Góp phần nghiên cứu các loài thực vật có tác dụng hạ sốt ở Trạm đa dạng sinh học Mê Linh

LỜI CAM ĐOAN Để đảm bảo tính trung thực của khóa luận tôi xin cam đoan: Khóa luận tốt nghiệp: “Góp phần nghiên cứu các loài thực vật có tác dụng hạ sốt ở Trạm đa dạng sinh học Mê Linh

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA SINH – KTNN -*** -

NGUYỄN THỊ VÂN

GÓP PHẦN NGHIÊN CỨU CÁC LOÀI THỰC VẬT CÓ TÁC DỤNG HẠ SỐT Ở TRẠM ĐA DẠNG SINH HỌC MÊ LINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Thực vật học

Người hướng dẫn khoa học:

1 TS Nguyễn Văn Dư

2 TS Hà Minh Tâm

HÀ NỘI, 2017

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành khóa luận này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và

sâu sắc nhất đến TS Nguyễn Văn Dư và TS Hà Minh Tâm là những người

trực tiếp hướng dẫn, tận tình chỉ bảo tôi trong suốt quá trình thực hiện đề tài

và hoàn thiện khóa luận

Tôi xin chân thành cảm ơn ban lãnh đạo Trạm đa dạng sinh học Mê

Linh - Vĩnh Phúc, Ban chủ nhiệm khoa Sinh – KTNN – Trường Đại học sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong việc nghiên cứu, thu

thập số liệu

Cuối cùng tôi xin gửi lời cảm ơn tới những người thân và bạn bè đã luôn ở bên động viên, giúp đỡ và khích lệ tôi trong suốt thời gian tôi học tập

và nghiên cứu

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày tháng năm

Sinh viên

Nguyễn Thị Vân

LỜI CAM ĐOAN

Để đảm bảo tính trung thực của khóa luận tôi xin cam đoan:

Khóa luận tốt nghiệp: “Góp phần nghiên cứu các loài thực vật có tác

dụng hạ sốt ở Trạm đa dạng sinh học Mê Linh” là công trình nghiên cứu

của cá nhân tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn của TS Nguyễn Văn Dư, TS

Hà Minh Tâm Các kết quả nghiên cứu trong khóa luận này là trung thực và

các thông tin trích dẫn trong khóa luận này đều được ghi rõ nguồn gốc

Hà Nội 2, ngày tháng năm

Sinh viên

Nguyễn Thị Vân

DANH MỤC VIẾT TẮT

1 ĐDSH : Đa dạng sinh học

2 SCN : Sau Công nguyên

3 PRA : Participatory Rural Appraisal (Cùng tham gia đánh giá nông thôn)

4 RRA : Rural Rapid Appraisal (Đánh giá nhanh nông thôn)

5 TCN : Trước Công nguyên

6 VQG : Vườn quốc gia

7 WHO : World Health Organization (Tổ chức Y tế thế giới)

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài: 1

2 Mục tiêu của đề tài: 1

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn: 1

4 Điểm mới của đề tài 2

5 Bố cục của khóa luận 2

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 3

1.1 Trên thế giới 3

1.2 Ở Việt Nam 5

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG, THỜI GIAN 11

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 11

2 1 Đối tượng nghiên cứu 11

2 2 Phạm vi nghiên cứu 11

2.2.1.Vị trí địa lí [12] 11

2.2.2 Địa hình 11

2.2.3 Địa chất và Thổ nhưỡng 12

2.2.4 Khí hậu - thuỷ văn 13

2.2.5 Hiện trạng thảm thực vật 14

2.2.6 Tình hình dân sinh kinh tế 16

2 3 Thời gian nghiên cứu 16

2 4 Nội dung nghiên cứu 16

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 21

3.1 Danh lục các loài thực vật có tác dụng chữa hạ sốt ở Trạm đa dạng sinh học Mê Linh 21

3.2 Một số thông tin về phân loại của một số loài có tác dụng hạ sốt 24

3.3 Đánh giá về giá trị tài nguyên các loài thực vật có tác dụng hạ sốt ở Trạm

đa dạng sinh học Mê Linh 35 3.4 Cách sử dụng, bộ phận dùng và giới thiệu một số bài thuốc của một số loài thực vật có tác dụng hạ sốt ở Trạm đa dạng sinh học Mê Linh 36 3.4.1 Cách sử dụng và bộ phận dùng của một số loài thực vật có tác dụng hạ sốt ở Trạm đa dạng sinh học Mê Linh 36 3.4.2 Giới thiệu một số bài thuốc sử dụng một số loài có tác dụng hạ sốt ở Trạm đa dạng sinh học Mê Linh 38 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGHỊ 40 TÀI LIỆU THAM KHẢO 41

