Biến đổi khí hậu và sự khủng hoảng kinh tế - xã hội ở Trung Quốc thế kỷ XVII

Do đó, nghiên cứu đề tài “Biến đổi khí hậu và sự khủng hoảng kinh tế - xã hội ở Trung Quốc thế kỷ XVII” sẽ cung cấp cho chúng ta cái nhìn đầy đủ về mô hình những tác động của biến đổi k

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 24 tháng 04 năm 2017

Tác giả khóa luận

Vũ Văn Nam

LỜI CAM ĐOAN

Em xin cam đoan đề tài khóa luận này do sự cố gắng, tìm hiểu nghiên cứu của bản thân em cùng với sự giúp đỡ, hướng dẫn nhiệt tình của thầy giáo ThS Nguyễn Văn Vinh

Hà Nội, ngày 24 tháng 04 năm 2017

Tác giả khóa luận

Vũ Văn Nam

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

BĐKH Biến đổi khí hậu

MWP Medieval Warm Period (Thời kì Ấm trung cổ) LIA Little Ice Age (Tiểu băng hà)

HỆ THỐNG BẢNG BIỂU, SƠ ĐỒ, LƯỢC ĐỒ

Biểu đồ 1: Sự biến đổi khí hậu của một số khu vực trên thế giới giai đoạn từ

năm 1000 – 2000 17 Biểu đồ 2: Chỉ số nhiệt độ trong thời kỳ Ấm trung cổ và Tiểu băng hà ở

Trung Quốc 22 Biểu đồ 3: Sự thay đổi nhiệt độ thời kỳ Ấm trung cổ và Tiểu băng hà 26Biểu đồ 4: Số lượng các quận ở Lĩnh Nam có báo cáo về hiện tượng sương

giá và tuyết rơi những năm 1490 – 1670 53Biểu đồ 5: Tình trạng khan hiếm lương thực ở tỉnh Quảng Đông thế kỷ XVII

54Biểu đồ 6: Nhiệt độ bất thường Trung Quốc (đơn vị sigma) (đường màu đen

đậm) và nhiệt độ bất thường toàn cầu (theo độ C) (dòng màu xám) trong thời gian 1500-1800 58Biểu đồ 7: So sánh sự thay đổi về nhiệt độ, chỉ số khô - ướt, hạn hán nghiêm

trọng, khủng hoảng biên giới, điều kiện tài chính, giá lương thực, và tình trạng bất ổn phổ biến trong thời gian 1500-1650 62Biểu đồ 8: Sự thay đổi nhiệt độ Trung Quốc dưới Triều Minh 74Biểu đồ 9: Nhiệt độ bất thường Trung Quốc (trong đơn vị sigma) (đường

màu đen đậm) và nhiệt độ bất thường toàn cầu (theo độ C) (dòng màu xám) trong thời gian 1500-1800 82Biểu đồ 10: Số cuộc chiến tranh (đường màu đen đậm, tương ứng với bên trái

trục Y), cuộc nổi loạn (đường nét đứt), và chiến tranh (đường màu xám) ở Trung Quốc trong năm 1500 -1800 83Biểu đồ 11: Quy mô dân số (triệu người) (đường màu đen đậm,tương ứng với

trái trục Y) và tốc độ tăng trưởng dân số (tính theo%) (đường màu xám, tương ứng với quyền trục Y) tại Trung Quốc trong 1500 – 1800 109

Bảng 1: Các thời kỳ biến đổi khí hậu ―ấm‖ và ―lạnh‖ trong lịch sử Trung

Quốc 32 Bảng 2 Số cuộc chiến tranh và tỷ lệ của các cuộc chiến tranh trong giai đoạn

lạnh và ấm áp 40 Bảng 3 Các thời kỳ hạn hán và lũ lụt trong lịch sử Trung Quốc thu được bằng

phương pháp Clustering Fuzzy năm 1990 42Bảng 4 Mối quan hệ giữa các giai đoạn khí hậu, chiến tranh và những thay

đổi triều đại 64

Sơ đồ 1: Mô hình biến động khí hậu lâu dài và ổn định xã hội ở Trung Quốc

trong thời kỳ tiền công nghiệp 56

Sơ đồ 2: Con đường của các yếu tố chính trị, ngân khố và xã hội dẫn đến sự

sụp đổ của triều đại nhà Minh 59 Lược đồ 1: Thiên tai và các thảm họa phá hoại nhà Minh Trung Quốc năm

1641 75

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 4

3 Nội dung, nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứu của đề tài 8

4 Phương pháp nghiên cứu 8

5 Đóng góp của đề tài 9

6 Bố cục của khóa luận 10

Chương 1 BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU Ở TRUNG QUỐC THẾ KỶ XVII 11

1.1 Định nghĩa khí hậu và biến đổi khí hậu 11

1.1.1 Khí hậu 11

1.1.2 Biến đổi khí hậu 12

1.2 Các thời kỳ biến đổi khí hậu trong lịch sử 14

1.2.1.Thời kỳ Ấm trung cổ/Medieval Warm Period (MWP) 14

1.2.2 Thời kỳ Tiểu băng hà/ Little Ice Age (LIA) 23

1.3 Biến đổi khí hậu trong lịch sử Trung Quốc thế kỷ XVII 31

1.3.1.Thời kỳ “ấm áp” và “lạnh giá” trong lịch sử Trung Quốc 31

1.3.3 Đặc điểm khí hậu Trung Quốc thế kỷ XVII 46

1.3.4 Mối quan hệ giữa khí hậu và khủng hoảng kinh tế - xã hội Trung Quốc thế kỷ XVII 54

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 66

Chương 2 TÁC ĐỘNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU Ở TRUNG QUỐC THẾ KỶ XVII 68

2.1 Sự khủng hoảng xã hội và sụp đổ của triều đại Nhà Minh 68

2.2 Sự bùng nổ, phát triển của nghĩa quân nông dân và sự khủng hoảng của

hệ thống nông trại quân sự 81

2.2.1 Sự bùng nổ và phát triển của nghĩa quân nông dân 81

2.2.2 Sự khủng hoảng của hệ thống nông trại quân sự 88

2.3 Cuộc khủng hoảng lương thực và diện tích ruộng đất bỏ hoang ở Trung Quốc thế kỷ XVII 89

2.3.1 Cuộc khủng hoảng lương thực ở Trung Quốc thế kỷ XVII 89

2.3.2 Diện tích ruộng đất bỏ hoang ở Trung Quốc thế kỷ XVII 94

2.4 Nhập khẩu bạc và sự thăng trầm của nền kinh tế Trung Quốc thế kỷ XVII 95

2.5 Nạn cướp bóc và cướp biển 100

2.6 Dịch bệnh và cuộc khủng hoảng nhân khẩu học 1648 – 1653 102

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 110

KẾT LUẬN 111

TÀI LIỆU THAM KHẢO 115

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Biến đổi khí hậu Trái Đất là sự thay đổi của hệ thống khí hậu gồm khí quyển, thủy quyển, sinh quyển, thạch quyển bởi các nguyên nhân tự nhiên và nhân tạo trong một giai đoạn nhất định từ tính bằng thập kỷ hay hàng triệu năm Sự biển đổi có thế là thay đổi thời tiết bình quân hay thay đổi sự phân bố các sự kiện thời tiết quanh một mức trung bình Sự biến đổi khí hậu có thế giới hạn trong một vùng nhất định hay có thế xuất hiện trên toàn Địa Cầu Trong những năm gần đây, biến đổi khí hậu không còn là vấn đề của một quốc gia riêng lẻ mà là vấn đề chung của toàn cầu Biến đổi khí hậu tác động đến những yếu tố cơ bản của đời sống con người trên phạm vi toàn cầu như nước, lương thực, năng lượng, sức khỏe và môi trường Hàng trăm triệu người trên thế giới có thể lâm vào nạn đói, thiếu nước, lụt lội và bệnh tật do Trái đất nóng lên và nước biển dâng

Không chỉ ở hiện tại, trong lịch sử phát triển của con người, trên trái đất đã xảy ra những giai đoạn thời tiết cực kì khắc nghiệt do sự biến đổi khí hậu Phải kể đến hai thời kỳ biến đổi khí hậu lớn trên trái đất là Ấm trung cổ

và Tiểu băng hà Biến đổi khí hậu được coi là một trong những nguyên nhân tác động đến sự sụp đổ của các nền văn minh cổ đại ở nhiều nơi trên thế giới Thời tiết lạnh và khô kéo dài hàng trăm năm là nguyên nhân làm sụp đổ các nền văn minh phía Đông Địa Trung Hải vào thế kỷ XIII trước công nguyên Dựa trên việc phân tích trầm tích từ bốn hồ nước mặn Larnaca cổ ở phía Nam đảo Síp, các nhà nghiên cứu đã phát hiện ra bằng chứng về thời tiết khô hạn kéo dài 300 năm bắt đầu vào khoảng 3.200 năm trước đây Những thay đổi trong đồng vị carbon và các giống cây trồng của địa phương cho thấy bốn hồ nước mặn trên xưa kia từng là một cảng biển trung tâm của tuyến đường

thương mại trong khu vực Phát hiện này đã đưa đến giả thiết rằng những thay đổi môi trường đã đẩy khu vực này vào thời kỳ đen tối Sự thay đổi khí hậu đã gây ra mất mùa, nạn đói và chết chóc, đẩy khu vực này vào khủng hoảng kinh

tế xã hội và buộc dân chúng ở phía Đông Địa Trung Hải và Tây Nam Á phải

di cư vào cuối thời kỳ đồ đồng Đây chính là nguyên nhân dẫn đến sự sụp đổ đột ngột của vương quốc hùng mạnh có lãnh thổ trải dài trên các vùng đất thuộc Ai Cập, Hy Lạp, Síp, Syria, Thổ Nhĩ Kỳ, Israel và Palestine ngày nay vào khoảng năm 1.200 trước công nguyên

Ở Châu Mỹ, nền văn minh Pueblo còn được gọi là ―Anasazi‖ xây dựng bởi dân tộc bản xứ ở Mỹ Navajo Đây là ví dụ nổi tiếng nhất về nền văn minh

cổ đại biến mất do biến đổi khí hậu Dấu tích còn sót lại của nền văn minh này thể hiện trên những công trình bằng đá và gạch xây dựng dọc theo vách

