Yếu tố trữ tình trong thể loại nhật kí văn học

2 những người trong cuộc, chính họ đã có mặt trong cuộc chiến, trực tiếp sống và chiến đấu cho nên những di bút của họ vừa chân thực và chính xác, tỉ mỉ và chi tiết vừa ghi chép sự thật

chgtr TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận Văn học

Người hướng dẫn khoa học

ThS HOÀNG THỊ DUYÊN

HÀ NỘI, 2017

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình tìm hiểu, nghiên cứu đề tài được sự hướng dẫn, giúp đỡ tận tình của cô giáo - Thạc sĩ Hoàng Thị Duyên - Tổ lí luận văn học, cùng các thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn - Trường ĐHSP Hà Nội 2 em đã hòa thành tốt khóa luận của mình

Qua đây em xin trân trọng cảm ơn tới cô giáo hướng dẫn cùng toàn thể các thầy cô giáo và các bạn đã giúp đỡ và tạo điều kiện tốt nhất cho em trong suốt quá trình thức hiện khóa luận này Mặc dù có nhiều cố gắng song với trình độ kiến thức còn hạn chế của người viết, khóa luận chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót

Em rất mong nhận được sự góp ý chân thành từ các thầy cô giáo và các bạn sinh viên để bài khóa luận được hoàn thiện hơn

Em xin chân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng 04 năm 2017

Sinh viên thực hiện

Lý Thị Xuân

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận này là kết quả của quá trình học tập và nghiên cứu của tôi dưới sự hướng dẫn, giúp đỡ nhiệt tình của cô giáo - Thạc sĩ Hoàng Thị Duyên

Trong quá trình thực hiện khóa luận, tôi có tham khảo những tài liệu có liên quan đã được hệ thống trong mục tài liệu tham khảo Kết quả thu được là hoàn toàn trân thực và không có trong một đề án nghiên cứu nào

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 04 năm 2017

Sinh viên thực hiện

Lý Thị Xuân

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 5

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Đóng góp của khóa luận 6

7 Cấu trúc của khóa luận 6

NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1: YẾU TỐ TRỮ TÌNH TRONG VĂN HỌC VÀĐÔI NÉT VỀ THỂ LOẠI NHẬT KÍ VĂN HỌC 6

1.1 Biểu hiện của yếu tố trữ tình trong nhật kí văn học văn học 7

1.1.1 Khái niệm 7

1.1.2 Biểu hiện 7

1.1.2.1 Độc thoại nội tâm 7

1.1.2.2 Trữ tình tình ngoại đề 8

1.1.2.3 Giọng điệu 8

1.2 Về thể loại nhật kí 9

1.2.1 Khái niệm nhật kí 9

1.2.2 Dạng thức tồn tại của nhật kí 10

1.2.2.1 Chủ yếu viết bằng văn xuôi 11

1.2.2.2 Có thể tồn tại dưới dạng tập thơ 11

1.2.2.3 Có thể tồn tại dưới dạngthư điện tử 11

1.2.3 Một vài đặc điểm của thể loại nhật kí 12

1.2.4 Sự hình thành và phát triển của thể loại nhật kí 14

1.2.5 Sự hình thành và phát triển của thể loại nhật kí ở Việt Nam 15

1.2.5.1 Nhật kí trong giai đoạn từ đầu thế kỉ XVIII đến trước năm 1930 15

1.2.5.2 Nhật kí trong giai đoạn 1930 - 1945 16

1.2.5.3 Nhật kí giai đoạn kháng chiến chống Pháp (1945-1954) 16

1.2.5.4 Nhật kí trong giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất nước nhà (1955 - 1975) 16

1.2.5.5 Nhật kí trong giai đoạn sau 1975 đến nay 16

CHƯƠNG 2: BIỂU HIỆN CỦA YẾU TỐ TRỮ TÌNH TRONG THỂ LOẠI NHẬT KÍ VĂN HỌC 18

2.1 Biểu hiện qua việc khắc họa nội tâm nhân vật 18

2.1.1 Qua tâm trạng của người trong cuộc 18

2.1.2 Qua tình yêu người chiến sĩ 23

2.1.3 Qua sự giằng xé giữa khát vọng sống cá nhân và trách nhiệm công dân 26

2.1.4 Qua ngôn ngữ độc thọai 29

2.2 Biểu hiện qua nghệ thuật miêu tả cảnh thiên nhiên 32

2.2.1 Qua cái nhìn về thiên nhiên 32

2.2.2 Qua bút kết hợp giữa gợi và tả 34

2.3 Biểu hiện qua những suy tư của tác giả 36

2.3.1 Suy tư về cải cách ruộng đất 36

2.3.2 Suy tư về chế độ xã hội 39

2.3.3 Suy tư về chiến tranh 40

2.4 Biểu hiện qua triết lí trữ tình ngoại đề 43

2.4.1 Trữ tình ngoại đề qua sứ mạng và số phận con người 43

2.4.2 Trữ tình ngoại đề qua việc lên án mặt trái của con người trong chiến tranh 45

2.5 Biểu hiện qua sắc thái giọng điệu 48

2.5.1 Giọng điệu trữ tình mượt mà, sâu lắng 49

2.5.2 Giọng điệu suy tư triết lí 51

2.5.3 Giọng điệu trăn trối, di chúc 54

2.6 Biểu hiện qua kết cấu linh hoạt và tự do của nhật kí 56

2.6.1 Là những ghi chép nhanh, linh hoạt 56

2.6.2 Mang tính tổng hợp 57

2.6.3 Là những ghi chép dở dang, không trọn vẹn 58

KẾT LUẬN 59 TÀI LIỆU THAM KHẢO

Ít được chú ý không phải bởi giá trị của nó nhỏ mà từ trước tới nay số lượng nhật kí được xuất bản và đến taybạn đọc quá ít Sự ít ỏi về số lượng tác phẩm ấy cũng tỉ lệ thuận với mối quan tâm của bạn đọc và giới nghiên cứu cũng bởi vậy lí thuyết về nhật kí vẫn còn trống Thực trạng ấy đòi hỏi cần phải có có sự quan tâm chú ý hơn nữa đến thể loại nhật kí

Là một thể loại ra đời khá muộn trong nền Văn học Việt Nam So với các thể loại khác như tiểu thuyết, truyện, thơ thì nhật kí ra đời muộn hơn và chưa đạt được nhiều thành tựu nên chưa tạo được sự quan tâm của bạn đọc và giới nghiên cứu Vì vậy lí thuyết về thể loại nhật kí trong văn học Việt Nam hiện nay còn rất nhiều khoảng trống cần được bù đắp kịp thời để góp phần làm phong phú thêm diện mạo nền văn học dân tộc Tuy nhiên trong những hoàn cảnh lịch sử nhất định hay đời sống đặc biệt của một cá nhân nào đó, nhật kí có một vai trò đặc biệt mà không thể loại nào có thể thay thế được Vì lẽ ấy nên nhật kí được rất nhiều nhà văn, nhiều người sử dụng để bộc lộ chân tình những tâm sự riêng tư, để kí thác những suy nghĩ khó giãy bày Đó chính là những góc khuất chân thực nhất của đời sống tâm hồn con người mà không một thể loại nào có thể thay thế được

Xuất hiện trong dòng văn học viết với đề tài chiến tranh, thể loại nhật kí được biết

đến như một sự mới mẻ và chân thực Đặc biệt từ sau “cơn sốt” nhật kí, nhiều cuốn

nhật kí viết trong thời chiến được công bố rộng rãi và đã thu hút được sự đón nhận đông đảo từ phía bạn đọc Từ đây văn học Việt Nam đã mang một diện mạo mới kể

từ khi có sự ra đời và góp mặt của của thể nhật kí chiến tranh Qua những ghi chép

tỉ mỉ, chỉ tiết, người viết đã đem đến cho thế hệ sau biết về chiến tranh một cách chân thực, sống động về những gian khổ, mất mát hi sinh của thế hệ cha anh đã sống và chiến đấu vì độc lập của Tổ quốc Hơn thế đó lại là những trang viết của

2

những người trong cuộc, chính họ đã có mặt trong cuộc chiến, trực tiếp sống và chiến đấu cho nên những di bút của họ vừa chân thực và chính xác, tỉ mỉ và chi tiết vừa ghi chép sự thật vừa bày tỏ, phô diễn những trạng thái cảm xúc chủ quan của người viết trong cõi riêng tư, người đọc đã khám phá ra nhiều điểm còn tiềm ẩn, đã vén lên được những bức màn bí mật về cuộc sống mà không cần che đậy, trang

điểm như Nhật kí Đặng Thùy Trâm, Nhật kí Nguyễn Văn Thạc, Nhật kí chiến

trường… đều là những tiếng lòng thành thật của chính tác giả viết trong các nhật kí

giữa một thời gian khổ và oanh liệt… Vì lẽ đó nên việc nghiên cứu về Yếu tố trữ

tình trong thể loại nhật kí văn học vừa mang ý nghĩa lí luận vừa mang ý nghĩa thực

tiễn sâu sắc

Chọn nghiên cứu về Yếu tố trữ tình trong thể loại nhật kí văn học, chúng tôi rất

mong muốn được góp phần vào việc tìm hiểu một cách chuyên sâu hơn Yếu tố trữ tình của thể loại nhật kí chiến tranh Việt Nam, một số đặc điểm nổi bật của thể loại nhật kí và vị trí của thể loại này trong tiến trình phát triển của nền văn học dân tộc

2.Lịch sử vấn đề

Nhật kí vốn là thể loại mang tính chất riêng tư Vì vậy có thể nói trước năm 1986,

số lượng những cuốn nhật kí chiến tranh không nhiều và chưa thu hút được sự quan tâm của bạn đọc cũng như giới nghiên cứu Trong các công trình nghiên cứu về thể loại, nhật kí chỉ được điểm mặt sơ lược với định nghĩa và một số đặc trưng cơ bản, chứ chưa có công trình nào đi sâu vào nghiên cứu bản chất của thể loại nhật kí, đặc

biệt là Yếu tố trữ tình của thể loại nhật kívăn học Những công trình nghiên cứu với

qui mô lớn hầu như không có, việc đưa vào chương trình học ở các cấp học, các bậc học cũng chưa thấy được đề cập đến Trước năm 2005, số lượng tác phẩm nhật kí

xuất hiện trong văn học Việt Nam rất ít Năm 2005, sau sự kiện “trở về” từ nước Mĩ của cuốn Nhật kí Đặng Thuỳ Trâm, một loạt các cuốn nhật kí, thư từ thời chiến được xuất bản như là một trào lưu, một “cơn sốt” trong văn học thì nhật kí dần nhận

