Tính cá nhân riêng tư trong thể loại nhật kí văn học

Ngoài ra những năm gần đây cũng xuất hiện khá nhiều luận văn Thạc sĩ, khóa luận tốt nghiệp, những bài đăng trên các tạp chí khoa học, chuyên đi sâu nghiên cứu về nhật kí văn học như: “Ng

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận văn học

Người hướng dẫn khoa học

ThS Hoàng Thị Duyên

HÀ NỘI – 2017

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn sự hướng dẫn của cô giáo - Thạc Sĩ Hoàng

Thị Duyên đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn tôi hoàn thành khóa luận tốt

nghiệp

Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn đặc biệt là các thầy cô trong tổ Lí luận văn học - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong 4 năm học nói chung và trong quá trình nghiên cứu khóa luận nói riêng

Mặc dù có nhiều cố gắng song với trình độ và kiến thức còn hạn chế của người viết, khóa luận chắc chắn không tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong nhận được sự góp ý chân thành của thầy cô và các bạn sinh viên để bài khóa luận được hoàn thiện hơn

Tôi xin trân trọng cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2017

Tác giả khóa luận

Cao Thị Hoa

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan khóa luận này là kết quả của quá trình học tập, nghiên cứu của tôi cùng với sự giúp đỡ của các thầy cô trong khoa Ngữ văn trườngĐại học Sư phạm Hà Nội 2, đặc biệt là sự hướng dẫn tận tình của cô

giáo - Thạc sĩ Hoàng Thị Duyên

Trong quá trình làm khóa luận, tôi có tham khảo những tài liệu có liên quan đã được hệ thống trong mục Tài liệu tham khảo Khóa luận không có sự trùng lặp với các khóa luận khác

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, tháng 5 năm 2017

Tác giả khóa luận

Cao Thị Hoa

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp của khóa luận 5

7 Bố cục khóa luận 5

NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ TÍNH CÁ NHÂN RIÊNG TƯ VÀ THỂ LOẠI NHẬT KÍ VĂN HỌC 6

1.1 Tính cá nhân riêng tư 6

1.1.1 Khái niệm 6

1.1.2 Đặc điểm của tính cá nhân riêng tư 7

1.2 Khái quát chung về thể loại nhật kí văn học 9

1.2.1 Các quan niệm về nhật kí văn học 10

1.2.2 Đặc điểm của thể loại nhật kí văn học 11

CHƯƠNG 2: BIỂU HIỆN CỦA TÍNH CÁ NHÂN RIÊNG TƯ 18

TRONG NHẬT KÍ VĂN HỌC 18

2.1 Tính cá nhân trong đời tư người viết 18

2.1.1 Những sự kiện liên quan đến đời tư người viết 18

2.1.2 Những tình cảm riêng tư của người viết 23

2.1.3 Quan điểm cá nhân 31

2.1.4 Hoài bão và lý tưởng sống 34

2.2 Những trăn trở của người viết 39

2.2.1 Những trăn trở về lẽ sống và cuộc đời 39

2.2.2 Suy tư về đất nước và con người 42

2.2.3 Suy tư, trăn trở về trách nhiệm với công việc 46

2.3 Tính cá nhân thể hiện ở điểm nhìn 53

2.3.1 Khái niệm điểm nhìn 53

2.3.2 Tính cá nhân thể hiện qua điểm nhìn 54

KẾT LUẬN 59 TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nhật kí là một thể loại khá đặc biệt trong nền văn học Việt Nam Nó được biết đến như một điển hình của sự mới mẻ và chân thật Trong những năm gần đây, hàng loạt các cuốn nhật kí được xuất bản đặc biệt là các cuốn

nhật kí bước ra từ chiến tranh như: Nhật kí Mãi mãi tuổi hai mươi, Nhật kí

Đặng Thuỳ Trâm, Nhật kí Nguyễn Huy Tưởng đã tạo nên hiệu ứng xã hội

mạnh mẽ, gây sự thu hút đối với công chúng Tuy nhiên, so với các thể loại văn học khác như: tiểu thuyết, truyện ngắn, thơ… thì nhật kí xuất hiện có phần muộn hơn nên thành tựu đạt được của thể loại này cũng chưa đáng kể Cũng chính điều đó mà lý luận về thể loại nhật kí trong văn học Việt Nam hiện nay còn rất nhiều khoảng trống cần được điền vào kịp thời để góp phần làm hoàn thiện thêm diện mạo nền văn học dân tộc