hệ thực vật rất phong phú và đa dạng, số lượng các loài được dùng làm thuốc rất lớn, phân bố rải rác trong đó có rất nhiều loài thực vật giúp hạ sốt nhanh chóng an toàn mà dễ sử dụng Cho nên việc nghiên cứu tài nguyên thực vật để khai thác và sử dụng hợp lý các cây cỏ giúp hạ sốt là hết sức cần thiết

Trạm đa dạng sinh học Mê Linh có diện tích khoảng gần 200 ha với hơn 1000 loài thực vật, trong đó nhiều loài đã và đang được sử dụng làm thuốc trong dân gian Để chuẩn bị đánh giá toàn diện giá trị làm thuốc của hệ thực vật nơi đây, chuẩn bị cho việc nghiên cứu toàn diện về các loài thực vật

có tác dụng hạ sốt ở Việt Nam, góp phần cung cấp dữ liệu cho việc nhận biết

và sử dụng các loài thực vật có tác dụng hạ sốt ở Việt Nam, chúng tôi đã tiến

hành nghiên cứu đề tài: “Góp phần nghiên cứu các loài thực vật có tác dụng

hạ sốt ở Trạm đa dạng sinh học Mê Linh”

2 Mục tiêu của đề tài:

Hoàn thành công trình khoa học về bước đầu nghiên cứu xây dựng danh lục và giúp cho việc sử dụng các loài thực vật có tác dụng hạ sốt ở Trạm đa dạng sinh học Mê Linh một cách hệ thống, làm cơ sở cho việc nghiên cứu các loài thảo mộc có tác dụng hạ sốt ở Việt Nam và cho các nghiên cứu liên quan

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn:

Ý nghĩa khoa học: Kết quả của đề tài phục vụ cho các ngành ứng dụng,

y-dược, tài nguyên sinh vật, đa dạng sinh học, bảo tồn các loài thuốc, chuẩn bị

2

cho việc đánh giá toàn diện về giá trị làm thuốc của hệ thực vật tại Trạm đa dạng sinh học Mê Linh Góp phần nâng cao chất lượng sử dụng các phương pháp nghiên cứu và giảng dạy môn phân loại thực vật nói chung, trong đó có loài thực vật làm thuốc hạ sốt nói riêng

Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả của đề tài phục vụ cho việc khai thác và sử

dụng hợp lý nguồn tài nguyên cây thuốc xung quanh khu vực con người đang sinh sống, mang lại lợi ích chung cho cộng đồng, sử dụng các bài thuốc hạ sốt nâng cao chất lượng cuộc sống

4 Điểm mới của đề tài

Đây là công trình đầu tiên nghiên cứu xác định thành phần các loài thực vật có tác dụng hạ sốt ở Trạm đa dạng sinh học Mê Linh

5 Bố cục của khóa luận

Gồm 43 trang, 2 hình, 7 ảnh, 3 bảng, được chia thành các phần chính như sau: Mở đầu (2 trang), chương 1 (Tổng quan tài liệu: 8 trang), chương 2 (Đối tượng, phạm vi, thời gian, phương pháp nghiên cứu: 11 trang), chương 3 (Kết quả nghiên cứu: 19 trang), Kết luận và đề nghị (1 trang), tài liệu tham khảo: 31 tài liệu (3 trang)

Nền y học Hy Lạp cũng đã có nhiều thành tựu rực rỡ mà không thể không nhắc tới Hyppocrate (460-370 TCN), ông được xem như ông tổ của ngành y học hiện đại, thầy thuốc vĩ đại nhất thời cổ đại Bên cạnh những công trình nghiên cứu về giải phẫu, sinh lí, nhi khoa, sản khoa,… Hyppocrate còn đưa vào sử dụng hơn 200 loài thực vật làm thuốc [28]

Năm 384-322 (TCN), Aistote người Hy Lạp đã ghi chép và lưu giữ sớm nhất kiến thức về cây cỏ nước này [ghi theo12]

Năm 79-24 (TCN), nhà tự nhiên học người La Mã Plinus soạn thảo bộ sách “Vạn vật học” gồm 37 tập giới thiệu 1000 loài cây cỏ có ích [ghi theo12]