được sự quan tâm của độc giả cuãng như giới nghiên cứu Tuy nhiên, cho đến nay

số lượng tác phẩm nhật kí vẫn là những con số rất khiêm tốn Đây cũng là một trong những nguyên nhân nhật kí chưa thật sự thu hút được sự quan tâm của nguời đọc

3

Và đó cũng là lí do vì sao việc nghiên cứu nhật kí dưới góc độ đặc trưng thể loại cũng chưa được chú trọng Hiện nay, việc nghiên cứu nhật kí như là một thể loại văn học mang tính qui mô như nhiều thể loại văn học khác cũng chưa có Thật ra, các nhà nghiên cứu văn học chưa có sự quan tâm nhiều đến vấn đề vềthể loại của nhật kí Trong một số năm gần đây, khái niệm về nhật kí với tư cách như là một thể

loại văn học mới được đề cập đến trong các cuốn sách Lí luận văn học, song dung lượng nội dung nói về nhật kí trong các sách cũng chưa nhiều.Cuốn “Từ điển thuật

ngữ văn học” [12] của tập thể các tác giả có thể coi là một trong những cuốn sách

đầu tiên trong văn học Việt Nam đã nhắc đến thể loại nhật kí với tư cách là “Một

thể loại văn học thuộc loại hình kí” [12]

Bên cạnh đó thể loại nhật kí còn được nhắc đến ở một số bài viết và các công trình

nghiên cứu khác Trong cuốn Văn học Việt Nam thế kỉ XX, giáo sư Phan Cự Đệcó

quan điểm đồng nhất với giáo sư Trần Đình Sử khi nhắc đến thể loại nhật kí với tư

cách là một tiểu loại của loại hình kí “Nhật kí ghi chép ghi chép những sự việc và

cảm nghĩ về bản thân, về cuộc đời diễn biến theo ngày tháng Nhật kí thiên về tâm tình hơn là sự kiện Một tập nhật kí có ý nghĩa văn học khi thể hiện được một thế giới tâm hồn, qua sự việc và tâm trạng cá nhân toát lên những vấn đề xã hội rộng lớn” [2; 432] Hiện nay, nhật kí đã nhận được sự quan tâm của khá nhiều độc giả,

nhà nghiên cứu, phê bình văn học.Từ những năm 2005 trở lại đây Sau thành công

vang dội của Mãi mãi tuổi hai mươi và Nhật kí Đặng Thùy Trâm thì những cuốn

nhật kí chiến tranh đã được tập hợp và phát hành rộng rãi, thu hút được sự quan tâm

lớn của công chúng và giới nghiên cứu Tạo nên một “cơn sốt” trong đời sống văn

học Việt Nam đương đại, một số cuốn nhật kí và tên tuổi tác giả gắn liền với nhật kí

đó được nhiều trường trung học cơ sở, trường trung học phổ thông, trường Trung cấp, trường Cao đẳng, trường Đại học, nhiều cơ quan, nhiều đơn vị bộ đội… phát động phong trào học tập các tấm gương liệt sĩ - tác giả của những cuốn nhật kí đã hi sinh Sự xuất hiện của một loạt các cuốn nhật kí trong khoảng ba năm (2005 - 2008)

đã thu hút được sự quan tâm của số đông bạn đọc ở mọi lứa tuổi, mọi ngành nghề khác nhau Nhà thơ, nhà báo Đặng Vương Hưng, người sử dụng rất hiệu quả tư liệu

4

viết tay cá nhân cho những bài báo của mình cho biết “Tôi nhận ra rằng mỗi bức

thư, trang nhật kí của những con người bình thường là một kho tàng vô giá của cuộc sống, đặc biệt đối với người làm báo, viết văn”[26] Nhà sử học Dương Trung

Quốc khẳng định “Hiện tượng nhật kí chiến tranh cũng cho thấy chúng ta chưa

quan tâm đúng mức đến vấn đề bảo tồn kí ức, lâu nay chúng ta rất quan tâm đến bảo tồn những di tích vật thể mà quên mất rằng kí ức cũng là một di sản phi vật thể Nhất là với thực tiễn lịch sử đất nước ta, với cuộc chiến tranh hào hùng như vậy, thì mỗi một con người đi vào cuộc chiến tranh đó đều có thể là những pho sử liệu rất quí”[26] Hiện nay, những công trình nghiên cứu và những bài viết về nhật kí

chiến tranh ở Việt Nam còn mang tính chất lẻ tẻ, rải rác trên một số trang báo phát hành hoặc trên một số trang web ở báo điện tử… Tuy vậy, tất cả các bài báo đó đều

có sự đánh giá cao về những đóng góp của nhật kí chiến tranh đối với tiến trình phát triển văn học của dân tộc, đối với đời sống tinh thần của con người vào thời điểm cuốn nhật kí đó được ra mắt công chúng Đóng góp lớn nhất mà những cuốn nhật kí được viết trong thời kì đất nước có chiến tranh mang lại cho nền văn học Việt Nam chính là giá trị tư liệu nhiều mặt về cuộc chiến tranh chống thực dân Pháp

và cuộc chiến tranh chống đế quốc Mĩxâm lược của dân tộc Việt Nam liên tục trong suốt gần ba chục năm Nhưng nếu xét một cách toàn diện thì những bài viết này mới chỉ mang tính chất là những bài viết thể hiện suy nghĩ, đánh giá, nhận xét ở mức độ

cơ bản về từng cuốn nhật kí; nếu là những đánh giá chung về nhật kí chiến tranh thì

đó cũng mới chỉ là những đánh giá mang tính tổng thể về giá trị của thể loại này trên phương diện lịch sử hoặc trong lĩnh vực văn học Những bài nghiên cứu về nhật kí chiến tranh có tính chất chuyên sâu xuất hiện rất ít Có thể nói nghiên cứu về nhật kí chiến tranh bước đầu chỉ dừng lại ở việc giới thiệu sách và khai thác thông tin bên lề tác phẩm, chứ chưa có công trình nghiên cứu văn học cụ thể nào nghiên

cứu chuyên sâu về thể loại nhật kí nói chung, về Yếu tố trữ tình trong thể loại nhật

kívăn họcnói riêng Nhìn chung, qua khảo sát và tìm hiểu, chúng tôi thấy các công

trình, bài nghiên cứu còn sơ sài Cho nên việc nghiên cứu sâu hơn về Yếu tố trữ tình

trong thể loại nhật kí văn học là một việc làm cần thiết Có thể nói khóa luận của

5

chúng tôi là một hướng đi khá mới mẻ trong việc nghiên cứu về Yếu tố trữ tình

trong thể loại nhật kí văn học cũng như đóng góp về thể loại của dòng sách này Vì

thế luận văn không tránh khỏi những thiếu sót, kính mong hội đồng và các thầy cô giáo cho ý kiến đóng góp để bài khóa luận được hoàn thiện hơn

3 Đối tượng và phạm vinghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Yếu tố trữ tình trong thể loại nhật kí văn học

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Trong khóa luận này, chúng tôi sẽ đi sâu vào tìm hiểu 4 cuốn Nhật kí nổi bật nhất của 4 tác giả mà theo tôi các tác phẩm này hội tụ đầy đủ những yếu tố nằm trong

nội dung của đề tài: Nhật kí Đặng Thùy Trâm(Liệt sĩ - Anh hùng Đặng Thùy Trâm);

Mãi mãi tuổi hai mươi(Liệt sĩ Nguyễn Văn Thạc); Nhật kí chiến trường(Liệt sĩ -

Anh hùng Dương Thị Xuân Quý); Nhật kí (gồm 3 tập của Liệt sĩ - Nguyễn Huy

Nghiên cứu về Yếu tố trữ tình trong thể loại nhật kí văn học, chúng tôi

hướng tớiviệc hiểu về tâm hồn của một thế hệ những chiến sĩ tham gia cuộc chiến tranh chống Pháp và chống Mĩ ác liệt của thế kỉ XX, đồng thời cũng khám phá những giá trị nghệ thuật ẩn chứa trong các cuốn nhật kí

Nghiên cứu các cuốn nhật kí chiến tranh cũng hướng tới việc nhìn nhận, kiểm chứng văn học trong chiến tranh của Việt Nam

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Khóa luận sẽ đi sâu vào nghiên cứu những biểu hiện cụ thể của Yếu tố trữ tình

trong thể loại nhật kí văn học ở những phương diện như: Biểu hiện qua việc khắc

họa nội tâm nhân vật; Nghệ thuật miêu tả cảnh thiên nhiên; Những suy tư của tác giả;Trữ tình ngoại đề; Sắc thái giọng điệu; Kết cấu linh hoạt và tự do của nhật kí

6

Dựa trên cơ sở lí luận về Yếu tố trữ tình trong thể loại nhật kí văn họckhóa luận mong góp phần làm sáng tỏ hơn những biểu hiện của Yếu tố trữ tình trong thể loại

nhật kí văn học qua một số những yếu tố, tín hiệu nghệ thuật của các cuốn nhật kí

5 Phương pháp nghiên cứu

Triển khai đề tài, chúng tôi đã vận dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Phương pháp này được vận dụng đểtìm hiểu, cắt nghĩa, lí giải những đặc điểm về nội dung và hình thức của nhật kí chiến tranh

- Phương pháp so sánh đối chiếu: Trong quá trình tìm hiểu những đặc trưng

cơ bản của nhật kí, phương pháp này được vận dụng để so sánh, đối chiếu nhật kí với những thể loại khác nhằm tìm ra sự khác biệt, đặc trưng của nhật kí

