Tổ chức trần thuật trong tiểu thuyết Mình và họ của Nguyễn Bình Phương

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA NGỮ VĂN ====== NGUYỄN THỊ TÂM ĐAN TỔ CHỨC TRẦN THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT MÌNH VÀ HỌ CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC Chuyê

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

======

NGUYỄN THỊ TÂM ĐAN

TỔ CHỨC TRẦN THUẬT

TRONG TIỂU THUYẾT MÌNH VÀ HỌ

CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Người hướng dẫn khoa học

PGS TS PHÙNG GIA THẾ

HÀ NỘI - 2017

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo,

PGS.TS Phùng Gia Thế - người đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ, chỉ bảo tận

tình để tôi hoàn thành khóa luận này

Tôi cũng xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn, đặc

biệt là các thầy cô trong tổ Lí luận văn học và các bạn sinh viên trong nhóm

khóa luận đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành khóa luận

Khóa luận được viết bằng niềm yêu thích đặc biệt với vấn đề nghiên cứu Trong quá trình thực hiện, người viết đã có nhiều cố gắng tìm tòi nhất định, song chắc chắn không thể tránh khỏi những thiếu sót Rất mong nhận được những ý kiến đóng góp của thầy cô và các bạn

Tôi xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng 04 năm 2017

Sinh viên

Nguyễn Thị Tâm Đan

LỜI CAM ĐOAN

Khóa luận được hoàn thành dưới sự hướng dẫn trực tiếp của thầy giáo,

PGS TS Phùng Gia Thế Tôi xin cam đoan:

- Khóa luận là kết quả nghiên cứu, tìm tòi của riêng tôi

- Các tư liệu được trích dẫn trong khóa luận là trung thực

- Kết quả khóa luận chưa từng được công bố ở bất cứ công trình nghiên cứu nào

- Nếu sai, tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 04 năm 2017

Sinh viên

Nguyễn Thị Tâm Đan

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

2.1 Tình hình nghiên cứu về Nguyễn Bình Phương 4

2.2 Về tiểu thuyết Mình và họ của Nguyễn Bình Phương 6

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 8

3.1 Mục đích nghiên cứu 8

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 8

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

5 Phương pháp nghiên cứu 8

6 Đóng góp của khóa luận 8

7 Bố cục của khóa luận 9

NỘI DUNG 10

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ TRẦN THUẬT VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG 10

1.1 Khái quát về trần thuật 10

1.1.1 Khái niệm trần thuật 10

1.1.2 Các yếu tố cơ bản của trần thuật 12

1.1.2.1 Người kể và ngôi kể 12

1.1.2.2 Điểm nhìn trần thuật 15

1.1.2.3 Ngôn ngữ trần thuật 18

1.1.2.4 Giọng điệu trần thuật 19

1.2 Hành trình sáng tạo của Nguyễn Bình Phương 21

1.3 Tiểu thuyết Mình và họ trong hành trình sáng tạo của Nguyễn Bình Phương 23

CHƯƠNG 2 NGÔI KỂ VÀ ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT TRONG TIỂU

THUYẾT MÌNH VÀ HỌ CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG 25

2.1 Người kể và ngôi kể 25

2.2 Điểm nhìn trần thuật 27

2.2.1 Điểm nhìn không gian 27

2.2.2 Điểm nhìn thời gian 31

2.2.3 Sự dịch chuyển điểm nhìn 32

CHƯƠNG 3 NGÔN NGỮ VÀ GIỌNG ĐIỆU TRẦN THUẬT TRONG TIỂU THUYẾT MÌNH VÀ HỌ CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG 38

3.1 Ngôn ngữ trần thuật 38

3.1.1 Ngôn ngữ sinh hoạt đời thường,thông tục 38

3.1.2 Ngôn ngữ giàu hình ảnh, lạ hóa 43

3.1.3 Ngôn ngữ đối thoại và ngôn ngữ độc thoại nội tâm 45

3.1.3.1 Ngôn ngữ đối thoại 45

3.1.3.2 Ngôn ngữ độc thoại nội tâm 47

3.2 Giọng điệu trần thuật 48

KẾT LUẬN 50

TÀI LIỆU THAM KHẢO 52

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

với toàn bộ quá trình tổ chức nghệ thuật của tác phẩm Trần thuật liên quan tới mọi cấp độ trong tác phẩm, chi phối mạnh mẽ đến mạch vận động của tác phẩm, cùng bố cục kết cấu, cho ta nhìn thấy diễn biến cốt truyện, tâm lý, hành động nhân vật, giọng điệu trần thuật, điểm nhìn trần thuật nhất định trong tác phẩm Tìm hiểu một tác phẩm từ góc độ trần thuật là một biện pháp tối ưu để khám phá hình thức tổ chức sinh động và phức tạp của nó để từ đó tiếp cận phong cách nghệ thuật của nhà văn

đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ, minh chứng cho sức sống mãnh liệt của thể loại Thời kì này được đánh giá là “thời của tiểu thuyết” (Nguyễn Huy Thiệp): “Mỗi nhà tiểu thuyết, mỗi cuốn tiểu thuyết phải sáng tạo ra một hình thức riêng Không tôn trọng những hình thức bất biến, mỗi cuốn sách mới cần xây dựng cho mình những quy luật vận động đồng thời sản sinh ra sự diệt vong của chúng” (Alain Robbe Grillet) Chính vì thế, tiểu thuyết đã trở thành nhân vật quan trọng bậc nhất trên sân khấu văn học Việt Nam hiện đại

Từ sau năm 1986, tiểu thuyết Việt Nam đã dung nạp vào bản thân nó những yếu tố của chủ nghĩa hậu hiện đại: sự xáo trộn giữa hư và thực, giữa cái huyền bí siêu nhiên với đời thường; tính chất hỗn loạn và sự bất ổn của trật tự đời sống; những kiểu cấu trúc mới: mảnh vỡ tự sự, liên văn bản, gián cách, không gian, thời gian huyền ảo, Các yếu tố này đã được các nhà tiểu thuyết đương đại Việt Nam tiếp nhận và sáng tạo, góp phần không nhỏ trong việc tạo dựng một diện mạo mới cho nền văn học nước nhà

Với thể loại tiểu thuyết, tổ chức trần thuật có thể xem là một trong những

yếu tố quan trọng nhất trong phương thức khai thác đời sống của nhà văn Trần thuật chi phối mạnh mẽ mạch vận động của tác phẩm, cùng bố cục, kết cấu tác phẩm, cho ta thấy vị trí, góc nhìn của người trần thuật và mọi diễn biến tâm lí, hành động nhân vật, diễn biến cốt truyện Nó cũng chính là yếu tố cơ bản thể hiện ý thức cách tân thể loại của nhà văn Bởi vậy, tổ chức trần thuật được nhiều nhà phê bình tập trung nghiên cứu và trở thành con đường để giải mã giá trị tư tưởng, nghệ thuật của tác phẩm Bàn về tầm quan trọng của trần thuật, G.N Pospelov - nhà nghiên cứu văn học người Nga cho rằng: “Đóng vai trò quyết

định trong loại tác phẩm tự sự là trần thuật”