Đối với các thể loại văn học khác, nếu mục đích của bài viết là để giao lưu với người khác thì trái lại, nhật kí chỉ để giao lưu với chính mình, mình viết để cho mình, nói chính mình Họ viết nhật kí không phải để in ấn, hay để quảng bá cho bản thân Ở nhật kí, không phải là nơi thể hiện tài năng, mà là

sự giải tỏa tinh thần, là nơi gửi gắm tâm sự riêng tư, là chuyển tải những nỗi niềm mà không phải khi nào cũng nói thành lời Vì lẽ ấy, nên nhật kí được rất nhiều người, nhiều nhà văn dùng để bộc lộ chân tình những tâm sự riêng tư,

để kí thác những suy nghĩ khó giãi bày được với người khác Riêng tư chính

là lý do tồn tại của nhật kí Đây là một đặc điểm mà không một thể loại văn học nào hay không một loại hình nào khác có được Bên cạnh đó, qua quá trình nghiên cứu chúng tôi nhận thấy các công trình nghiên cứu mới chỉ ở các khía cạnh về kết cấu, ngôn ngữ mà vẫn chưa có nghiên cứu khoa học nào tìm hiểu về đặc điểm quan trọng này của thể loại nhật kí văn học Xuất phát từ

những lý do đó, chúng tôi quyết định lựa chọn đề tài: “Tính cá nhân riêng tư

trong thể loại nhật kí văn học”

2 Lịch sử vấn đề

Nhật kí là thể loại văn học đặc biệt mang tính chất cá nhân riêng tư nên

từ trước những năm 2005, số lượng tác phẩm nhật kí xuất hiện trong văn học Việt Nam rất ít và vẫn là những con số rất khiêm tốn Đây cũng là một trong những nguyên nhân, vì sao nhật kí chưa thật sự thu hút được sự quan tâm của nguời đọc Chính vì vậy việc nghiên cứu nhật kí dưới góc độ đặc trưng thể loại cũng chưa được chú trọng Thật ra, các nhà nghiên cứu văn học chưa có

sự quan tâm nhiều đến vấn đề về thể loại của nhật kí Cho nên những công trình nghiên cứu và những bài viết về nhật kí ở Việt Nam còn mang tính chất

lẻ tẻ, rải rác trên một số trang báo phát hành hoặc trên một số trang web ở báo điện tử Họ chưa có công trình nghiên cứu văn học nào nghiên cứu chuyên sâu về đặc trưng của thể loại nhật kí Các bài nghiên cứu chỉ dừng lại ở việc giới thiệu sách và tìm hiểu những thông tin bên lề của tác phẩm

Nhưng đến năm 2005, với sự kiện “trở về” của cuốn nhật kí “có lửa” từ nước Mỹ - Nhật kí Đặng Thuỳ Trâm - tác giả là một nữ bác sĩ, liệt sĩ đã được công bố rộng rãi, tạo hiệu ứng mạnh mẽ trong dư luận, vì thế một loạt các cuốn nhật kí, thư từ thời chiến được xuất bản như là một trào lưu cũng đã tạo nên một “cơn sốt” trong văn học Sự xuất hiện của một loạt các cuốn nhật kí

trong khoảng ba năm (2005 – 2008) như Nhật kí mãi mãi tuổi hai mươi của Nguyễn Văn Thạc, Nhật kí Nguyễn Huy Tưởng, Nhật kí chiến trường của

Dương Thị Xuân Quý… đã thực sự “bùng nổ”, nó thu hút sự quan tâm của số đông bạn đọc ở mọi lứa tuổi, mọi ngành nghề khác nhau, đặc biệt là giới nghiên cứu phê bình Nhật kí đã và đang được tìm hiểu dưới nhiều góc độ khác nhau Một trong những công trình nghiên cứu đề cập đến thể loại nhật kí