- Bài viết cũng được thực hiện từ góc nhìn thi pháp học để xem xét, đánh giá các yếu tố thuộc về hình thức nghệ thuật theo những tiêu chí thi pháp, trong thể nhật

kí về đề tài chiến tranh

6 Đóng góp của khóa luận

Nhật kí chiến tranh là một thể loại khá mới mẻ Do vậy những đóng góp của nhật kí chiến tranh cho dòng văn học viết về đề tài chiến tranh nói riêng và văn chương

Việt Nam nói chung dường như vẫn chưa được đánh giá đúng mức Với đề tài Yếu

tố trữ tình trong thể loại nhật kí văn học,chúng tôi mong muốn luận văn sẽ mang lại

cái nhìn toàn diện về những đóng góp của thể loại nhật kí chiến tranh trong đời sống văn học Việt Nam cũng như giá trị nhân văn cao cả mà dòng sách này mang đến

7 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo, nội dung của bài viết được triển khai trong hai chương

Chương 1: Yếu tố trữ tình trong văn học và đôi nét về thể loại nhật kí văn học Chương 2: Biểu hiện của yếu tố trữ tình trong thể loại nhật kí văn học

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: YẾU TỐ TRỮ TÌNH TRONG VĂN HỌC VÀĐÔI NÉT

VỀ THỂ LOẠI NHẬT KÍ VĂN HỌC

Theo từ điển thuật ngữ văn học trữ tình (tiếng Pháp-lyrique) “Là phương thức tái hiện đời sống” và “được dùng làm cơ sở để phân loại tác phẩm văn học”[12, 385]

“Phản ánh đời sống bằng cách bộc lộ trực tiếp ý thức của con người, nghĩa là con

người luôn cảm thấy mình qua những ấn tượng, ý nghĩ, cảm xúc chủ quan của mình đối với thế giới và nhân sinh”[12, 373] Trong Dẫn luận nghiên cứu văn học,

Khalizev viết“Tính trữ tình là một tâm trạng xúc cảm cao cả được thể hiện qua

ngôn từ của tác giả, người kể chuyện và nhân vật” [7; 204], và “Cái chủ yếu của trữ tình là những suy tư và và miêu tả có suy tư màu sắc xúc cảm” [10; 323]

1.1.2 Biểu hiện

Từ các khái niệm trên ta có thể thấy yếu tố trữ tình trong văn học được biểu hiện ở nhiều phương diện nhưng về cơ bản chúng được biểu hiện rõ nhất ở một số yếu tố sau

1.1.2.1 Độc thoại nội tâm

Độc thoại nội tâm là thủ pháp khám phá chiều sâu con người bên trong nhân

vật Theo chiết tự, độc thoại có nghĩa là “Tự nói một mình” là hình thức giao tiếp

chỉ có một bên, không bị tác động, chi phối bởi ngôn cảnh của một cuộc thoại, là lời

tự nhủ, tự mình nói với mình của các nhân vật Nếu đối thoại là hình thức giao tiếp

sử dụng hình thức nói năng giữa người này với người khác thì độc thoại là dạng giao tiếp đặc biệt của ngôn ngữ nhân vật, là hình thức nói với chính mình Mà qua lời độc thoại đó người tiếp nhận ngôn bản (người đọc) có thể hiểu được tâm trạng nhân vật dù đó chỉ là kiểu ý nghĩ - tư duy bằng ngôn ngữ thầm Đây là thủ pháp khá

phổbiến trong các tác phẩm văn học

8

1.1.2.2 Trữ tình tình ngoại đề

Trữ tình ngoại đề là một hình thức ngôn ngữ của tác giả kiêm người trần thuật, mang tính biểu cảm cao so với trần thuật tự sự Lời trữ tình ngoại đề chính là phần mà tác giả thể hiện ngoài nội dung của tác phẩm Với các thể loại truyện ngắn, tiểu thuyết hay trữ tình thì các đoạn trữ tình ngoại đề xuất hiện đúng với chức năng

và ranh giới của nó, thường tách riêng ra ngoài sự miêu tả để nhằm bình luận đánh giá về đối tượng khác nhưng được công bố công khai, đó được coi như là một cách tác giả tự xây dựng hình tượng của mình đến gần hơn với độc giả với tư cách là người trò chuyện thân cận, là hình thức sử dụng ngôn ngữ đặc biệt và qua đó tác giả có thể dễ dàng xâm nhập vào thế giới tâm hồn của bạn đọc, cũng có thể như những lời tâm sự (nhận xét, đánh giá) đối với nhân vật hình tượng trong tác phẩm nhằm gợi ấn tượng sâu sắc cho bạn đọc

Trong quan hệ với tác giả, trữ tình ngoại đề trực tiếp thể hiện tư tưởng tác giả, giúp cho việc xây dựng hình tượng tác giả như một người trò chuyện tâm giao với độc giả Do đó, trữ tình ngoại đề là phương tiện giúp soi sáng nội dung tư tưởng của tác phẩm: bộc lộ đầy đủ và trực tiếp hơn thái độ, sự đánh giá nhân vật, cũng như quan niệm nhân sinh của tác giả Qua trữ tình ngoại đề, người ta thấy trực tiếp hình tượng tác giả Trữ tình ngoại đề thường là xuất hiện khi tác giả miêu tả một cảnh vật, một hiện tượng, một nhân vật nào đó, tiếp đến là những lời bình luận, đánh giá,

đặc biệt là thổ lộ “Đau đớn thay phận đàn bà, Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung;

Những người bạc ác tinh ma, Mình làm mình chịu kêu mà ai thương; Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài; Tu là cõi phúc, tình là dây oan” (Truyện Kiều - Nguyễn Du)

Trữ tình ngoại đề chính là điểm giao thoa giữa thể loại tự sự và trữ tình.Tính ước lệ của xúc cảm ngôn từ thi ca khiến trữ tình ngoại đề thường phổ biến ở các tiểu thuyết bằng thơ, truyện thơ hoặc những tác phẩm văn xuôi mang tính biểu cảm cao

1.2.1 Khái niệm nhật kí

Trong văn học Việt Nam, nhật kí xuất hiện chưa nhiều Trước thời điểm 2005,

số lượng nhật kí chỉ đếm trên đầu ngón tay Bởi lẽ đó, thể loại nhật kí được đề cập hết sức sơ lược, khái quát và cũng chỉ giới hạn trong một số mục nhỏ của bài viết, của giáo trình, công trình chứ chưa trở thành đối tượng nghiên cứu của công trình nghiên cứu độc lập Thậm chí, khái niệm nhật kí như một thể loại văn học cũng mới

được nhắc đến trong cuốn giáo trình Lí luận văn học xuất bản gần đây Có thể nói,

một trong những công trình đầu tiên đề cập đến nhật kí như một thể loại văn học là

cuốnTừ điển thuật ngữ văn học[12] của tập thể các tác giả Trong mục “Kí” các tác giả đã định nghĩa về thể kí “Một loại hình văn học trung gian, nằm giữa báo chí và

văn học, gồm nhiều thể chủ nếu là văn xuôi tự sự như bút kí, hồi kí, du kí, kí sự, nhật

kí tùy bút…”[12;137] Đến mục nhật kí, các tác giả đưa ra định nghĩa “Một thể loại

10

thuộc loại hình kí Nhật kí là hình thức tự sự ở ngôi thứ nhất được thực hiện dưới dạng những ghi chép hằng ngày theo thứ tự ngày tháng về những sự kiện của đời sống mà tác giả hoặc nhân vật chính là người trực tiếp tham gia hay chứng kiến, khác với hồi kí, nhật kí thường ghi lại những sự kiện, những cảm nghĩ”[12; 200]

Theo Từ điển thuật ngữ văn học[12] thì nhật kí “Là một thể loại thuộc loại hình kí”,

là một dạng biến thể của kí hiện đại So với các thểloại khác như tiểu thuyết, thơ…thì

kí xuất hiện muộn hơn, tận thế kỉ XVIII khi có sự gia tăng chú ý đến thế giới nội tâm của con người, khi xuất hiện nhu cầu tự bộc bạch, tự quan sát thì thể loại này mới xuất hiện ở Châu Âu và phát triển cực thịnh vào thế kỉ XIX Ở Việt Nam, thể kí ra đời muộn, có thể lấy điểm mốc cho sự xuất hiện của thể loại này ở thời Lý- Trần với

Vũ trung tùy bút và Thượng kinh kí sự Cũng như ở phương Tây, thể kí ở Việt Nam

cũng được coi là thể loại mở đường dẫn tới sự phát triển rực rỡ của chủ nghĩa hiện thực trong văn học nghệ thuật Qua nhiều giai đoạn lịch sử, kí cũng có những biến thể cho phù hợp với xu thế phát triển của văn học Nhật kí chính là một dạng biến thể của

kí hiện đại bên cạnh hồi kí, tùy bút, tản văn, phóng sự…

Trong Từ điển văn học (bộ mới) [4] định nghĩa nhật kí là “Loại văn ghi chép sinh

hoạt thường ngày Trong văn học, nhật kí là hình thức trần thuật từ ngôi thứ nhất số

ít, dưới dạng những ghi chép hàng ngày có đánh số ngày tháng(…) bao giờ cũng chỉ ghi lại những gì đã xảy ra, những gì đã nếm trải, thể nghiệm; nó ít hồi cố; được viết ra chỉ cho bản thân người ghi chứ không tính đến việc được công chúng tiếp nhận”[4; 1257] Trong cuốn giáo trình Lí luận văn học, tập 2: Tác phẩm và thể loại văn học do Trần Đình Sử chủ biên [5] định nghĩa “Nhật kí là thể loại kí ghi chép sự việc, suy nghĩ, cảm xúc hàng ngày của chính người viết, là những tư liệu có giá trị

về tiểu sử và thời đại của người viết”[12;261]

Như vậy, có thể nói rằng, nhật kí chính là những ghi chép của cá nhân về những sự kiện, những cảm xúc, suy nghĩ trước những sự kiện xảy ra trong ngày hay trong thời điểm gần mang tính chân thực và độ tin cậy cao

1.2.2 Dạng thức tồn tại của nhật kí

Cũng giống như dạng thức tồn tại của một số thể loại văn học, dạng thức tồn tại của nhật kí rất đa dạng