Tại châu Á, Trung Quốc và Ấn Độ là hai quốc gia có nền y học cổ

truyền từ rất lâu đời với nhiều thành tựu rực rỡ Ngoài ra, Nhật Bản, Hàn

Ấn Độ cổ đại có một nền y dược học phát triển và có ảnh hưởng đến nhiều nước trong khu vực Các kiến thức về y học và sử dụng cây thuốc của người Ấn Độ được đề cập đến trong kinh Vệ đà (Ayurveda – Khoa học của đời sống) xuất hiện khoảng 4000-1000 năm TCN Nhiều tri thức bản địa đã được nghiên cứu, đánh giá và ứng dụng có hiệu quả; theo thống kê có khoảng 2.000 loài cây cỏ có công dụng làm thuốc [28]

Năm 1595, Lý Thời Trân (1519-1593) người Trung Quốc, sống ở đời nhà Minh, đã tổng kết tất cả các kinh nghiệm về cây thuốc và dược liệu để soạn thành quyển “Bản thảo cương mục”, đây là bộ sách quan trọng và đầy đủ nhất về các dược liệu và công dụng của chúng Để viết cuốn sách này, ông đã tìm đọc hơn 800 cuốn sách tổ, kết hợp sự thu thập của mình và viết cuốn dược điển qua 3 lần sửa đổi Trải qua gần 30 năm nỗ lực, năm 1578 ông đã hoàn thành Bản Thảo cương mục gồm hơn 90 vạn từ, chia làm 16 bộ, 60 loại gồm

50 cuốn, thống kê được 12000 vị thuốc với hơn 11 nghìn bài thuốc Ông còn

có tranh minh họa, để mọi người dễ nhận biết Bản Thảo cương mục đã hiệu đính và làm rõ nhiều sai lầm trước đây của tiền nhân, tăng thêm các loại thuốc mới phát hiện cũng như công hiệu của thuốc Lý Thời Trân đã dốc cả cuộc

5

đời cho việc tổng kết những kinh nghiệm y dược trong nhân dân Trung Quốc mấy nghìn năm qua, biên soạn lên cuốn “Bản thảo cương mục” nổi tiếng, đưa nền y học cổ đại Trung Quốc lên tới đỉnh cao, bởi vậy ông là nhà dược học vĩ đại nhất trong thời cổ đại Trung Quốc [29]

Năm 1952, tác giả người Pháp A.Pétélot có công trình “Les phantes de médicinalea du Cambodye, du Laos et du Viet Nam” gồm 4 tập nghiên cứu về cây thuốc và sản phẩm làm thuốc từ thực vật ở Đông Dương [ghi theo 12] Như vậy, những công trình nghiên cứu về dược liệu đã có từ lâu đời Hiện nay, với sự giúp đỡ của khoa học công nghệ, việc nghiên cứu không chỉ dừng ở mô tả, nêu công dụng của các loài theo kinh nghiệm dân gian mà đã

có những dẫn chứng về khả năng chữa bệnh của chúng bằng việc nghiên cứu thành phần hóa học, tính chất dược lý trong tế bào Công nghệ chiết xuất các hoạt tính sinh học trong cây để sản xuất dược phẩm cũng được chú trọng rất nhiều

1.2 Ở Việt Nam

Việt nam được đánh giá là nước đứng thứ 16 trên thế giới về sự phong phú và đa dạng sinh vật, trong đó, hệ thực vật rất phong phú và đa dạng Với lợi thế về khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng và ẩm, Việt Nam có nguồn tài nguyên thực vật phong phú, vì vậy mà tập quán sử dụng cây cỏ làm thuốc chữa bệnh và bảo vệ sức khỏe đã có từ lâu Lịch sử Y học cổ truyền Việt Nam

đã được hình thành cùng với tiến trình phát triển của dân tộc Việt Nam Trong quá trình tìm kiếm thức ăn, tổ tiên ta đã ngẫu nhiên phát hiện ra công dụng và tác hại của nhiều loại kinh nghiệm sử dụng các nguồn dược liệu phong phú của đất nước trong vùng nhiệt đới, trải qua nhiều thế hệ, các thầy thuốc Y học

cổ truyền Việt Nam đã xây dựng nền Y học cổ truyền vững mạnh phục vụ sự nghiệp chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe nhân dân

