Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, thu hồi đất có ảnh hưởng đến mức sống của người bị thu hồi đất thông qua việc làm tăng chi tiêu trong đời sống của họ; tuy nhiên, không có bằng chứng cho
Trang 1-iii-
TÓM TẮT
Nghiên cứu này xem xét tác động của thu hồi đất đối với thu nhập của hộ dân thuộc dự án khu đô thị Việt Sinh An Bình, huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre Tác giả sử
dụng phương pháp sai biệt kép (DID: Difference in different approach) kết hợp
phương pháp hồi quy đa biến OLS nhằm đo lường tác động của thu hồi đất đối với thu nhập của hộ dân Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, thu hồi đất có ảnh hưởng đến mức sống của người bị thu hồi đất thông qua việc làm tăng chi tiêu trong đời sống của họ; tuy nhiên, không có bằng chứng cho thấy thu hồi đất tác động đến thu nhập của hộ Ngoài ra, nghiên cứu cũng tìm thấy tác động tích cực của các yếu tố sau đây đến mức sống của hộ bị thu hồi đất như vốn vật chất; nếu có người trong gia đình là công chức, viên chức; nếu có dân chủ, công bằng trong thu hồi đất; chủ hộ là công chức, viên chức nhà nước; số năm đi học trung bình của hộ Dựa trên những kết luận
đó, đề tài đã đề xuất một số gợi ý những chính sách cho chính quyền địa phương để
đề ra những giải pháp tích cực cho những hộ dân bị thu hồi đất
Từ khóa: sai biệt kép, nguồn lực sinh kế, Khu đô thị Việt Sinh An Bình huyện
Ba Tri
Trang 2-iv-
ABSTRACT
This study examines the impact of land acquisition to the income of the households having lived in Viet Sinh An Binh Urban, Ba Tri District, Ben Tre Province The authors use the difference in different approach combined with the multivariate regression method in order to measure the impact of land acquisition to the income of the households Research results indicate that land acquisition has impacted on the standard of their living due to the increased spending in their lives; however, there is no evidence that land acquisition has impacted on household income In addition, the study also finds the positive effect of the following elements
to the living standard of households including physical capital; there are civil servants
or employees in their family; there is democracy and fairness in land acquisition; any family headed by a civil servant, government officers; or the average years of schooling of the household Therefore, the study has proposed some suggestions about policies for local authorities to propose positive solutions for households
Keywords: Difference in difference, livelihood resources, Viet Sinh An Binh Urban, Ba Tri district
Trang 3-v-
MỤC LỤC
Trang tựa
Quyết định giao đề tài
LỜI CAM ĐOAN i
LỜI CẢM ƠN ii
TÓM TẮT iii
ABSTRACT iv
DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT viii
DANH SÁCH CÁC HÌNH ix
DANH SÁCH CÁC BẢNG x
CHƯƠNG 1: MỞ ĐẦU 1
1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI 1
2 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ 2
3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 8
3.1 Mục tiêu tổng quát 8
3.2 Mục tiêu cụ thể 8
4 GIỚI HẠN ĐỀ TÀI 8
4.1 Về nội dung nghiên cứu 9
4.2 Về không gian nghiên cứu 9
4.3 Về thời gian nghiên cứu 9