11

1.2.2.1 Chủ yếu viết bằng văn xuôi

Thông thường nhật kí thường được viết bằng văn xuôi, người viết thường sử dụng ngôn ngữ để ghi lại và không chịu qui định về số câu, số chữ hay những qui định về vần, điệu như trong thơ ca, người viết tự do viết theo cảm xúc, suy nghĩ và

có thể xuống dòng chuyển đoạn và khi hết câu thì chấm ở cuối dòng Đây là dạng thức tồn tại chủ yếu và cũng là phổ biến nhất của thể loại nhật kí, tiêu biểu như:

Nhật kí Đặng Thùy Trâm của Đặng Thùy Trâm; Mãi mãi tuổi hai mươi của Nguyễn

Văn Thạc; Nhật kí chiến trường của Dương Thị Xuân Quý; Nhật kí chiến tranh của Chu Cẩm Phong; Nhật kí Nguyễn Ngọc Tấn; Nhật kí chiến dịch của Nguyễn Thành Vân; Nhật kí của Nguyễn Huy Tưởng… Tất cả đều được viết bằng văn xuôi Tuy

nhiên do đặc điểm của thể loại nhật kí là tính riêng tư nên đôi khi có trường hợp có người làm giả nhật kí hoặc mượn hình thức của nhật kí để sáng tác Bởi vậy trong dạng thức văn xuôi nhật kí còn xuất hiện như một truyện ngắn hoặc tiểu thuyết như

Nhật kí công chúa của tác giả người Anh - Meg, tiểu thuyết Nhật kí son môi của tác

giả Vũ Phương Thanh…

1.2.2.2 Có thể tồn tại dưới dạng tập thơ

Bên cạnh dạng thức văn xuôi, nhật kí còn được mượn hình thức của nó để

sáng tác thơ ca tiêu biểu là cuốn Nhật kí trong tù của Nguyễn Ái Quốc, Nhật kí

trong tù thực chất là một tập thơ nhưng tác giả đã mượn hình thức của nhật kí đề

sáng tác, Nhật kí chìm tàu của Nguyễn Ái Quốc, Chàng ngốc của Doxtoiepki… Đây

là dạng thức tồn tại thứ hai của thể loại nhật kí

1.2.2.3 Có thể tồn tại dưới dạngthư điện tử

Ngày nay cùng với sự phát triển của khoa kĩ thuật và công nghệ điện tử nên phần nhiều con người chuyển sang một dạng khác của nhật kí đó là nhật kí điện tử như: Blog cá nhân, Zalo, Facebook, Instagram, Line, Zingme, Viber…Nguyên nhân

là do cuộc sống hiện đại cùng với sự phát triển của khoa học kĩ thuật, con người tiếp xúc và làm việc với máy móc, công nghệ điện tử nhiều nên việc sử dụng nhật kí điện tử trở nên phổ biến đồng thời khả năng lưu giữ tốt hơn Đây là dạng thức tồn tại thứ ba của nhật kí

12

1.2.3 Một vài đặc điểm của thể loại nhật kí

Từ các dạng thức tồn tại nêu trên của nhật kí, xét một cách tổng thể thì đặc trưng của thể loại nhật kí nói chung và nhật kí văn học nói riêng có những đặc điểm

cơ bản sau

1 Là một biến thể của kí, nhật kí mang những nét đặc điểm chung nhất của kí, đồng

thời lại có những đặc điểm riêng biệt làm nên nét độc đáo của thể loại Với thể kí - thể loại được coi là sự can thiệp trực tiếp của nghệ thuật vào đời sống xã hội thì đặc điểm nổi bật nhất của nhật kí là khả năng ghi chép tỉ mỉ, trung thực, chính xác diễn biến của những sự việc hiện tượng xảy ra xung quanh người viết Nhật kí cũng vậy,

dù là nhật kí văn học hoặc nhật kí ngoài văn học đều coi trọng tính chân thực, đáng tin cậy của sự kiện được ghi chép lại Vì một cuốn nhật kí trước hết là sự giao lưu của người viết với chính bản thân họ, bao giờ cũng ghi lại những điều đã xảy ra, nếm trải, thử nghiệm Với các nhật kí ngoài văn học thì tính xác thực là yếu tố quan trọng hàng đầu chẳng hạn một cuốn nhật kí công tác hay nhật kí khoa học đòi hỏi một sự chính xác cao hay với nhật kí riêng tư yếu tố bí mật là yếu tố quan trọng vì

nó là những lời bộc bạch tâm sự của chủ thể không hướng tới mục đích quảng bá nên những điều viết ra luôn chân thực Còn trong nhật kí văn học để mang tính hiện đại cho những vấn đề có ý nghĩa lớn thì bản thân việc ghi chép phải có sự chân thực mới thu hút được sự quan tâm của độc giả cũng như xã hội, người viết luôn có ý thức lựa chọn những sự kiện tiêu biểu nhất, có ý nghĩa nhất với việc thể hiện tính nhiều mặt của đời sống xã hội hoặc có tác động mạnh mẽ đến cảm xúc, đến suy

nghĩ của người viết để đưa vào trang viết Ví dụ như nhật kí Ở rừng của Nam Cao

là những ghi chép chân thực những ngày tháng gian khổ mà đầy ý nghĩa trong những ngày đầu hoạt động cách mạng của nhà văn, đó cũng là những gian khổ và thách thức của các văn nghệ sĩ Tác phẩm thành công bởi nó chứa đựng những cảm xúc chân thành của người viết thể hiện tư tưởng, tình cảm và cái nhìn bao quát mọi

sự vật, sự việc

2 Nhật kí là lời tâm sự bộc bạch, chia sẻ lúc cô đơn của tác giả hoặc nhân vật Vì

thế có thể nói nhật kí là thể loại mang tính chất riêng tư, tính chân thật và đời

thường “Với tư cách là những ghi chép cá nhân, trong nhật kí, người viết có thể tự

13

do trình bày suy nghĩ, quan điểm, tình cảm và thái độ trước một sự thật” [26; 215]

Riêng tư chính là lí do tồn tại của nhật kí, là yếu tố hấp dẫn của thể loại văn học đặc biệt này, vì nó liên quan đến những tâm tư, tình cảm, bí mật của cá nhân, đặc biệt là

những nhân vật được xã hội quan tâm.Trong nhật kí tính “ghi việc” luôn kết hợp

chặt chẽ với việc bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ của con người Nhật kí được viết không phải mục đích xã hội mà là do nhu cầu tự thân của người viết, nhu cầu thổ lộ những cảm xúc riêng tư và giúp người viết ghi lại những cảm xúc, sự việc của chính mình Đến lượt nó nhật kí lại quay lại phục vụ chính tác giả đã sinh ra mình, giúp họ nhớ lại, hồi tưởng lại những sự kiện, tâm trạng mình đã từng trải nghiệm Tóm lại nhật

kí mang tính chất riêng tư, giãy bày xuất hiện khi con người có nhu cầu được giải tỏa cảm xúc, suy nghĩ và những điều không thể nói

3 Điều khác biệt giữa nhật kí so với các cuốn nhật kí thông thường là hoàn cảnh ra

đời, nhật kí thường được ra đời trong những hoàn cảnh đặc biệt, viết trong những phút giây con người giáp mặt với sự sống và cái chết, nỗi cô đơn, biệt li, tan vỡ, bất hạnh, là những dòng ghi chép vội vàng lúc, ngắt quãng lúc giải lao sau bao cuộc hành quân vất vả… Vì vậy nó luôn là những tâm sựđể gửi gắm lòng mình Nhật kí Nguyễn Ngọc Sơn viết trong những ngày tháng anh mang trọng bệnh Căn bệnh suy thận mãn tính luân rình rập cướp đi mạng sống của chàng trai mới ngoài 20 tuổi Cô đơn và khủng hoảng, Sơn tìm đến nhật kí, những điều không thể thổ lộ cùng ai, Sơn trút vào

cả nhật kí, những người xung quanh chỉ thấy Sơn cười rất lạc quan và luôn cặm cụi làm việc Trong nhật kí của anh, qua những dòng tâm sự đẫm nước mắt, người đọc lại thấy một Nguyễn Ngọc Sơn suy sụp, hoảng loạn và tuyệt vọng trước án tử hình của

bệnh tật đang treo lơ lửng trên đầu “Sao, tôi bị sao thế này? Có lẽ tôi sắp chết rồi

chăng? Những cơ tê cứng đã bắt đầu xâm lấn cơ thể, từ dưới lên trên, có những chỗ

đã chẳng có cảm giác gì nữa Nước mắt lại chảy ra rồi, cuộc đời ơi tôi sao chết trẻ thế này? Bao nhiêu phấn đấu chả nhẽ để tan như bong bóng xà phòng? Không! Tôi chưa muốn chết, ai cứu tôi với” [11;27] Bởi vậy nhật kí luôn là lời thổ lộ lúc cô đơn,

là nơi chứa đựng những bí mật riêng tư không thể nói ra

14

4 Nhật kí là thể loại độc thoại, tự mình nói với mình vì thế nhân vật chính, nhân vật

trung tâm luôn là bản thân người viết ở ngôi thứ nhất Đó là chủ thể của những nỗi niềm tâm sự, những cảm nhận, là người trong cuộc chứng kiến sự việc xảy ra và ghi

chúng lại“Sáng hôm nay tôi tỉnh dậy sớm và không ngủ được Tôi đi đặt một cuốn

“Thơ Thơ” của Xuân Diệu, mua một cuốn “Trung Quốc Sử cương”, một tập

“Đường thi”, một quyển “Bà Chúa chè” mà không đủ nghị lực mà sách nữa” (

Nhật kí Nguyễn Huy Tưởng).“Nhật kí là những ghi chép hằng ngày về những điều

mắt thấy tai nghe”[1; 214] Những điều mắt thấy tai nghe được ghi lại ấy nhất thiết

phải là những chuyện liên quan đến cuộc sống cá nhân người viết, có ý nghĩa tác động cụ thể nhất định đến họ Bởi vậy nhật kí bao giờ cũng là ngôi kể thứ nhất, chính điều này góp phần tạo nên sự hấp dẫn của nhật kí cá nhân Người đọc luôn chờ đợi ở nhật kí những chuyện bí mật nhất của cá nhân người viết không thể nói ra nhưng lại được bộc lộ ra rõ ràng, không che đậy, không giấu diếm trong những ghi chép đó Bởi vậy trong sáng tác văn học, nhiều khi tác giả sử dụng hình thức nhật kí như một thủ pháp nghệ thuật để tạo nên sự hấp dẫn cho tác phẩm

