt nhưng hơn bao giờ hết cô bé vẫn cảm thấy may mắn bởi Thi nhận được sự che chở, bênh vực từ những người thân yêu mới dành cho mình Điều chúng tôi tâm đắc hơn cả chính là nhan đề Bỏ trốn tác giả đặt cho

tác phẩm Đây là sự bỏ trốn bởi lo lắng, sợ hãi, không dám về nhà, không dám đối mặt với sự cay nghiệt, ruồng bỏ của bác Mai chứ không phải là sự bỏ trốn vì bất mãn, buông xuôi trước số phận bất hạnh của cô bé Thi Ai cũng có những giới hạn riêng cho bản thân và Thi cũng không ngoại lệ Bởi vậy cô bé vô cùng

sợ hãi, cuống quýt chạy trốn anh Quang và cái Hảo khi biết hai người đang tìm mình Điều này cũng dễ hiểu thôi bởi những hoang mang, sợ sệt về người bác

đó luôn ám ảnh tâm hồn non nớt của Thi Chi tiết tất cả mọi người cùng đến tìm

Thi trong đó có cả bác Mai lại khiến cô bé càng muốn trốn chạy thật xa bởi trong Thi giờ đây đã mất hết niềm tin, sự hy vọng vào người bác ấy

Phan Thị Thanh Nhàn đã rất thành công khi khắc họa vô cùng tinh tế nhân vật Thi, có thể nói nhân vật hiện lên là một nhân vật điển hình cho những kiếp người bất hạnh trong xã hội Với những trang văn xuất phát từ trái tim khi xây dựng nhân vật bé Thi, tác giả đã nhận được sự thán phục từ phía độc giả, cùng những giọt nước mắt cảm động, sẻ chia, đồng cảm trước nhân vật bất hạnh

mà tác giả xây dựng

Mẹ Thi cũng là một điển hình của những con người bất hạnh trong xã hội

Mẹ Thi hiện lên là một người phụ nữ hiền lành, tốt bụng, năng động, nhanh nhẹn, tháo vát lại vô cùng hiếu thảo nhân hậu Vậy mà người phụ nữ đó không những không có được hạnh phúc gia đình, mà còn phải một mình tần tảo khuya sớm chăm lo cho đứa con gái bé bỏng Có lẽ điều bất hạnh nhất của người phụ

nữ trong bất kỳ thời đại nào chính là sự cô đơn thiếu vắng sự sẻ chia, đồng hành của người bạn đời Nuốt vào trong mọi nỗi bất hạnh đó là sự hy sinh của một người mẹ tần tảo dành cho Thi Chính bởi được sống trong vòng tay hiền dịu, nhân hậu của mẹ từ nhỏ nên Thi cũng thấm nhuồn những đức tính tốt đẹp từ mẹ Mặc dù điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn nhưng cô luôn đặt chữ hiếu lên hành đầu, chăm sóc chu đáo cho mẹ khi thì quà bánh khi thì củ sâm Thêm vào

đó là sự lan rộng tình cảm, xót thương, chia sẻ trước những hoàn cảnh đáng thương ngoài xã hội Với tấm lòng nhân hậu, cô luôn dành tình cảm yêu thương, giúp đỡ những trẻ em tội nghiệp, người già cơ nhỡ lang thang trên đường Những tưởng một người phụ nữ tốt bụng, nhân hậu như vậy sẽ gặp mọi may mắn trong cuộc sống Nhưng không cuộc đời thật lắm nghịch lí khi cô Tâm (mẹ Thi) không may mắn trở thành nạn nhân xấu số trong một vụ tai nạn giao thông Đây không chỉ là sự bất hạnh đối với số phận của mẹ Thi mà còn để lại biết bao nỗi đau cho những người thân bên cạnh như Thi, bà ngoại, bác Quốc, cô Thanh