Thế kỷ XVIII, Hải Thượng Lão Ông - Lê Hữu Trác (1720-1791) là nhà

y học uyên bác, nhà dược học nổi tiếng của Việt Nam Trên tinh thần kế thừa

và phát huy truyền thống của Tuệ Tĩnh, tổng kết kinh nghiệm của Trung y và

Y học cổ truyền dân tộc, ông đã biên soạn bộ “Hải Thượng Y Tông Tâm Lĩnh” gồm 28 tập, 66 quyển bao gồm lý, pháp, phương, dược và biện chứng luận trị về nội khoa và ngoại khoa, sản phụ khoa, khoa nhi, cấp cứu đạo đức

y học, vệ sinh phòng bệnh Trong đó, quyển 12 và 13 - “Lĩnh Nam bản thảo”

Lê Hữu Trác đã sưu tầm, mô tả thêm 300 vị thuốc nam, tổng hợp được 2854 phương thuốc chữa bệnh bằng kinh nghiệm dân gian [25] Bộ sách của ông được đánh giá cao trong và ngoài nước, góp phần phát triển nền y học dân tộc của đất nước

Ngoài bộ sách trên còn kể đến tập “Vạn phương thập nghiệm” của Nguyễn Nho và Ngô Văn Tĩnh gồm 8 tập, xuất bản năm 1763 Tập “Nam bang thảo mộc” của Trần Nguyệt Phương mô tả 100 loài cây thuốc Nam, xuất bản năm 1858 [12] Triều Tây Sơn (1788-1808), Nguyễn Hoành đã để lại tập

“Nam dược” với 620 vị thuốc, các phương thuốc kinh nghiệm gia truyền [12]

Bộ sách thứ hai mang tên “Danh mục những sản phẩm ở Đông Dương – Phần cây thuốc” (Catalogue des produits de L’lndochine – Produits médicinaux) do hai tác giả Ch.Crévost và A.Pételot biên soạn thành hai tập: tập I năm 1928, tập II năm 1935 Bộ sách này chỉ thống kê những vị thuốc có nguồn gốc thảo mộc dùng trong y học dân tộc ở ba nước Việt Nam, Lào và Campuchia Đến năm 1952, A.Pételot có sửa chữa lại, bổ sung thêm, đặt cho

bộ sách tên mới là “Những cây thuốc của Campuchia, Lào và Việt Nam” (Les plantes de médicinales du Cambodge, du Laos et du Vietnam) và cho in thành

4 tập: tập I (1952), tập II (1953), tập III và IV (1954) Trong bộ sách này, tác giả đã thống kê 1482 vị thuốc thảo mộc trên ba nước Đông Dương, so với bộ

cũ chỉ có 1340 vị [11]

Sau cách mạng tháng 8 năm 1945 và chiến thắng Điện Biên Phủ năm

1945 đã mở ra một con đường mới cho ngành Y học cổ truyền dân tộc phát triển Đảng và nhà nước chủ trương xây dựng nền Y học dân tộc “đại chúng”,

8

“kết hợp Đông y và Tây y” với phương châm “tự lực cánh sinh” (Đỗ Tất Lợi, 2005) Vì vậy các nhà khoa học Việt Nam có nhiều thuận lợi trong việc sưu tầm,điều tra, phát hiện, thống kê và nghiên cứu nguồn tài nguyên cây thuốc, với nhiều công trình nghiên cứu tiêu biểu như:

Năm 1965, GS.TS Đỗ Tất Lợi cho xuất bản bộ sách “Những cây thuốc

và vị thuốc Việt Nam” gồm 6 tập, giới thiệu trên 600 vị thuốc trong đó có 15 loài có tác dụng an thần Công trình này sau đó được tái bản nhiều lần, không ngừng được tác giả bổ sung thêm các kết quả nghiên cứu mới trong nước và quốc tế, đến năm 1995 lên đến 792 loài [10]

Trương Công Quyền, Đỗ Tất Lợi và cộng sự với cuốn “Dược liệu Việt Nam” (1978) đã giới thiệu 415 loài thực vật làm thuốc Các tác giả cũng đã miêu tả khá chi tiết cách thu hái, bảo quản [ghi theo 12]

Năm 1990, tập thể các nhà khoa học Viện dược liệu đã giới thiệu tổng

số 399 loài trong cuốn “Cây thuốc Việt Nam” có kèm theo hình vẽ minh họa rất rõ ràng [ghi theo 12]