đầu tiên đó là cuốn Từ điển thuật ngữ văn học của các tác giả Lê Bá Hán -

Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi, sau đó là cuốn Từ điển văn học của tập thể

tác giả Đỗ Đức Hiểu - Nguyễn Huệ Chi - Phùng Văn Tửu - Trần Hữu Tá, tiếp

đến là giáo trình Lí luận văn học phần Tác phẩm và thể loại văn học do tác

giả Trần Đình Sử chủ biên có đề cập đến “Nhật kí là thể loại kí mang tính chất riêng tư đời thường nhiều nhất” Tuy vậy, cuốn giáo trình chỉ mới giới thiệu sơ lược về một số đặc điểm của nhật kí

Ngoài ra những năm gần đây cũng xuất hiện khá nhiều luận văn Thạc

sĩ, khóa luận tốt nghiệp, những bài đăng trên các tạp chí khoa học, chuyên đi

sâu nghiên cứu về nhật kí văn học như: “Ngôn ngữ độc thoại nội tâm trong

thể loại nhật kí văn học” [1], “Nhật kí như một thể loại văn học”[18], “Đặc trưng ngôn từ trong nhật kí Nguyễn Huy Tưởng”[2], “Nhật kí trong đời sống

xã hội và trong văn học”[15],… Tuy nhiên, cho đến nay chưa có công trình

nào đi sâu tìm hiểu về tính cá nhân riêng tư của thể loại nhật kí văn học Vì lẽ

ấy, nên việc nghiên cứu để làm phong phú thêm những đặc điểm và đặc trưng

về thể loại của nhật kí là điều vô cùng cần thiết Với đề tài, bài viết đã đề cập một cách sơ lược đến đặc điểm của thể loại nhật kí đó là những ghi chép mang dấu ấn cá nhân, tính chất riêng tư của người viết về những trải nghiệm trong cuộc sống hàng ngày chứ không nhằm mục đích quảng bá hay sáng tác theo kiểu tác phẩm văn chương Có thể nói khóa luận của chúng tôi là một hướng đi khá mới mẻ về đặc trưng cơ bản nhất của nhật kí - tính cá nhân riêng

tư của nhật kí, góp phần làm đa dạng hơn các góc độ nghiên cứu về thể loại Cho nên khóa luận khó tránh khỏi thiếu sót, kính mong hội đồng và các thầy

cô cho ý kiến đóng góp để khóa luận hoàn thiện hơn

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của khóa luận là đi sâu tìm hiểu về đời sống cá nhân của người viết về phương diện tâm tư tình cảm, những thông tin, sự việc sự

kiện… trong các cuốn nhật kí văn học Để từ đó khẳng định, tính cá nhân riêng tư là một đặc điểm quan trọng của nhật kí văn học

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Từ việc tìm hiểu về cơ sở lý luận chung của nhật kí, khóa luận có nhiệm vụ làm sáng tỏ đặc điểm của tính cá nhân riêng tư trong nhật kí văn học, không chỉ giúp người đọc hiểu được những tâm sự thầm kín, những nỗi niềm trăn trở của tác giả trong cuộc sống hằng ngày mà còn giúp cho độc giả

có cái nhìn đa chiều hơn về con người và xã hội

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Trong khóa luận này, chúng tôi sẽ đi sâu tìm hiểu về yếu tố cá nhân riêng tư trong thể loại nhật kí, đặc biệt là qua 5 cuốn nhật kí tiêu biểu nhất mà theo chúng tôi nó mang đậm yếu tố này:

- Nhật kí Đặng Thùy Trâm - Đặng Thùy Trâm

- Mãi mãi tuổi hai mươi - Nguyễn Văn Thạc

- Nhật kí chiến trường - Dương Thị Xuân Quý

- Nhật kí Nguyễn Huy Tưởng - Nguyễn Huy Tưởng

- Nhật kí Nguyễn Ngọc Tấn - Nguyễn Ngọc Tấn Ngoài ra trong khóa luận chúng tôi còn tìm hiểu, tham khảo một số tác phẩm khác để làm sáng tỏ vấn đề mà khóa luận trình bày