5 Một đặc điểm nữa của nhật kí đó là lời văn của nhật kí là sự ngắn gọn, tự

nhiên bởi nó là lời nói bên trong, là tiếng nói nội tâm về những sự việc riêng tư, những tâm sự thầm kín Vì thế lời văn thường kết hợp linh hoạt giữa tự sự và trữ tình, giữa ngôn ngữ đời thường và giọng văn trữ tình mượt mà

6.Thông thường, nhật kí được viết bằng văn xuôi Thế nhưng đôi lúc nhật kí lại

xuất hiện như là một truyện ngắn: Nhật kí người điên của LỗTấn, hay có thể được thể hiện dưới hình thức một tập thơ: Nhật kí trong tù của Hồ Chí Minh

1.2.4 Sự hình thành và phát triển của thể loại nhật kí

Ở nhiều nước trên thế giới, thể loại nhật kí đã phổ biến từ rất lâu và thực sự

nhật kí đã được coi là một thể loại văn học Trong bài Về lối văn nhật kí đăng trên

báo Phụ Nữ tân văn, số 150, ra ngày 23/6/1932, Phan Khôi cho biết là ở Trung Hoa,

từ mấy trăm năm nay, việc viết nhật kí đã khá phổ biến; riêng ở Nhật, nhật kí xuất

hiện sớm hơn nữa “Vào thời trung cổ của họ, từ một ngàn năm nay, mà cũng đã có

nhiều bản nhật kí truyền đạt đến bây giờ” [24] Phan Khôi ước mong là người Việt

15

Nam hãy tập thói quen ghi chép nhật kí Ông còn khẳng định “Nhật kí, không nói

quá có lẽ nó là cái thước để đo trình độ văn minh của một dân tộc” [24] Ở Nhật,

nhật kí được gọi là Nikki Bungaku, thể loại này xuất hiện rất sớm trong giai đoạn đầu đời sống văn học trung đại Hiện nay, cuốn nhật kí cổ nhất còn được lưu giữ là cuốn Tosa Diary (Nhật kí Tosa) của Kino Tsurayuki được viết vào khoảng năm 935; nhiều cuốn nhật kí nổi tiếng từ thời trung cổ được dịch ra tiếng Anh: Sara Shina Nikki (Khi tôi băng qua chiếc cầu của những giấc mơ) - viết vào khoảng thế

kỉ XI, cuốn Nhật kí thơ Nhật Bản, Nhật kí của người phụ nữ Nhật cao quý… Nhật

kí ở Nhật Bản ngày xưa được chia thành hai loại Loại đầu, viết bằng chữ Hán, toàn

là nhật kí công vụ, chuyên ghi chép những sự kiện xảy ra hàng ngày trong cung đình, chỉ có ý nghĩa sử liệu Loại thứ hai, viết bằng chữ Nhật, chú trọng vào tâm tình và đời sống riêng tư, rất có ý nghĩa văn học Ở đây, nội dung và giá trị của các cuốn nhật kí rõ ràng là có quan hệ mật thiết đến vấn đề văn tự Ở phương Tây, thể tài nhật kí xuất hiện rất sớm trong đời sống văn học và thực sự đã có nhiều đóng góp đáng kể cho văn học

Ở Việt Nam thể loại nhật kí xuất hiện khá muộn so với các thể loại khác như thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết… Tuy nhiên nhật kí cũng đã bắt đầu manh nha từ khoảng thế kỉ XVIII Sự hình thành và phát triển của thể loại nhật kí ở Việt Nam về

cơ bản được chia theo một số giai đoạn như sau

1.2.5 Sự hình thành và phát triển của thể loại nhật kí ở Việt Nam

1.2.5.1 Nhật kí trong giai đoạn từ đầu thế kỉ XVIII đến trước năm 1930

Ở Việt Nam thể loại nhật kí xuất hiện khá muộn Tuy nhiên nhật kí đã bước đầu manh nha trong nền văn học dân tộc giai đoạn từ đầu thế kỉ XVIII đến trước

năm 1930 Thượng kinh kí sự của Lê Hữu Trác được đánh là là đỉnh cao của thể kí

thời trung đại Qua tác phẩm ta nhận thấy sự tài tình của tác giả khi kết hợp đồng thời nhiều tiểu loại của kí như du kí, nhật kí, hồi kí… Như vậy đặc điểm của kí đã bắt đầu xuất hiện trong những tác phẩm kí thời trung đại Ta cũng thấy một số đặc điểm của kí xuất hiện thơ Cao Bá Quát, khi làm thơ thường ghi rõ ngày nào, làm gì,

ở đâu… tiêu biểu như các tác phẩm Thanh minh nhật cảm tác, Đêm mười bảy dưới

16

trăng viết vội thư gửi bạn họa Trần Ngộ Hiên… Sự manh nha này góp phần định

hướng, tạo tiền đề cho sự xuất hiện và phát triển của nhật kí trong giai đoạn sau

1.2.5.2 Nhật kí trong giai đoạn 1930 - 1945

Trong giai đoạn này thể loại nhật kí cũng đã bắt đầu xuất hiện nhưng chưa nổi bật Cũng đã có nhà văn viết nhật kí nhưng giai đoạn này chưa nhận được sự quan tâm của độc giả

1.2.5.3 Nhật kí giai đoạn kháng chiến chống Pháp (1945-1954)

Đây là giai đoạn nhật kí bắt đầu phát triển và ghi lại dấu ấn của mình trong quá trình phát triển của nền văn học Việt Nam Chiến tranh chính là mảnh đất màu

mỡ làm nảy sinh đội ngũ các nhà văn chuyên và không chuyên viết về nhật kí, từ đó tạo nên thành tựu to lớn của thể loại này Các tác phẩm nhật kí tiêu biểu trong giai

đoạn này như cuốn Nhật kí Ở rừng (1948) của Nam Cao, Một tháng đi theo pháo

binh (1948) của Hoài Thanh, Nhật kí của Nguyễn Huy Tưởng… Bên cạnh đó còn

có nhật kí của những nhà văn không chuyên như những trang nhật kí của Phan Phú

- chính trị viên đại đội một đơn vị chủ lực được lưu lại trong cuốn sổtay của Tô Hoài, nhật kí của Lê Nguyên - Đại đội trưởng Đại đội 156, sư đoàn 308…

1.2.5.4 Nhật kí trong giai đoạn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất nước nhà (1955 - 1975)

Đây là giai đoạn nhật kí tiếp tục phát triển và vươn tới đỉnh cao với nhiều cuốn nhật kí để lại giá trị to lớn cả về mặt tư liệu lẫn nghệ thuật Các nhật kí được sáng tác bởi đội ngũ nhà văn chuyên nghiệp tiêu biểu như Chu Cẩm Phong, Dương Thị Xuân Quý, Nguyễn Ngọc Tấn, Nguyễn Minh Châu… Người viết không chuyên trong giai đoạn này xuất hiện nhiều hơn trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp,

tiêu biểu như Nhật kí Đặng Thùy Trâm của Đặng Thùy Trâm, Mãi mãi tuổi hai

mươi của Nguyễn Văn Thạc, nhật kí của Nguyễn Văn Giá, nhật kí của Vũ Xuân…

1.2.5.5 Nhật kí trong giai đoạn sau 1975 đến nay

Sau năm 1975, đặc biệt là từ những năm gần đây nhật kí càng trở nên phổ biến và gần gũi với con người hơn Con người ngày càng có nhu cầu ghi chép những gì xảy ra xung quanh, ghi chép lại những cảm xúc của bản thân và nhật kí

17

chính là nơi mỗi cá nhân kí gửi những điều riêng tư đó Có một điều đặc biệt hơn so với giai đoạn trước là bên cạnh những trang nhật kí được lưu lại trong cuốn sổ tay thì ngày nay, phần nhiều con người chuyển sang một dạng khác của nhật kí đó là nhật kí điện tử như Blog cá nhân, Zalo, Facebook, Viber, Instagram, Zingme, Line…Nguyên nhân là do cuộc sống hiện đại cùng với sự phát triển của khoa học kĩ thuật, con người tiếp xúc và làm việc với máy móc nhiều nên việc sử dụng nhật kí điên tử trở nên phổ biến đồng thời khả năng lưu giữ tốt hơn

18

CHƯƠNG 2:BIỂU HIỆN CỦA YẾU TỐ TRỮ TÌNH

TRONG THỂ LOẠI NHẬT KÍ VĂN HỌC

2.1.Biểu hiện qua việc khắc họa nội tâm nhân vật

Nhật kí cá nhân là lời thổ lộ của con người lúc cô đơn nên không chỉ ghi chép sự việc hàng ngày mà còn ghi lại suy nghĩ cảm xúc của chính người viết Bởi thế, nội dung của nhật kí chiến tranh không chỉ ghi chép chân thực về đất nước, con người Việt Nam trong chiến tranh mà còn thể hiện tư tưởng tình cảm của người viết

- những người chiến sĩ đang hằng ngày, hằng giờ đối diện với kẻ thù trước hiện thực chiến trường ác liệt, đặc biệt là những suy nghĩ, tâm tư tình cảm không thể bộc lộ, không thể thể hiện ra bên ngoài Nơi lửa đạn ấy, họ suy nghĩ gì về sự sống và cái chết, về niềm tin và trách nhiệm Tất cả những điều ấy đều được thổ lộ, giãy bày trong nhật kí