5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU 9
6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 9
6.1 Phương pháp thống kê mô tả 9
6.2 Phương pháp nghiên cứu định lượng 9
7 CẤU TRÚC DỰ KIẾN CỦA LUẬN VĂN 10
CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT 11
2.1 Một số khái niệm 11
2.1.1 Khái niệm thu hồi đất 11
Trang 4-vi-
2.1.2 Bồi thường, hỗ trợ, tái định cư cho người bị thu hồi đất 11
2.1.3 Đền bù 12
2.1.4 Cơ sở tính toán lập phương án bồi thường tại dự án 12
2.2 Khung lý thuyết về sinh kế bền vững 12
2.2.1 Khái niệm về sinh kế 12
2.2.2 Khung lý thuyết về sinh kế bền vững 15
2.2.2.1 Khung lý thuyết về sinh kế bền vững của UNDP 15
2.2.2.2 Khung lý thuyết về sinh kế bền vững của CARE 16
2.2.2.3 Khung lý thuyết về sinh kế bền vững của DFID 17
2.2.3 Lý thuyết về thu nhập 19
2.3 Những khuyến cáo của các tổ chức quốc tế về thu hồi đất và tái định cư 20
2.4 Khung phân tích của đề tài 21
2.5 Tóm tắt Chương 2 22
CHƯƠNG 3: THIẾT KẾ NGHIÊN CỨU 24
3.1 Phương pháp thu thập dữ liệu 24
3.1.1 Thu thập dữ liệu thứ cấp 24
3.1.2 Thu thập dữ liệu sơ cấp 24
3.2 Phương pháp chọn quan sát và xác định cỡ quan sát 25
3.2.1 Phương pháp chọn quan sát 25
3.2.2 Xác định cỡ quan sát 25
3.3 Làm sạch và xử lý dữ liệu 26
3.4 Phương pháp phân tích dữ liệu 26
3.5 Đo lường tác động của thu hồi đất đến thu nhập của hộ 27
3.6 Tóm tắt Chương 3 33
CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 35
4.1 Tổng quan về dự án xây dựng khu đô thị Việt Sinh An Bình, huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre 35
4.1.1 Giới thiệu dự án 35
4.1.2 Mục tiêu dự án 36
Trang 5-vii-
4.2 Tổng quan về tình hình thu hồi đất của dự án nghiên cứu 36
4.3 Mô tả đặc điểm kinh tế - xã hội của hộ 37
4.3.1 Các nguồn lực sinh kế 37
4.3.1.1 Nguồn nhân lực 37
4.3.1.2 Nguồn lực xã hội 46
4.3.1.3 Nguồn lực tự nhiên 46
4.3.2 Những vấn đề khác liên quan đến chính sách thu hồi đất 47
4.4 Nghiên cứu các yếu tố ảnh hưởng đến sinh kế của hộ sau thu hồi đất 54
4.4.1 Quan hệ giữa các tài sản sinh kế của hộ gia đình 54
4.4.2 Mối liên hệ giữa các biến 54
4.5 Mô hình hồi quy đa biến OLS về những yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập và chi tiêu của hộ sau thu hồi đất 57
4.5.1 Mô tả các biến trong các mô hình hồi qui đa biến 57
4.5.2 Mô hình OLS với thu nhập 58
4.5.3 Mô hình OLS với chi tiêu 60
4.6 Tóm tắt Chương 4 62
CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ HÀM Ý CHÍNH SÁCH 64
5.1 Kết luận 64
5.2 Những hạn chế của nghiên cứu 66
5.3 Các hàm ý chính sách 66
TÀI LIỆU THAM KHẢO 68
PHỤ LỤC 71
Trang 6-viii-
DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT
ADB: Ngân hàng phát triển Châu Á
CARE: Tổ chức nghiên cứu và giáo dục
DFID: Bộ phát triển toàn cầu Vương quốc Anh
DID: Difference in different approach (Khác biệt trong khác biệt) IDS: Viện nghiên cứu phát triển
UNDP: Chương trình phát triển của Liên hiệp quốc
World Bank: Ngân hàng thế giới
Trang 7-ix-
DANH SÁCH CÁC HÌNH
Hình 2.1 Khung lý thuyết sinh kế bền vững của UNDP 16 Hình 2.2 Khung lý thuyết sinh kế bền vững của CARE 17 Hình 2.3 Khung lý thuyết sinh kế bền vững của DFID 18
Trang 8-x-
DANH SÁCH CÁC BẢNG