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Với số lượng sách viết về nhật kí chưa nhiều, chúng tôi đi khai thác đề tài trong phạm vi các cuốn nhật kí đã được xuất bản Đặc biệt là các cuốn nhật kí viết trong cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ Đây là nguồn tư liệu đáng quý để chúng tôi tìm hiểu, nghiên cứu làm sáng tỏ hơn về đặc điểm tính cá nhân trong nhật kí

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong khóa luận, chúng tôi sử dụng phương pháp nghiên cứu:Phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp so sánh đối chiếu…

6 Đóng góp của khóa luận

Với đề tài “Tính cá nhân riêng tư của thể loại nhật kí văn học”, trên cơ

sở những kiến thức lý luận chung về tính cá nhân riêng tư, chúng tôi mong muốn sẽ mang lại cái nhìn toàn diện hơn về đặc trưng của thể loại, góp phần làm đa dạng hơn góc độ nghiên cứu thể loại nhật kí, đặc biệt là ý nghĩa của nó đối với đời sống văn học Việt Nam

NỘI DUNGCHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CHUNG VỀ TÍNH CÁ NHÂN RIÊNG TƯ VÀ THỂ LOẠI NHẬT KÍ VĂN HỌC

1.1 Tính cá nhân riêng tư

Tính cá nhân riêng tư đã có nguồn gốc sâu xa trong lịch sử Ví dụ như trong Kinh Thánh cũng đã có nhiều điều đề cập đến sự riêng tư; trong nền văn minh Hy Lạp cổ đại và cả Trung Quốc cổ đại cũng có đề cập đến sự riêng tư Nếu như trong xã hội nguyên thủy, cuộc sống bầy đàn cũng như gắn kết cộng đồng cao, thì dường như tính riêng tư cá nhân đã phần nào đó bị “bỏ quên”, và con người trong xã hội đó không có khái niệm cũng như không đòi hỏi cái được gọi là “cá nhân, riêng tư” cho bản thân mình Phải đến khi hình thái nhà nước đầu tiên thực sự xuất hiện - là nhà nước chiếm hữu nô lệ - thì

“cá nhân, riêng tư” mới manh nha xuất hiện Con người đã bắt đầu ý thức được sự cá nhân riêng tư của mình Họ cũng có quyền được mơ ước, được nói lên tiếng nói của cá nhân mình

1.1.1 Khái niệm

Theo Từ điển Hán – Việt [7, tr.368], “Cá nhân” là một từ ghép Hán -

Việt “Cá” (個) được hiểu là (Tính) Đơn, lẻ, riêng, cá biệt, cá thể “Nhân” (人) chỉ con người, "cá nhân" 個人 là một người riêng biệt, từng người thể hiện bằng một ý chí và nhân cách riêng biệt, thống nhất và độc lập ở mức độ nhất định với xung quanh

Theo Từ điển tiếng việt do Hoàng Phê (chủ biên), “Cá nhân” là người

riêng lẻ, phân biệt với tập thể và xã hội (Nhân danh cá nhân hay ý kiến cá nhân) Còn “riêng tư” thì “riêng” có nghĩa là chỉ thuộc về cá nhân, hay cho một sự vật, bộ phận nào đó; phân biệt với chung (Đời sống riêng của mỗi người); “tư” là thuộc về cá nhân, riêng của một người (Đời tư) “Riêng tư” là riêng của cá nhân Tình cảm riêng tư Những suy nghĩ riêng tư [9, 858]

Theo Giáo trình tâm lý học tiểu học đưa ra khái niệm “cá nhân”: Khi

nhìn nhận con người như một đại diện cho loài người thì đó là cá nhân Theo nghĩa đó, nam hay nữ, trẻ thơ hay cụ già, người bình thường hay người bị tật nguyền, người dân hay là cán bộ đều là cá nhân Nói cách khác, thuật ngữ “cá nhân” dùng để chỉ một người cụ thể trong một cộng đồng, một xã hội nhất định [5, 59]

Ngoài ra, cá nhân còn là thuật ngữ mô tả sự độc lập tự do, không lặp lại của mỗi con người, là sự thống nhất hai mặt sinh học và xã hội