Tác phẩm ra đời khi đất nước đang bước sang một thời kì mới cùng với

sự tưng bừng của công cuộc phát triển kinh tế Tuy vậy, vẫn còn đâu đó những kiếp người bất hạnh vất vưởng, đói rách tồn tại ngay giữa lòng thành phố đang khổ sở tìm kế sinh nhai như những nhân vật: Thằng Cò, thằng Còi, thằng Cu, cái Tý, bà mẹ câm, người bố mặt rỗ, hay những trẻ em đánh giày, xin ăn, những người già mù dở, tật nguyền Mặc dù đói rách lam lũ nhưng họ vẫn hồn nhiên, vui vẻ, chăm chỉ, yêu đời, yêu cuộc sống và hơn bao giờ hết họ luôn biết yêu thương đồng cam cộng khổ sẻ chia giữa những người thân trong gia đình và hơn thế nữa là những hoàn cảnh tội nghiệp giống như bé Thi Ở họ ta bắt gặp một nghị lực sống phi thường đến lạ lùng thật đáng ngưỡng mộ Mặc dù cái đói cái

khát làm họ túng thiếu nhưng ở họ ta vẫn nhìn thấy một nhân cách cao đẹp “Đói

cho sạch rách cho thơm” không vì đói rách mà tha hóa đạo đức, trộm cắp, lầm

lỗi Họ vẫn ngày đêm chăm chỉ, tận tụy, trách nhiệm, tử tế với công việc đào huyệt thuê, đánh giày thuê những mong kiếm thêm bữa ăn từng ngày hay những kiếp người tàn tật không còn khả năng lao động họ thà xin ăn qua ngày chứ không từ bỏ cuộc sống hoặc phú thác cho số phận

Chỉ những người có trái tim giàu lòng yêu thương mới có thể viết lên những trang văn đầy thương cảm mà thấm thía đi vào lòng người đến như vậy Tác giả đã dành nhiều tình cảm, sự sẻ chia trước những số phận bất hạnh trong

xã hội Phan Thị Thanh Nhàn xây dựng nhân vật bằng một trái tim chan chứa tình người, tình đời Trang văn của bà không nhiều nhưng vừa đủ tỏa ngát hương thơm lan rộng tính nhân văn trong mỗi tác phẩm

1.2.2 Những nhân vật giàu lòng nhân ái

Nhân ái chính là tình yêu thương giữa người với người Đó là cách mà chúng ta trao đi yêu thương đối với người khác Tình cảm đó xuất phát từ trái tim mỗi người, không ép buộc, không cưỡng cầu, không đòi hỏi phải nhận lại những gì Bởi rằng đối với nhiều người thì khi trao đi yêu thương họ thấy bản thân được thanh thản và yên lòng Lòng nhân ái là quà tặng cho mọi người, là

nguồn suối ngọt ngào có ở nơi ta “Quà tặng phải đưa vào tận con tim chứ

không phải chỉ trên đôi tay” (Paul Claudel) Nhờ vậy, đi tới đâu ta cũng dễ cảm

thấy tình yêu đang chờ đợi mình, đang chào đón mình

Như ở trên có nói, Bỏ trốn ra đời khi cả nước đang tưng bừng hòa chung

không khí đoàn tụ, sum họp, cùng nhau xây dựng đất nước nhưng vẫn còn nhiều thân phận xứng đáng được hưởng hạnh phúc lại bị đói rách đọa đày, người thân

