Như vậy, việc nâng cao chất lượng giáo dục nói chung, dạy các bộ môn nói riêng đòi hỏi phải thực hiện tốt mối quan hệ giữa mục tiêu, nội dung và đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử ở trư
Trang 1A ĐẶT VẤN ĐỀ :
I LỜI MỞ ĐẦU:
1 Chủ trương đổi mới của Đảng và Nhà nước đối với sự nghiệp Giáo dục
và đào tạo:
Báo cáo Chính trị của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII tại Đại
hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX (tháng 4 năm 2001) nêu rõ "Tiếp tục nâng cao chất luợng giáo dục toàn dân, đổi mới nội dung, phương pháp dạy và học, hệ thống trường lớp và hệ thống quản lý giáo dục; thực hiện tiêu chuẩn hóa, hiện đại hóa xã hội" Như vậy, việc nâng cao chất lượng giáo dục nói chung, dạy các
bộ môn nói riêng đòi hỏi phải thực hiện tốt mối quan hệ giữa mục tiêu, nội dung
và đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử ở trường Trung học cơ sở hiện nay làmột vấn đề lớn, thu hút sự quan tâm không chỉ của những người làm công tácgiảng dạy mà ngay cả ở các cấp, các ngành ở Trung ương và địa phương.TheoLuật giáo dục đã được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa
X thông qua ngày 02 tháng 12 năm 1998 thì "Mục tiêu giáo dục đào tạo là đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, có tri thức, sức khỏe, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa
xã hội; hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc " Vậy phải định hướng đổi
mới phương pháp dạy học ở trường THCS theo luật giáo dục là:
- Phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo ở HS
- Bồi dưỡng phương pháp tự học
- Rèn kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn
- Tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS Bốn định huớng này có liên quan chặt chẽ, trong đó định hướng đầu tiên làcăn bản
Quán triệt về tính tích cực của HS trong quá trình học tập lịch sử thì trongmột giờ học lịch sử địa phương, để phát huy tính tích cực của HS, đòi hỏi người
Trang 2giáo viên phải kết hợp nhiều phương pháp trong một giờ học để gây sự chú ý vàhứng thú cho HS.
2 Vị trí, vai trò của lịch sử địa phương:
- Lịch sử địa phương và lịch sử dân tộc có một mối quan hệ biện chứngkhông thể tách rời, nằm trong cặp phạm trù "cái chung và cái riêng" Tri thứclịch sử địa phương là biểu hiện cụ thể, sinh động và đa dạng của tri thức lịch sửdân tộc
Lịch sử địa phương là một bộ phận cấu thành lịch sử dân tộc Nói cáchkhác, lịch sử dân tộc được hình thành trên nền tảng khối lượng tri thức lịch sửđịa phương đã được khái quát và tổng hợp ở mức độ cao
Chúng ta đều biết rằng, bất cứ một sự kiện, hiện tượng lịch sử nào xảy rađều mang tính chất địa phương, vì nó gắn với một vị trí không gian cụ thể củamột địa phương nhất định dù rằng các sự kiện đó có tính chất, quy mô và mức độảnh hưởng khác nhau Có những sự kiện, hiện tượng chỉ có tác dụng ảnh hưởng
ở một phạm vi nhỏ hẹp nhưng cũng có những sự kiện, hiện tượng mà tác độngcủa nó vượt ra khỏi khung giới địa phương, mang ý nghĩa quốc gia, thậm chí là ýnghĩa quốc tế Mặt khác, tìm hiểu về lịch sử địa phương không chỉ là việc riêngcủa các nhà nghiên cứu mà còn là nhu cầu của mỗi con người
Từ thời cổ đại, Xi-xê-rông - một chính trị gia nổi tiếng của Rô- ma cổ đãnói: “Lịch sử là thầy dạy của cuộc sống” Chính vì lẽ đó; sự hiểu biết về lịch sửdân tộc còn bao hàm cả sự am tường cần thiết về lịch sử địa phương, hiểu biết vềquê hương, xứ sở, nơi chôn nhau cắt rốn của mình, hiểu từ mối quan hệ giữa lịch