Về mặt sinh học, cá nhân là một cơ thể sống đơn nhất có cấu trúc thân thể và đặc điểm sinh lý riêng, do đó mới có sự khác nhau về năng lực, trình

độ, phẩm chất, lối sống của mỗi cá nhân

Về mặt xã hội, bản chất của mỗi cá nhân là tổng hoà các mối quan hệ

xã hội, do đó mới có khả năng tư duy, lao động, ngôn ngữ, giao tiếp

Nói tóm lại, tính cá nhân riêng tư chính là những việc riêng, của riêng, chuyện thầm kín của một cá nhân nào đó Cuộc sống có rất nhiều thứ đan xen nhau, nhiều khi có cả riêng tư có cả đời sống cộng đồng do đó con người luôn luôn tìm đến sự riêng tư cho chính mình

1.1.2 Đặc điểm của tính cá nhân riêng tư

Khi nhắc đến tính cá nhân riêng tư, người ta nghĩ ngay đến những gì thuộc về riêng của chủ thể từ hành động, việc làm đến suy nghĩ, là tất cả những gì gắn với nhân thân người đó mà người ta không thể tìm thấy ở bất

kì một người nào khác Cá nhân riêng tư được thể hiện trên nhiều phương diện

Cá nhân riêng tư về đời sống tình cảm, tinh thần, suy nghĩ, hành động - đây là sự “riêng tư” của chính họ Bởi lẽ, con người không ai giống ai hoàn toàn nhất là về mặt tình cảm, cảm xúc Mỗi cá nhân khác nhau về thể tạng, về màu da, mái tóc… về tính tình, tính khí, nhu cầu, tình cảm (thái độ yêu ghét,

tích cực - bi quan, những buồn chán thất vọng của bản thân), ước mơ, tài năng Những đặc điểm này của cá nhân bộc lộ trong các quan hệ trong cuộc sống, trong hoạt động theo sắc thái riêng biệt Nhưng suy cho cùng thìkhông

ai có thể bắt người khác phải suy nghĩ theo ý muốn của mình, mỗi người có một vùng sở thích của riêng mình Và chính vì vậy,họ luôn cần có sự tự do, ngay cả trong suy nghĩ cũng cần được sự tôn trọng riêng tư cá nhân

Ngoài ra, cá nhân riêng tư còn thể hiện trong các mối quan hệ của mỗi người như: bạn bè, gia đình, đồng nghiệp hay trong công việc làm ăn, những sinh hoạt hằng ngày, tư tưởng tôn giáo, quan điểm chính trị và tình trạng sức khỏe, gắn liền với một cá nhân mà người này không muốn cho người khác biết

Bên cạnh đó, sự riêng tư về thông tin cá nhân cũng được xem là một đặc điểm quan trọng Bất cứ cá nhân nào cũng cần có sự tự do trong việc bảo mật thông tin Đó có thể là những thông tin về hình ảnh, cuộc sống gia đình, tên gọi, con cái, các loại thư tín, điện thoại, điện tín, v.v…” Quyền của các cá nhân là được phép giữ kín những thông tin, tư liệu, dữ liệu gắn liền với cuộc sống riêng tư của mình, quyền bất khả xâm phạm về thân thể, về nơi ở, về thư tín, điện thoại, điện tín và các thông tin điện tử khác mà không một chủ thể nào có quyền tiếp cận, công khai trừ trường hợp được chính người này đồng ý hoặc được bằng quyết định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền

Có thể khái quát lại, cá nhân riêng tư trong cuộc sống chính là tổng hợp các thông tin liên quan đến một cá nhân, được cá nhân đó nắm giữ và người nắm giữ có quyền chia sẻ hoặc không chia sẻ với người khác Các thông tin

ấy được gọi là các yếu tố của cuộc sống riêng tư Cuộc sống riêng tư của một người chính là những điều bí mật của người đó và việc bộc lộ các bí mật đó bởi một người khác mà không được sự đồng ý của người nắm giữ bí mật đó,

là hành vi xâm phạm cuộc sống riêng tư Những vấn đề cá nhân riêng tư này

chỉ có bản thân người đó biết hoặc những người thân thích, người có mối liên

hệ với người đó biết và họ chưa từng công bố ra ngoài cho bất kỳ ai Riêng tư của cá nhân chính là làm thế nào để bảo vệ những suy nghĩ, tình cảm và cảm xúc của mình