1.3 Trong số những cây bút văn xuôi nổi tiếng trên văn đàn đương đại Việt Nam ta không thể không nói đến Nguyễn Bình Phương – người đã có những nỗ lực mạnh mẽ nhằm tìm hướng đi mới cho tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương quan niệm: “Nghệ thuật tiểu thuyết, ở một chừng mực nào đó, là nghệ thuật của một sự nối kết các điểm chính với nhau chứ không phải sự nhẫn nại đi

theo lộ trình tuần tự, đều đặn của thời gian và sự kiện” Có thể nói, Nguyễn

Bình Phương đã viết trong sự trôi dạt cảm xúc, đào sâu vào miền vô thức của con người Tiểu thuyết của ông có những khác lạ về kết cấu, cách xây dựng

nhân vật, và đặc biệt là ở tổ chức trần thuật

Nguyễn Bình Phương được đánh giá là cây bút tiểu biểu cho văn chương Việt Nam đương đại Ông từng tự nhận mình là “khách trần gian” và quan niệm rằng “sống là cố gắng yêu thương, cố gắng không làm hại ai và cố gắng có ích một chút” Và chính ông đã luôn luôn cố gắng, nỗ lực đào sâu, tìm tòi cái mới, cái lạ trong văn học, trong nghệ thuật Chính vì thế, nhà phê bình Phạm Xuân Thạch cho rằng nếu cần lựa chọn một hiện tượng tiêu biểu nhất của tiểu thuyết Việt Nam đương đại, ưu tiên số một chắc chắn sẽ là Nguyễn Bình Phương Các tác phẩm của Nguyễn Bình Phương đều là những tác phẩm thể hiện một lối viết rất mới lạ, mở ra một hướng tiếp cận mới cho bạn đọc Trong số đó,

Mình và họ là một trong những cuốn tiểu thuyết tiêu biểu, tuy có dung lượng

ngắn nhưng đằng sau đó lại chất chứa nhiều bất ngờ, thú vị đối với độc giả Đặc

biệt, Mình và họ đã vinh dự giành giải hạng mục Văn xuôi trong Giải thưởng

Hội nhà văn Hà Nội năm 2015 Tác phẩm được đánh giá xuất sắc khi vừa triển khai lối viết phức tạp đa tuyến đa chiều, vừa đẩy nghệ thuật viết tiểu thuyết mang dấu ấn đặc trưng của tác giả lên một mức độ cao Tác phẩm được Nguyễn Bình Phương đặt bút viết vào năm 2007, hoàn thành năm 2010 và xuất bản vào

năm 2014 Mình và họ viết về chiến tranh biên giới phía Bắc song chiến tranh chỉ là một phần của tác phẩm Vấn đề chính của Mình và họ là số phận con người Mình và họ đan xen giữa quá khứ và hiện tại, bên này và bên kia, thực và

ảo, chiến tranh và hòa bình Để làm nên thành công về nghệ thuật của Mình và

họ không thể không nói đến tổ chức trần thuật trong tiểu thuyết

1.4 Khẳng định vai trò quan trọng của nghệ thuật trần thuật trong tiểu thuyết, tác giả khóa luận sẽ đi sâu tìm hiểu vấn đề này qua việc lựa chọn đề tài:

Tổ chức trần thuật trong tiểu thuyết Mình và họ của Nguyễn Bình Phương

Thực hiện đề tài này, tác giả khóa luận muốn cập nhật thông tin trong nhà trường Đại học Sư phạm về một hiện tượng văn xuôi đang được đông đảo bạn đọc quan tâm và qua đó góp phần khắc phục một phần sự chia cắt giữa văn học nhà trường với đời sống văn học đương đại phức tạp luôn đặt ra nhiều thách thức mới cho người nghiên cứu Đồng thời, thực hiện đề tài này cũng là dịp để người viết học tập, rèn luyện, trau dồi kĩ năng nghiên cứu cả về thao tác lẫn tư duy trong phân tích tác phẩm văn học, từ đó, góp phần phục vụ đắc lực cho công việc học tập, giảng dạy và nghiên cứu văn học sau này

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Nguyễn Bình Phương là nhà văn đa tài, sáng tác ở nhiều thể loại như: thơ, truyện ngắn, tản văn, song ông đặc biệt được bạn đọc biết đến nhiều nhất ở lĩnh vực tiểu thuyết Với địa hạt tiểu thuyết, tên tuổi của nhà văn trở nên quen

thuộc trong đời sống văn học Việt Nam đương đại Sáng tác của Nguyễn Bình Phương ngay từ khi ra đời đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều công trình nghiên cứu khoa học

2.1 Tình hình nghiên cứu về Nguyễn Bình Phương

Tên tuổi của Nguyễn Bình Phương xuất hiện khá nhiều từ báo mạng đến

báo viết như: Pháp luật, Văn hóa, Văn nghệ Trẻ… bên cạnh đó còn có các bài

báo khoa học, luận văn tốt nghiệp đại học, luận văn cao học tập trung nghiên cứu về Nguyễn Bình Phương và các sáng tác của ông

Có thể kể đến một số bài nổi bật như: “Một số đặc điểm nổi bật trong sáng

tác của Nguyễn Bình Phương” của tác giả Trương Thị Ngọc Hân Bài viết đã

chỉ ra những đặc điểm nổi bật nhất trong sáng tác của Nguyễn Bình Phương: cách lựa chọn hiện thực là những mảng tự sự phân mảnh, sử dụng kết cấu xoắn ghép nhiều mạch truyện song song, sử dụng đan cài các yếu tố kỳ ảo Tác giả Phạm Xuân Thạch trong bài viết nhan đề “Tiểu thuyết như là trạng thái tìm

kiếm ý nghĩa của đời sống” đăng trên báo Văn nghệ số ra ngày 25/11/2006 cho rằng Ngồi “là một tiểu thuyết bắt người ta suy nghĩ và làm điều ấy, nó xứng

đáng là một tiểu thuyết và là một tiểu thuyết xuất sắc”

Đoàn Minh Tâm trên báo Văn nghệ Trẻ số ra ngày 14/01/2007 với bài:

“Những đặc trưng của bút pháp huyền ảo trong tiểu thuyết Ngồi” đã khái quát bút pháp của Nguyễn Bình Phương trong tiểu thuyết Ngồi Qua đó giúp chúng

ta thấy được những ảnh hưởng của chủ nghĩa siêu thực, chủ nghĩa tự nhiên, chủ nghĩa hiện thực huyền ảo đậm nét trong sáng tác của Nguyễn Bình Phương nói riêng và trong sáng tác văn chương nói chung

Trên trang web cá nhân, nhà phê bình Thụy Khuê đăng tải khá nhiều các bài nghiên cứu về tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương như: “Những yếu tố

tiểu thuyết mới trong tác phẩm Trí nhớ suy tàn”, “Khuynh hướng hiện thực huyền ảo trong tiểu thuyết Những đứa trẻ chết già”, “Tính chất hiện thực linh

ảo âm dương trong tiểu thuyết Người đi vắng”, “Những đặc trưng của bút pháp huyền ảo trong tiểu thuyết Ngồi”, Những bài viết này đã chỉ ra nét nổi bật

nhất về thi pháp trong từng tác phẩm của Nguyễn Bình Phương

Bên cạnh đó còn có một số bài viết đã đưa ra nhận định chung hoặc tìm hiểu những nét độc đáo ở các phương diện khác nhau như: hiện thực, vô thức, ý thức, bản năng, tâm linh, giấc mơ, trong từng tiểu thuyết cụ thể của Nguyễn Bình Phương

Tác giả Nguyễn Chí Hoan trong bài: “Những hành trình qua trống rỗng”