Bảng 3.1 Phương pháp khác biệt trong khác biệt 29 Bảng 3.2 Những yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập hộ 31
Bảng 4.10 Đánh giá phương án tổng thể bồi thường giải phóng mặt bằng 48 Bảng 4.11 Thông tin về phương án bồi thường giải phóng mặt bằng 49
Bảng 4.13 Qui trình và hình thức bồi thường giải phóng mặt bằng 50
Bảng 4.17 Thu nhập hộ theo số năm đi học của lao động chính 55
Bảng 4.18 Thu nhập hộ và tổng chi tiêu hộ theo nghề nghiệp của lao
Bảng 4.19 Tình trạng tín dụng với thu nhập hộ và tổng chi tiêu hộ 56 Bảng 4.20 Mô tả các biến trong mô hình hồi qui đa biến 57
Trang 9-1-
CHƯƠNG 1
MỞ ĐẦU
Trong Chương 1 tác giả nêu tính cấp thiết của đề tài, tổng quan tài liệu liên quan, mục tiêu nghiên cứu, đối tượng nghiên cứu, phạm vi nghiên cứu và cấu trúc dự kiến của luận văn
1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Việt Nam là một nước đang phát triển, nhu cầu của Nhà nước về đất đai cho các dự án đầu tư xây dựng kết cấu hạ tầng, công trình phúc lợi xã hội trong giai đoạn hiện nay cũng như về sau là rất lớn Việc thu hồi đất phục vụ cho mục tiêu phát triển đất nước là không thể tránh khỏi Khi thu hồi đất tất yếu sẽ liên quan đến quyền lợi của người sử dụng đất và quyền lợi đó sẽ được giải quyết thỏa đáng như thế nào là vấn đề mà người dân đặc biệt quan tâm
Nhà nước ta đã ban hành nhiều chính sách và đã được các địa phương vận dụng để giải quyết vấn đề bồi thường, tái định cư, bảo đảm việc làm, thu nhập và đời sống của người dân có đất bị thu hồi Song, tình trạng thiếu việc làm, thất nghiệp, không chuyển đổi được nghề nghiệp, khó khăn trong cuộc sống sinh hoạt nơi ở mới, đặc biệt đối với người bị thu hồi đất đã và đang diễn ra tại nhiều địa phương Nguyên nhân này một phần do nhiều nơi thực hiện đền bù, tái định cư, đào tạo, giải quyết việc làm cho người dân có đất bị thu hồi còn chưa hợp lý, dẫn đến tình trạng khiếu kiện gây mất an ninh trật tự, xã hội Bên cạnh đó, bản thân người dân bị thu hồi đất còn thụ động trông chờ vào Nhà nước, chưa tích cực tự đào tạo để thích ứng
Không nằm ngoài những vấn đề chung đó, huyện Ba Tri là một trong ba huyện, thành phố thuộc Cù lao Bảo của tỉnh Bến Tre với đặc điểm sông ngòi chằng chịt, để phá thế cô lập về mặt địa lý nhằm phát triển kinh tế thì nhu cầu của Nhà nước về đất đai là rất lớn, không chỉ cho các dự án đầu tư sản xuất mà còn cho nhu cầu xây dựng các công trình cơ sở hạ tầng đô thị, giao thông thủy lợi… Từ năm 2009 đến nay, huyện đã và đang triển khai nhiều công trình dự án lớn như đường Huỳnh Văn Anh, đường huyện 173, Cụm công nghiệp Thị trấn – An Đức, Trung tâm hành chính huyện,
Trang 10-2-
xã, các trường Trung học cơ sở, Trung học phổ thông, Trạm Y tế, nhà văn hóa ở các
xã, dự án Đê biển, dự án xây dựng khu đô thị Việt Sinh An Bình,… Tổng số hộ bị thu hồi đất lên đến 495 hộ, với tổng diện tích bị thu hồi là 600.881 m2 đất [14]
Trước khi triển khai các công trình dự án, thì công tác thu hồi đất giải phóng mặt bằng là khâu đầu tiên Đối với dự án xây dựng khu đô thị Việt Sinh An Bình, một