đá tại Vườn quốc gia Mesa Verde và hẻm núi Chaco, cao nguyên Colorado,

Mỹ Người Pueblo rời bỏ quê hương một cách bí ẩn vào thế kỷ XII - XIII Các nhà khoa học phát hiện nhiều bằng chứng của chiến tranh, hiến tế và ăn thịt người, nhưng họ suy đoán nguyên nhân chính là do biến đổi khí hậu làm thay đổi môi trường sống Theo các nhà cổ khí hậu học tại Cục quản lý Đại dương và Khí quyển Mỹ (NOAA), những ngôi làng tại Mesa Verde và hẻm núi Chaco dần tàn lụi, trùng hợp với thời điểm xảy ra một đợt hạn hán kéo dài tại lưu vực sông San Juan, trong khoảng thời gian từ năm 1130 - 1180 Lượng mưa ít và môi trường sống khắc nghiệt dẫn đến tình trạng thiếu lương thực Những áp lực này khiến cấu trúc xã hội của người Pueblo dần tan rã Nền văn minh của người Maya tại khu vực Trung Mỹ suy tàn vào khoảng thế kỷ VIII -

IX Các nhà khoa học vẫn đang tìm hiểu những bí ẩn xung quanh việc người Maya rời bỏ quần thể kim tự tháp khổng lồ, cung điện và đài quan sát của họ Giới nghiên cứu đưa ra nhiều giả thuyết khác nhau để giải thích những gì đã xảy ra, từ dịch bệnh đến cho đến sự xâm lược của các quốc gia khác Nhưng

lý thuyết được nhiều học giả ủng hộ nhất là do sự thay đổi khí hậu đột ngột, gây nên tình trạng hạn hán nghiêm trọng, kéo dài 200 năm [23, tr.1733]

Đó là một số minh chứng cho sự tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu đối với lịch sử văn minh con người trên một số khu vực thế giới Ở Châu Á, biến đổi khí hậu trong lịch sử cũng đã tác động đến một trung tâm văn minh lớn ở Phương Đông, đó là Trung Quốc Biến đổi khí hậu tác động xuyên suốt trong tiến trình phát triển của quốc gia này từ thời cổ đại Trong bối cảnh của cuộc khủng hoảng chung toàn cầu thế kỷ XVII, Trung Quốc cũng không nằm ngoài mô hình khủng hoảng đó Thế kỷ XVII, những dấu hiệu suy yếu, khủng hoảng xã hội xuất hiện ở Trung Quốc rồi dẫn đến sự sụp đổ của Nhà Minh, thiết lập nên Nhà Thanh Một điều trùng hợp vào thế kỷ XVII, đó là sự thay đổi khí hậu đột ngột trên phạm vi toàn cầu nói chung, và trên lãnh thổ Trung Quốc nói riêng Thời kỳ này, khí hậu trên trái đất chịu tác động của dạng thời tiết của thời kỳ Tiểu băng hà với đặc trưng là khí hậu lạnh, khô

―Little Ice Age‖ hay ―Tiểu băng hà‖ thuật ngữ này được đặt ra bởi Matthes vào năm 1939 với sự xem xét các hiện tượng phát triển sông băng và

sự tái diễn ra ở Sierra Nevada, California, sau đó là sự tan chảy của nó ở giai đoạn Hypsithermal, đầu thế Holocen Trong bài viết có nhiều căn cứ xác đáng của mình năm 2004, học giả Grove đã định nghĩa thời kì ―Tiểu băng hà‖ là một giai đoạn kéo dài khoảng từ đầu thế kỉ XIII hoặc XIV và kết thúc vào giữa thế kỉ XIX [19, tr.505] Đặc trưng nổi bật là sự giảm nhiệt độ toàn cầu và

sự mở rộng các sông băng trong thời kỳ này Các bằng chứng chỉ ra thời kỳ

―Tiểu băng hà‖ là một trong nguyên nhân chính làm khủng hoảng nền chính trị, kinh tế, xã hội Trung Quốc thế kỷ XVII Các yếu tố sinh thái buộc chúng

ta phải nghiêm túc xem xét ý nghĩa của sự tác động của biến đổi khí hậu đối với sự khủng hoảng các đế chế Trung Hoa

Do đó, nghiên cứu đề tài “Biến đổi khí hậu và sự khủng hoảng kinh tế -

xã hội ở Trung Quốc thế kỷ XVII” sẽ cung cấp cho chúng ta cái nhìn đầy đủ

về mô hình những tác động của biến đổi khí hậu với lịch sử Trung Quốc trong thế kỷ XVII Biến đổi khí hậu đã làm tăng thêm các khó khăn trong khu vực

về sự suy giảm sức mạnh của một đất nước có truyền thống và văn hóa lâu đời hoặc phân rã tổ chức bộ máy nhà nước Đó cũng là một nhân tố thúc đẩy

sự xung đột giữa các nhóm lợi ích kinh tế - chính trị trong xã hội Trung Quốc bấy giờ Chúng ta có thể nhìn thấy cụ thể từ trường hợp đế chế Trung Hoa thế

kỉ XVII, một bầu không khí u ám của dịch bệnh, chiến tranh, sự suy giảm lương thực và tình trạng bất ổn Các điều kiện thời tiết khí hậu khắc nghiệt thúc đẩy các nổi loạn lan rộng, cướp bóc ở các vùng lân cận và bùng nổ các cuộc chiến tranh nông dân, dẫn đến sự sụp đổ của triều đại phong kiến nhà Minh và thiết lập nên Triều Thanh, và biến đổi khí hậu cũng là nguyên nhân chính là suy giảm dân số Trung Quốc trong những năm 1648 – 1653

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nghiên cứu về biến đổi khí hậu và mối quan hệ cũng như tác động của

nó đối với lịch sử thế giới nói chung và Trung Quốc nói riêng đã được đông đảo các học giả, các nhà sinh thái học, các nhà sử học trên thế giới quan tâm Nhưng về thời kỳ Tiểu băng hà và sự khủng hoảng của Trung Quốc ở Việt Nam rất khan hiếm và hầu như chưa có

Trên thế giới, đã có một số công trình viết bằng tiếng Anh về những biến đổi của khí hậu và ảnh hưởng với Trung Quốc trong tiến trình lịch sử của

nền văn minh này Trước hết, phải kể đến tác phẩm “Global Crisis: War,

Climate Change and Catastrophe in the seventeenth century” của tác giả

Geoffrey Parker Công trình đã chỉ ra những tai họa của thế kỷ XVII trên thế giới như hạn hán, nạn đói, xâm lược, chiến tranh, các cuộc cách mạng và biến đổi khí hậu Đây là một công trình nghiên cứu sự khủng hoảng toàn cầu thế

kỷ XVII kéo dài từ Anh sang Nhật Bản, từ đế chế Nga sang Sahara, Châu Phi

và Bắc Mỹ Geoffrey Parker đã giành một chương để viết về những thay đổi thời tiết trên lãnh thổ Trung Quốc và sự khủng hoảng xã hội Trung Quốc những năm cuối thế kỷ XVI đầu thế kỷ XVII

Tiếp theo phải kể đến tác phẩm “Tigers, Rice, Silk, and Silt

Environment and Economy in Late Imperial South China” của tác giả Robert

Marks, Đại học Whittier, California Cuốn sách này khảo sát sự tương quan giữa thay đổi kinh tế và môi trường ở các tỉnh Quảng Đông và Quảng Tây miền Nam từ năm 1400 đến 1850, nhưng cũng cung cấp các sự kiện biến đổi khí hậu trên quy mô toàn lãnh thổ Trung Quốc thế kỷ XVII Robert Marks thảo luận về tác động của sự gia tăng dân số đối với các mô hình sử dụng đất,

hệ sinh thái nông nghiệp của khu vực và nạn phá rừng; Tác động của sự thay đổi khí hậu đối với nông nghiệp; Và cách mà con người đáp lại những thách thức môi trường Cuốn sách này là một đóng góp đáng kể cho lịch sử và môi trường Trung Quốc Công trình là một tác phẩm đột phá trong nghiên cứu lịch

sử Trung Quốc dưới góc nhìn sinh thái học

Có nhiều bài báo, bài nghiên cứu viết về những thay đổi khí hậu và ảnh hưởng của biến đổi khí hậu, Tiểu băng hà đối với lịch sử Trung Quốc trong suốt tiến trình lịch sử lâu dài của quốc gia này nói chung và thế kỷ XVII nói

riêng Viết về thời kì Tiểu băng hà ở Trung Quốc có bài viết “The Little Ice

Age of the North West region, China” của Wang Zongtai năm 1992, phân tích

những thay đổi của khí hậu Trung Quốc trong thời kỳ Tiểu băng hà từ nhiều nguồn dữ liệu khác nhau, và qua một sự phân tích chặt chẽ, khoa học

Bài viết “Climatic Change and History in China” của Bret Hinsch năm

1988, đưa ra nhiều luận điểm mang tính khái quát về sự ảnh hưởng của khí hậu đối với lịch sử Trung Quốc Bài viết chỉ ra rằng, trong thời kỳ ấm áp, Trung Quốc đã phát triển mạnh, thống nhất và thịnh vượng Trong thời kỳ

lạnh, thay đổi khí hậu dẫn đến suy thoái kinh tế, cuộc xâm lăng du mục, cuộc nổi dậy của nông dân và thậm chí đến chuyển đổi các vùng kinh tế giữa các khu vực Ông cho rằng, thời tiết lạnh và khô rút ngắn thời kỳ tăng trưởng của cây trồng, làm giảm diện tích đất canh tác và sự tàn phá của mùa màng, do đó gây ra bất ổn xã hội và chính trị trong suốt tiến trình lịch sử Trung Quốc Ông cũng tập trung tìm hiểu những biến đổi và tác động của khí hậu, đặc biệt là thời kỳ Tiểu băng hà đối với lịch sử Trung Quốc