đã quan tâm đến vấn đề kĩ thuật trong tiểu thuyết Ngồi ở lối kết cấu lập thể, kết

cấu thời gian đồng nhận, lối hành văn với sự giản yếu của các câu văn Tác giả Phùng Gia Thế cũng quan tâm đáng kể đến tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương với các bài tiêu biểu như: “Cảm nhận tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương”, “Cảm quan đời sống và những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương”, “Những dấu hiệu hậu hiện đại trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương” Ngoài ra có thể kể đến tác giả Hoàng Nguyên Vũ với bài: “Một

lối đi riêng của Nguyễn Bình Phương”, “Nghệ thuật tự sự trong tiểu thuyết của

Nguyễn Bình Phương” của Hoàng Thùy Linh; “Tiểu thuyết hiện đại - Sự hội

ngộ các tư duy tiểu thuyết hiện đại trong tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương” của Nguyễn Phước Bảo Nhân;

Có thể nói, trên văn đàn văn học Việt Nam đương đại, Nguyễn Bình Phương đã tạo ra một sức hút mạnh mẽ đối với các sinh viên chuyên ngành, những bạn đọc chuyên nghiệp, những nhà nghiên cứu, Có thể kể đến luận văn

thạc sĩ của Hồ Thị Bích Ngọc với đề tài Nguyễn Bình Phương với việc khai thác

tiềm năng thể loại để hiện đại hóa tiểu thuyết (Trường Đại học Sư phạm Hà

Nội, 2008) hay các luận văn như: Khuynh hướng hiện thực huyền ảo trong tiểu

thuyết Nguyễn Bình Phương của tác giả Nguyễn Thị Thu Huyền (Trường Đại

học Khoa học Xã hội và Nhân văn); Những cách tân nghệ thuật trong tiểu

thuyết của Nguyễn Bình Phương của Vũ Thị Phương; Nguyễn Thị Phương

Diệp với khóa luận tốt nghiệp Yếu tổ kì ảo trong tiểu thuyết Nguyễn Bình

Phương và luận văn thạc sĩ Nghệ thuật tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương, Tất

cả đều đi sâu khai thác những đổi mới, cách tân sáng tạo trong tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương

Ngoài ra, có rất nhiều công trình khoa học không lấy tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương làm đối tượng nghiên cứu duy nhất nhưng nhìn chung, đa

số các công trình nghiên cứu về tiểu thuyết Việt Nam giai đoạn từ cuối những năm 90 của thế kỉ truớc đến những năm đầu thế kỉ XXI đều ít nhiều khảo sát các tiểu thuyết của nhà văn này Chẳng hạn, Hoàng Cẩm Giang trong luận văn thạc

sĩ (Đại học Quốc gia Hà Nội): Cấu trúc thể loại tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ

XXI đã phát hiện ra kiểu nhân vật ký hiệu - biểu tượng, nhân vật biến mất trong

tiểu thuyết Nguyễn Bình Phương; Phùng Phương Nga với Nhận diện thi pháp

thể loại tiểu thuyết mới ở Việt Nam sau 1990, Những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại (giai đoạn 1986 - 2006) của Mai Hải Oanh; Tiểu thuyết Việt Nam những năm đầu thế kỉ XXI của Cao Thị Hà; Yếu tố kì ảo trong văn xuôi đương đại Việt Nam của Bùi Thanh Truyền, Tất cả đều khảo

sát tương đối nhiều tác phẩm của Nguyễn Bình Phương Điều đó cho thấy những ảnh hưởng đậm nét của Nguyễn Bình Phương đối với văn học Việt Nam đương đại

2.2 Về tiểu thuyết “Mình và họ” của Nguyễn Bình Phương

Là một trong số những tiểu thuyết mới của Nguyễn Bình Phương, tuy

nhiên Mình và họ ngay khi mới ra đời đã nhận được nhiều sự quan tâm của độc

giả Một số tác giả cũng đã có những nghiên cứu về tiểu thuyết này của Nguyễn

Bình Phương Có thể kể đến bài viết “Bạo lực và Mỹ cảm: Đọc MÌNH VÀ HỌ

của Nguyễn Bình Phương” của tác giả Đoàn Cầm Thi xuất hiện trên webside http://www.tienve.org/ Trong bài viết này, Đoàn Cầm Thi đã đưa ra những

đánh giá về tiểu thuyết Mình và họ Trước hết, tác giả gọi Mình và họ là một

“tiểu thuyết đầy máu”, bởi có lẽ chưa bao giờ Nguyễn Bình Phương mô tả hiện

thực một cách trần trụi với nhiều cảnh bạo lực như trong Mình và họ Nhưng

sau mỗi câu chuyện ấy là biết bao suy nghĩ, bao ám ảnh, bao lời cảnh báo… Bài viết cũng đề cập đến một phương diện thành công của tiểu thuyết này là vẻ đẹp

của sự chậm rãi, Mình và họ khảo sát cái đẹp trong sự chậm rãi Khác hẳn với

văn bản báo chí và tiểu thuyết trinh thám, văn bản nghệ thuật không đi đường thẳng, không suy luận logic, mà lần theo những ngóc ngách của vô thức, bản năng và ký ức, những mạch ngầm của cảm xúc và liên tưởng, những con đường

“vờn vẽo, quanh co” Bên cạnh đó, bài viết đã phát hiện ra ý đồ nghệ thuật của Nguyễn Bình Phương khi xây dựng địa danh Tà Vần – một địa danh mới trong

từ điển mỹ học của tác giả Đặc biệt, Đoàn Cầm Thi có đề cập trong bài viết

“Mỹ cảm của bạo lực”: “Nguyễn Bình Phương không chỉ mô tả mà tiến hành đi tìm căn tính của bạo lực, đối xử với bạo lực như một nghệ sĩ, mô tả và phân tích hiện thực bằng một hệ thống hình tượng và cảm xúc của riêng mình”

Bên cạnh đó có thể kể đến bài viết của cây bút Thùy Ân trên báo Lao động với nhan đề “Đọc Mình và họ và Miền hoang: Về hai cuộc chiến tranh còn phải nghĩ tới nhiều” Bài viết đã có những so sánh khái quát, đặc biệt là nói đến hai

cuộc chiến tranh được đề cập đến trong nội dung của hai tác phẩm

Tác giả Nguyễn Văn Hùng có bài: “Nghệ thuật tự sự của Nguyễn Bình

Phương trong tiểu thuyết Mình và họ” (webside của Khoa Ngữ văn trường Đại

học Khoa học Huế) Tiểu luận này tập trung khám phá, luận giải những tìm tòi,

thể nghiệm trong kĩ thuật tự sự của Nguyễn Bình Phương qua Mình và họ bao

gồm: Tự sự đa chủ thể và hành trình tìm lại thời gian đã mất, nghệ thuật dịch chuyển điểm nhìn tự sự trên nguyên tắc luận giải, đối thoại và nghệ thuật tổ chức kết cấu tự sự Từ đó khẳng định tài năng, cá tính sáng tạo cũng như vị trí của nhà văn trong dòng chảy văn học Việt Nam đương đại

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu đề tài này, tác giả khóa luận hướng đến mục đích phát hiện ra

nét đặc sắc trong tổ chức trần thuật của tiểu thuyết Mình và họ, thấy được nghệ

thuật kể chuyện đặc sắc của tác phẩm, đồng thời thấy được những tìm tòi, cách tân sáng tạo trong lối viết của Nguyễn Bình Phương và khẳng định những đóng góp quan trọng của nhà văn trên con đường cách tân tiểu thuyết Việt Nam