Ngày nay, trong cuộc sống bộn bề, ngoài nhưng giây phút phải lo toan cho cuộc sống con người ta luôn có xu hướng tìm đến những khoảng lặng cho riêng mình Những lúc như vậy thì nhật kí chính là nơi họ có thể thoải mái bộc bạch những tâm sự thầm kín, giãi bày tâm sự, bày tỏ quan điểm thái độ, những suy nghĩ, nhận xét, đánh giá về những việc họ trực tiếp chứng kiến hay vừa trải qua Như vậy, nhật kí là khu vực rất riêng tư của những nghĩ suy, tâm tình, trò chuyện mà khi tìm hiểu người ta có thể hiểu thêm nhiều cạnh, nhiều mặt thầm lặng trong cuộc sống riêng tư của tác giả

1.2 Khái quát chung về thể loại nhật kí văn học

Văn học là tấm gương phản chiếu hiện thực đời sống dưới nhiều góc độ khác nhau, khai thác triệt để mọi khía cạnh của cuộc sống cũng như các cung bậc cảm xúc của thế giới tâm hồn con người Để có thể hoàn thành tốt xứ mạng của mình làm nên những bông hồng vàng kết tinh những nét đặc sắc nhất của hiện thực đời sống, văn học nghệ thuật không chỉ mang đến cho người yêu văn chương một cách nhìn mà phản ánh đời sống đa dạng với nhiều thể loại văn học phong phú như: thơ, tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch… Mỗi thể loại lại có thế mạnh riêng làm nên sức hấp dẫn của văn chương từ muôn đời nay Nếu như tiểu thuyết là thể loại dài, với dung lượng lớn về nhân vật, cốt truyện thì truyện ngắn lại là những lát cắt của cuộc sống, những khoảnh khắc cuộc sống, những tinh túy của hiện thực đời sống, thơ lại thiên

về tâm tình, thể hiện thế giới tâm hồn con người với nhạc điệu, vần, nhịp… nhật kí cũng là một loại hình có sức thu hút lớn đối với nhà văn cũng như độc giả

Âm thầm với tư cách một thể loại truyền thống, thể kí cũng có bước tiến mạnh mẽ cả về chiều rộng và chiều sâu Nổi lên như một thể loại tiên phong, ký tự làm giàu khả năng phản ánh bằng một hệ thống tiểu loại phong phú, bắt kịp tốc độ hiện đại hóa Trong sự vận động này, nó đã góp cho nền văn học một tiểu loại ký mới mẻ, được du nhập từ văn học phương Tây: Đó là thể nhật kí

Là một biến thể của loại hình kí, nhật kí mang những đặc điểm chung của thể loại, đồng thời lại có những nét riêng không thể trộn lẫn, góp phần làm nên sự phong phú của văn chương nghệ thuật

1.2.1 Các quan niệm về nhật kí văn học

Nhật kí là một thể loại thuộc loại hình kí, một dạng biến thể của ký hiện đại So với các thể loại khác như tiểu thuyết, thơ… thì kí xuất hiện muộn hơn, tận đến đầu thế kỷ XVIII khi có sự gia tăng chú ý đến thế giới nội tâm của con người, khi xuất hiện nhu cầu tự bộc bạch, tự quan sát thì thể loại này mới xuất hiện ở Châu Âu và phát triển cực thịnh vào thế kỉ XIX Ở Việt Nam, thể

ký cũng ra đời muộn, có thể lấy điểm mốc cho sự xuất hiện của thể loại này là

thời Lý - Trần với Vũ Trung Tùy Bút và Thượng kinh ký sự Cũng giống như

phương Tây, ở Việt Nam, kí cũng được coi là loại mở đường dẫn tới sự phát triển rực rỡ của chủ nghĩa hiện thực trong văn học nghệ thuật