Bài viết “A retrospection of climate changes and their impacts in

Chinese history” của tác giả Ts‘ui-jung Liu năm 2013 cung cấp những đánh

giá mới về biến đổi khí hậu và lịch sử Trung Quốc trong thời gian dài và quy

mô rộng Các nghiên cứu đã kiểm tra sự thay đổi khí hậu quan hệ với những thay đổi kinh tế, xã hội Trung Quốc, giữa thay đổi khí hậu và sự trỗi dậy và thay đổi triều đại, sự bùng nổ của chiến tranh Di dân và biến động dân số, các hiện tượng thiên tai dịch bệnh, các vấn đề về kinh tế, xã hội và văn hoá trong lịch sử Trung Quốc đã được khám phá và nghiên cứu, do đó cung cấp những hiểu biết có giá trị để hiểu được lịch sử từ nhiều góc độ

Tiếp theo là bài viết “Periodic temperature-associated drought/flood

drives locust plagues in China” của các tác giả Zhibin Zhan, Bernard

Cazelles, Huidong Tian, Leif Christian Stige, và Nils Chr Stenseth năm 2008 Bài viết phân tích mối quan hệ của nhiệt độ đến đến hạn hán, lũ lụt, dịch bệnh

ở Trung Quốc Trong đó, các tác giả cũng đã làm rõ mối quan hệ này trong

thế kỷ XVII ở Trung Quốc “Climate Change, Food Shortage and War: A

Quantitative Case Study in China during 1500 – 1800” là bài viết của các tác

giả David D Zhang và Harry F Lee, bài viết phân tích ảnh hưởng của biến đổi khí hậu dẫn đến tình trạng thiếu lương thực và làm bùng nổ chiến tranh ở Trung Quốc giai đoạn từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX, qua đó cho thấy một cách nhìn, cách đánh giá mới về lịch sử Trung Quốc 1500 – 1800 Bài viết

“Revolts Frequency during 1644 - 1911 in North China Plain and Its Relationship with Climate” của nhóm các nhà nghiên cứu Lingbo Xiao, Yu

Ye, Benyong Wei năm 2011, dựa trên Biên niên sử của Nhà Thanh, bài viết phân tích tần số các cuộc nổi dậy ở đồng bắc phía Bắc Trung Quốc trong mối quan hệ với sự thay đổi của khí hậu từ nửa sau thế kỷ XVII đến thập kỷ đầu của thế kỷ XX Như vậy, những dữ liệu các cuộc chiến tranh trong nửa sau thế kỷ XVII được trình bày cụ thể trong bài nghiên cứu này Hay bài viết

“Climate, Desertification, and the Rise and Collapse of China’s Historical Dynasties” của các tác giả Xunming Wang, Fahu Chen và Jiawu Zhang năm

2009, nghiên cứu tổng quát tác động của biến đổi khí hậu đến quá trình sa mạc hóa và sự hình thành – sụp đổ của các triều đại phong kiến Trung Quốc, bài nghiên cứu cũng đã phân tích những nét cơ bản về quá trình chuyển đổi

vương triều Minh – Thanh trong thế kỷ XVII Bài viết “Weather Shocks,

Sweet Potatoes and Peasant Revolts in Historical China” của tác giả Ruixue

Jia năm 2011, chỉ ra những biến đổi thời tiết lớn trong lịch sử Trung Quốc và ảnh hưởng của nó đến các cuộc khởi nghĩa nông dân, sự khủng hoảng thế kỷ XVII cũng được nhắc đến trong bài viết như một ví dụ điển hình về sự tác động của thời tiết đến khủng hoảng xã hội Trung Quốc

Đề cập trực tiếp đến sự ảnh hưởng cả biến đổi khí hậu đến quá trình

sụp đổ của Triều Minh thế kỷ XVII có bài viết “How climate change

impacted the collapse of the Ming dynasty” của nhóm tác giả Jingyun Zheng,

Lingbo Xiao, Xiuqi Fang, Zhixin Hao Quansheng Ge và Beibei Li năm 2013 Nghiên cứu này góp phần làm sáng cơ chế liên quan giữa khí hậu với sự sụp

đổ của triều đại nhà Minh, và cung cấp một mô hình về bản chất của sự tương tác giữa biến đổi khí hậu và khủng hoảng xã hội Trung Quốc thế kỷ XVII

Mặc dù có nhiều bài nghiên cứu, sách tham khảo liên quan đến đề tài này nhưng hiện tại chưa có một công trình nào mang tính tổng hợp, chuyên

sâu về sự tác động của biến đổi khí hậu đối với các lĩnh vực kinh tế, xã hội

Trung Quốc thế kỷ XVII Vì vậy, tác giả quyết định chọn đề tài “Biến đổi khí

hậu và sự khủng hoảng kinh tế - xã hội ở Trung Quốc thế kỷ XVII” làm đề tài

khóa luận của mình

3 Nội dung, nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứu của đề tài

3.1 Nội dung, nhiệm vụ

Tìm hiểu đề tài “Biến đổi khí hậu và sự khủng hoảng kinh tế - xã hội ở

Trung Quốc thế kỷ XVII” bắt đầu tìm hiểu từ những khái niệm cơ bản về khí

hậu, biến đổi khí hậu, thuật ngữ ―Ấm trung cổ‖, ―Tiểu băng hà‖

Tìm hiểu các thời kỳ biến đổi khí hậu trong lịch sử Trung Quốc

Tìm hiểu sự biến đổi khí hậu trong thế kỷ XVII và mối quan hệ giữa biến đổi khí hậu với sự khủng hoảng kinh tế - xã hội Trung Quốc thế kỷ XVII

Tìm hiểu về những tác động của biến đổi khí hậu đối với Trung Quốc thế kỷ XVII trên các lĩnh vực kinh tế - xã hội

3.2 Phạm vi nghiên cứu của đề tài

- Không gian: Do điều kiện nghiên cứu có hạn, tác giả tập trung nghiên cứu những ảnh hưởng của biến đổi khí hậu trên lãnh thổ Trung Quốc thế kỷ XVII

- Thời gian: Trong khuôn khổ đề tài khóa luận này, tác giả tập trung nghiên cứu những biến đổi của thời tiết, khí hậu và những tác động của nó đối với lịch sử Trung Quốc thế kỷ XVII

4 Phương pháp nghiên cứu

- Khi nghiên cứu đề tài này, người viết sử dụng phương pháp lịch sử,

phương pháp logic Ngoài ra đề tài còn sử dụng phương pháp đối chiếu so

sánh để xác minh sự kiện nội dung lịch sử

- Bên cạnh việc sử dụng phối hợp nhuần nhuyễn tất cả các phương

pháp này xuyên suốt khóa luận, ở những phần những đoạn cụ thể người viết

chọn một phương pháp chủ đạo nhằm đạt tới hiệu quả một cách tối đa

Qua đó nhằm rút ra những kết luận, đánh giá cần thiết để nêu bật được những ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đối với sự khủng hoảng kinh tế - xã hội Trung Quốc thế kỷ XVII

5 Đóng góp của đề tài

Về mặt lý luận: đề tài giúp chúng ta dựng lại toàn cảnh xã hội Trung Quốc thế kỷ XVII, một xã hội đang khủng hoảng toàn diện trong bối cảnh chung của cuộc khủng hoảng toàn cầu Qua đó, giúp chúng ta hiểu sâu hơn về

sự tác động của biến đổi khí hậu đối với lịch sử Trung Quốc thế kỷ XVII, khí hậu thay đổi dẫn đến suy giảm sản lượng cây trồng, gây ra nạn đói, nguyên nhân của các cuộc khởi nghĩa nông dân, đặc biệt là dẫn đến sự chuyển đổi vương triều Minh – Thanh Đề tài có thể coi là một trong những công trình bằng tiếng Việt hiếm thấy theo hướng chuyên sâu về biến đổi khí hậu, đặc biệt là thời kỳ ―Tiểu băng hà‖ và tác động đối với Trung Quốc - là một trong những nguyên nhân dẫn đến sự khủng hoảng của kinh tế - xã hội thế kỷ XVII của nền văn minh rực rỡ này

Về mặt thực tiễn: để lại bài học về sự tác động của biến đổi khí hậu với

xã hội con người, nhất là trong bối cảnh hiện nay khi chúng ta đã và đang phải đổi mặt với thảm họa biến đổi khí hậu toàn cầu – sự nóng lên của Trái đất, nước biển dâng

Đề tài đã đề xuất một hệ thống tài liệu nghiên cứu về các vấn đề liên quan đến đề tài, đây có thể coi là nguồn tài liệu học tập, nghiên cứu đối với chuyên ngành lịch sử thế giới Đồng thời đây là tư liệu bổ ích cho những ai quan tâm đến đề tài này

6 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung khóa luận được kết cấu thành hai chương:

- Chương 1: Biến đổi khí hậu ở Trung Quốc thế kỷ XVII

- Chương 2: Tác động của biến đổi khí hậu ở Trung Quốc thế kỷ XVII

Chương 1 BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU Ở TRUNG QUỐC THẾ KỶ XVII

1.1 Định nghĩa khí hậu và biến đổi khí hậu

1.1.1 Khí hậu

Khí hậu bao gồm các yếu tố nhiệt độ, độ ẩm, lượng mưa, áp suất khí quyển, các hiện tượng xảy ra trong khí quyển và nhiều yếu tố khí tượng khác trong khoảng thời gian dài ở một vùng, miền xác định Điều này trái ngược với khái niệm thời tiết về mặt thời gian, do thời tiết chỉ đề cập đến các diễn biến hiện tại hoặc tương lai gần Khí hậu của một khu vực ảnh hưởng bởi tọa

độ địa lý, địa hình, độ cao, độ ổn định của băng tuyết bao phủ cũng như các dòng nước lưu ở các đại dương lân cận Khí hậu phân ra các kiểu khác nhau dựa trên các thông số chính xác về nhiệt độ và lượng mưa