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu những lí luận cơ bản về tổ chức trần thuật trong tác phẩm tự sự nói

chung và trong tiểu thuyết nói riêng

- Chỉ ra những nét độc đáo trong nghệ thuật trần thuật và hiệu quả nghệ thuật

của những sáng tạo đó trong tiểu thuyết Mình và họ của Nguyễn Bình Phương

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Tổ chức trần thuật trong tiểu thuyết Mình và họ của Nguyễn Bình Phương

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Tiểu thuyết Mình và họ của Nguyễn Bình Phương, Nhà xuất bản Trẻ, năm

2014

5 Phương pháp nghiên cứu

Thực hiện đề tài này, tác giả khóa luận sử dụng những phương pháp chính sau:

- Phương pháp phân tích đối tượng theo quan điểm hệ thống

- Phương pháp lịch sử - phát sinh

- Phương pháp phân tích – tổng hợp

- Phương pháp so sánh - đối chiếu

6 Đóng góp của khóa luận

Khóa luận đi sâu khám phá tiểu thuyết từ phương diện trần thuật nhằm hệ

thống hóa kiến thức về tổ chức trần thuật với tư cách một thuật ngữ khoa học;

nêu bật những đặc điểm của tổ chức trần thuật trong tiểu thuyết Mình và họ của

Nguyễn Bình Phương; đồng thời, chỉ ra vai trò quan trọng của trần thuật đối với việc hình thành cá tính sáng tạo của Nguyễn Bình Phương

7 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, phần nội dung của khóa luận được triển khai cụ thể thành ba chương:

Chương 1: Khái quát về trần thuật và hành trình sáng tạo của Nguyễn Bình Phương

Chương 2: Ngôi kể và điểm nhìn trần thuật trong tiểu thuyết Mình và họ

của Nguyễn Bình Phương

Chương 3: Ngôn ngữ và giọng điệu trần thuật trong tiểu thuyết Mình và họ

của Nguyễn Bình Phương

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1 KHÁI QUÁT VỀ TRẦN THUẬT

VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG 1.1 Khái quát về trần thuật

1.1.1 Khái niệm trần thuật

Trần thuật là một thuật ngữ thuộc chuyên ngành Lí luận văn học Trần thuật là phương thức nghệ thuật đặc trưng của loại tác phẩm tự sự, đặc biệt là tiểu thuyết, là một trong những yếu tố đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra tính hấp dẫn, tạo ra cái “ma lực” của tác phẩm ngôn từ vừa ở chiều sâu, vừa ở mặt cụ thể cảm tính Ngay từ đầu thế kỉ XX, trần thuật học đã trở thành một ngành mũi nhọn thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu Tuy nhiên vẫn chưa có được sự thống nhất mà còn nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm trần thuật Trong phạm vi của khóa luận, chúng tôi xin trích dẫn một số quan niệm tiêu biểu:

Theo Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn

Khắc Phi (đồng chủ biên): Trần thuật là “Phương diện cơ bản của phương thức

tự sự, là việc giới thiệu, khái quát, thuyết minh, miêu tả đối với nhân vật, sự kiện, hoàn cảnh, sự vật theo cách nhìn của một người trần thuật nhất định Vai

trò của trần thuật rất lớn” [16; 364]

Nhà nghiên cứu Trần Đình Sử trong cuốn Giáo trình Lí luận văn học, tập

2 cũng đưa ra khái niệm trần thuật: “Trần thuật là hành vi ngôn ngữ kể, thuật,

miêu tả sự kiện, nhân vật theo một thứ tự nhất định” [27; 59]

Lại Nguyên Ân trong bài “Về việc mở ra môn trần thuật học trong ngành nghiên cứu văn học ở Việt Nam” cho rằng: “Trần thuật (narration) chỉ phương thức nghệ thuật đặc trưng trong các tác phẩm thuộc loại văn học tự sự (tương tự trầm tư/ méditation) đặc trưng cho văn học trữ tình, đối thoại, đặc trưng cho văn

học kịch) ( ) Thực chất hoạt động trần thuật là kể, là thuật, là cái được kể,

được thuật, trong tác phẩm văn học là chuyện” [5; 146 -147]

Hay trong cuốn 150 thuật ngữ văn học, tác giả Lại Nguyên Ân cũng đưa ra

khái niệm trần thuật: “Trần thuật là phương thức chủ yếu để cấu tạo các tác phẩm tự sự hay của người kể chuyện, tức là toàn bộ văn bản tác phẩm tự sự,

ngoại trừ lời nói trực tiếp của các nhân vật” [4; 325]

Cùng với quan điểm này là định nghĩa trong giáo trình Lí luận văn học do

Phương Lựu chủ biên đã đưa ra cách hiểu về khái niệm trần thuật tương đối thống nhất với cách hiểu trên: “Trần thuật là kể, thuyết minh, giới thiệu về nhân vật, sự kiện, bối cảnh trong truyện Trần thuật là hành vi ngôn ngữ kể, thuật,

miêu tả sự kiện, nhân vật theo một trình tự nhất định’’ [19; 19]

Trần thuật (narration), xét về mặt thuật ngữ, còn có tên gọi khác là kể chuyện hay tự sự Gắn với những cách gọi này có một số quan điểm như sau: Nhà giải cấu trúc người Mĩ, J.H Miller đã nói: “Tự sự là cách để ta đưa các sự việc vào một trật tự, và từ trật tự ấy mà chúng ta có được ý nghĩa Tự sự

là cách tạo nghĩa cho sự kiện, biến cố”

Khi bàn về kể chuyện, J.Linvelt cũng cho rằng: “Kể là một hành vi trần thuật, và theo nghĩa rộng là cả một tình thế hư cấu bao gồm cả người trần thuật

và người kể ”

Trong bài Các nhà văn Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX nói về văn tự sự,

Nguyễn Nghĩa Trọng đã đưa ra nhận xét: “Theo quan niệm xa xưa, ở Trung Quốc, Việt Nam, tự sự là phô bày sự thực, miêu tả trực tiếp một đối tượng nào

đó (sự việc, cảnh tượng, tình cảm ) bằng văn thơ’’ [36; 306]

Tóm lại, từ những quan điểm trên, tựu trung thấy: Trần thuật trước hết là phương thức nghệ thuật đặc trưng trong các tác phẩm thuộc loại hình tự sự, thực chất của hoạt động trần thuật là hành vi ngôn ngữ kể, thuật, miêu tả sự kiện, nhân vật theo một thứ tự nhất định, một cách nhìn nào đó Đây là yếu tố

được sử dụng phổ biến trong các loại thể văn học, song ở loại tác phẩm tự sự, nó trở thành một tiêu điểm, một nguyên tắc chủ yếu để thiết tạo thế giới nghệ thuật

Nó không chỉ là yếu tố liên kết, dẫn dắt câu chuyện mà còn là bản thân của câu chuyện Khi cốt truyện không còn đóng vai trò nòng cốt, nhân vật bị xóa mờ đường viền cụ thể thì yếu tố trần thuật là chìa khóa mở ra những cánh cửa của tác phẩm