sử địa phương và lịch sử dân tộc Các nhà sử học xưa đã nói: "Sử để ghi chépviệc, mà việc thì hay hoặc dở đều làm gương răn dạy cho đời sau Các nước ngày
xưa nước nào cũng đều có sử "Sử phải tỏ rõ được sự phải - trái công bằng, yêughét, vì lời khen của Sử còn vinh dự hơn áo đẹp của vua ban, lời chê của sử còn
nghiêm khắc hơn búa rìu, Sử thực sự là cái cân, cái gương của muôn đời"
II.THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ CẦN NGHIÊN CỨU:
Trang 31 Thực trạng về vấn đề dạy học lịch sử địa phương trong chương trình
THCS
Môn lịch sử vốn có vị trí, ý nghĩa đối với giáo dục thế hệ trẻ Từ nhữnghiểu biết về quá khứ, học sinh hiểu rõ truyền thống dân tộc Tự hào với nhữngthành tựu dựng nước của tổ tiên, xác định vị trí trong hiện tại, có thái độ đúngvới sự phát triển hợp qui luật của tương lai Trong nghị quyết Hội nghị Ban chấphành Trung ương Đảng lần thứ 2 khoá 8 (tháng 2 năm 1997) đã khẳng định vaitrò của môn lịch sử cùng các môn khoa học khác trong công tác giáo dục Khôngnhững ngày nay, nhà nước mới quan tâm đến giáo dục mà ngay từ năm 1998,luật giáo dục cũng đã xác định “ phương pháp giáo dục phải phát huy tính tíchcực của học sinh, bồi dưỡng năng lực học tập có lòng say mê học tập và có ýthức vươn lên ”, cũng như các môn học khác, đặc điểm và chức năng của mình,việc học tập lịch sử lại cần phát huy tính năng lực tích cực của học sinh
Lòng yêu quê hương là biểu hiện quan trọng nhất của lòng yêu nước chânchính Từ thuở bé thơ mỗi chúng ta đều biết về con người, cảnh vật, quá khứ nơichôn nhau, cắt rốn của mình Những câu hát ru, những câu chuyện cổ tích của
bà, mẹ, chị mà một phần không nhỏ nói về quê hương, đã sớm in sâu vào tâm trítrẻ em, làm tăng thêm lòng yêu quê da diết và là tri thức ban đầu về quê hương
Các môn học về địa phương (địa phương học ) ở trường THCS, trong đó
có những tiết lịch sử địa phương có ý nghĩa quan trọng đối với việc cung cấp, bổsung những kiến thức khoa học về tự nhiên, xã hội của quê hương trên mọi lĩnhvực.Tiếc rằng, trong nhiều năm qua những tiết học về địa phương chưa được chútrọng, thậm chí có trường còn xem là giờ phụ có thể dạy, hoặc bỏ qua Và doquan niệm khác nhau nên nhiều người chưa coi trọng lịch sử địa phương mặc dùtrong chương trình dạy môn lịch sử không thể thiếu mảng kiến thức này Đây không chỉ là thiếu sót của người dạy mà còn là một thiệt thòi cho HS khi muốntìm hiểu về lịch sử của dân tộc, quê hương
Trang 4Ở nước ta, việc nghiên cứu lịch sử địa phương, với tư cách là một ngànhkhoa học được bắt đầu từ sau ngày hoà bình lập lại ở miền Bắc.Từ sau ngàymiền Nam giải phóng, công tác này được tiến hành trên phạm vi cả nước Hầuhết các tỉnh đã biên soạn được lịch sử của tỉnh và kể cả huyện, xã Tỉnh ThanhHoá chúng ta cũng đã được một số tác giả như: giáo sư Phan Ngọc Liên (Chủtịch Hội đồng bộ môn lịch sử - Bộ giáo dục và đào tạo; Chủ tịch Hội Giáo dụclịch sử Việt Nam) cùng một số tác giả của trường Cao đẳng Sư phạm Thanh Hoá(nay là trường Đại học Hồng Đức) như: Hoàng Thanh Hải, Vũ Quí Thu biênsoạn và xuất bản cuốn giáo trình Lịch sử Thanh Hoá năm 1996 trước đây chosinh viên lấy tài liêu học tập, tuy nhiên những tài liệu viết về lịch sử về địaphương còn quá ít, sách tham khảo cho giáo viên còn hạn chế.