Khí hậu là định nghĩa phổ biến về thời tiết trung bình trong khoảng thời gian dài Thời gian trung bình chuẩn để xét là 30 năm, nhưng có thể khác tùy theo mục đích sử dụng.Thỉnh thoảng khí hậu định nghĩa sai trong quá khứ như là ―Thời tiết trung bình‖ nhưng số liệu thống kê đã đưa ra để chỉ rõ thành phần khí hậu không chỉ là tiêu chuẩn trung bình mà còn là những điểm thường xuyên và khắc nghiệt của mọi sự việc có thể được quan tâm Từ Hi Lạp cổ ―µ‖đã suy ra một vùng của trái đất giữa hai vĩ độ đặc biệt, được thiết lập với độ nghiêng của mặt trời và do đó dẫn đến sự kết hợp giữa độ ẩm và điều kiện thời tiết xảy ra ở đó Sự kết hợp này được hiện thân trong từ ―clime‖ khi nó được

sử dụng trong tiếng Anh vào thế kỉ thứ XVI và sau này [24, tr.11]

Khí hậu đã được đề cập nhiều trong thời gian gần đây Vào thế kỉ XIX, người ta cho rằng tất cả những gì liên quan đến khí hậu thực tế có thể được xem xét thường xuyên, tuy nhiên rõ ràng là sự biến đổi hằng năm có thể xảy

ra Sau này, dường như nó được xem xét ngẫu nhiên trong hoạt động của nó, mặc dù một vài vòng tuần hoàn có thể xảy ra một phần và có lẽ là được sử dụng giới hạn trong dự báo thời tiết Ví dụ, để nhận biết mùa hè ở Châu Âu trong một thập kỉ hoặc để dự đoán những mức nhiệt độ cao hoặc thấp hằng năm của hồ Victoria lớn nhất Châu Phi Theo cách đó, dự báo thường thất bại, người ta cho biết kỉ băng hà đã xảy ra từ xa xưa, địa chất trong quá khứ, nhưng khí hậu ở Roman dường như quá khác biệt so với ngày nay, và nó được cho rằng điều này có thể đúng trong nhiều thế kỉ Khí hậu cũng bao gồm các số liệu thống kê theo ngày hoặc năm khác nhau Từ điển thuật ngữ của Nhóm hội thảo đa quốc gia về biến đổi khí hậu định nghĩa như sau:

Khí hậu trong nghĩa hẹp thường định nghĩa là ―Thời tiết trung bình‖, hoặc chính xác hơn, là bảng thống kê mô tả định kì về ý nghĩa các sự thay đổi

về số lượng có liên quan trong khoảng thời gian khác nhau, từ hàng tháng cho đến hàng nghìn, hàng triệu năm Khoảng thời gian truyền thống là 30 năm, theo như định nghĩa của Tổ chức Khí tượng Thế giới (World Meteorological Organization - WMO) Các số liệu thường xuyên được đưa ra là các biến đổi

về nhiệt độ, lượng mưa và gió Khí hậu trong nghĩa rộng hơn là một trạng thái, gồm thống kê mô tả của hệ thống khí hậu

1.1.2 Biến đổi khí hậu

Biến đổi khí hậu là những biến đổi trong môi trường vật lý hoặc sinh học gây ra những ảnh hưởng có hại đáng kể đến thành phần, khả năng phục hồi hoặc sinh sản của các hệ sinh thái tự nhiên và đến hoạt động của các hệ thống kinh tế - xã hội hoặc đến sức khỏe, phúc lợi của con người

Theo Công ước Khung của Liên hợp Quốc về Biến đổi Khí hậu (United Nations Framework Convention on Climate Change) định nghĩa biến đổi khí hậu là ―sự thay đổi của khí hậu hoặc trực tiếp hoặc gián tiếp do tác động của

hoạt động con người dẫn đến thay đổi thành phần khí quyển toàn cầu và ngoài

ra là những biến thiên tự nhiên của khí hậu được quan sát trên một chu kỳ thời gian dài‖ [46] Trong định nghĩa cuối thay đổi khí hậu đồng nghĩa với ấm lên toàn cầu

Theo IPCC1 (2007), biến đổi khí hậu (BĐKH) là sự biến đổi về trạng thái của hệ thống khí hậu, có thể được nhận biết qua sự biến đổi về trung bình

và sự biến động của các thuộc tính của nó, được duy trì trong một thời gian đủ dài, điển hình là hàng thập kỷ hoặc dài hơn BĐKH có thể do các quá trình tự nhiên bên trong hệ thống khí hậu, hoặc do những tác động từ bên ngoài, hoặc

do tác động thường xuyên của con người làm thay đổi thành phần cấu tạo của khí quyển hoặc sử dụng đất

Hiện nay khái niệm ―biến đổi khí hậu‖ và sự nóng lên toàn cầu không còn xa lạ nữa, ngược lại nó được nhìn nhận như là sự tiềm ẩn của nhiều nguy

cơ do hậu quả tác động của nó Nhiệt độ toàn cầu gia tăng cùng với sự thay đổi trong phân bố năng lượng trên bề mặt Trái đất và bầu khí quyển đã dẫn đến sự biến đổi của các hệ thống hoàn lưu khí quyển và đại dương mà hậu quả của nó là sự biến đổi của các cực trị thời tiết và khí hậu Nhiều bằng chứng đã chứng tỏ rằng, thiên tai và các hiện tượng cực đoan có nguồn gốc khí tượng ngày càng gia tăng ở nhiều vùng trên Trái đất mà nguyên nhân của

nó là do sự biến đổi bất thường của các hiện tượng thời tiết, khí hậu cực đoan Trong lịch sử đã xảy ra những thời kỳ biến đổi khí hậu lớn trên phạm vi toàn cầu

đó là Ấm trung cổ và thời kỳ Tiểu băng hà, ảnh hưởng nghiêm trọng tới đời sống con người, các hoạt động kinh tế xã hội của con người trong quá khứ

1 Ủy ban Liên chính phủ về Biến đổi khí hậu (tên tiếng Anh: Intergovernmental Panel on Climate Change - IPCC) là một cơ quan khoa học chịu trách nhiệm đánh giá rủi ro về biến đổi khí hậu do hoạt động con người gây ra Ủy ban này đã được thành lập năm 1988 bởi Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) và Chương trình Môi trường Liên Hiệp Quốc (UNEP), hai tổ chức thuộc Liên Hiệp Quốc

1.2 Các thời kỳ biến đổi khí hậu trong lịch sử

1.2.1.Thời kỳ Ấm trung cổ/Medieval Warm Period (MWP)

1.2.1.1 Thuật ngữ “Ấm trung cổ”

Trong thời Trung kỳ Trung Cổ, bắt đầu từ thế kỉ XI, dân số châu Âu tăng nhanh khi các tiến bộ kĩ thuật và thời tiết thuận lợi giúp sản xuất phát triển và theo đó là thương mại phát đạt Chế độ trang viên và chế độ phong kiến xác lập nên cấu trúc kinh tế - chính trị của xã hội thời Trung kỳ Trung

Cổ Giáo hội Công giáo củng cố sức ảnh hưởng trong khi những cuộc thập tự chinh được kêu gọi để tái chiếm Đất Thánh từ tay người Hồi giáo Các nhà quân chủ ở nhiều quốc gia củng cố nhà nước trung ương tập quyền, giảm bớt tình trạng cát cứ Đời sống trí thức ghi nhận sự thống trị của chủ nghĩa kinh viện và sự thành lập những trường đại học, trong khi nghệ thuật chứng kiến phong cách Gothic2 lên đến đỉnh cao Tuy nhiên, thời Hậu kỳ Trung Cổ đánh dấu một loạt những khó khăn và tai họa bao gồm nạn đói, dịch hạch, và chiến tranh, gây suy giảm nghiêm trọng dân số Tây Âu; chỉ riêng Cái chết Đen3 đã hủy diệt một phần ba dân số châu Âu Một sự tác động lớn đến đời sống kinh

tế - xã hội của con người thời kỳ này là sự ấm lên của khí hậu toàn cầu

Nhiều bằng chứng đã nhắc tới Bắc Âu, Bắc Đại Tây Dương, Nam Ireland

và Greenland đã trải qua một thời kì ấm kéo dài từ thế kỉ X - XIII Vượt qua những điều kiện xảy ra trong suốt đầu thế kỉ XX Và sự bắt đầu của một kỉ nguyên phụ thuộc vào lịch sử Châu Âu được gọi là ―Ấm trung cổ‖ [18, tr.101]

Thời kì Medieval Warm period/―Ấm trung cổ‖ được sử dụng liên quan đến khí hậu của thời kì này Nó có thể là ―sự bắt đầu của một kỉ nguyên‖ và

2

Gothic là một phong cách kiến trúc bắt nguồn từ Châu Âu (chủ yếu là Pháp) vào khoảng thế kỷ thứ XII nên được gọi là kiến trúc kiểu Pháp Ban đầu, Gothic gắn liền với thiết kế các nhà thờ, với vẻ bí ẩn và lạ lẫm nên còn gắn liền với khái niệm "man rợ và kinh dị"

3

Cái chết Đen là tên gọi của một đại dịch xảy ra ở châu Á và châu Âu trong thế kỷ XIV mà đỉnh điểm là ở châu Âu từ năm 1348 đến năm 1350 Cái chết đen được coi là một trong những đại dịch chết chóc nhất trong lịch sử nhân loại

―điều kiện khí hậu tốt nhất‖ là những từ cũng được sử dụng trong thời gian này Tuy nhiên, trái ngược với ấn tượng rằng ―Thời kì ấm trung cổ‖ có thể mang lại nhiều bằng chứng không ổn định theo mùa và vùng miền trong khí hậu suốt từ thế kỉ IX đến thế kỉ XIV Ví dụ, Alexdandre đã xem xét lại một cách cẩn thận nhiều bằng chứng đưa ra rằng Bắc Âu đã trải qua một thời kì dài ấm áp trong khoảng thời gian đó Ông ta cũng cho rằng khí hậu ở Nam Âu như là vùng Địa Trung Hải, đã xảy ra khác biệt so với Bắc Âu Rằng không

có mùa đông ấm nào ngoài việc để lại bằng chứng rõ ràng ở Nam Âu cho đến giữa thế kỉ XIV [32, tr.112] Mặt khác Alexdandre lưu ý ưu thế mùa đông ấm

và mùa hè khô ở Tây Âu trong suốt thế kỉ XIII (1220-1310) Điều này phù hợp với thời kì băng giá ở dãy Alps trong thời gian đó Sự kết hợp của mùa xuân lạnh và mùa hè ẩm ướt kèm theo mùa đông ẩm vào giữa thế kỉ XIV có thể được che phủ bởi băng giá vào thời điểm đó