Qua nhiều giai đoạn lịch sử, kí cũng có những biến thể cho phù hợp với

xu thế phát triển của văn học Nhật kí chính là biến thể của thể ký hiện đại bên cạnh hồi ký, tùy bút, tản văn, phóng sự…

Từ điển văn học (bộ mới) định nghĩa “Nhật kí là loại văn ghi chép sinh

hoạt thường ngày Trong văn học, nhật kí là hình thức trần thuật từ ngôi thứ nhất số ít, dưới dạng những ghi chép hàng ngày có đánh số ngày tháng (…) bao giờ cũng chỉ ghi lại những gì đã xảy ra, những gì đã nếm trải, thể nghiệm,

nó ít hồi cố, được viết ra chỉ cho bản thân người ghi chứ không tính đến việc

công chúng tiếp nhận” [4, 1257] Từ điển thuật ngữ văn học coi “Nhật kí là

một thể loại thuộc loại hình kí” hay “là hình thức tự sự ở ngôi thứ nhất được thực hiện dưới dạng những ghi chép hàng ngày theo thứ tự ngày tháng về những sự kiện của đời sống mà tác giả hay nhân vật chính là người trực tiếp tham gia hay chứng kiến Khác với hồi kí, nhật kí thường ghi lại những sự

kiện, những cảm nghĩ “vừa mới xảy ra” chưa lâu” [3,237] Giáo trình Lí luận

văn học tập 2: Tác phẩm và thể loại văn học do Trần Đình Sử chủ biên thì

định nghĩa như sau: “Nhật kí là thể loại ghi chép sự việc, suy nghĩ và cảm xúc hàng ngày của chính người viết, là những tư liệu có giá trị về tiểu sử là thời đại của người viết” [14, 379]

Như vậy, có thể khẳng định rằng, nhật kí chính là những ghi chép cá nhân riêng tư về những sự kiện, những cảm xúc, suy nghĩ trước những sự kiện xảy ra trong ngày hay trong thời điểm gần

1.2.2 Đặc điểm của thể loại nhật kí văn học

Là một biến thể của kí, nhật kí mang nét đặc điểm chung nhất của kí, đồng thời lại có điểm riêng biệt, làm nên sức thu hút riêng của thể loại

Tính chất cá nhân riêng tư là đặc trưng làm nên nét riêng của thể loại

nhật ký Giáo sư Trần Đình Sử - chủ biên của cuốn giáo trình Lí luận văn học phần Tác phẩm và thể loại văn học đã khẳng định: “Nhật kí là thể loại mang

tính chất riêng tư, đời thường nhiều nhất Nếu mục đích của bài viết là để giao lưu với người khác, thì nhật kí trái lại chỉ để giao lưu với chính mình, mình viết để cho mình, nói với mình Riêng tư chính là lý do tồn tại của nhật kí Tính riêng tư cũng là điều hấp dẫn của nhật kí, vì nó liên quan đến bí mật của người khác, nhất là của những nhân vật được xã hội quan tâm” [14, tr.379] Nhật kí chính là lời tâm sự, bộc bạch của tác giả hay nhân vật những lúc cô đơn, muốn tự mình chiêm nghiệm lại những gì đã xảy ra Vì thế có thể nói nhật kí chính là thể loại kí mang tính chất riêng tư, tính chân thật và rất đời

thường Với tư cách là những ghi chép cá nhân, trong nhật kí người viết tự do trình bày suy nghĩ, quan điểm, tình cảm và thái độ trước một sự thật Chính bởi tính cá nhân riêng tư này mà nhật kí cá nhân thường là những lời tâm sự, những suy ngẫm của cá nhân người viết mà người khác dường như cũng nhận thức rõ ý thức trách nhiệm không được xâm phạm đến Tính riêng tư này trở nên không còn khi các cuốn nhật kí vì những lí do đặc biệt khác nhau được công bố rộng rãi Khi viết nhật kí, Nguyễn Văn Thạc tâm sự ngay trong chính