2.1.1 Qua tâm trạng của người trong cuộc

Đáp lại lời kêu gọi của đất nước, hàng vạn trái tim tràn đầynhiệt huyết tuổi trẻđã hăng hái xung phong ra trận, bỏ lại sau lưng là sách vở và mái trường, là hạnh phúc sum vầy bên gia đình người thân, bạn bè… hồ hởi khoác trên mình chiếc ba lô lên đường đến chiến trường khốc liệt - nơi thiếu thốn, hi sinh, đói khổ, bệnh tật luôn hiện hữu Trong văn học viết về đề tài chiến tranh, hình tượng người lính giữa chiến trường luôn được miêu tả thật đẹp, với những phẩm chất sáng ngời, anh dũng, hiên ngang, xả thân vì lí tưởng cách mạng, không mảy maytrăn trở, bận lòng bởi tình

riêng Những cuộc chia li giữa người ở lại hậu phương và người ra chiến trận “chói

người sắc đỏ” Tâm trạng của thế hệ “Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước” là “Lòng phơi phới dậy tương lai”.Trường sơn, nơi đạn bom kẻ thù trút xuống nhiều nhất lại

là nơi hẹn hò, gặp gỡ, là một nơi địa chỉ của tình yêu Hạnh phúc cứ nảy nầm, đơm hoa kết trái từ trong gian khổ, ngặt nghèo từ trong khói bom đạn lửa Thế nhưng, đó chỉ là cái nhìn một chiều trong cảm hứng lãng mạn để động viên tinh thần người ra trận, kích thích ý chí và nhiệt tình cách mạng Chiến trường khốc liệt, bom đạn trút

19

xuống điên cuồng, biết bao hiểm nguy luôn rình rập người lính từng giây, tình phút Sống trong không khí ấy con người không thể lúc nào cũng lạc quan, phơi phới dẫu cho có gan dạ, anh dũng, thấm thía lí tưởng cách mạng Qua những những dòng tâm

sự của người lính trong nhật kí chiến tranh những tâm tư sâu kín, những tư tưởng, tình cảm, suy nghĩ không thể biểu lộ ra ngài được thể hiện một cách rõ nét và chân thực nhất

Trước tiên là những đau đớn, âu lo bởi sự tàn khốc của chiến tranh Bao cái chết của bạn bè, đồng đội của nhân dân gieo vào lòng người lính nỗi hãi hùng và cả

sự xót xa khi nghĩ đến bản thân mình Nhật kí Đặng Thùy Trâm thổ lộ những tâm

sự chân thực đến ứa máu về nỗi đau xót, tủi buồn của chiến tranh trong máu lửa Là một chiến sĩ - bác sĩ quân y gan dạ và dũng cảm, chị không hề run sợ khi đối mặt với kẻ thù nhưng từ trong sâu thẳm tâm hồn trong giây phút riêng tư nhất, sống thật với mình nhất chị lại cồn lên nỗi buồn tủi Chứng kiến bao hi sinh, mất mát diễn ra liên tiếp, chị liên tưởng đến bản thân mình và cảm thấy đau xót vô hạn trong dự cảm chẳng lành Chị hay nghĩ đến cái chết sẽ đến với mình trong nay mai, mỗi khi nghĩ đến chị lại nhớ tới mẹ rất nhiều, thương mình, thương mẹ đến xé lòng Trong cơn đau đớn có cả sợ hãi nữa Cái chết tới dễ dàng đến phi lí, mạng sống của con người trong chiến tranh mong manh đến tội nghiệp Trong Đặng Thùy Trâm luôn trở đi trở lại nỗi ám ảnh: Rất có thể chỉ ít phút nữa thôi hoặc mình hoặc người thân của mình

sẽ ngã xuống “Lấy gì để đảm bảo rằng em sẽ còn sống cho đến ngày chiến

thắng!”[18; 79] “Mình vẫn cười vui với em nhưng trong lòng xót xa biết mấy Có thể đây cũng thể đây là lần cuối cùng ta gặp nhau” [18; 164] Đây cũng là tâm trạng

chung của những tác giả nhật kí chiến tranh Có cả những lúc chị thấy dội lên cảm giác hoang mang Đó là cảm giác không thể tránh khỏi của con người từng chứng kiến bao tổn thất, thương vong của đồng đội trong cuộc chiến đấu với kẻ thù, chị

thấy nhói lòng, dằn vặt “Từ đây đến ngày chiến thắng không xa nữa, nhưng đoạn

đường ấy bao nhiêu là xương máu hở các đồng chí thân yêu?” [18; 150] Và chị đã

lí giải những đau đớn lo âu, dằn vặt, sợ hãi trong mình “Ôi! Ai mà hiểu được giá trị

của từng giây phút của cuộc sống hôm nay quý báu đến mức nào không? Một phút

20

sống là một phút chiến đấu phục vụ Cách mạng Tôi muốn vô tư nhiều điều đó không thể nào được, vô tư làm sao khi máu đồng chí của mình vẫn nhỏ ướt đường đi?” [18; 220] Đây cũng là tâm trạng chung của những tác giả trong các cuốn nhật

kí chiến tranh trực tiếp chiến đấu với kẻ thù Không ai có thể vô tư giữa chiến trường ác liệt Những căng thẳng, xót xa ấy là có thật

Bên cạnh đó còn là nỗi tủi cực khi nghĩ đến những mất mát, thiệt thòi của bản thân do chiến tranh gây ra Là con người đầy ý thức về bản thân nên Đặng Thùy Trâm cảm thấy đau đớn khi tình yêu, tuổi trẻ và ước vọng của mình dần bị lụi đi bởi chiến tranh, cơ hội tìm đến hạnh rất mong manh của chị đau dớn đến lặng người:

“Thêm một tuổi đời, vậy là cái tuổi ba mươi đâu còn xa nữa Vài năm nữa thôi mình

sẽ trở thành một chị cán bộ già dặn đứng đắn Nghĩ đến nó mình thoáng thấy buồn Tuổi xuân của mình đã qua đi trong khói lửa, chiến tranh đã cướp mất hạnh phúc trong tình yêu và tuổi trẻ Ai lại không tha thiết với mùa xuân, ai lại không muốn cái sáng ngời trong đôi mắt căng mọng khi cuộc đời còn ở độ tuôi hai mươi? Nhưng… Tuổi hai mươi của thời nay đã phải dẹp lại những ước mơ và hạnh phúc

mà lẽ ra họ phải có…” [18;206] Những xót xa quặn thắt cho số phận trong nhật kí

Đặng Thùy Trâm luôn đi cùng nỗi cô đơn thăm thẳm giữa chiến trường khốc liệt Chiến tranh đã khiến chị không được sống cùng những người thân yêu, ruột thịt, bao nhiêu người gắn với chị trên mảnh đất Đức Phổ ác liệt cũng lần lượt ra đi Đặng Thùy Trâm luôn đau đớn, run rẩy trước những chia li Cuộc chia li nào cũng đẫm nước mắt, cảm giác cô đơn cứ trỗi dậy, tái tê Trái tim nhạy cảm và yêu thương của chị luôn run lên trong những dự cảm chẳng lành Đối mặt với những lần “tử biệt”,

Đặng Thùy Trâm đau xót, hãi hùng “Hường ơi! Hường đã chết rồi sao? Mình nghe

tin mà bàng hoàng như cơn ác mộng( ) Xương máu đã chất cao như một ngọn núi căm thù sừng sững trước mắt chúng ta”[18 ; 40].“Chị Hai về mang tin buồn: Anh Dũng đã chết vì Mĩ bắt sống và giết tại chỗ Đau xót biết chừng nào!” [18; 68],

“Khiêm đã hi sinh rồi! Nghe tin mình bàng hoàng mà không tin là sự thực” [18;

73] Rất nhiều lần chị tự động viên mình phải cứng rắn và bình tĩnh để vượt qua nhưng nỗi đau xót và cô đơn vẫn nặng trĩu Tuy cái chết không được miêu tả nhiều

ghê sợ khi nghĩ đến cái chết rất có thể sẽ đến với mình trong nay mai “Thật ghê sợ

khi vĩnh viễn phải xa gia đình Kể ra bây giờ mà chết thì thật đáng tiếc Những ngày còn bé, những lúc đi học chẳng bao giờ phải phiền toái đến chuyện đó cả… Nhưng bây giờ, những ý nghĩ đó mọc ra Khó gì đâu cái chết- chỉ một viên đạn lạc hay một hơi bom.” [16; 113] Có những lúc anh rơi vào khủng hoảng bởi dường như chiến

tranh đã cướp đi mọi thứ của mình: tình yêu, sự nghiệp, ước mơ, chỉ còn nỗi lo âu về cái chết đè nặng trong tim Cuốn nhật kí của anh chất chứa bao dằn vặt, đau đớn, chất chứa cả chán chường và những phút giây tuyệt vọng Dẫu ý thức rõ về trách nhiệm của thế hệ với đất nước, non sông thì anh vẫn luôn không nguôi đau đớn bởi ước mơ dang dở, bởi khát vọng học hành bị cắt ngang, tình yêu đầu đời bị đặt trong biết bao thử thách Đó là nỗi đau rất thực của đội ngũ tri thức lên đường ra trận

Đối với những người lính nơi chiến trường khốc liệt, nỗi đau đớn, sợ hãi, âu lo là

có thật.Những nỗi đau nhiều vẻ được gửi gắm trong nhật kí Đặng Thùy Trâm xót

xa khi ý thức được tuổi trẻ của mình vĩnh viễn trôi qua nơi chiến tranh đạn lửa, Nguyễn Văn Thạc không nguôi dằn vặt bởi ước mơ, khát vọng không thành còn Dương Thị Xuân Quý thì mang nỗi đau phải xa đứa con gái bé bỏng của mình Trang nhật kí nào chị cũng thẫm đẫm nước mắt vì nhớ con, vì sự chia li mang linh

cảm “tử biệt” xé lòng Tất cả bởi chiến tranh và tội ác của kẻ thù, dòng nhật kí nào của Dương Thị Xuân Quý viết cho con cũng xót xa vô hạn “Con ơi sáng nay mẹ đã

vừa đi vừa khóc, người đi sau không nhìn thấy mẹ khóc” [9; 34] Xót xa đến nỗi, có

những lúc Dương Thị Xuân Quý thấy ân hận bởi sự ra đi của mình “Khổ thân con

tôi Một nỗi hối hận vò xé lòng tôi Biết thế này tôi không đi nữa, hoặc chờ Ly lớn hơn một chút, gửi vào trại đã” [9; 102] Đây là nỗi lòng chân thực của người mẹ

buộc phải xa con trong hoàn cảnh khói bom đạn lửa Bên cạnh nỗi đau tình máu mủ

bị chia lìa, chị còn gửi gắm trong nhật kí của mình trong tâm trạng sợ hãi, âu lo đến