Nhiều bằng chứng đã chỉ ra rằng vùng miền khác nhau có đặc điểm khí hậu khác nhau trong suốt thế kỉ IX đến XIV, đó là sự khác biệt về không gian Các tài liệu cung cấp bằng chứng chỉ ra rằng những điều kiện khí hậu từ thế

kỷ X đến XIII có thể bị che phủ bởi băng đá và rừng để nâng dãy Canadian lên và có thể cải thiện tình hình mùa màng ở Tây Bắc Mỹ trong gian đoạn đó Nhiều nhà nghiên cứu đã báo cáo những bằng chứng về độ sâu của hồ hay là vùng nước ngọt từ 700 - 1300 AD ở khu vực đó bị ảnh hưởng bởi gió mùa Arizona cũng chỉ ra sự tăng cường của gió mùa có thể được duy trì với cường

độ nhiệt cao kèm theo lượng Cacbon tối thiểu [18, tr.109] Nghiên cứu của Zhang4 chỉ ra vùng biên giới phía Bắc Trung Quốc cuối thế kỷ đó cũng xảy

ra hiện tượng tương tự [45, tr.270] Mặt khác nghiên cứu một cách chi tiết về tái cấu trúc của mùa xuân ở Đông Bắc Mỹ của Stahle và Cleveland đã thất bại trong việc chỉ ra thời kì hạn hán hoặc ẩm ướt từ thế kỉ IX đến XIV Vấn đề

4 Giáo sư Địa lý Đại học Hồng Kông, chuyên nghiên cứu về Biến đổi khí hậu và phản ứng xã hội, khoa học môi trường và hiểm hoạ tự nhiên

này, thời kì Tiểu băng hà cũng không chắc chắn về dự đoán bất thường kéo dài hơn 2 đến 3 thập kỉ

Phạm vi thời gian nào có thể đặc trưng cho hiện tượng khí hậu trong thời kì đầu của một kỉ nguyên khí hậu kéo dài, nó có thể được xem xét khác nhau, từ thời điểm ngay sau đó hoặc trước đó? Để giải quyết câu hỏi này chúng ta xem xét hai loại bằng chứng sau: Hồ sơ về nhiệt độ bề mặt của Bắc bán cầu và tài liệu về nhiệt độ bắt nguồn từ việc tái thiết lập lại sự thay đổi của nhiệt độ theo mùa

Trong nhiều năm người ta biết đến thời kì ―Ấm trung cổ‖ xảy ra vào khoảng 1000 – 1.300 AD Ví dụ loại nho trồng để làm rượu đã phổ biến ở Anh, và loại cây này ở Scandinavia cao hơn từ 100 đến 200m so với thời điểm hiện tại Tuy nhiên với tất cả những thay đổi đồng bộ này, liệu rằng những biên độ dao động ở bán cầu có ấm hơn so với hiện nay hay không? Các nhà nghiên cứu đã thảo luận để chỉ ra rằng sự thiết lập thời điểm ấm ở nhiều vùng khác nhau Việc tái thiết lập nhiệt độ ở bán cầu Bắc đã ủng hộ ý kiến về thời Ấm trung cổ cho tới giữa thế kỉ XX nhiệt độ bán cầu Bắc đã đạt tới đỉnh điểm Mặc dù những nghi ngờ vẫn tiếp tục đưa ra những ý kiến khác nhau về mối liên quan của thời ―Ấm trung cổ‖ với thế kỷ hiện nay Nhiều tác giả đặc biệt là những người theo chủ nghĩa hoài nghi vẫn tiếp tục suy đoán về những bằng chứng về những vùng miền mà tác động đến nhiệt độ thế kỷ XX và do

đó làm bằng chứng chống lại ảnh hưởng chính bởi hiệu ứng nhà kính đối với khí hậu toàn cầu [36, tr 53 – 54] Cũng bởi những tranh luận tiếp tục về chủ

đề này mà nó được nhắc đi nhắc lại trong nhiều cuốn sách với những lựa chọn

dữ liệu khác nhau, được phân tích theo những quan điểm khác nhau so với những nghiên cứu trước

Biểu đồ 1: Sự biến đổi khí hậu của một số khu vực trên thế giới

giai đoạn từ năm 1000 – 2000

Nguồn: [32, tr.125]

Thời điểm nổi bật nhất của thời kì ―Ấm trung cổ‖ được giới hạn trong

ba khoảng thời gian (1010 - 1040, 1070 - 1105 và 1115 - 1190), nhiệt độ cao nhất của thời kì Ấm trung cổ là vào giai đoạn giữa và được tìm thấy trong số

15 ghi chép hình 1 Thời kì Ấm trung cổ trong giai đoạn 3, nhiệt độ giảm hơn

so với thế kỉ XVII Khoảng thời gian này (xấp xỉ 1580 - 1850) đã được biết đến như thời kì lạnh nhất của Tiểu băng hà sự bắt đầu của giai đoạn này từng

có thời gian hoạt động của thế kỉ XVI Ví dụ không có bất cứ dữ liệu nào về Đức và phía Tây Trung Quốc - trong khoảng 100 kinh độ cung cấp nhiệt độ cao nhất thời kì ―Ấm trung cổ‖ từ 1070 - 1105 Ghi chép nhiệt độ của Anh đã cung cấp cho thời kì ―Ấm trung cổ‖ giai đoạn 3 (1155 - 1790) Tuy nhiên thời

kì ấm từ 1150 - 1290 đã được ghi chép muộn hơn trong thời kì cuối của ―Ấm trung cổ‖ Việc đáp lại này được biết đến bởi Siberian và Trung Quốc và hầu hết ngược so với những vùng lạnh trong giai đoạn 1070 - 1105 Có một sự khác nhau giữa thời kì ―Ấm trung cổ‖ và thời kì ấm giữa thế kỉ XX bao gồm

sự giới hạn chung về nhiệt độ cao nhất ở Bắc Mỹ và Tây Âu, trái lại với thời

ấm giữa thế kỷ XX và những ghi chép, tuy nhiên lại thiếu những vĩ độ cao nhất mà chúng ta không thể chứng minh nhiệt độ tối đa của thời kì ấm giữa thế kỉ XX là những gì xuất hiện ở Bắc Đại Tây dương và Bắc Cực Nhiều dữ liệu được yêu cầu để kiểm tra lại kết luận này được xem xét như là những yếu

tố khác nhau về không gian giữa hai thời kì trên Nhiệt độ trung bình thời

―Ấm trung cổ‖ từ 1000 - 1200 chỉ ấm hơn 0,20ᴼC so với thời kì Tiểu băng hà (1580 - 1840) [51] Nếu như những con số này được chứng minh bởi nhiều nghiên cứu hơn, chúng sẽ cung cấp một điểm quan trọng trong việc biến đổi khí hậu Ở giai đoạn này, họ chỉ xem xét như là ước tính sự phân chia theo mùa cuối thế kỉ XIX cho thấy sự khác nhau trong những ghi chép và những bất đồng giữa những tài liệu

Đây là một trong những hiện tượng của hầu hết các vùng khí hậu của khu vực trong nhiều ngàn năm qua Phạm vi rộng lớn của biến động tự nhiên trong khí hậu cho thấy sự diễn ra của nhiều thế kỷ về điều kiện khí hậu tương đối ấm áp trên các châu lục Bởi vì các dấu hiệu nói chung rải rác trên toàn thế giới khoảng đầu thiên niên kỷ, kết luận từ những bằng chứng thu thập được ở đây so với thực tế rằng trong một số tháng, năm của nhiều khu vực trên thế giới điều kiện khí hậu ấm đã chiếm ưu thế Điều này là bằng chứng thuyết phục cho một thời kỳ ấm trung cổ toàn cầu Ngay cả đối với cái gọi là

―Tiểu băng hà‖ của thế kỷ sau đó, một khoảng thời gian chồng chéo của sự biến đổi khí hậu Sự biến động năng lượng mặt trời, hoạt động núi lửa, và kết hợp bầu không khí của biển đã thay đổi con người trong việc cân bằng năng lượng của trái đất qua những thay đổi trên bề mặt trái đất và thành phần khí quyển được xem là có ảnh hưởng ngày càng lớn của hoạt động của khí hậu [13, tr.263] Một sự hiểu biết tốt hơn về bản chất của biến động khí hậu trong suốt 2000 năm qua, có khả năng không chỉ thông báo cho các nghiên cứu về bản chất và nguyên nhân của biến động khí hậu đối với thập kỷ tới quy mô thời gian qua các thế kỷ, mà nó cũng có thể giúp cải thiện sự biết về sự tương tác giữa xã hội con người và biến động khí hậu Biến đổi khí hậu cũng có liên quan đến các hoạt động của các hệ sinh thái

1.2.1.2 Thời kỳ Ấm trung cổ ở Trung Quốc

* Bằng chứng về sự tồn tại Ấm trung cổ ở Trung Quốc

Trên lãnh thổ Trung Quốc cũng đã tồn tại nhiều bằng chứng cho thấy

sự hiện diện của thời tiết Ấm trung cổ ở đây Sử dụng nhiều bản ghi về khí hậu có nguồn gốc từ than bùn, trầm tích hồ, lõi đá, vòng cây và các nguồn thông tin khác, Yang5 và cộng sự đã xác định giai đoạn ấm áp đặc biệt ở khắp Trung Quốc từ năm 800 đến năm 1100 Yafeng cũng đã phân tích những mẫu

5

Yang, Yafeng, Hong, Xu, Qian, Zhu là các nhà nghiên cứu địa chất học của Đại học Hồng Kông, Trung Quốc

vật nhận từ băng tuyết Guliya của cao nguyên Thanh Hải - Tây Tạng, trong khi Hong và các cộng sự đã phát hiện từ một xenlulô thực vật được lưu giữ trong một đầm lầy than bùn ở tỉnh Cát Lâm (42°20'B, 126°22'Đ) khoảng 6000 năm, trong đó họ tìm thấy bằng chứng về giai đoạn ấm nóng rõ ràng tương ứng với kỷ nguyên Ấm trung cổ ở Châu Âu [47]