đối xử tệ bạc quá! Tuy vậy họ vẫn tồn tại và phát triển bởi “Sự sống chẳng bao

giờ chán nản”, bởi trên đời này còn rất nhiều người tốt sẵn sàng sẻ chia, giúp

đỡ khi họ gặp khó khăn, hoạn nạn Đó là cái Hảo, thằng Quang, là cô Thanh, là những nhân vật lam lũ tìm kế sinh nhai trong nghĩa trang thành phố Trên hết là hình tượng người bà lung linh tỏa sáng Những đau tủi, buồn khổ của cô bé đơn côi giữa cảnh đời bất hạnh, nhờ có bà, đã vơi bớt phần nào Bà luôn mở rộng vòng tay che chở, cưu mang cô cháu gái tội nghiệp đáng thương Có thể nói trong bất kì hoàn cảnh nào bà luôn bên cạnh bênh vực, xoa dịu những đau thương, tủi khổ mà Thi đang phải gánh chịu Bà ân cần, lặng lẽ chia sẻ với Thi từng khó khăn này đến bất hạnh khác Bà nghiêm khắc, lớn giọng chỉnh đốn con dâu khi biết vừa hắt hủi, đay nghiến cháu gái bà Vẫn là bà thương yêu, hiền hậu bao dung sẵn sàng cưu mang, vỗ về cô cháu gái tội nghiệp vượt qua nỗi đau bất hạnh mất mẹ Qủa thực, từ chuyện mẹ Thi đi công tác xa đến chuyện tai nạn đột ngột cướp đi người mẹ yêu quí của Thi, vẫn chỉ có bà sẵn sàng dang rộng cánh tay ôm ấp Thi vào lòng Bà luôn cố gắng nén nỗi đau mất con trong mình để làm chỗ dựa, san sẻ phần nào nỗi đau thương bất hạnh cho cháu Không một lời than đến não lòng quặn ruột nào được thoát ra nơi cửa miệng thay vào đó là ánh mắt buồn rầu, ướt đẫm nước mắt bà nén lại trong lòng bởi bà còn một nỗi lo lắng suy nghĩ cho cháu gái đáng thương của bà Phải chăng để có thể hiểu và thông cảm cho nỗi đau của người khác trong khi bản thân cũng bị những vết thương hành hạ thì chắc hẳn con người đó cũng là con người thấm đẫm tình cảm và tình yêu thương vô bờ bến Bà đúng là Phật bà hay là cô tiên giáng trần

đã che chở cưu mang Thi bằng tình thương yêu và các phép màu huyền nhiệm, thần kỳ Khi bà còn khỏe mạnh Thi giống như chú chim non ríu rít xà vào lòng

bà mỗi khi đau khổ, buồn tủi Những đau tủi, buồn khổ của cô bé đơn côi giữa

cảnh đời bất hạnh, nhờ có bà, đã vơi bớt phần nào Bà luôn mở rộng vòng tay che chở, cưu mang cô cháu gái tội nghiệp đáng thương Có thể nói trong bất kì hoàn cảnh nào bà luôn bên cạnh bênh vực, xoa dịu những đau thương, tủi khổ

mà Thi đang phải gánh chịu Bà lúc nào cũng thế, vẫn ở đó âm thầm dõi theo cháu gái kể cả khi ốm nặng trên giường Làm sao có thể yên lòng bởi cháu bà còn quá nhỏ, đôi mắt bà cứ ngày ngày nhòe đi vì những lo lắng, suy nghĩ, trăn trở không nguôi về đứa cháu tội nghiệp Bà lo choThi từng bữa ăn, giấc ngủ lo

cô bé bao giờ mới đủ lớn để có thể tự làm tự ăn được đây Xót xa hơn cả vì suy nghĩ Thi ăn nhờ ở đậu nhà bác Mai trong khi bác Quốc lại đi vắng Càng lo nghĩ

bà càng thương cháu nhiều hơn, bà luôn dặn anh Quang phải biết thương Thi, giúp đỡ Thi học bài

Trong Côi cút giữa cảnh đời nhà văn Ma Văn Kháng miêu tả người bà

của cậu bé Duy phúc hậu bởi tình người tỏa nắng Bà cứng cỏi, kiên cường tđảm nhiệm vai trò là cha là mẹ nuôi nấng, chăm sóc Duy và Thảm từ tấm bé