Thực tiễn văn học cũng cho thấy, nghệ thuật trần thuật là một trong những yếu tố cơ bản thể hiện cá tính sáng tạo của nhà văn Đối với người nghệ sĩ tài năng, nghệ thuật trần thuật ở mỗi tác phẩm luôn có sự tìm tòi và biến hóa linh hoạt Sự thành công về phương diện trần thuật là yếu tố kết đọng tài nghệ của mỗi người cầm bút Bởi vậy, tìm hiểu các phương diện trần thuật sẽ giúp người đọc tiếp cận được với những giá trị văn chương đích thực cũng như khẳng định được tài năng và những đóng góp của nhà văn vào tiến trình văn chương

1.1.2 Các yếu tố cơ bản của trần thuật

Bàn về các yếu tố cơ bản của tổ chức trần thuật, nhà nghiên cứu Trần Đình

Sử cho rằng trần thuật gồm sáu yếu tố cơ bản: người kể chuyện, ngôi trần thuật

và vai trần thuật; điểm nhìn trần thuật; lược thuật; miêu tả chân dung và dựng cảnh; phân tích, bình luận; giọng điệu

1.1.2.1 Người kể và ngôi kể

Người trần thuật hay người kể chuyện là yếu tố quan trọng, giữ vai trò then chốt trong tác phẩm tự sự, không có tác phẩm tự sự nào lại không có người

kể chuyện Nhà nghiên cứu Tz.Todorov khẳng định: “Người kể chuyện là yếu

tố tích cực trong việc tạo ra thế giới tưởng tượng không thể có trần thuật mà

thiếu người kể chuyện” Quan điểm này đã góp phần khẳng định vai trò của

hình thức kể chuyện trong nghệ thuật trần thuật

Người kể chuyện là một trong những vấn đề được các nhà nghiên cứu quan tâm từ sớm Do phạm vi đề tài, ở đây, chúng tôi chỉ tập hợp một số ý kiến

đánh giá tiêu biểu:

Theo G N Pospelov, người kể chuyện là “người môi giới giữa các hiện thực được miêu tả và người nghe (người đọc), là người chứng kiến, cắt nghĩa

Theo các tác giả Từ điển thuật ngữ văn học, người kể chuyện “là hình

tượng ước lệ về người trần thuật trong tác phẩm văn học, chỉ xuất hiện khi nào câu chuyện được kể bởi một nhân vật cụ thể trong tác phẩm Đó có thể là hình tượng của chính tác giả, dĩ nhiên không nên đồng nhất hoàn toàn với tác giả ngoài đời; có thể là một nhân vật đặc biệt do tác giả sáng tạo ra; có thể là một người biết một câu chuyện nào đó Một tác phẩm có thể có một hoặc nhiều

người kể chuyện ” [16; 221]

Qua một số ý kiến bàn về người kể chuyện ở trên, chúng tôi nhận thấy, người kể chuyện, hiểu một cách đơn giản, là một người được nhà văn sáng tạo

ra để thực hiện hành vi trần thuật Khi sáng tạo, nhà văn giống như người chép

hộ lời lẽ của người trần thuật do mình tạo ra và “Người đó chẳng bao giờ hoàn toàn là chính bản thân tác giả” (M Buy- tô)

Người kể chuyện trong tác phẩm có vai trò đặc biệt quan trọng Nó môi giới, dẫn dắt bạn đọc tiếp cận thế giới nghệ thuật đồng thời tổ chức, sắp xếp các

sự kiện trong tác phẩm Bởi vậy, người kể chuyện là sản phẩm của quá trình hư cấu của nhà văn, giúp nhà văn thể hiện ý đồ sáng tác Có nhiều quan điểm khác

nhau về cách phân loại người kể chuyện Các nhà nghiên cứu R.Scholes và R.Kellogg phân loại người kể chuyện ra làm bốn kiểu là người kể chuyện truyền thống, sử quan, người kể chuyện nhân chứng và người kể chuyện toàn tri Hay có thể nói đến các công trình nghiên cứu của G.Genette đã phân biệt người kể chuyện thành ba kiểu cơ bản: người kể chuyện toàn tri, người kể chuyện bên trong và người kể chuyện bên ngoài Tác giả Nguyễn Thái Hòa cho rằng: “cần có sự phân biệt giữa người kể chuyện hàm ẩn với tác giả và con người tác giả ngoài đời” Ở đây, tác giả quan niệm “người kể chuyện hàm ẩn” là người kể chuyện toàn năng, là người biết hết mọi chuyện Ngoài ra, căn cứ vào

vị trí của người kể chuyện trong tác phẩm, ta có người kể chuyện ở ngôi thứ nhất, người kể chuyện ở ngôi thứ hai và người kể chuyện ở ngôi thứ ba Trong trường hợp nhân vật đóng vai trò người kể chuyện thì tác phẩm được kể theo ngôi thứ nhất xưng “tôi” – đây chính là hình thức ngôi kể lộ diện Với hình thức kể này, một nhân vật trong câu chuyện đứng ra kể về những sự việc được chứng kiến Ưu điểm của nó là tạo được sự khách quan trong lời kể,

do đó có thể gây được niềm tin nơi bạn đọc Tuy nhiên nó chỉ cho phép nhân vật

kể những gì mà khả năng một người cụ thể biết được

Hình thức kể chuyện theo ngôi thứ ba là hình thức người kể chuyện giấu mặt, như đứng ở một không gian, thời gian khác bao quát toàn bộ câu chuyện

và kể lại cho bạn đọc Ngôi thứ ba cho phép người kể được kể toàn bộ những gì

họ biết, vì thế lời trần thuật mang tính khách quan hóa và trung tính

Ngoài ra còn một hình thức kể trung gian giữa ngôi thứ nhất và ngôi thứ ba

là kể chuyện theo ngôi thứ hai – người kể chuyện xưng “anh” Nó giúp tạo một không gian gián cách: một cái “tôi” khác, một cái “tôi” được kể ra, chứ không phải tự kể như ngôi thứ nhất

Hình tượng người kể chuyện gắn với ngôi kể đem lại cho tác phẩm cái nhìn, và sự đánh giá bổ sung về mặt tư tưởng, lập trường, thái độ, tình cảm cho

cái nhìn tác giả, làm cho sự trình bày, tái tạo lại con người và cuộc sống trong tác phẩm thêm phong phú

1.1.2.2 Điểm nhìn trần thuật

Từ những năm 40 của thế kỉ XX, vấn đề điểm nhìn trở thành một trong những tiêu điểm của nghiên cứu văn học Vấn đề điểm nhìn đến nay vẫn còn tồn tại những quan điểm phức tạp xoay quanh nó

Điểm nhìn là một trong những vấn đề cơ bản, then chốt của trần thuật Điểm nhìn được hiểu là vị trí, chỗ đứng của người kể chuyện để xem xét, bình luận, miêu tả các sự việc, hiện tượng trong tác phẩm

Điểm nhìn có mối quan hệ chặt chẽ với người kể chuyện, vì vậy nó cũng thể hiện thái độ, cách đánh giá cũng như phong cách, cá tính sáng tạo của nhà văn Theo Iu.Lotman: ‘‘hiếm có yếu tố nào lại liên quan trực tiếp đến việc xây

dựng bức tranh thế giới như điểm nhìn nghệ thuật” Manfred Jahn khẳng định:

“về mặt chức năng, điểm nhìn mang ý nghĩa của sự lựa chọn và giới hạn thông tin trần thuật, của việc nhìn các sự kiện và cấu trúc của các sự kiện từ điểm nhìn của một người nào đó và của việc tạo ra cái nhìn đồng cảm hoặc mỉa mai ở người quan sát” [21; 41]