Thanh Hoá là một tỉnh lớn, có bề dày lịch sử lâu đời và oanh liệt, gắn vớilịch sử chung của dân tộc Thanh Hoá còn là mảnh đất chứa đựng trong lòng nótính đặc sắc của nền văn hoá các dân tộc thiểu số cũng là một tư liệu hết sứcphong phú về lịch sử địa phương Vì lẽ đó, không có lí do nào để chúng ta -những giáo viên dạy sử lại bỏ trống mảng này Cá nhân tôi cho rằng, với nguồn
tư liệu lịch sử địa phương hết sức phong phú như vậy thì 8 tiết trong phân phối chương trình quả là quá ít, bởi vì chúng ta có rất nhiều điều cần giảng dạy chocác em và các em cũng có nhiều điều chưa biết
Trong chương trình lịch sử THCS, các tiết lịch sử địa phương có mặt với
số lượng không lớn chỉ có 8 tiết trong cả bốn khối lớp ( 6,7,8,9) nếu không muốnnói là khiêm tốn Có lẽ vì thế, mà nhiều giáo viên chưa chú trọng, đầu tư vào cáctiết dạy chương trình lịch sử địa phương hoặc có khi còn bỏ qua Đây là nội dungmới được đưa vào SGK lịch sử THCS Cho nên không tránh khỏi những khókhăn cho giáo viên trong việc sưu tầm và lựa chọn nội dung dạy- học mang tínhđịa phương, tổ chức cho học sinh học tập những nội dung mang tính địa phương
Vấn đề đặt ra là mỗi giáo viên phải lựa chọn xác định cho mình những nộidung và cách thức học tập phù hợp
Trang 5Có thể nói đây là phần chương trình có khả năng dung nạp lớn nhất mọihình thức học tập (Trên lớp, ở nhà, nội khoá, ngoại khoá, điền dã ) Cũng làphần có điều kiện thuận lợi nhất trong việc phát huy tính năng động, sáng tạo củahọc sinh, phù hợp với phương pháp dạy - học tích cực.
Vì vậy, không nên dạy một cách qua loa, đại khái hoặc bỏ qua các tiết lịch
sử địa phương
Ở đây, tôi xin đưa ra phương hướng dạy - học bài lịch sử địa phương theophương pháp dạy học tích cực mà qua thực tế tôi thấy phát huy được tính năngđộng, sáng tạo của học sinh
2 Từ thực trạng trên, tôi đã đưa ra những vấn đề như sau để giải quyết :
a Mục đích nghiên cứu:
- Nghiên cứu thực trạng dạy học môn lịch sử địa phương, từ đó tìm raphương pháp dạy học theo hướng tích cực để giảm bớt sự khô khan trong giờhọc và đưa ra phương pháp bổ trợ nhằm kích thích sự hứng thú trong học tập ởcác em
b Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
c Nhiệm vụ nghiên cứu:
- Nêu ra những kinh nghiệm của bản thân sau 3 năm giảng dạy phần lịch sửđịa phương
- Nghiên cứu thực trạng công tác giảng dạy môn lịch sử địa phương ở trườngTHCS Đông Yên trong điều kiện giáo dục hiện nay
- Tổ chức thử nghiệm phương pháp dạy học tích cực để gây sự hứng thútrong giờ học lịch sử địa phương
Trang 6- Đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao chất lượng giảng dạy môn lịch sửđịa phương ở trường THCS.
d Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp tổng hợp những kinh nghiệm của đồng nghiệp và của bảnthân
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu và các văn bản về lí luận có liên quan đến
Phương hướng dạy học các bài lịch sử địa phương trong chương trình
THCS để phát huy tính năng động, sáng tạo của học sinh
1 Tìm hiểu quan niệm về “ Chương trình lịch sử địa phương ”
Khái niệm “Địa phương” trong điều kiện phát triển của đất nước hiện nay
và đối với học sinh trong đó có không ít em sinh trưởng trong các gia đình đã xa
quê từ lâu, đang sinh sống ở thành phố, thị xã, có thể hiểu “Quê hương” là “Quêcũ” (cố hương), “Nguyên quán” Cũng có thể hiểu là nơi đang sống, là “Trúquán”, “Quê mới” Có thể hiểu là xã, phường, huyện, khu phố, tỉnh, thành phố,thậm chí trong trường hợp sưu tầm tài liệu khó khăn, có thể quan niệm là cảvùng, miền
Như vậy, quan niệm về “chương trình địa phương” không chỉ thu hẹp trongmột xã, một huyện mà hiểu rộng cả một vùng, miền Nhưng tinh thần cơ bản làlàm cho học sinh biết hoà nhập với xã hội, biết vận dụng kiến thức vào thực tiễn,
có ý thức và biết cách học hỏi trong thực tế cuộc sống
2 Một số hình thức, phương pháp dạy - học bài “ chương trình địa phương ” môn lịch sử:
2.1 Chuẩn bị tài liệu:
Trang 7Muốn có một giờ học lịch sử địa phương đạt hiệu quả, ngoài phương pháptiến trình giáo viên tổ chức cho HS một số hoạt động phát huy tính tích cực,hăng say của HS Giáo viên nên hướng dẫn, tổ chức cho học sinh có thời gianchuẩn bị trước ở nhà ( Có thể khoảng một tuần, nửa tháng ) Các khoá học trướcđây, HS ở các lớp khối lớp 6, 7, 8, 9 có tài liệu về lịch sử địa phương, nhưngchỉ ở con số một lớp khoảng 15 đến 20 em là có sách để nghiên cứu Như vậy,việc chuẩn bị trước tư liệu rất quan trọng.
* Ví dụ:
a Bài :Cuộc khởi nghĩa Bà Triệu
- Trong chương trình SGK lớp 6, học kì II- tiết 33: yêu cầu học sinh chuẩn
bị trước tư liệu viết về Bà Triệu, sưu tầm bản đồ, tranh ảnh
- Giáo viên có thể đưa ra câu hỏi cho HS về nhà chuẩn bị như: Bà Triệutên thật là gì ?, Bà quê ở đâu ? Nguyên nhân nổ ra cuộc khởi nghĩa của Bà ? Đềnthờ Bà nay ở huyện nào ?
- HS sưu tầm những câu ca, bài đồng dao viết về Bà Triệu mang tính địa
phương như bài:
"Ai qua Nông Cống tỉnh Thanh
Dừng chân nhớ Triệu Thị Trinh anh hùng"
Hoặc:
Trang 8"Tùng sơn nắng quyện mây trời
Dấu chân Bà Triệu rạng ngời sử xanh"
(Thơ ca dân gian)
Và HS sưu tầm thơ của Hồ Chủ Tịch viết về bà Triệu để khắc sâu hìnhảnh ngưòi nữ anh hùng dân tộc, tiếp đó giáo viên có thể cho HS chuẩn bị trướccác ảnh tư liệu về Bà Triệu: tranh ảnh vẽ về chân dung, về cuộc khởi nghĩa và vềđền thờ Bà
b.Ví dụ : Khu di tích lịch sử Lam Kinh
- Đối với bài dạy này giáo viên cho HS chuẩn bị trước về tiểu sử và sựnghiệp của danh nhân văn hoá thế giới Nguyễn Trãi và Lê Lợi, cùng với một sốthủ lĩnh khác cũng ở quê Thanh như: Nguyễn Chích, Lê Lai, Lê Thận, Lê Lý
- Ngoài ra GV còn ra câu hỏi cho HS về nhà tìm tài liệu chuẩn bị trước như:
- Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa ở đâu ? Có những anh hùng hào kiệt và nhữngngười yêu nước nào tìm về hưởng ứng cuộc khởi nghĩa ?
- Em hiểu gì về câu nói: "Hăm mốt Lê Lai, hăm hai Lê Lợi" ?