số hộ dân sau khi nhận được tiền đền bù, đầu tư mở rộng sản xuất kinh doanh nên thu nhập cũng tốt hơn Tuy nhiên, các hộ bị thu hồi đất phần lớn là những hộ sản xuất nông nghiệp Sau khi bị thu hồi đất, có một số hộ đã chuyển đổi sang ngành nghề khác, nhưng cũng có những hộ phải đối mặt với mất việc làm Việc thu hồi đất không chỉ làm các hộ nông dân mất đi tài sản sinh kế đặc biệt quan trọng là đất đai, mà còn làm mất đi nguồn thực phẩm, thu nhập của hộ gia đình, gây ra sự xáo trộn xã hội Không còn đất sản xuất nông nghiệp, với trình độ có hạn, quen lao động chân tay, người nông dân phải tìm mọi cách xoay sở với cuộc sống mới Có nhiều người phải ra thành thị tìm kiếm việc làm và phải đối mặt với những rủi ro cuộc sống nơi đô thị, một số lao động tìm kiếm việc làm tại các địa phương khác hoặc mở các dịch vụ (mở quán nước, dịch vụ ăn uống ở vỉa hè) Sau khi bị thu hồi đất đời sống của người dân sẽ bị ảnh hưởng như thế nào? trở ngại và khó khăn nào họ phải đối mặt? giải pháp nào góp phần đảm bảo cho người dân có cuộc sống tốt hơn hoặc ít nhất cũng bằng với thời điểm trước khi bị thu hồi đất Việc đánh giá, so sánh đúng thực trạng trước và sau thu hồi đất
là rất quan trọng, nhằm đảm bảo sự phát triển kinh tế bền vững và ổn định xã hội
Xuất phát từ những vấn đề nêu trên, tác giả chọn đề tài nghiên cứu: “Kết quả sinh kế của người dân sau thu hồi đất: Trường hợp của dự án khu đô thị Việt Sinh An Bình, huyện Ba Tri, tỉnh Bến Tre”
2 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ
Cho đến nay, đã có không ít đề tài nghiên cứu đề cập ít nhiều đến những vấn
đề lý luận và thực tiễn liên quan đến sinh kế của người dân sau thu hồi đất ở những góc độ và giai đoạn khác nhau, cụ thể như:
Luận văn thạc sĩ “Nhận dạng và ước lượng thiệt hại vô hình của người dân
bị thu hồi đất dự án Thảo cầm viên, huyện Củ Chi, thành phố Hồ Chí Minh” tác giả
Trang 11-3-
thu thập dữ liệu của 150 mẫu phỏng vấn hộ bị thu hồi đất, sử dụng phương pháp đánh giá ngẫu nhiên (CVM), phương pháp định lượng và công cụ mức sẵn sàng chấp nhận bồi thường để đánh giá thiệt hại vô hình của hộ bị thu hồi đất Từ kết quả nghiên cứu,
đề tài rút ra kết luận: thiệt hại của người dân bị thu hồi đất bao gồm thiệt hại hữu hình
và thiệt hại vô hình; tuy nhiên trong thời gian vừa qua các chính sách giải tỏa, đền bù
và tái định cư chỉ tập trung bồi thường những thiệt hại hữu hình mà chưa chú trọng đến thiệt hại vô hình Thiệt hại vô hình bao gồm: việc chuyển sang nơi ở mới hộ khó thích nghi với môi trường sống mới, phải chuyển đổi việc làm, có trường hợp bị thất nghiệp, đào tạo chuyển đổi việc làm ít được chú trọng, điều kiện tiếp cận giáo dục thay đổi, nguy cơ mất nguồn vốn tự nhiên và vốn nhân tạo, mất không gian văn hóa, mất quyền sử dụng những tài sản cộng đồng, thay đổi điều kiện tiếp cận các dịch vụ
xã hội, ảnh hưởng đến sức khỏe, tâm trạng lo lắng
Luận văn thạc sĩ “Đời sống người dân sau thu hồi đất ở khu công nghiệp
Tân Phú Trung, huyện Củ Chi, thành phố Hồ Chí Minh” thu thập dữ liệu 100 mẫu
điều tra phi xác suất ở hai thời điểm khác nhau (Năm 2006 và năm 2010), bằng việc