Một số nhà nghiên cứu Việt Nam cũng đưa ra những cách hiểu về điểm nhìn nghệ thuật Theo Nguyễn Thái Hòa: “Điểm nhìn nghệ thuật là điểm xuất phát của một cấu trúc nghệ thuật, hơn thế nữa là cấu trúc tiềm ẩn được người đọc tiếp nhận bằng thao tác suy ý từ các mối quan hệ giữa người kể và văn bản, giữa văn bản và người đọc văn bản, giữa người kể và người đọc hàm ẩn” [15; 96] Nhận thấy vai trò đặc biệt của điểm nhìn trần thuật, nhà lý luận Phương Lựu đã nhấn mạnh: “Nghệ sỹ không thể miêu tả, trần thuật các sự kiện của đời sống nếu không xác định cho mình một điểm nhìn đối với sự vật, hiện tượng,

nhìn từ góc độ nào, xa hay gần, cao hay thấp, từ bên trong hay bên ngoài” [19; 12]

Tựu trung, có thể hiểu điểm nhìn là phương thức phát ngôn, trình bày, miêu tả phù hợp với cách nhìn, cách cảm thụ thế giới của tác giả, là vị trí dùng

để quan sát, cảm nhận, đánh giá Trong nghệ thuật trần thuật, sáng tạo của nhà văn truớc hết thể hiện ở cách “ứng xử” với câu chuyện để tạo ra sự đa dạng của các điểm nhìn nghệ thuật

Khi nghiên cứu điểm nhìn nghệ thuật, người ta chia điểm nhìn thành các loại sau:

Theo cuốn giáo trình Lý luận văn học (Phương Lựu chủ biên), điểm nhìn

trần thuật được phân chia trên 2 bình diện:

- Xét về bình diện trường nhìn trần thuật được chia thành hai loại: trường nhìn tác giả và trường nhìn nhân vật:

Trường nhìn tác giả: Người trần thuật đứng ngoài câu chuyện để quan sát đối tượng

Trường nhìn nhân vật: Người trần thuật nhìn sự vật, hiện tượng theo quan điểm của một nhân vật trong tác phẩm

- Xét về bình diện tâm lý, có thể phân biệt thành điểm nhìn bên trong và điểm nhìn bên ngoài:

Điểm nhìn bên trong: Người trần thuật nhìn thấy đối tượng qua lăng kính của một tâm trạng cụ thể, dễ dàng tái hiện diễn biến trong tâm hồn nhân vật Điểm nhìn bên ngoài: Chủ thể trần thuật giữ cái nhìn khách quan từ vị trí bên ngoài có khoảng cách nhất định với đối tượng trần thuật

Theo Pospelov, điểm nhìn trần thuật được chia làm hai loại: trần thuật khách quan và trần thuật chủ quan

Theo Trần Đình Sử, điểm nhìn trần thuật được chia thành 5 loại:

Điểm nhìn của người trần thuật, tác giả hay của nhân vật trần thuật và của nhân vật

Điểm nhìn không gian, thời gian

Điểm nhìn bên trong, bên ngoài

Điểm nhìn đánh giá tư tưởng, cảm xúc

Điểm nhìn ngôn từ

Dựa trên lý thuyết về điểm nhìn nghệ thuật của R.Scholes và R.Kellogg, Cao Kim Lan đề cập đến cách phân biệt điểm nhìn thành 3 loại chính, tương ứng với ba kiểu người kể chuyện:

Điểm nhìn của người kể chuyện toàn tri

Điểm nhìn của người kể chuyện ngôi thứ ba

Điểm nhìn của người kể chuyện ngôi thứ nhất

Dựa trên lí thuyết tự sự học, Thái Phan Vàng Anh đã tổng hợp tạm chia ba kiểu nhìn (gắn với ba kiểu điểm nhìn) phổ biến ở người kể chuyện:

Thứ nhất, nhìn “từ đằng sau ” (gắn với điếm nhìn toàn tri) khi người kể chuyện có vai trò toàn năng với cái nhìn thông suốt tất cả

Thứ hai, nhìn “từ bên trong” (gắn với điểm nhìn bên trong) khi người kể chuyện là nhân vật Người kể chuyện hạn chế điểm nhìn tự sự của mình vào điểm nhìn của nhân vật Người kể chuyện theo điểm nhìn bên trong thường có hai dạng cơ bản:

Dạng thứ nhất, người kể chuyện xưng “tôi”, tự thú nhận, bộc bạch về mình, kể về những tâm trạng, cảm giác mà mình đã nếm trải Ví dụ: Bộ ba tự truyện của Macxim Gorki

Dạng thứ hai, người kể chuyện đứng ở ngôi thứ ba từ bên ngoài nhưng lại tựa vào điểm nhìn nhân vật để kể Do vậy mà khoảng cách giữa người kể chuyện và nhân vật bị thu hẹp

Thứ ba, nhìn “từ bên ngoài” (gắn với điểm nhìn bên ngoài): Người kể chuyện theo điểm nhìn bên ngoài hoàn toàn xa lạ với thế giới mà anh ta kể, anh

ta chỉ có thể kể về những hành động, lời nói thể hiện ra bên ngoài nhân vật chứ

không có khả năng am hiểu nội tâm của họ

Sự phân biệt trên đây hoàn toàn mang tính tương đối vì hầu như không có tác phẩm nào chỉ sử dụng một điểm nhìn mà các điểm nhìn được di động, sử dụng linh hoạt, phối hợp với nhau phục vụ cho ý đồ sáng tạo của người nghệ sĩ Tóm lại, điểm nhìn trần thuật có vai trò hết sức quan trọng trong việc tạo nên sự thành công của tác phẩm Nó thể hiện được dụng ý và tài năng trong nghệ thuật trần thuật của tác giả

1.1.2.3 Ngôn ngữ trần thuật

Nhà văn sử dụng ngôn ngữ làm phương tiện, chất liệu để xây dựng hình tượng nghệ thuật, thể hiện ý đồ tư tưởng của mình Đó là một trong những yếu

tố quan trọng thể hiện cá tính sáng tạo, phong cách, tài năng của nhà văn Bởi

thế, ngôn ngữ được coi “là công cụ, là chất liệu cơ bản của văn học”, được xem

là “yếu tố thứ nhất của văn học” (M Gorki) Ngôn ngữ trần thuật bao gồm:

ngôn ngữ của người trần thuật, ngôn ngữ của nhân vật và lời nói nước đôi, trong

đó ngôn ngữ người trần thuật giữ vai trò quyết định

Ngôn ngữ nhân vật được hiểu là “lời nói của các nhân vật trong tác phẩm thuộc loại hình tự sự và kịch” [20; 214] Đây là một trong những công cụ hiệu quả được nhà văn sử dụng để cá tính hóa, đặc trưng hóa tính cách của nhân vật Bao giờ nó cũng phải đảm bảo sự kết hợp sinh động giữa tính cá thể và tính khái quát

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, ngôn ngữ người trần thuật là: “phần lời

văn độc thoại thể hiện quan điểm tác giả hay quan điểm người kể chuyện (sản phẩm sáng tạo của tác giả) đối với cuộc sống được miêu tả, có những nguyên tắc thống nhất trong việc lựa chọn và sử dụng các phương tiện tạo hình và biểu

hiện ngôn ngữ” [16; 212- 213]