Năm 1993, Viện Dược liệu đã cho giới thiệu “Tài nguyên cây thuốc Việt Nam” cho chương trình tạo nguồn nguyên liệu làm thuốc (KY – 02 ), trong đó giới thiệu 721 loài cây có khả năng làm thuốc [21]

Nhà khoa học Võ Văn Chi là người có tâm huyết, năm 1976, ông đã thống kê 1.360 loài cây thuốc thuộc 192 họ trong ngành hạt kín ở miền Bắc Sau nhiều năm miệt mài nghiên cứu, năm 1997, ông đã cho ra mắt cuốn sách

“Từ điển cây thuốc Việt Nam”, trong đó có đề cập tới 3.165 loài Tác giả đã

mô tả chi tiết từng cây có kèm theo hình vẽ minh họa, nơi phân bố, thành phần hóa học, công dụng và liều dùng Đặc biệt ông đã tham khảo kinh nghiệm sử dụng cây thuốc của nhiều nước trên thế giới như: Trung Quốc, Ấn

Độ, Philippin, Pháp… nên đã bổ sung được công dụng của rất nhiều loài mà các nghiên cứu tại Việt Nam trước đây chưa đề cập tới [16] Đến năm 2012,

9

trong cuốn “Từ điển cây thuốc Việt Nam” (bộ mới), tác giả đã giới thiệu 4.472 loài cây làm thuốc thuộc 1.862 chi, trong 338 họ, của 9 nhóm ngành từ sinh vật tiền nhân đến ngành Ngọc lan và 1500 ảnh màu, rất thuận tiện cho việc tra cứu Có thể nói, tài liệu này đã giới thiệu một số lượng cây thuốc lớn nhất và đầy đủ nhất của nước ta cho tới nay [17,18]

Cùng với “Từ điển cây thuốc” của Võ Văn Chi và “Những cây thuốc và

vị thuốc Việt Nam” của Đỗ Tất Lợi, cuốn “Cây thuốc và động vật làm thuốc ở Việt Nam” của tập thể cán bộ và các nhà khoa học của Viện dược liệu là 3 bộ Dược liệu cây thuốc được đánh giá cao tại Việt Nam Với 2 tập sách, các tác giả đã giới thiệu 920 loài cây và 80 động vật được lựa chọn từ hơn 4000 cây thuốc và 400 động vật làm thuốc [22,23]

Trần Công Khánh, Trần Văn Ơn, Phạm Kim Mãn (2010), Cẩm nang sử

dụng và Phát triển cây thuốc ở Việt Nam đã giới thiệu cách tra cứu và sử

dụng hơn 300 cây làm thuốc phổ biến ở Việt Nam [9]

Bên cạnh các tài liệu chuyên sâu về tài nguyên cây thuốc nêu trên, ở Việt Nam còn có một số công trình nghiên cứu về phân loại hay đa dạng cũng

đề cập đến giá trị sử dụng của các loài, như: Cây cỏ Việt Nam của Phạm

Hoàng Hộ gồm 3 tập, xuất bản lần một từ 1989-1991 và tái bản từ 1999-2003

đã đề cập qua công dụng làm thuốc của 1559 loài trong đó có 175 loài có khả năng làm thuốc [12]

Trần Đình Lý năm 1993 đã xuất bản cuốn “1900 loài cây cỏ có ích ở Việt Nam” cho biết trong số các loài thực vật bậc cao có mạch ở Việt Nam có

76 loài cho nhựa thơm, 160 loài cho tinh dầu, 260 loài cho dầu béo, 600 loài chứa tanin, 50 loài cây gỗ có giá trị, 40 loài tre nứa, 40 loài song mây [12]

Bộ Khoa học và Công nghệ, 2007, Sách Đỏ Việt Nam, Phần II -Thực vật, thống kê 120 loài cây có giá trị làm thuốc cần được bảo tồn [4]

10

Ngoài ra, còn có những công trình nghiên cứu cây thuốc của từng vùng, từng địa phương Mỗi cuốn sách, mỗi công trình nghiên cứu là kết quả của những chuyến đi thực tế, tìm hiểu nguồn cây thuốc và bài thuốc cổ truyền trong cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam, kết hợp với sự nghiên cứu lâu dài cũng như sưu tầm tài liệu trong và ngoài nước của các tác giả hoặc một nhóm tác giả Từ đó cho thấy, Việt Nam là 1 đất nước có nguồn tài nguyên cây thuốc