- HS sưu tầm câu chuyện kể về Lê Lợi, tranh ảnh về cuộc khởi nghĩa
* Giáo viên lưu ý cho học sinh có những câu ca dao, câu chuyện ca ngợinhân vật lịch sử ở địa phương trở thành tài sản chung của cả nước
+ Ví dụ: Truyện Sự tích Hồ Gươm:
- Viết về ông Lê Lợi sau khi đánh thắng giặc Minh, đất nước thanh bình,vua Lê Lợi trả gươm thần cho Long Quân, qua đây để nói về danh nhân đất mẹHương Trù Sơn, huyện Lôi Dương (nay là huyện Thọ Xuân-Thanh Hoá) là củanhân dân địa phương Thọ Xuân nhưng trở thành tác phẩm truyện cổ tích dângian nổi tiếng của cả nước
Dựa vào kết quả đã chịu khó sưu tầm, chuẩn bị tài liệu có sẵn, giờ học lịch
sử địa phương sẽ rất sôi nổi và có hiệu quả
2.2 Dạy học bằng hình thức tổ chức trò chơi:
Cách dạy bằng hình thức này vừa gây được hứng thú cho học sinh vừaphát huy được tính tích cực, năng động, sáng tạo ở các em Quan trọng hơn nữa
Trang 9là giúp các em thể hiện được năng khiếu của chính mình, giúp các em tự tin hơn,hoà nhập vào tập thể lớp mà không thấy tự ti về sức học của mình Nhất là họcsinh vùng nông thôn như nơi tôi đang giảng dạy, tôi thấy nhiều em còn nhútnhát, rụt rè chưa mạnh dạn xây dựng bài, đóng góp ý kiến cho bạn và trong cáchoạt động tập thể
Áp dụng hình thức dạy học này, tôi thấy các em khắc phục được phần nào
sự nhút nhát, tự ti bởi nhiều em học sinh có dịp thể hiện mình ở các lĩnh vực: Hộihoạ, kể chuyện về các cuộc khởi nghĩa, ngâm thơ ca ngợi các anh hùng, các nữtướng
2.3 Thi vẽ tranh, đọc thơ, ngâm thơ, kể chuyện, tường thuật lại các
cuộc khởi nghĩa ở địa phương
+ Ví dụ : HS học tiết: Khởi nghĩa Bà Triệu, các em vẽ hình ảnh Bà Triệucưỡi voi ra trận hoặc học sinh vẽ lăng Bà Triệu ở núi Tùng (Thanh Hoá) và các
em tự viết lời bình cho bức tranh, thay mặt cho tổ đọc lên ý tưởng đó
- Đối với HS khối lớp 8, GV có thể cho các em thi vẽ : "Công sự phòng thủ BaĐình" khi dạy cho các em bài: Thanh Hoá trong phong trào Cần Vương cuối thế
kỷ XIX
b Giáo viên có thể cho học sinh thi ngâm thơ, đọc thơ những bài ca dao,bài thơ, câu thơ viết ca ngợi các anh hùng ở địa phương gắn với tiết lịch sử mà
cả lớp đang học
Trang 10- HS khối lớp 6 thi ngâm thơ hoặc hát ru về Bà Triệu khi các em học tiết
lịch sử : Cuộc khởi nghĩa Bà Triệu.
''Ru con con con ngủ cho lành,
Để mẹ gánh nước đổ bành con voi
Muốn coi lên núi mà coi
Coi Bà Triệu tướng cỡi voi đánh cồng.
Túi gấm cho lẫn túi hồng,
Têm trầu cánh kiến cho chồng ra quân"
(Ca dao)
- HS khối lớp 7 thi kể chuyện về ông Lê Lợi Vì sao ông Lê Lai lấy mìnhcứu chúa để giải thích cho câu hỏi ở trên HS đã chuẩn bị ở nhà
Các tổ thi với nhau, tổ nào kể chuyện hay hấp dẫn, đầy đủ tình tiết thì tổ
đó được điểm cao
c HS khối lớp 8, 9 các em có thể thi về tường thuật lại một khu căn cứ ởđịa phương
+ Ví dụ: Lớp 8, GV cho HS thi giữa các tổ, với nội dung thuật lại căn cứ
Ba Đình ở trên lược đồ
-Từ những hình thức thi ở trên, giờ học sẽ cuốn hút HS và tạo nên sựhứng thú nơi các em, tiết học sẽ sôi nổi và căn bản HS sẽ tiếp cận với bài họcđược tốt hơn
về kiến thức liên quan đến bài học lịch sử địa phương