Nhà nghiên cứu Xu cũng đã xác định, từ một nghiên cứu về sự biến đổi cellulose trong lõi thu được từ trầm tích than bùn ở mép phía đông bắc của cao nguyên Thanh Hải - Tây Tạng, từ năm 1000 đến năm 1100 tương ứng với thời kỳ ấm trung cổ Ngoài ra, Qian và Zhu đã phân tích độ dày trong đá vôi tìm thấy ở Động Shihua, Bắc Kinh, từ đó họ suy ra sự tồn tại của thời kỳ ẩm ướt tương đối thời kỳ Ấm trung cổ

Hong và các cộng sự cũng đã báo cáo rằng, vào thời điểm của Ấm trung cổ, ranh giới phía bắc của việc trồng cây có múi (Citrus reticulata Blanco) và Boehmeria nivea (một cây lâu năm), cả cây nhiệt đới và cận nhiệt đới, dần dần đã di chuyển về phía bắc Trung Quốc, nơi người ta ước tính rằng nhiệt độ trung bình hàng năm là 0,9 - 1,0°C cao hơn hiện nay Và họ cũng lưu

ý rằng nhiệt độ trung bình hàng năm ở khu vực đó trong thời kỳ Ấm Trung cổ cao hơn 1°C so với hiện nay, với nhiệt độ cực tiểu vào khoảng 3,5°C

Năm 2002, Chu đã nghiên cứu địa hóa học 1400 năm của các trầm tích

đã được thu hồi từ 7 lõi lấy từ ba vị trí trong Hồ Huguangyan trên bán đảo Leizhou ở vùng nhiệt đới Nam Trung Quốc Cùng với thông tin về sự hiện diện của tuyết, băng tuyết và sông đóng băng trong 1000 năm qua có được từ tài liệu lịch sử Và khi làm như vậy, họ đã khám phá ra rằng có một thời kỳ khô hạn từ năm 880 - 1260, và các biên niên sử lịch sử địa phương ủng hộ xác nhận những dữ liệu này, cho thấy khí hậu của Nam Trung Quốc nhiệt đới khô ráo trong thời kỳ Ấm trung cổ

Một năm sau, Paulsen đã sử dụng các dữ liệu được lấy từ một măng đá6tìm thấy ở Hang Phật (33°40'B, 109°05'Đ) để suy ra sự thay đổi khí hậu ở trung tâm Trung Quốc trong 1270 năm trước, họ khẳng định rằng về mặt thời gian, Ấm trung cổ có thời tiết khô ráo sau đó ẩm ướt và quay trở lại khô ráo bắt đầu vào năm 965 và tiếp tục vào khoảng 1475

Cũng làm việc với măng đá, từ Hang Jingdong khoảng 90 km về phía đông bắc của Bắc Kinh, và trong cùng năm, nhà nghiên cứu Ma đã đánh giá lịch sử khí hậu của 3000 năm qua với khoảng cách 100 năm trên cơ sở dữ liệu

tỉ số Mg/Sr, và hệ số phân bố Mg và Mg Nghiên cứu này đã cho thấy rằng, từ

200 đến 500 năm trước, ―nhiệt độ không khí thấp hơn khoảng 1,2°C so với hiện nay‖ [48], nhưng khoảng từ 1000 đến 1300 trước đây có một thời kỳ không bình thường nhưng ấm áp tương ứng với thời kỳ Ấm trung cổ ở Châu Âu

Trong khi thực hiện kế hoạch của mình, mười nhà nghiên cứu đã phát hiện ra rằng trong thời kỳ Ấm trung cổ ―thời gian của mùa hè dài hơn trong khi mùa xuân và mùa thu ngắn hơn thế kỷ XX‖ Và họ nhận định rằng

―khoảng thời gian từ giữa năm 1150 đến năm 1200 là khoảng thời gian ấm nhất trong 1000 năm qua‖ [38, tr.241]

Trong phần kết luận này, cần phải thấy rõ ràng từ kết quả của nhiều nghiên cứu được đánh giá ở đây, trong một khoảng thời gian đáng kể trong thời kỳ Ấm trung cổ, phần lớn (nếu không phải là tất cả) của lãnh thổ Trung Quốc có điều kiện ấm hơn thời đại hiện đại

6 Măng đá là một dạng trầm tích hang động phát triển từ nền hang động đá vôi lên, với hình măng, nón thấp nhỏ được thành tạo do kết tủa cacbonat canxi (CaCO3) từ nước chảy qua đá vôi ở trần hang động, cao dần dần trên nền hang động Măng đá hình thành chỉ khi có điều kiện pH nhất định ở hang động ngầm

Biểu đồ 2: Chỉ số nhiệt độ trong thời kỳ Ấm trung cổ

và Tiểu băng hà ở Trung Quốc

Nguồn: [51]

* Tác động

Tại miền Trung Trung Quốc, khu vực giữa sông Dương Tử và Hoàng

Hà, trải qua một sự bùng nổ kinh tế nông nghiệp to lớn khi khí hậu trở nên thuận lợi hơn cho việc phát triển các loại cây trồng khác nhau Trước hết, trồng lúa đã được coi là cây trồng nông nghiệp chính Mặc dù được phát triển trong triều đại nhà Đường, nó không được áp dụng rộng rãi ngoại trừ ở miền Nam Trung Quốc do lượng mưa không đủ, lúa phải chịu hạn hán, và năng suất giảm mạnh Tuy nhiên, khí hậu ấm áp hơn trong thời kỳ Ấm trung cổ cho phép diện tích trồng lúa gia tăng Kết quả là, mức sản xuất lương thực tăng lên đáng kể Nông dân bắt đầu nuôi thương phẩm Các loại cây phổ biến nhất

là cây bông và chè Tại miền Nam Trung Quốc, trong thời kỳ Ấm trung cổ,

―trung tâm kinh tế của Trung Quốc đã chuyển từ Bắc Trung Quốc đến khu vực này‖ [1, tr.98] Việc canh tác lúa gạo đã trở nên phổ biến ngay cả trước

khi khí hậu ấm lên, do đó dựa trên kinh nghiệm và do nhu cầu kinh tế, các phương pháp nông nghiệp ngày càng trở nên phức tạp Ví dụ, các kỹ thuật tưới tiêu tốt hơn như sử dụng ―bánh xe nước‖, là một máy bơm nước sử dụng sức ngựa và con người để chuyển nước, đã được phát triển và sớm được sử dụng rộng rãi Hơn nữa, loại gạo mới phù hợp hơn với khí hậu cận nhiệt đới được biết đến từ Việt Nam Kết quả là, cho đến đỉnh cao của thời kỳ Tiểu băng hà, mức sản xuất lương thực được duy trì đủ cao để duy trì dân số gần sự cân bằng ngay cả sau khi Ấm trung cổ kết thúc; nó đã duy trì sự sống cho 75% dân số Trung Quốc sống ở miền Nam Trung Quốc vào năm 1250 [27, tr.271]

Một số nông dân thậm chí còn trồng các đồn điền, trong đó họ trồng các loại cây trồng chuyên biệt như thảo mộc, mía hoặc trái cây, tạo ra động lực lớn cho các thương nghiệp Ở miền Bắc Trung Quốc, mặc dù nhiệt độ trung bình và lượng mưa hàng năm liên tục tăng như vậy, Bắc Trung Quốc, cũng giống như hiện nay, vẫn không thích hợp cho trồng lúa cỡ lớn Do đó, nông dân Trung Quốc đã chọn trồng các loại cây trồng khác như kê, lúa mì và đậu, và mua gạo và các mặt hàng khác từ các thương nhân [34, tr.165]

1.2.2 Thời kỳ Tiểu băng hà/ Little Ice Age (LIA)

* Khí hậu thời kỳ Tiểu băng hà

―Little Ice Age‖ hay ―Tiểu băng hà‖ thuật ngữ này được đặt ra bởi Matthes vào năm 1939 với sự xem xét các hiện tượng phát triển sông băng và

sự tái diễn ra ở Sierra Nevada, California, sau đó là sự tan chảy của nó ở giai đoạn Hypsithermal, đầu thế Holocen Trong bài viết có nhiều căn cứ xác đáng của mình năm 2004, Grove đã định nghĩa thời kì ―Tiểu băng hà‖ là một giai đoạn kéo dài khoảng từ đầu thế kỉ XIII hoặc XIV và kết thúc vào giữa thế kỷ XIX Mặc dù vậy, khái niệm thời kì Tiểu băng hà vẫn là một vấn đề tiếp tục cần xác định H.Lamb cho rằng Tiểu băng hà là một ―thời kì lạnh‖ bất thường

Các nhà khoa học trên thế giới đang xác định và đánh giá lại thời kì Tiểu băng hà bời hai lí do Đầu tiên, ngày càng có nhiều các thông tin mới từ các nguồn tài liệu lịch sử và các dữ liệu có liên quan đến thời kì này về vấn đề sông băng mở rộng và biến đổi khí hậu trong thời kì mà mọi người vẫn hay gọi là Tiểu băng hà Điều này cho phép đánh giá, và phân tích để có được các cập nhật quan trong về đặc điểm của thời kì Tiểu băng hà cũng như các sông băng và khái niệm khí hậu Thứ hai, tăng cường kiến thức về các đặc điểm của thời kì Tiểu băng hà - một sự kiện tiêu biểu của trong thế Holocene xảy ra trên trái đất và yêu cầu dựng lại mối quan hệ song song giữa lịch sử và khí hậu, chẳng hạn như sự thay đổi bức xạ Mặt trời và tần số của núi lửa đã ảnh hưởng đến đời sống xã hội của con người trong thời kì đó như thế nào Điều này không còn xem đơn thuần là một giai đoạn duy nhất trong lịch sử của các sông băng và khí hậu mà nó như một thử nghiệm quan trọng cho sự hiểu biết

về khí hậu quá khứ, sự kiện này có quy mô ảnh hưởng lớn đến hệ thống sinh thái trên trái đất, khí quyển và đại dương trong thế Holocen Nhận biết bối cảnh, đặc điểm và cơ chế vật lý của thời kỳ Tiểu băng hà trong quá khứ có liên quan đến việc đánh giá bản chất của xu hướng khí hậu tương lai