Ngôn ngữ người trần thuật có thể có một giọng (chỉ nhằm gọi ra sự vật) hoặc có hai giọng (như lời nhại, mỉa mai, lời nửa trực tiếp,…) thể hiện sự đối thoại với ý thức khác về cùng một đối tượng miêu tả

Ngoài hai loại ngôn ngữ trên, ngôn ngữ trần thuật còn bao gồm cả ngôn ngữ nước đôi Đó vừa là lời nói của tác giả, vừa là lời nói của nhân vật, bộc lộ

cả thế giới bên trong và thế giới bên ngoài nhân vật

Như vậy, ngôn ngữ trần thuật mang tính chính xác, tính cá thể hóa do đặc trưng của ngôn ngữ người kể chuyện và ngôn ngữ nhân vật trong tác phẩm văn học quy định Ở tác phẩm tự sự, ngôn ngữ người trần thuật giữ một vai trò quyết định Khi ngôn ngữ đa thanh thì lời văn trần thuật sẽ đa giọng điệu và điều này

sẽ làm nên tính đối thoại của tác tác phẩm tự sự

1.1.2.4 Giọng điệu trần thuật

Trong văn học, giọng điệu là một phạm trù thẩm mĩ, có vai trò rất lớn trong việc tạo nên phong cách nhà văn, đồng thời là kết quả của một quá trình sáng tạo thực sự giúp cho nhà văn khi sáng tác có thể liên kết các yếu tố hình thức lẫn nhau làm cho chúng còn mang một âm hưởng nào đó, cùng chung một khuynh hướng nhất định Giọng điệu góp phần phản ánh quan điểm, thị hiếu thẩm mĩ của nhà văn và có vai trò quan trọng trong việc thể hiện cá tính sáng tạo của tác giả thông qua hình tượng người kể chuyện Nói một cách khác thì giọng điệu chính là dấu hiệu đặc trưng để nhận biết ra nhà văn bởi mỗi người sáng tác đều chọn lựa cho mình một kiểu giọng điệu phù hợp với cách nhìn nhận và đánh giá cuộc sống

Theo Từ điển thuật ngữ văn học, giọng điệu là “thái độ, tình cảm, lập

trường tư tưởng, đạo đức của nhà văn đối với hiện tượng được miêu tả thể hiện trong lời văn quy định cách xưng hô, gọi tên, dùng từ, sắc điệu tình cảm, cách cảm thụ xa gần, thân sơ, thành kính hay suồng sã, ngợi ca hay châm biếm, ”

[16; 134]

Trong tác phẩm tự sự, giọng điệu trần thuật có vị trí quan trọng

M.B.Khrapchenko trong Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển của văn

học, đã khẳng định: “cái quan trọng trong tài năng văn học ( ) là tiếng nói của

mình ( ) là cái giọng riêng biệt của chính mình không thể tìm thấy trong cổ

họng của bất kì một người nào khác” [20; 190] Giọng điệu không đơn giản chỉ

là tín hiệu âm thanh có âm sắc đặc thù để ta nhận ra người nói mà là một giọng điệu mang tính nội dung, tình cảm, thái độ, ứng xử của người nói trước các hiện tượng đời sống Qua giọng điệu, người đọc có thể thấy được chiều sâu tư tưởng, thái độ, vị thế, phong cách, tài năng cũng như sở trường ngôn ngữ, cảm hứng sáng tạo của người nghệ sĩ

Trong văn chương nói chung, giọng điệu là một yếu tố không thể thiếu để cấu thành hình thức nghệ thuật của tác phẩm văn học Đối với tác phẩm tự sự, giọng điệu trần thuật chính là một phương diện cơ bản cấu thành hình thức nghệ thuật của tác phẩm, đồng thời là thước đo không thể thiếu để xác định tài năng

và phong cách độc đáo của người nghệ sĩ Nhà nghiên cứu Nguyễn Bích Thu

trong bài viết Giọng điệu trần thuật trong truyện ngắn Nguyễn Khải những năm

80 đến nay quan niệm: “Giọng điệu trần thuật là một trong những yếu tố quan

trọng làm nên sức hấp dẫn trong các sáng tác tự sự của nhà văn”

Qua việc tìm hiểu các quan niệm khác nhau về giọng điệu trần thuật, chúng tôi nhận thấy rằng: Giọng điệu chính là thái độ, là tình cảm của nhà văn đối với sự vật, hiện tượng được miêu tả trong tác phẩm mà người đọc có thể cảm nhận được qua sắc thái biểu cảm của lời văn Do vậy, có thể nói, giọng điệu trần thuật chính là chất keo vô hình tạo mối liên kết chặt chẽ giữa nhà văn, tác phẩm và độc giả

Trong tác phẩm tự sự, giọng điệu có vai trò rất lớn đối với trần thuật và sự hình thành phong cách nhà văn Giọng điệu chủ yếu tạo thành âm hưởng chung bao trùm lên toàn bộ tác phẩm Giọng điệu là phương tiện để người kể chuyện

đi sâu phản ánh bức tranh hiện thực đời sống của con người Ngoài ra, giọng điệu còn mang đậm cá tính sáng tạo của tác giả

Trên đây là các yếu tố cơ bản của trần thuật Chúng có mối quan hệ chặt

chẽ với nhau, tác động qua lại lẫn nhau, cùng hỗ trợ nhau trong việc tạo ra cho người đọc một căn cứ để qua đó người đọc hiểu về nhân vật, đề tài, chủ đề của tác phẩm, thấy được tài nghệ của mỗi nhà văn Dựa trên những cơ sở lí luận đó, chúng tôi sẽ đi vào tìm hiểu cụ thể những đặc sắc của tổ chức trần thuật trong

tiểu thuyết Mình và họ của Nguyễn Bình Phương

1.2 Hành trình sáng tạo của Nguyễn Bình Phương

Nguyễn Bình Phương sinh năm 1965, từng học trường THPT Lương Ngọc Quyến, Thái Nguyên, đi bộ đội từ 1985 đến 1989, tốt nghiệp Trường Viết văn Nguyễn Du khoá 4 năm 1991 Ông từng công tác tại Đoàn Kịch Quân đội

và Nhà xuất bản Quân đội, hiện là biên tập viên Tạp chí Văn nghệ Quân đội

Ông sinh ra tại một làng quê ở Thái Nguyên Vẻ đẹp của quê hương đã trở thành chất liệu để Nguyễn hình Phương thể hiện ý tưởng trong tác phẩm của mình

Nguyễn Bình Phương bắt đầu viết văn từ năm 1986 Ông đã trải qua những năm tháng rèn luyện trong quân đội nên có một vốn sống rất phong phú Nguyễn Bình Phương sáng tác, thành công trên nhiều phương diện Ông gặt hái tốt trên cả hai mảnh vườn thơ và văn xuôi Nguyễn Bình Phương từng lý giải:

“Chuyện bình thường ấy mà Tiện cái gì thì tôi viết cái đó thôi Thơ hay văn xuôi cũng chỉ là sáng tạo nghệ thuật” Theo như lời lí giải ấy thì Nguyễn Bình Phương đến với văn chương cũng lại chẳng qua vì tiện Cha mẹ đặt cho anh cái tên không dính tới văn chương - Nguyễn Văn Bình: “Bút danh là tôi lấy bừa,

ngẫu hứng lắm” Cứ dăm ba cái “tiện” mà thành một Nguyễn Bình Phương lạ

lẫm và độc đáo trên văn đàn

Nguyễn Bình Phương là một cây bút không ngừng nỗ lực, cố gắng, bứt phá tìm hướng đi mới cho tiểu thuyết Việt Nam đương đại Đi vào các tác phẩm của Nguyễn Bình Phương ta thấy một lối viết rất lạ, mới mẻ từ cách nhìn hiện thực, tiếp cận nhân vật, sáng tạo cốt truyện, xây dựng thời gian - không gian

cho đến sử dụng ngôn từ… Nhưng có một thực tế là tác phẩm của Nguyễn Bình Phương thuộc vào loại khó đọc, nếu như vẫn giữ lối mòn cũ là đi tìm cốt truyện thì sẽ không thể đi vào tiếp cận các tác phẩm của ông Chính sự khác lạ ấy đã có

sự thu hút nhất định đối với không ít bạn đọc và giới nghiên cứu, phê bình văn học

Thế giới thơ văn của Nguyễn Bình Phương là một thế giới mộng mị, hư

ảo, ma quái, phiêu diêu, là một cõi nào đó tồn tại song song với cõi sống bình thường Trong ấy có những người ngủ, những người mơ, những người điên, những sắc màu ma mị, những chạng vạng và bóng tối, những không gian hoang

vu vắng lặng như rừng, sông, cánh đồng, những trăng, những sương, những mây, những khói, những hành động lạ lùng Cái thế giới này khiến người ta sờ

sợ nhưng lại đầy hấp dẫn, và khi bước vào, để cảm và hiểu nó người ta phải buông bỏ đi ít nhiều phần lí trí tỉnh táo, khơi dậy phần trực giác, tưởng tượng, tâm linh

Có thể nói, Nguyễn Bình Phương là cây bút tiêu biểu cho văn chương Việt Nam đương đại Ông nổi lên như một hiện tượng phức tạp trong nền văn học Việt Nam đương đại và để lại nhiều dấu ấn trong dòng chảy văn học nước nhà Tác phẩm đã xuất bản của ông gồm có:

Khách của trần gian (trường ca, 1986);

Vào cõi (tiểu thuyết, 1991);

Lam chướng (thơ, 1992);

Những đứa trẻ chết già (tiểu thuyết, 1994);

Xa thân (tập thơ, 1997);

Người đi vắng (tiểu thuyết, 1999);

Trí nhớ suy tàn (tiểu thuyết, 2001);

Thoạt kỳ thuỷ (tiểu thuyết, 2004);

Từ chết sang trời biếc (tập thơ);

Thơ Nguyễn Bình Phương (tuyển thơ, 2004);

Bả giời (tiểu thuyết, 2004);

Ngồi (tiểu thuyết, 2006);

Mình và họ (tiểu thuyết, 2014)

Trong số những tác phẩm kể trên, Mình và họ được xem là thành tựu nghệ

thuật to lớn, đánh dấu sự trưởng thành trong phong cách của nhà văn

Bằng những cống hiến của mình, Nguyễn Bình Phương đã đem đến những cách tân nghệ thuật độc đáo cho nền văn học đương đại Việt Nam Nguyễn Bình Phương đã tự tạo ra cho riêng mình một “vùng ngự trị” rộng lớn trong nền Văn chương Việt Nam đương đại

1.3 Tiểu thuyết Mình và họ trong hành trình sáng tạo của Nguyễn Bình

Phương

Mình và họ là cuốn tiểu thuyết mới nhất của Nguyễn Bình Phương Tuy

nhiên cuốn tiểu thuyết này có số phận kì lạ, tuy được tác giả hoàn thành từ năm

2010 nhưng bị các nhà xuất bản trong nước từ chối in ấn

Trước khi được xuất bản ở trong nước, bản thảo tác phẩm đã đi một chặng đường khá xa từ Hà Nội sang tận Nam California đến với cộng đồng độc giả người Việt Sau khi được Diễn Đàn Thế Kỷ xuất bản vào tháng 12 năm 2011

với tên gọi Xe lên xe xuống và Nhà xuất bản Trẻ xuất bản năm 2014 với tên gọi

Mình và họ, tác phẩm ngay lập tức lôi kéo được sự quan tâm chú ý của độc giả,

giới nghiên cứu, phê bình văn học trong và ngoài nước Tiểu thuyết này của Nguyễn Bình Phương được đánh giá là “Tiểu thuyết của các tiểu thuyết” (Đoàn Cầm Thi), “cuốn sách hay quá chừng…hoàn toàn chế ngự tôi” (Bảo Ninh) Có

thể nói, về mặt tư tưởng và nghệ thuật, Mình và họ được đánh giá là đỉnh cao

của Nguyễn Bình Phương Tác giả lấy nguyên cớ là trận chiến biên giới với Trung Quốc năm 1979, 1984 để chuyển tải một thế giới con người Việt hiện

đại, đa dạng và sinh động Mình và họ được Hội Nhà văn Hà Nội bỏ phiếu tuyệt

đối trao giải thưởng thường niên

Mình và họ đã tô thêm một nét vẽ mới trong bức tranh nghệ thuật của

Nguyễn Bình Phương, và tác phẩm là một dấu ấn mới trong hành trình sáng tạo không ngừng của tác giả

CHƯƠNG 2 NGÔI KỂ VÀ ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT

TRONG TIỂU THUYẾT MÌNH VÀ HỌ CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG

Ngôi kể chuyện và điểm nhìn là một trong những phạm trù cơ bản, nòng cốt của trần thuật học Nghiên cứu vấn đề này, chúng ta sẽ thấy được những đặc sắc trong nghệ thuật kể chuyện của nhà văn và có những định hướng để tiếp nhận tác phẩm

2.1 Người kể và ngôi kể

Mình và họ được bắt đầu từ cái chết của Hiếu – nhân vật chính của tác

phẩm “sau cú bay thảng thốt tuyệt mĩ…cú bay qua nhiều ngọn cây và đá” [25; 5], linh hồn của Hiếu đang lơ lửng giữa hai cõi âm và dương, giữa quá khứ và hiện tại, ý thức và vô thức Từ thời điểm ấy, câu chuyện được chia thành hai hướng: một là câu chuyện của linh hồn hướng đến tương lai trong chuyến xe xuống và một là câu chuyện của người đang sống với những kí ức đan xen trong chuyến xe lên Hành trình xe lên xe xuống ấy chỉ diễn ra trong vài ngày ngắn ngủi, nhân vật trên hai hành trình cũng không nhiều, xe lên có bốn người còn xe xuống có năm người và một linh hồn nhưng nó lại bao trùm cả hai cảnh giới của cõi sống và cõi chết, quá khứ và hiện tại, miền xuôi và miền ngược, văn minh

và dã man, chiến tranh và hậu chiến cùng tất cả những trạng huống phức tạp của tâm hồn, nhân tính, nhân sinh…

Để bao quát được không gian và thời gian rộng lớn đến như thế, Nguyễn Bình Phương đã khéo léo đan cài nhiều lời kể, bao gồm lời kể của Hiếu – xưng

“mình”, lời kể và ghi chép của anh trai Hiếu – xưng “tao” và lời kể của các nhân vật khác lồng trong lời của “mình”

Trong lời kể của “mình”, nhà văn đã thực hiện chia thành hai trường đoạn đan xen nhau như lược và tóc xen kẽ, phức tạp trong nhiều dòng ký ức trộn vào nhau, được phân biệt rõ bằng hình thức chữ in nghiêng và in thẳng Phần in nghiêng viết về khoảng thời gian sau khi Hiếu đã chết, diễn ra chỉ vỏn vẹn