vô cùng phong phú và quý giá tạo nên một nền Y học cổ truyền không chỉ phong phú về tài nguyên cây thuốc mà còn phong phú về các phương thuốc trị bệnh Việc điều tra, nghiên cứu, thống kê những loài có giá trị làm thuốc, tìm hiểu kinh nghiệm trị bệnh của các đồng bào dân tộc sinh sống trên khắp đất nước ta vẫn là một vấn đề cần được quan tâm hơn nữa Nó không chỉ góp phần làm phong phú thêm kho tàng y học dân tộc nước nhà, bảo tồn và phát huy nền văn hóa dân tộc mà còn giúp bảo tồn đa dạng sinh học đảm bảo cho

sự phát triển bền vững

Tại Trạm đa dạng sinh học Mê Linh, cho đến nay, công trình của chúng tôi là công trình đầu tiên nghiên cứu chuyên sâu về các loài thực vật có tác dụng hạ sốt tại nơi đây

11

CHƯƠNG 2 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, NỘI DUNG, THỜI GIAN

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

2 1 Đối tượng nghiên cứu

Các loài thưc vật có tác dụng hạ sốt ở Trạm đa dạng sinh học mê Linh, dựa trên cơ sở mẫu vật và tài liệu

Tài liệu: Các tài liệu về các loài thực vật ở Trạm đa dạng sinh học Mê

Linh và các tài liệu về các loài có tác dụng hạ sốt ở Việt Nam

Mẫu vật: Các mẫu thực vật của các loài có tác dụng hạ sốt phân bố ở

Trạm đa dạng sinh học Mê Linh

trung tâm thị xã Phúc Yên khoảng 35 km về phía Bắc

Với diện tích 170,3 ha trong đó chiều dài khoảng 3.000 m, chiều rộng trung bình khoảng 550 m (chỗ rộng nhất khoảng 800 m, chỗ hẹp nhất khoảng

300 m), có toạ độ: 21023’57’’ - 21023’35’’ vĩ độ Bắc

105042’40’’ - 105042’40’’ kinh độ Đông

Phía Bắc giáp huyện Phổ Yên, tỉnh Thái Nguyên; phía Đông và phía Nam giáp hợp tác xã Đồng Trầm và Ngọc Thanh, thị xã Phúc Yên; phía Tây giáp vùng ngoại vi Vườn Quốc gia Tam Đảo, huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc

2.2.2 Địa hình

Khu vực nghiên cứu thuộc vùng bán sơn địa phía Bắc huyện Mê Linh, là phần kéo dài về phía Đông Nam của dãy Tam Đảo, có địa hình đồi và núi thấp với xu hướng thấp dần từ Bắc xuống Nam

12

Hình 3.1 Bản đồ địa hình Trạm ĐDSH Mê Linh, tỉnh Vĩnh Phúc

(Vũ Thị Thúy, 2015) Địa hình khu vực nghiên cứu phần lớn là đất dốc, độ dốc trung bình từ 15-30o, nhiều nơi dốc đến 30-35o, điểm cao nhất là 520 m (điểm cực đông thuộc đỉnh núi Đá trắng) Ở khu vực Trạm các bãi bằng rất ít nằm rải rác dọc theo ven suối phía Tây

2.2.3 Địa chất và Thổ nhưỡng

2.2.3.1 Địa chất

Đất gồm 2 loại chủ yếu:

Theo nguồn gốc phát sinh trong vùng có hai loại đất chính sau:

- Ở độ cao trên 300 m là đất Feralit mùn đỏ vàng Đất có màu vàng ưu thế do độ ẩm cao, hàm lượng sắt di động và nhôm tích luỹ cao Do đất phát triển trên đá Mácma axit kết tinh chua nên tầng đất mỏng, thành phần cơ giới nhẹ, tầng mùn mỏng, không có tầng thảm mục, đá lộ đầu nhiều trên 75%

- Ở độ cao dưới 300 m là đất Feralit vàng đỏ phát triển trên nhiều loại đá khác nhau, đất có khả năng hấp phụ không cao do có nhiều khoáng sét phổ biến là Kaolinit

Ngoài ra còn có đất dốc tụ phù sa ven suối ở độ cao dưới 100 m Thành phần cơ giới của loại đất này là trung bình, tầng đất dày, độ ẩm cao, màu mỡ,

đã được khai phá để trồng lúa và hoa màu

Đất thuộc loại chua với pH + 3,0-5,5; thành phần cơ giới trung bình, độ dày tầng đất khoảng 30-40 cm