Bà lạnh cho chúng cháu ấm Bà bế bồng dìu dắt chúng cháu đi qua những năm

tháng cách trở, lọc lừa, phản trắc, bất công Người bà của Thi trong Bỏ trốn

được Phan Thị Thanh Nhàn khắc họa là hậu phương vững chắc mỗi khi cô bé bất hạnh gặp những rắc rối, tủi nhục trong cuộc sống Kể cả đang nằm trên giường bệnh linh cảm trước được bệnh tình của mình, bà vẫn đau đáu lo lắng cho Thi Bà nằm đó như cây cổ thụ che chắn những sóng gió ập đến với Thi Để

rồi kỉ vật cuối cùng bà dành tặng cho cô cháu gái tội nghiệp “Bà bảo nó luồn

cái nhẫn vào cạp quần, khâu chặt lại” [1, 32] Chiếc nhẫn của bà như một niềm

an ủi ngọt ngào cho lòng Thi ấm lại bởi Thi biết bà thương Thi nhiều nhất Có lẽ những đau khổ, nghiệt ngã, bất hạnh mà cô bé đang phải chịu đựng bà đều muốn san lấp, đền bù, an ủi cho Thi Phải chăng vượt lên trên tất cả, chỉ có tình yêu thương máu mủ, ruột thịt mới có thể khỏa lấp, san sẻ mọi nỗi buồn tủi, khổ đau trong cuộc sống? Tấm lòng bao dung, nhân ái, yêu thương cháu vô điều kiện của bà như ngọn lửa sưởi ấm trái tim lạnh giá, gỉ máu trong Thi

Bên cạnh cái nhìn sắc lạnh, tỉnh táo khi phản ánh hiện thực Phan Thị

Thanh Nhàn còn sẻ chia đối với những trẻ em chịu nhiều thiệt thòi bất hạnh trong cuộc sống Nhà văn xây dựng thế giới nhân vật trẻ em trạc tuổi nhau để chúng cùng chia sẻ, đồng cảm, giúp đỡ nhau trong những hoàn cảnh khó khăn

đó là nhân vật cái Hảo, anh Quang, và cả lũ trẻ tần tảo kiếm sống ở nghĩa trang thành phố Có thể nói không chỉ trong văn học mà ngoài cuộc sống hiện thực luôn luôn có những chiếc lá lành sẵn sàng cảm thông, đùm bọc, chia sẻ trước mọi nỗi đau, mọi nỗi bất hạnh mà chúng ta không may mắn gặp phải Tác giả xây dựng nhân vật anh Quang là người quan sát, là người thấu hiểu nhất số phận nghiệt ngã mà cô em gái đã phải chịu đựng Vốn thân thiết và yêu quí Thi, Quang luôn tỏ ra là một người anh mẫu mực, dũng cảm sẵn sàng đứng ra bảo vệ

em gái trong mọi hoàn cảnh kể cả ở nhà cũng như ở trường Bởi Quang hiểu nỗi đau mà Thi đang phải gánh chịu đều do những toan tính, suy nghĩ hẹp hòi của

mẹ gây nên Có lúc ta nhìn thấy hình ảnh một cậu bé cứng đầu, bướng bỉnh cãi

lại mẹ để đồng hành trên đường về nhà cùng em “Mẹ, mẹ cứ về trước đi Con đi

bộ được mà Hay là mẹ cho cái Thi về trước” [1, 16] Có lúc ta lại thấy cử chỉ

ân cần giảng giải giúp em làm bài tập về nhà Tất cả đều xuất phát từ lòng thương, sự sẻ chia giàu lòng nhân ái của hai anh em Quang và Thi dành cho nhau Mặc dù có những lúc ham chơi, nghịch ngợm Quang dường như không để

ý tới Thi nhưng trên hết cả Thi vẫn cảm thấy ấm áp vì có một người anh trai luôn đứng ra bênh vực, an ủi, chia sẻ cùng Thi