22

cùng cực trước sự đe dọa của chiến tranh “Ngồi trong hầm một mình cũng sợ Chỉ

sợ một quả bom giáng xuống hoặc một mảnh bom xuyên thủng đầu Những ý nghĩ hãi hùng ập đến Chị Lê Đoan, Phục Nguyễn, Giáo sư ĐặngVăn Ngữ toàn chết vì B52 cả” [9; 78] Chị từng chảy nước mắt tủi cực, thương thân bởi hoàn cảnh sống

chiến tranh quá thiếu thốn và khổ sở Luôn có những đau đớn lo âu trong nhật kí chiến tranh Những hi sinh mất mát quá sức tưởng tượng luôn khiến người chứng kiến bàng hoàng, sợ hãi

Không chỉ có những đau đớn, lo lắng, bí mật trong tâm hồn những người lính gửi gắm qua những cuốn nhật kí chiến tranh, còn biết bao ý nghĩ, biết bao tâm sự sâu kín và thành thật khác Đó là cảm giác hân hoan của Thạc khi bắt đầu cuộc đời quân ngũ Anh coi đi bộ đội là thu thập vốn sống để viết nên những tác phẩm văn học lớn

mà mình từng mơ ước Nhưng rồi thực tế khắc nghiệt khiến anh mang cảm giác hoang mang, khủng hoảng trong tâm lí Đó là lời thổ lộ của chị Dương Thị Xuân Quý, rằng chị ra chiến trường bởi không thể chịu đựng được cái tù túng, ngột ngạt,

sự bon chen, ganh ghét ở cơ quan cũ, báo PN Chị ra chiến trường như sự chạy trốn nghề báo Đó là cảm giác tủi cực của Đặng Thùy Trâm khi cái “danh” trí thức mang cho chị quá nhiều phiền toái… Ngoài đời thực những người lính phải luôn giữ nghiêm kỉ luật sắt của quân đội, luôn nêu cao tinh thần chiến đấu và chiến thắng, lạc quan trong mọi hoàn cảnh Thế nhưng trong nhật kí của họ ta bắt gặp rất nhiều tiếng khóc, những giọt nước mắt trong nhật kí của họ Khóc vì sợ, vì thương thân, thuơng đồng đội, vì những nỗi gian nan vượt quá sức chịu đựng của con người, vì sự kinh hoàng khốc liệt của chiến tranh, vì những ngang trái, bất công bằng vẫn còn hiện hữu.Đọc nhật kí chiến tranh, ta bắt gặp những tâm tình, suy nghĩ thành thật, những góc tâm hồn sâu thẳm của người lính Họ là những con người rất cụ thể rất thật, rất đời thường nên mang những tâm trạng, cảm xúc, suy nghĩ rất chân thật Đây là những trang viết được viết ra bằng máu và nước mắt của những con người đang trực tiếp chiến đấu với kẻ thù Họ là người lính, là anh hùng, là đại diện xứng đáng cho tuổi trẻ Việt Nam dũng cảm trong chiến tranh Họ phi thường mà giản dị, họ lớn lao cao đẹp nhưng cũng rất đỗi bình thường với mọi tình cảm, cảm xúc chân thực có

23

yêu, ghét, giận hờn, lo âu, dằn vặt Có cả sợ hãi, đau đớn trước máu lửa, bom đạn Những đớn đau, sợ hãi, âu lo nơi chiến trường nhiều gian khổ và chết chóc không làm cho hình ảnh người lính bớt đi phần cao đẹp mà ngược lại càng giúp người đọc cảm nhận được chiều sâu tâm hồn của họ Họ đã bước qua tất cả mọi đau thương, chiến thắng mọi trở ngại, chiến thắng những sợ hãi cá nhân để giữ vững lí tưởng cộng sản… Nếu cái chết đến với họ thì họ cũng hài lòng vì đã được sống, cống hiến

và hi sinh cho Tổ quốc một cách đầy vinh quang

2.1.2 Qua tình yêu người chiến sĩ

Chiến tranh luôn gắn liền với sự tàn khốc đau thương, mất mát, hi sinh, chia

li, xa cách… Tất cả đều hiện lên trong những trang nhật kí thẫm đẫm cảm xúc của những con người đã sống và cống hiến tuổi trẻ của mình trên những chặng đường đầy gian truân thử thách của dân tộc Điều gì khiến họ có thể giữ vững niềm tin vào ngày mai tất thắng như vậy?là bởi vì trong họ, bầu nhiệt huyết và tình yêu cách mạng luôn chảy tràn mãnh liệt, mang theo niềm tin vào tương lai tốt đẹp, mong có ngày trở về với hậu phương yêu dấu cùng khúc hát khải hoàn ca đoàn tụ Đó chính

là tình yêu lứa đôi được hòa quyện với tình yêu quê hương đất nước, nhân dân, bạn

bè, đồng chí, đồng đội - những người cùng chí hướng Tình cảm thiêng liêng ấy chính là động lực tinh thần mạnh mẽ tiếp thêm sức mạnh để người lính vững chắctay súng để vượt qua những thử thách khắc nghiệt của chiến tranh để xứng

đáng với tình yêu, tình cảm mà họ nhận được Trong Mãi mãi tuổi hai mươi trải dài

trong từng trang viết là nỗi nhớ nhung da diết của chàng trai trẻ hướng về bạn gái của mình Nỗi nhớ ấy luôn cháy bỏng da diết trong anh, những phút giây nghỉ chân ngắn ngủi của cuộc hành quân, Thạc cũng dành cho người yêu những nỗi nhớ chất chứa qua những trang nhật kí Anh nhớ đến Như Anh bất cứ lúc nào, khi ngồi trên tàu hành quân đến khi rảnh rỗi trong đêm, khi không ngủ được hay khi thấy một ánh trăng đẹp, khi tâm hồn ngân lên những nốt nhạc tinh tế trước cảnh thiên nhiên đẹp

đẽ Anh nhớ về những kỉ niệm đẹp đã có giữa hai người “Ao ước lắm một lần gặp

bạn, một lần nữa thôi ”, “Chao ôi!là nhớ…Mình tưởng tượng thấy bóng dáng yêu dấu đang nép sau thân cây bạch đàn ứ nhựa” [16; 44], “Ôi, giọng nói ấy, cứ làm ta

24

rạorực, giọng nói đánh thức trong ta những niềm xao xuyến đã chết lặng và làm cho hồn ta, trái tim ta tràn đầy hạnh phúc” [16; 45] Nỗi nhớ nhung cháy bỏng đó

trong trái tim chàng trai trẻ càng thôi thúc anh hăng say công tác, hoàn thành nhiệm

vụ để xứng đáng với tình yêu P mong đợi Anh tưởng tượng ra viễn cảnh đẹp khi gặp gỡ người yêu anh sẽ kể cho cô nghe mọi chuyện, từ những con đường hành quân đầy gian lao vất vả, những con người và vùng đất anh qua, và cả nỗi sợ hãi nếu phải xa P vĩnh viễn…Có những khi, anh trò chuyện cùng tấm ảnh, tưởng tượng

ra Như Anh đang ở trước mắt mình để có thể tâm sự hết với cô cho thỏa nỗi nhớ nhung Cùng yêu xa nhưng Đặng Thùy Trâm lại luôn chất chứa tâm trạng khắc khoải, dằn vặt về mối tình với M Chị luôn nhớ về người yêu của mình nhưng đó không phải là nỗi nhớ nhung nồng nàn, cháy bỏng của một người đang yêu say đắm

phải xa cách người yêu mà nỗi nhớ ấy luôn day dứt “M ơi, hãy đi đi, đừng gieo đau

buồn lên con tim rớm máu của Th nữa Giữa chúng ta không thể nào có một hạnh phúc vĩnh viễn dù cả hai chúng ta còn sống sau cuộc chiến tranh này” [22; 57]

“…Tám năm về trước dưới rặng cây trên con đường cũ mình tiễn M đi Nam, không

một lời hứa hẹn, không một giọt nước mắt trong buổi chia tay, để rồi suốt năm năm sau mình dành trọn tình yêu thiết tha chung thủy cho người giải phóng quân ấy Và mình đã lên đường vào Nam theotiếng gọi của Tổ quốc và tình yêu Mình đã gặp lại M”, “Khi xa nhau mình thiết tha gọi tên M trong từng giây, từng phút, nhưng khi gặp nhau mình để lòng tự ái ngự trị trên tình yêu” Một mối tình kéo dài trong 9

năm nhưng lại không có một cái kết có hậu, để lại nỗi ám ảnh tiếc nuối cho cả hai Bên cạnh đó, chị cũng có những nỗi nhớ thương da diết về gia đình, về những người

thân yêu của chị đang ngày đêm đỏ mắt ngóng trông “Ba năm qua, trên từng chặng

đường con bước, trong muôn vàn âm thanh hỗn hợp của chiến trường, bao giờ cũng

có một âm thanh dịu dàng tha thiết mà sao có một âm lượng cao hơn tất cả mọi đạn bom sấm sét vang lên trong lòng con Đó là tiếng nói của miền Bắc yêu thương, của

mẹ, của ba, của em, của tất cả Từ hàng lim xào xạc trên đường Đại La, từ tiếng sóng Sông Hồng dào dạt vỗ đến cả âm thanh hỗn tạp của cuộc sống thủ đô vẫn vang vọng trong con không một phút nà nguôi cả” [22; 243] Chiến tranh đã cướp

Cuối cùng, thấp thoáng trong “Nhật kí Đặng Thuỳ Trâm” có một tình yêu

rộng lớn hơn, một tình người gắn liền với lí tưởng sống, lẽ sống của cuộc đời chị,