2.2.4 Khí hậu - thuỷ văn

Đây là vùng nhiệt đới gió mùa, nằm trong vùng khí hậu chung của đồng bằng Bắc Bộ, nhiệt độ trung bình hàng năm là 22-23oC, tập trung không đều,

14

tháng có nhiệt độ cao là tháng 6, tháng 7 và tháng 8 Còn mùa lạnh vào các tháng 12, tháng 1 và tháng 2 Nhiệt độ cao điểm trong các tháng nóng nực lên đến 40oC, nhiệt độ lạnh nhất tới 4oC Nhìn chung nhiệt độ trung bình vào mùa hè từ 27-29oC, trung bình vào mùa đông là 16-17oC

Lượng mưa từ 1.100-1.600 mm/năm, phân bố không đều, tập trung vào mùa hè từ tháng 6-8 hàng năm, ở đây có 2 mùa gió thổi rõ rệt là gió mùa Đông Bắc (từ tháng 10 đến 3 năm sau) và gió mùa Đông Nam (từ tháng 4 đến tháng 9) Độ ẩm trung bình là 80% Là khu vực đầu nguồn của nhiều suối nhỏ

đổ vào hồ Đại Lải

2.2.5 Hiện trạng thảm thực vật

Theo kết quả nghiên cứu của các nhà sinh thái thực vật (Lê Đồng Tấn

và cs., 2003) [15], khi nghiên cứu về thảm thực vật Trạm Đa dạng sinh học

Mê Linh đã khẳng định rằng rừng nguyên sinh trong khu vực nghiên cứu đã

bị phá huỷ hoàn toàn, thay thế vào đó là các trạng thái thảm thực vật thứ sinh nhân tác từ trảng cỏ, trảng cây bụi đến rừng thứ sinh phục hồi tự nhiên hay rừng trồng nhân tạo Khu vực rừng trồng (khoảng 100 ha) với phương thức rừng trồng thuần loại 1 trong 5 loài (không phải là cây bản địa) là: Thông đuôi ngựa (Pinus massoniana Lamb.), Thông nhựa (Pinus merkusii Jungh & Vriese), Keotai tượng (Acacia auriculiformis A Cunn ex Benth.), Keo lá tràm (Acacia confusa Merr.), Bạch đàn (Eucalyptus globulus Labill.)

Rừng trồng: Về kết cấu bao gồm: rừng thuần loại (rừng Bạch đàn, Keo tai tượng, Keo lá tràm, Thông nhựa) và rừng hỗn giao (Bạch đàn - Keo tai tượng, Bạch đàn - Keo lá tràm, Thông - Keo lá tràm)

Ở khu vực nghiên cứu thành phần tuổi rừng rất khác nhau từ rừng mới trồng đến rừng trưởng thành Trừ các diện tích mới trồng trong vùng đệm của Vườn Quốc gia Tam Đảo là thuộc hệ thống rừng phòng hộ hay bảo vệ đầu

Hình 3.2 Bản đồ đa dạng thực vật Trạm ĐDSH Mê Linh

(Vũ Thị Thúy, 2015)

16

2.2.6 Tình hình dân sinh kinh tế

Khu vực nghiên cứu nằm trên địa bàn xã Ngọc Thanh với diện tích đất lâm nghiệp chiếm 51,8% tổng diện tích tự nhiên của toàn xã Mật độ dân số của xã là 139 người/km2, dân tộc kinh chiếm 53%, dân tộc thiểu số (Sán Dìu) chiếm 47% Thu nhập bình quân đầu người của xã là 3 triệu đồng/người/năm Trong khu vực nghiên cứu không có người dân sinh sống, tuy nhiên do tập quán của người dân quanh vùng nên rừng trong khu vực nghiên cứu vẫn chịu những tác động tiêu cực như: Thả gia súc sau mùa vụ, lấy củi, lấy măng và khai thác lâm sản ngoài gỗ

Những năm gần đây do có sự đổi mới các chính sách về kinh tế, xã hội của Nhà nước nên đã có những tác động tích cực đến đời sống của nhân dân trong xã; tổng giá trị thu nhập tăng Tuy nhiên, do ảnh hưởng của tập quán sinh sống của nhân dân quanh khu vực là nhờ vào việc khai thác các lâm sản trong rừng đã có từ lâu đời nên ý thức bảo vệ rừng của người dân vẫn chưa cao: rừng bị chặt phá để lấy gỗ, củi, săn bắt thú rừng, đốt rừng làm nương rẫy, Các nguyên nhân này đã làm cho diện tích rừng bị suy giảm nghiêm trọng, tính đa dạng của sinh vật giảm sút, hệ thực vật rừng bị suy thoái (nhiều cây gỗ lớn, quý hiếm không còn) tạo nên nhiều thảm cỏ, thảm cây bụi