Thêm vào đó, bên cạnh Thi còn có cô bạn thân ở trường luôn động viên bênh vực khi Thi bị bạn bè cười chê chế giễu Đôi bạn đó chia sẻ với nhau từng chút đồ ăn vặt đến những câu chuyện vui buồn xảy ra trong cuộc sống của mình Tác giả khắc họa nhân vật Hảo hạt mít xuất hiện ở đầu và cuối tác phẩm để nhân vật trẻ thơ đồng cảm, chia sẻ, lo lắng, quan tâm, giúp đỡ lẫn nhau Dường như ở những hoàn cảnh bất hạnh ta mới tìm thấy sợi dây kết nối đến từ trái tim nhân ái của họ dành cho nhau Sự giúp đỡ tíu tít nhiệt tình của bọn trẻ lam lũ quanh quẩn ở nghĩa trang thành phố đã giúp Thi tìm được mộ bà Mặc dù đó là công việc để kiếm thêm vài đồng mưu sinh của lũ trẻ đáng thương, nhưng khi

nghe Thi kể lại số phận của mình lũ trẻ không những không đòi tiền lệ phí tìm

mộ, cắt cỏ, tưới nước mà chúng còn thương cảm, chia sẻ, cưu mang đưa Thi

về làm một thành viên trong gia đình chúng Có lẽ giữa Thi và bọn trẻ có điều gì

đó đồng điệu nên khi vừa gặp nhau chúng đã quen thân như anh em ruột thịt Bọn trẻ chia sẻ với Thi từng miếng ăn, đồng tiền chúng vừa kiếm được Thật cảm động làm sao khi bọn trẻ luôn biết nhường nhịn, sẻ chia với Thi từng bữa

ăn, giấc ngủ Bởi chúng biết Thi quen sống cuộc sống sung túc nên rất khó khăn

để làm quen dần với cuộc sống vất vả mưu sinh như bọn trẻ Thi thật sự vẫn rất may mắn khi gặp được những tâm hồn đẹp tựa loài hoa mọc ở bùn lầy giống như lũ trẻ Chúng dắt Thi qua mọi nỗi tủi khổ, bất hạnh mà Thi đang gặp phải Chúng dạy Thi trở nên mạnh mẽ bắt đầu tự mình kiếm sống, bọn trẻ dẫn đường giúp đỡ Thi làm quen với công việc mới Giờ đây không còn là sự chia sẻ, đồng cảm, động viên mà còn là sự bênh vực bảo vệ cô bé yếu ớt mới bắt đầu làm quen với công việc mưu sinh Trải qua rất nhiều khó khăn giữa những tâm hồn đồng điệu của bọn trẻ và Thi luôn có sự thông cảm, an ủi, khỏa lấp mọi nỗi bất hạnh, khổ đau kém may mắn, vất vưởng giữa cuộc đời Phan Thị Thanh Nhàn

vô cùng thành công khi xây dựng hệ thống nhân vật trẻ thơ để chúng tự cảm nhận về cuộc sống từ đó chúng trở nên gần gũi, biết chia sẻ, giúp đỡ động viên lẫn nhau vượt lên trên mọi nỗi bất hạnh kém may mắn trong bất kỳ những hoàn cảnh nào

Ngoài nhân vật trẻ thơ với tấm lòng nhân ái sẵn sàng chia sẻ, giúp đỡ bạn

bè vượt qua mọi khó khăn, vấp ngã trong cuộc sống còn phải kể đến nhân vật

Cô Thanh và nhân vật vợ chồng bà mẹ câm Những nhân vật này góp phần tạo niềm tin yêu, che chở, đồng cảm xót thương trước số phận hẩm hiu, bất hạnh của Thi Trang văn của tác giả cho thấy cô Thanh chiếm được rất nhiều tình cảm yêu mến của Thi dành cho cô bởi cô không chỉ là bạn thân của mẹ Thi mà còn rất mực thương yêu chiều chuộng Thi như con ruột của mình Hoàn cảnh của cô cũng đâu có gì là sung sướng Bản thân là một nhà báo nay đây, mai đó Lại thêm cảnh vợ chồng lấy nhau năm sáu năm vẫn chưa có con, mẹ chồng lại