đó là tình cảm với nhân dân, tình nghĩa với đồng bào Điều này chúng ta có thể đọc thấy ở những trang nhật kí viết về khi chị đi xuống cơ sở hoặc khi chị mơ ước về một cuộc sống hoà bình cho người dân khi chiến tranh kết thúc Có thể nói xuyên suốt trong những trang nhật kí chiến tranh là những dòng cảm xúc, những trải nghiệm chiến trường Họ đều giống nhau về về những tâm sự gia đình, tình yêu, lí tưởng cách mạng nhưng ở mỗi người mang một sắc thái khác nhau Trong nhật kí Đặng Thùy Trâm, xuyên suốt trong những dòng nhật kí của chị là hình ảnh người đồng đội kết nghĩa thương nhau hơn tình ruột thịt, là tinh thần hết lòng cứu chữa cho từng bệnh nhân của một bác sĩ, còn trong nhật kí Nguyễn Văn Thạc là hình ảnh Như Anh yêu dấu thì nhật kí của Dương Thị Xuân Quý là tình mẫu tử, vợ chồng, tinh thần của người cầm bút sáng tạo nghệ thuật, đó còn là tinh thần của người chiến

sĩ với lí tưởng cao đẹp, vượt qua mọi khó khăn, thử thách, nêu cao tinh thần phê bình và tự phê bình

26

Tình yêu là một nguồn động lực vô hình có sức mạnh cổ vũ, khích lệ họ trên những con đường hành quân vất vả và những khó khăn thử thách nơi chiến trường ác liệt, mong chóng đến ngày đoàn tụ sum vầy trong hạnh phúc Ở họ là sự tỏa sáng của

lí tưởng tuổi trẻ, lí tưởng cách mạng mà họ cống hiến một cách vô tư không hề do dự, đặt hạnh phúc to lớn của cả dân tộc lên trên hạnh phúc cá nhân nhỏ bé của mình

2.1.3 Qua sự giằng xé giữa khát vọng sống cá nhân và trách nhiệm công dân

Bên canh việc vượt qua mọi khó khăn thử thách, người chiến sĩ trong chiến trường còn hiện lên thông qua tinh thần trách nhiệm Ý thức công dân luôn thẫm đẫm từng trang nhật kí Không phải thứ trách nhiệm hô hào chung chung, gò ép, khiên cưỡng, buộc con người phải chấp hành mà là nhận thức máu thịt của mỗi cá nhân về nghĩa vụ của mình đối với Tổ quốc trong giai đoạn lịch sử đặc biệt ấy Các sáng tác văn học và báo chí tuyên truyền thời kì chiến tranh đề cập nhiều đến ý thức công dân nhưng ý thức công dân thể hiện trong nhật kí chiến tranh khác thật nhiều Đó là sự giằng xé âm thầm mà quyết liệt giữa con người cá nhân với con người xã hội Và con người xã hội, ý thức công dân đã vượt lên làm chỗ dựa xứng đáng cho con người cá nhân trong hoàn cảnh hết sức ngặt nghèo ấy Trong khói bom đạn lửa của chiến tranh khốc liệt, dẫu đau đớn khi nghĩ đến, chứng kiến những cảnh đổ máu, hi sinh nhưng họ vẫn luôn giữ cho mình tư thế hiên ngang, ngẩng cao đầu kiêu hãnh, vẫn xông lên tuyến đầu trận chiến, vẫn sẵn sàng hi sinh cho Tổ quốc

Ta luôn bắt gặp trong nhật kí chiến tranh sự giằng xé, đấu tranh giữa con người cá nhân và con người xã hội, giữa ý thức cá nhân và trách nhiệm công dân Nhân vật chủ thể trong các cuốn nhật kí viết trong thời kì kháng chiến chống Mĩ là những con người được học hành và có trình độ Đó là lớp trí thức trẻ, họ vừa ý thức sâu sắc về

ý nghĩa cuộc sống, vừa thấu hiểu trách nhiệm công dân với Tổ quốc Hai điều đó luôn đan xen và trong hoàn cảnh khắc nghiệt của chiến tranh khi hiện thực đòi hỏi con người hi sinh cao nhất cho Tổ quốc, cho dân tộc, nó tạo ra sự giằng xé dữ dội trong tâm hồn họ Ý thức xã hội, trách nhiệm công dân thể hiện trong nhật kí chiến tranh không hề xuôi chiều, đơn giản mà có sự đấu tranh, nhiều khi rất căng

27

thẳng,cam go với ý thức cá nhân về sự sống Họ tha thiết gắn bó với cuộc đời, thấu hiểu các giá trị của bản thân, cho nên trên con đường hành quân ra mặt trận, Nguyễn Văn Thạc vẫn mơ, vẫn nhớ và nghĩ về giảng đường đại học Nhật kí của của anh chất chứa một nỗi đau giấu kín - nỗi đau của con người bắt buộc phải từ bở ước mơ, khát vọng Còn Đặng Thùy Trâm ý thức rõ về những thiệt thòi mà thế hệ trẻ đang phải chịu đựng vì giặc Mĩ, xót xa khi nghĩ đến tuổi trẻ âm thầm trôi đi trong vòng xoáy của khói bom đạn lửa Nguyễn Văn Thạc thổ lộ hết sức chân thực

rằng “Đôi lúc mình có cảm giác tội lỗi rằng mình đi bộ đội là tạm thời thôi Hình

như xa nhà chỉ vài ngày và không lâu nữa nữa lại trở về Hà Nội” [16; 114] Anh từ

giảng đường ra mặt trận, hầu như chưa chuẩn bị tâm thế cho cuộc đời quân ngũ Nhật kí chất chứa nhiều đau buồn, dằn vặt, thậm chí chán trường, trống rỗng và tuyệt vọng Thế nhưng, anh luôn nghĩ đến trách nhiệm của thanh niên trước Tổ

quốc, để tự nhủ “Đúng đấy, bây giờ chính là lúc mình đóng góp mà tuổi thanh niên

là tuổi cống hiến Thạc đừng nghĩ đến những đòi hỏi hưởng thụ Hãy cao hơn những tính toán cá nhân” [16; 139] Cao hơn những tính toán cá nhân là sự hi sinh

cho đất nước Khi con người cá nhân trỗi dậy những buồn bã, đau đớn dù rất người,

rất chính đáng nhưng ngay sau đó ý thức công dân “lên tiếng” Anh tự thú với mình

những hành động, suy nghĩ không xứng đáng, khi là buồn bã không được đi học nước ngoài như chúng bạn, khi là ý thích cá nhân, là tư tưởng muốn nổi danh chứ không nghĩ đến cộng đồng Đặc biệt, anh luôn khổ sở trong ý nghĩ của mình hoàn chưa làm được gì, chưa có chút cống hiến nào cho Tổ quốc Và cũng từ nỗi khổ này, Nguyễn Văn Thạc luôn có cảm giác cuộc sống của mình là trống rỗng và vô

nghĩa Câu hỏi “Mình sẽ sống ra sao?” cứ trăn trở trong suốt cuốn nhật kí đầu tiên

của cuộc đời lính Trong Nhật kí, Nguyễn Văn Thạc luôn nhắc đến thần tượng của

mình là thầy giáo Đuy-sen trong tác phẩm “Người thầy đầu tiên” của Aimatop - một

con người cao đẹp, hi sinh hết hết thảy vì lí tưởng, vì sự nghiệp chung Đuy-sen

trong cảm nhận của anh là “Con người đáng kính phục lắm, lí tưởng lắm” [16; 61]

Bởi thế hình ảnh cây bạch đàn vươn cao - hình ảnh của sen, kỉ niệm của sen- xuất hiện nhiều lần trong nhật kí của anh Nó nhắc anh nhớ đến Đuy-sen, nhớ

Đuy-28

đếncon người cả cuộc đời cho lí tưởng Đó là cái đích mà Nguyễn Văn Thạc suốt đời cống hiến Ngay trong chuyện tình yêu lứa đôi, anh cũng thấy mình phải học tập Đuysen Nguyễn Văn Thạc dẫu nhiều lúc đau buồn vì Như Anh - đang đi học ở nước ngoài, tình cảm bị đặt trong nhiều thử thách thì anh vẫn luôn tự nhủ mình phải biết hi sinh Bởi thế nhật kí của anh chứa nhiều dằn vặt, luôn có cuộc đấu tranh hết sức cam go giữa khát vọng sống cá nhân và trách nhiệm công dân Thậm chí có những khi khátvọng sống cá nhân lấn át trách nhiệm công dân, để những trang nhật

kí ngập tàn buồn đau tủi cực và thất vọng Thế nhưng chính trách nhiệm công dân

đã khiến con người không gục ngã

Ý thức trách nhiệm công dân được bộclộ trong nhật kí chiến tranh hoàn toàn không thủ tiêu ý thức cá nhân Điều quan trọng là luôn hướng đến trách nhiệm công dân nên những con người ấy đã vững vàng vượt qua mọi đau buồn, dằn vặt cá nhân

để cống hiến hết mình cho Tổ quốc Trong nhật kí Đặng Thùy Trâm, chị thức rõ rệt:

vì chiến tranh nên mình và đồng đội phải chịu nhiều thiệt thòi, hi sinh Nhưng điều đặc biệt đáng nói là chị không mất tinh thần Càng thấm thía những đau buồn, mất mát, chị càng quyết tâm chiến đấu Chị luôn nhắc đến tinh thần của người cộng sản

để tự động viên mình vượt qua những phút yếu lòng Ta cảm nhận được nét đẹp của chị không chỉ ở tinh thần, thái độ chiến đấu và làm việc mà còn ở những suy ngẫm rất đáng trân trọng của chị về cuộc sống Cháy lên trong đau buồn tủi cực là tinh thần kiên nghị, là sự bền gan vững chí Luôn có cuộc đấu tranh dai dẳng trong những trang nhật kí của chị: Một bên là những cảm giác tâm trạng rất thực, rất đời thường trước chiến tranh: lo âu, đau khổ, dằn vặt; một bên là ý chí tinh thần cách mạng Vào bao giờ chị cũng kiêu hãnh ngẩng cao đầu, sống xứng đáng với danh

hiệu người cộng sản Sau những đau buồn, chị luôn tự động viên mình “Ơi những

người thương binh mà tôi yêu như những người ruột thịt, hãy cười lên trong gian khổ, hãy giữ mãi mối lạc quan vô bờ bến” [18; 51] Vừa trăn trở, xót xa “Bao giờ chiến tranh chấm dứt để ta trở về với miền Bắc yêu thương? Liệu có còn được những ngày đoàn tụ ấy không?” [24; 52] Cũng bởi đặt cái chung, cái mục đích, lí

tưởng lên trên cái riêng nên Dương Thị Xuân Quý dứt ruột xa đứa con bé bỏng để