2 3 Thời gian nghiên cứu

Từ tháng 09/ 2016 - 05/2017

2 4 Nội dung nghiên cứu

- Xây dựng danh lục các loài thực vật có tác dụng hạ sốt ở Trạm đa dạng

sinh học Mê Linh

- Tìm hiểu các thông tin về phân loại của các loài thực vật có tác dụng hạ sốt ở Trạm đa dạng sinh học Mê Linh

17

- Tìm hiểu giá trị tài nguyên: giá trị khoa học và giá trị sử dụng các loài thực vật có tác dụng hạ sốt ở Trạm đa dạng sinh học Mê Linh (với cách dùng

và một số bài thuốc có tác dụng hạ sốt)

2.5 Phương pháp nghiên cứu

Để “ Nghiên cứu các loài thực vật có tác dụng hạ sốt ở Trạm đa dạng sinh học Mê Linh” chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu thực vật học dân tộc phối hợp với các phương pháp nghiên cứu về đa dạng và tài nguyên thực vật phổ biến hiện nay, theo Nguyễn Nghĩa Thìn (2007) [20] và Gary J Martin (2002) [5] Các bước tiến hành cụ thể gồm:

B1: Nghiên cứu tài liệu

Những năm gần đây do có sự đổi mới các chính sách về kinh tế, xã hội của Nhà nước nên đã có những tác động tích cực đến đời sống của nhân dân trong xã; tổng giá trị thu nhập tăng Tuy nhiên, do ảnh hưởng của tập quán sinh sống của nhân dân quanh khu vực là nhờ vào việc khai thác các lâm sản trong rừng đã có từ lâu đời nên ý thức bảo vệ rừng của người dân vẫn chưa cao: rừng bị chặt phá để lấy gỗ, củi, săn bắt thú rừng, đốt rừng làm nương rẫy, Các nguyên nhân này đã làm cho diện tích rừng bị suy giảm nghiêm trọng, tính đa dạng của sinh vật giảm sút, hệ thực vật rừng bị suy thoái (nhiều

cây gỗ lớn, quý hiếm không còn) tạo nên nhiều thảm cỏ, thảm cây bụi

Trên cơ sở các tài liệu, từ đó nắm vững bản chất taxon cần nghiên cứu về:

- Hình thái để có thể nhận biết ngoài thực địa (thực tế việc nhận biết ngoài tự nhiên là rất khó nhất là đối với người mới nghiên cứu, cho nên phải dựa vào các chuyên gia)

- Phân bố (địa diểm, độ cao) để biết được vị trí các loài nghiên cứu

- Sinh học (thông tin về thời gian ra hoa, quả)

- Sinh thái (nơi sống, khả năng thích ứng, loại hình sinh thái thích hợp)

- Giá trị sử dụng của các loài

18

B2: Nghiên cứu thực địa để thu thập dữ liệu

Dữ liệu cần thu thập gồm các loài thực vật được sử dụng làm thuốc và thông tin sử dụng cây thuốc từ dân địa phương và từ tài liệu Để thu mẫu vật, chúng tôi theo phương pháp của Nguyễn Nghĩa Thìn (2007) [20]; để thu thập

dữ liệu từ dân địa phương, chúng tôi theo phương pháp điều tra cộng đồng của Gary J Martin (2002) [5] và Lưu Đàm cư (2005) [26]

Biểu 1 Mẫu thu thập dữ liệu trên tuyến Tuyến số: Ngày điều tra: Người/nhóm điều tra: Trạng thái rừng/kiểu sinh cảnh: Vị trí: Chân/sườn/đỉnh:

sống

Bộ phận dùng

Cách dùng

Giá trị khác

Ghi chú Khoa học Việt Nam

Tuy nhiên trong điều tra thực vật dân tộc học, các mẫu tiêu bản thu được thường không đầy đủ các tiêu chuẩn trên.Trong các trường hợp này chúng tôi tiến hành thu thập các mẫu vật có thể (cành, lá, hoa, quả, hạt, rễ…) các mẫu này không đủ cơ sở để xác định chính xác tên khoa học nhưng có