Tuy nhiên, có thể tạm thời kết luận một số đặc điểm cơ bản về thời kỳ Tiểu băng hà Về thời gian của thời kỳ Tiểu băng hà bắt đầu khoảng từ năm

1250 đến năm 1850 Đặc trưng nổi bật là sự giảm nhiệt độ toàn cầu và sự mở rộng các sông băng trong thời kỳ này, tùy vào mỗi khu vực thì mức độ mở rộng sông băng là khác nhau Nguyên nhân của thời kì Tiểu băng hà không được biết chắc chắn; tuy nhiên nhiều nhà khí tượng cho rằng sự suy giảm năng lượng mặt trời, những thay đổi trong hoàn lưu khí quyển và núi lửa phun trào đã đóng vai trò quan trọng trong việc tạo và mở rộng hiện tượng Tiểu băng hà

Khoảng thời gian từ 1550 - 1850, thường được sử dụng để xác định khoảng thời gian đặc trưng của thời kỳ Tiểu băng hà Có những khu vực hạn hán kéo dài, có những khu vực lượng mưa tăng bất thường Thời tiết thay đổi tăng tính cực đoan Nhiều khu vực phía Bắc Châu Âu đã phải chịu nhiều năm với mùa đông dài, mùa hè ngắn, ẩm ướt trong khi các bộ phận miền Nam Châu Âu, chịu đựng hạn hán Bằng chứng cũng tồn tại hạn hán ở xích đạo, Châu Phi và Nam Á trong thời kì Tiểu băng hà Mặc dù đồng nghĩa với nhiệt độ lạnh, Tiểu băng hà cũng được đặc trưng như là một khoảng thời gian có sự biến động

về nhiệt độ và lượng mưa thay đổi trên nhiều phần của thế giới [24, tr.109]

Trong thời kì Tiểu băng hà, đã có một tần số cao các cơn bão xảy ra trên thế giới khi không khí lạnh bắt đầu di chuyển xuống phía Nam kéo theo các cơn bão xảy ra Trong thời gian này, bão xảy ra ở bờ biển Hà Lan và Đức trong thế kỉ XIII, đã khiến cho 100.000 nghìn người chết Mực nước biển đã được tăng lên bởi sự tan chảy của băng, bão lớn gây ra nhiều và cường độ mạnh hơn trong những năm 1421 - 1446 và 1570 Ngoài ra, mưa đá đã quét sạch vùng đất sản xuất nông nghiệp và giết chết một số lượng lớn gia súc xảy

ra trên nhiều nước Châu Âu [24, tr.223]

Trong thế kỷ XVI là thời kỳ tìm được nhiều tài liệu về khí hậu còn tồn tại Điều này đặc biệt đúng đối với châu Âu, nơi mà các báo cáo ngày càng cụ thể, có thể kiểm chứng chính xác hơn Vào giữa thế kỉ XV và cuối thế kỷ XVII những thay đổi thời tiết diễn ra rõ rệt hơn Bằng chứng thể hiện ở các sông băng

ở nhiều nơi trên thế giới và trên biển băng Bắc Cực Ở Anh, vào cuối thế kỷ XVII, nhiệt độ trung bình hàng năm khoảng 0,9°C (1,6°F) thấp hơn giai đoạn

1920 - 1960 Trong những năm 1690 - 1699 thâm hụt là 1,5°C (2.7°F) [49]

Vào giữa thế kỷ XVI đã có một sự thay đổi đáng kể Đây là lần duy nhất mà các bằng chứng từ khắp nơi trên thế giới cho thấy một chế độ lạnh hơn bây giờ Điều được coi là giai đoạn lạnh nhất của Tiểu băng hà

Trong các tài liệu ghi chép thời tiết ở Zurich từ năm 1546 đến năm

1576, tần số tương đối của tuyết trong những ngày tuyết rơi nhiều và mưa của

mùa đông là 44% năm 1563 và 63% năm 1564 trở đi Từ nghiên cứu thống kê

này và các nghiên cứu thống kê tương tự khác Flohn đã kết luận rằng nhiệt độ

mùa đông trung bình từ 1560 đến 1599 ở trung tâm châu Âu thấp hơn khoảng

1,3°C vào năm 1880 - 1930 hoặc nửa đầu của thế kỷ XVI, trong khi các quan

sát của Tycho Brahe ở Đan Mạch từ năm 1582 đến năm 1597 có nhiệt độ mùa

đông thấp hơn 1,5°C so với cùng kỳ thời hiện tại được sử dụng để so sánh Ở

Đan Mạch, từ một cuộc khảo sát về kinh nghiệm của các tàu trên biển giữa Hà

Lan và Nam Âu, gió đông trở nên nổi bật Trong các chuỗi quan sát của

Tycho Brahe7 ở Đan Mạch gió đông nam là phổ biến nhất [24, tr.238]

Biểu đồ 3: Sự thay đổi nhiệt độ thời kỳ Ấm trung cổ và Tiểu băng hà

Nguồn: [50]

* Tác động của Tiểu băng hà

Biến đổi khí hậu nói chung và Tiểu băng hà nói riêng đã ảnh hưởng xấu

tới toàn bộ xã hội con người từ lịch sử đến hiện đại Hiện nay, một nhóm các

7

Tycho Brahe (1546 -1601) là nhà thiên văn học, nhà chiêm tinh học Đan Mạch, được coi là người sáng lập

môn thiên văn quan sát trước khi có kính viễn vọng

nhà nghiên cứu đang cân nhắc đến một loại khác của tình trạng biến đổi khí hậu - một thời kỳ tiểu băng hà - mà họ nói đã khiến một số đế chế ở Á - Âu, bao gồm đế chế La Mã, lụi tàn hoặc sụp đổ và có thể đã thúc ép các đàn chuột mang dịch bệnh di tản đến khu vực Đông Âu

Các tác giả nghiên cứu, dẫn đầu bởi GS Ulf Büntgen từ Viện Nghiên cứu Liên bang Thụy Sĩ, đã viết một bài đăng trên tạp chí Nature Geoscience, trong đó nói rằng các biến đổi khí hậu đã gây nên những ―sự tái tổ chức xã hội‖ ở Châu Á và Châu Âu

Các nhà khoa học làm việc trong nghiên cứu này bao gồm các nhà khí hậu học, các nhà địa lý, các nhà sử học, các nhà vật lý, cùng một nhà ngôn ngữ học Họ đã quan sát vòng tuổi của cây từ Dãy núi Altai ở Nga và dãy núi Apls ở Châu Âu để đo lường mức nhiệt độ mùa hè trong 2.000 năm qua

Họ nhận định rằng thời kỳ Tiểu băng hà đã làm thay đổi căn bản xã hội con người Trước giai đoạn Tiểu băng hà, các nhà nghiên cứu cho rằng, lục địa Á – Âu cũng đã trải qua một giai đoạn lạnh bất thường trong khoảng thế

kỷ VI – VII Các nhà nghiên cứu đã phát hiện thấy một điều kiện lạnh giá chưa từng có, lâu dài và đồng bộ bán phần theo sau một loạt các vụ phun trào núi lửa lớn vào năm 536, 540 và 547, có lẽ đã được duy trì nhờ băng biển và đại dương, cũng như một giai đoạn cực tiểu Mặt Trời Trải dài trên hầu hết vùng diện tích Bắc Bán Cầu, họ cho rằng có thể nhìn nhận giai đoạn băng giá này là một nhân tố môi trường phụ thêm đã gây nên dịch bệnh Justinian, sự chuyển đổi của Đế chế La Mã phía đông và sự sụp đổ của Đế chế Sasanian, sự di tản ra khỏi vùng thảo nguyên ở Châu Á và bán đảo Ả Rập, sự di cư của những người nói tiếng Xla-vơ (Slav) và các biến động chính trị ở Trung Quốc

Một tác động của tình trạng thay đổi các mức nhiệt độ và mô thức thời tiết là phần di sản còn lại của Đế chế La Mã, sau khi bị giới hạn vào khu vực Địa Trung Hải, đã mất thậm chí còn nhiều quyền lực và đất đai hơn Một mùa

gieo trồng cây lương thực ngắn hơn có thể đã giảm thiểu sản lượng lương thực và gây ra nạn đói Những người đói cũng dễ mắc bệnh hơn Một hậu quả khác là sự xuất hiện tiềm tàng của các loài động vật gặm nhấm mang bệnh (như chuột, sóc, ) trong lãnh thổ của các đế chế [13, tr.86 – 87]

Tuy nhiên, một số nơi khác lại đã hiển nhiên hưởng lợi từ thời kỳ lạnh này Bán đảo Ả-rập có thể đã trở nên ít khô cằn hơn, từ đó gia tăng lượng cây trồng và trợ giúp dân du mục chăn lạc đà và có lẽ, thúc đẩy người Ảrập di cư đến Châu Âu, chiếm đóng vùng lãnh thổ của người La Mã Trang New Scientist cũng báo cáo rằng người Lombard (một bộ tộc người German) đã xâm lược nước Ý và nắm quyền kiểm soát từ năm 568 đến năm 774 Và các ngôn ngữ Xla-vơ thời kỳ đầu, vốn chưa rõ nguồn gốc xuất xứ, đã lan rộng trên khắp lục địa Châu Âu trong thời kỳ này

Giai đoạn lịch sử này được biết đến với cái tên hậu kỳ trung cổ/Late Antiquity Büntgen8 và những nhà nghiên cứu khác đã đặt tên cho giai đoạn này là thời kỳ Tiểu Băng hà hậu kỳ trung cổ

Những năm đầu tiên của thế kỉ XIV, được đánh dấu bởi nạn đói, đỉnh điểm là Đại nạn đói năm 1315 - 1317 Nguyên nhân của nạn đói này bao gồm

sự chuyển dịch từ thời kỳ ấm Trung cổ sang thời Tiểu Băng hà, khiến cho dân chúng lao đao khi thời tiết xấu gây mất mùa Những năm 1313 - 1314 và 1317