sử dụng phương pháp thống kê mô tả và phương pháp hồi quy tương quan tác giả đã đưa ra một số kết luận: Sau 5 năm thu hồi đất số lao động trong lĩnh vực nông nghiệp giảm xuống, các ngành nghề phi nông nghiệp, dịch vụ thương mại tăng lên, các biến trình độ học vấn của chủ hộ, số lao động trong hộ, mục đích sử dụng tiền đền bù vào đầu tư sản xuất kinh doanh và hộ có lao động làm việc trong khu công nghiệp làm tăng xác suất cải thiện thu nhập của hộ trong khi tỷ lệ người phụ thuộc và diện tích đất bị thu hồi làm giảm xác suất cải thiện thu nhập Vấn đề thiếu đất sản xuất, thiếu định hướng nghề nghiệp, thiếu vốn, thiếu định hướng trong việc sử dụng tiền đền bù, không tiếp cận được các nguồn tín dụng chính thức là những khó khăn của hộ sau thu hồi đất Một bức xúc khác của hộ bị thu hồi đất là có sự khác biệt lớn giữa giá đền bù theo quy định và giá thị trường
Luận văn thạc sĩ “Sinh kế của người dân sau tái định cư, trường hợp nghiên
cứu: Chung cư Khang Gia, quận Gò Vấp, Thành phố Hồ Chí Minh” tiến hành khảo
sát 72 hộ vùng nghiên cứu thỏa mãn yêu cầu và sử dụng phương pháp thống kê mô
Trang 12-4-
tả và mô hình kinh tế lượng để phân tích Qua nghiên cứu đề tài cho thấy sinh kế diễn biến không đồng đều giữa các hộ, có hộ sau tái định cư có sinh kế không đổi hoặc tốt hơn, có những hộ sinh kế xấu đi, tình trạng xấu đi nhiều hơn tình trạng ổn định và tốt hơn Bên cạnh đó, đề tài nhận dạng các yếu tố người phụ thuộc, học vấn và nghề nghiệp của lao động chính có tác động lớn đến thay đổi sinh kế sau tái định cư và chỉ
ra những khó khăn kinh tế - xã hội gặp phải, đó là chi phí sinh hoạt và chi phí dịch
vụ tại chung cư mà hộ phải chi tiêu hàng tháng là khá đắt đỏ, bên cạnh là những khó khăn về giáo dục và y tế mà hộ phải đối mặt Từ kết quả đưa ra, nghiên cứu đã đề xuất một số chính sách nhằm nâng cao chất lượng sinh kế của các hộ như: Nhà nước cần hỗ trợ đào tạo nghề, chuyển đổi nghề nghiệp để hộ sớm có cuộc sống ổn định và lâu dài, sớm tái hòa nhập cộng đồng dân cư; có thể mở lớp dạy nghề ngắn hạn miễn phí, sau đó tư vấn giới thiệu việc làm cho họ; hỗ trợ cho hộ vay vốn tín dụng ưu đãi
từ Ngân hàng Chính sách xã hội để có vốn làm ăn, phát triển kinh tế gia đình; xem xét giảm chi phí dịch vụ tại chung cư; tổ chức các dịch vụ cần thiết tại chung cư như
y tế, giáo dục, khu vui chơi giải trí…
Luận văn thạc sĩ “Đời sống của người dân sau thu hồi đất thuộc dự án khu
công nghệ cao thành phố Hồ Chí Minh” khảo sát 102 mẫu điều tra phỏng vấn hộ bị
thu hồi đất khu vực nghiên cứu Đề tài đưa ra những kết luận như sau: Thu hồi đất có tác động tích cực lẫn tiêu cực, thu hồi đất là một cơ hội cho người dân có nhà ở khang trang hơn, cơ sở hạ tầng kỹ thuật và xã hội đầy đủ hơn, thu nhập của một bộ phận gia đình (36,3%) có cải thiện hơn so với trước Bên cạnh đó, người dân phải đối phó với những thách thức nhất định, 28,4% hộ không có cải thiện thu nhập và 35,3% hộ bị giảm thu nhập, hộ không có khả năng tự tìm nơi ở mới sau khi bị giải tỏa, môi trường sống và quan hệ xã hội bị phá vỡ, một số hộ có tình trạng khi có tiền đền bù, con cái nảy sinh tệ nạn đua đòi, bỏ học… Qua khảo sát, người dân bày tỏ nhiều bức xúc liên quan đến chính sách đền bù, việc áp giá đền bù chưa thỏa đáng, đây là nguyên nhân gây nên khiếu kiện đông người và vượt cấp của người dân Qua đó cho thấy, tái định
cư không chỉ đơn thuần là việc đưa một bộ phận hay một cộng đồng dân cư từ nơi này đến nơi ở khác, không chỉ là chăm lo chỗ ở cho một bộ phận dân cư bị di dời mà