- 1321 trên toàn châu Âu đặc biệt nhiều mưa, khiến cho khắp nơi thất thu gặt hái Thay đổi khí hậu dẫn đến sụt giảm nhiệt độ trung bình hàng năm trong thế kỷ XIV đi kèm với một đợt suy thoái kinh tế

Dưới tác động của biến đổi khí hậu, hàng loạt các khó khăn của xã hội con người xảy ra Nó là nguyên nhân của dịch bệnh, hạn hán, mất mùa, và cuối cùng là khủng hoảng xã hội Những khó khăn này được tiếp nối năm

1347 bởi Cái chết Đen, một bệnh dịch lan tràn khắp châu lục trong ba năm

8 Giáo sư Phân tích Hệ thống Môi trường (ESA), Vụ Địa lý, Đại học Cambridge, Anh

sau đó Con số tử vong vào cỡ 35 triệu người trên toàn châu Âu, tức một phần

ba dân số Các thị trấn đặc biệt bị tàn phá bởi các điều kiện sinh hoạt chật chội

ở đó Nhiều vùng rộng lớn trở nên hoàn toàn hoang vắng, và ở một số vùng các cánh đồng không có người canh tác Tiền công tăng lên vì địa chủ tìm cách thu hút lượng nhân công khan hiếm tới cánh đồng của mình Các thảm họa càng kéo dài, tiền thuê đất càng giảm và nhu cầu lương thực cũng giảm theo, cả hai điều làm giảm thu nhập từ nông nghiệp của địa chủ Những thợ thủ công ở thành thị cũng bắt đầu cảm thấy rằng họ có quyền được trả lương khá hơn, và mâu thuẫn xã hội bùng lên thành những cuộc nổi dậy quy mô lớn

ở nhiều nơi Trong số đó có phong trào Jacquerie ở Pháp, khởi nghĩa nông dân ở Anh, và các cuộc nổi loạn ở Firenze (Ý) và Gent, Brugge (Vlaanderen) Tình hình ngày càng trở nên mất ổn định khi bệnh dịch còn tái phát nhiều lần trong suốt phần còn lại của thế kỉ XIV; nó thậm chí còn tiếp tục tấn công châu

Âu một cách định kì trong phần còn lại của thời Trung Cổ

Tây Âu đã trải qua một thời kì lạnh 1150 - 1460 và một thời kì khí hậu rất lạnh 1560 - 1850 đã mang lại hậu quả nặng nề cho các dân tộc Nhà nghiên cứu Lamb (1966), chỉ ra rằng mùa sinh trưởng của cây thay đổi từ 15% - 20% giữa các lần nóng nhất và lạnh nhất Khí hậu ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động sản xuất thực phẩm và trồng trọt Trong thời kì lạnh nhất của thời

kì Tiểu Băng hà, mùa sinh trưởng thực vật ở Anh, đã rút ngắn từ 1 - 2 tháng

so với ngày nay, sự có sẵn các loại hạt giống như ngày hôm nay có thể chịu được cực lạnh hoặc cực ấm, ẩm ướt hoặc khô đã không có sẵn trong quá khứ,

do đó những thay đổi của khí hậu đã tác động rất lớn đến sản lượng nông nghiệp trong quá khứ

Các trang trại và làng mạc ở Bắc Âu đã bỏ hoang vì nông dân không thể trồng trọt trong khí hậu lạnh Trong suốt mùa đông khắc nghiệt nhất, bánh phải làm từ vỏ cây, do hoạt động trồng trọt và chăn nuôi mất mùa Khí hậu

lạnh gây ra nạn đói ở khu vực Bắc và Đông Âu, bởi không giống như ngày nay, không có cách nào để vận chuyển thực phẩm trên toàn thế giới đến những khu vực không trồng trọt được và những nơi bị đói

Khí hậu lạnh, mùa hè ẩm dẫn đến bùng phát một căn bệnh ―Anthony‘s Fire‖ Suy dinh dưỡng dẫn đến một khả năng miễn dịch yếu đưa đến hàng loạt các bệnh Ở Anh, bệnh suy dinh dưỡng trầm trọng, một đại dịch cúm trong những năm 1743 - 1758, đã làm cho nhiều người chết bởi suy dinh dưỡng Trong thực tế, hầu hết các trường hợp tử vong 1590 vượt xa số ca sinh The Black Death (Dịch Hạch) đã được đẩy nhanh bởi suy dinh dưỡng trên toàn Châu Âu

Trong thời kì Tiểu băng hà, xã hội có nhiều bất ổn Mùa đông năm

1709, đã giết chết nhiều người ở Pháp Trong điều kiện xấu như vậy một linh mục ở Angers, phía Tây nước Pháp đã viết: ―Cái lạnh bắt đầu vào ngày 6 tháng 1 năm 1709 và kéo dài tận 24 năm Các loại cây trồng đã hầu như hoàn toàn bị phá hủy Hầu hết các con gà đã chết vì lạnh, nhiều loài chim, vịt cũng đã chết được tìm thấy trên các con đường với nhiều lớp băng dày‖ [24, tr.196]

Vào tháng 3 người nghèo nổi dậy ở một số thành phố để giữ cho thương nhân không bán lúa mì mà giữ lại cho họ Mùa đông 1739 – 1740, cũng đã là một mùa đông tồi tệ nhất khiến cho nhiều người nghèo nổi dậy khắp nơi Ở Anh, ảnh hưởng của nạn đói và tình trạng nghèo nàn của đất nước đã khuyến khích những người đàn ông lên đường nhập ngũ trong thời kì

―Chiến tranh hoa hồng‖ 1455 - 1485 Những vùng đất được dùng để canh tác trước kia đã chuyển đổi mục đích sử dụng khác hình thành nên các trung tâm quân sự

Tiểu băng hà cũng được đặc trưng bởi hạn hán, cái lạnh khắc nhiệt ở Châu Âu đã dẫn đến một loạt các đợt hạn hán và mất mùa trong sản xuất nông nghiệp Kéo theo đó là các cuộc di cư và chiến tranh cách mạng nổ ra Những

điều xảy ra ở thế kỉ XVII cho thấy rằng điều kiện thời tiết thay đổi gây ra những hậu quả nghiêm trọng về chính trị xã hội Thế kỉ XVII, đã chứng kiến

sự bùng nổ của các cuộc chiến tranh, nội chiến và các nổi loạn, khí hậu không phải một mình gây ra các thảm họa trong thế kỉ XVII nhưng nó nhân tố làm trầm trọng thêm những thảm họa đó

Ở Trung Quốc, ―sự kết hợp của hạn hán và mất mùa cùng với sự tăng thuế của triều đình, một làn sóng cướp bóc và hỗn loạn xảy ra‖ [11, tr.362] Bắc Mỹ và Tây Phi xảy ra những nạn đói và những cuộc chiến tranh man dợ Tại Ấn Độ, hạn hán sau đó là lũ lụt đã giết chết hơn một triệu người ở Gujarat Giữa năm 1627 - 1630, tại Nhật Bản hàng loạt các cuộc nổi dậy trên đảo Kyushu Sau nhiều vụ thu hoạch mất mùa sau đó là một mùa đông khắc nhiệt bất thường xảy ra đã giết chết 500 nghìn người Nhật Bản [40, tr.328]

1.3 Biến đổi khí hậu trong lịch sử Trung Quốc thế kỷ XVII

1.3.1.Thời kỳ “ấm áp” và “lạnh giá” trong lịch sử Trung Quốc

Biến động khí hậu ấm và lạnh trong lịch sử Trung Quốc đã được xây dựng thành các thời kỳ khác nhau Theo kết quả của Zhu Kezhen9, các học giả chia thành bốn thời kỳ ấm áp và bốn thời kỳ lạnh [3, tr.241] Một nhà khí tượng học cao cấp tại Đài Loan đã đưa ra năm thời kỳ ấm áp và bốn thời kỳ lạnh cho các dữ liệu mà ông thu thập được Với các dữ liệu bổ sung nêu trên, Zhang Peiyuan và nhóm của ông sửa đổi những phát hiện của Zhu Kezhen và phân loại lịch sử khí hậu của Đông Trung Quốc trong 4.000 năm qua thành năm thời kỳ ấm áp và năm thời kỳ lạnh [44, tr.367] Bảng 1, cho thấy các chi tiết của các thời kỳ ấm và lạnh khác nhau trong lịch sử Trung Quốc

9

Zhu Kezhen (7 tháng 3 năm 1890 - 7 tháng 2 năm 1974) là một nhà khí tượng học, nhà địa chất học và nhà giáo dục Trung Quốc

Bảng 1: Các thời kỳ biến đổi khí hậu “ấm” và “lạnh”

trong lịch sử Trung Quốc Nguồn: [44, tr.370]

Ấm: 1880 đến hiện nay Ấm: 900 - 1300

Lạnh: 1300 - 1900

Như có thể thấy, thời gian của thời kỳ ấm áp và lạnh không phải tất cả giống nhau trong ba cột Đáng chú ý là trong điều kiện của sự biến đổi theo thời gian, sự khác biệt lớn xuất hiện trong các bộ phận của giai đoạn bắt đầu lạnh từ 750 TCN đến 1300 SCN Bằng chứng chủ yếu cho năm thời kỳ ấm áp

và năm thời kỳ lạnh ở Đông Trung Quốc như sau:

(1) Khí hậu ấm trong Nhà Hạ và triều đại nhà Thương (khoảng 2400

-1100 TCN) Các dữ liệu thu được từ phân tích phấn hoa cho thấy tồn tại sự rụng lá của những cánh rừng lá rộng và đồng cỏ ở phần phía Đông của đồng bằng Bắc Trung Quốc Từ cuộc khai quật khảo cổ học tại Anyang, xương hoẵng, tê giác và voi châu Á đã được tìm thấy Một cái giá ba chân bằng đồng

có chứa hạt nhân mận đốt thành than được phát hiện vào năm 1975, và niên