nhữngtrang nhật ký của anh:“Mình đã đọc nhật kí của nhiều người Mình cảm

thấy rằng nếu như người viết nhật kí là viết cho mình, cho riêng mình đọc thì cuốn nhật ký đó sẽ là chân thực nhất, sẽ bộn bề và sầm uất nhất Người ta sẽ mạnh dạn ghi cả vào đấy những suy nghĩ tồi tệ nhất mà thực sự họ có Nhưng nếu nhật kí mà có thể có người xem nữa thì nó sẽ khác và khác nhiều Họ không dám nói thật, nói đúng bản chất sự kiện xảy ra trong ngày, không dám nói hết và đúng những suy nghĩ đã nảy nở và thai nghén trong lòng họ Mà đó chính là điều tối kị khi viết nhật kí - Nó sẽ dạy cho người viết tự lừa dối ngòi bút của mình, tự lừa dối lương tâm của mình” (Nhật kí ngày 18/4/1972) [17,

tr.226-227] Qua những lời tâm sự này của Nguyễn Văn Thạc, chúng ta thấy rằng, Nguyễn Văn Thạc viết nhật kí không nhằm mục đích công bố, không nhằm mục đích cho người khác đọc Anh chỉ muốn viết cho riêng mình và anh luôn coi nhật kí như là một kỉ vật thiêng liêng, một “người bạn đường nghiêm khắc và tốt bụng” [17, tr.227] Do đó những trang nhật kí của anh là những trang viết hồn nhiên nhất, vô tư nhất, chân thực nhất

Tính chất riêng tư là yếu tố riêng của thể loại nhật kí Đây chính là nét riêng của nhật kí so với thể loại khác Ở thể loại như thơ, truyện, kịch có thể cũng tồn tại tính cá nhân tức là nét riêng trong phong cách của tác giả giống với nhật kí nhưng chắc chắn một điều rằng ở thơ, truyện, kịch không tồn tại tính cá nhân riêng tư giống như nhật kí Ở thơ, truyện, kịch khi viết tác giả

luôn xác định mục đích sáng tác, đối tượng tiếp nhận và nghệ sĩ sau khi hoàn thành tác phẩm của mình thường công bố rộng rãi với công chúng nhằm truyền tải những thông điệp của mình đến với bạn đọc thông qua sáng tác của mình Ngô Tất Tố luôn có một cách nhìn riêng về xã hội về con người về cuộc đời “Tắt đèn” và “Việc làng” là hai tác phẩm tiêu biểu thể hiện những phương diện trong phong cách nhà văn Đó là cái nhìn đầy trân trọng và yêu thương đối với người nông dân, luôn tin tưởng vào bản chất tốt đẹp của họ Tác phẩm được viết ra không phải của riêng tác giả mà nó là bản án tố cáo xã hội tàn bạo đã chà đạp lên thể xác và nhân phẩm của người nông dân Chính

vì vậy, giá trị nhân đạo mà tác phẩm mang lại vẫn luôn sống mãi trong lòng người đọc đến tận ngày nay

Ngoài ra, ta có thể thấy Vũ Trọng Phụng viết truyện ngắn hay tiểu thuyết không phải cho bản thân ông, tác phẩm được viết ra mục đích lên tiếng nói tố cáo xã hội phong kiến lúc bấy giờ, phơi bày một vũ trụ đen tối mà con người đối xử với nhau không hơn gì loài thú Ông trình bày sự ti tiện của con người trước áp lực của kim tiền và tham nhũng Tác phẩm của ông đào sâu xuống cái thấp hèn của con người, cái thối nát của chính những người Annam, những tri huyện, tổng đốc, đã lạm quyền, những bọn cai đội, lý dịch

đã ra tay đàn áp, bóc lột dân nghèo Chính vì vậy, sau khi các tác phẩm của ông được công bố đều nhận được sự quan tâm đặc biệt của đông đảo bạn đọc Hay trong trường ca “Mặt đường khát vọng” của Nguyễn Đình Thi hoàn thành ở chiến khu Trị - Thiên năm 1971 và in lần đầu năm 1974 Từ nguồn xúc cảm chân thực và mạnh mẽ, Đất nước đã lắng đọng trong nỗi nhớ, nỗi mong chờ, xót xa và nhận thức sâu sắc của tác giả về chủ quyền dân tộc:

Trời xanh đây là của chúng ta Núi rừng đây là của chúng ta Những cánh đồng thơm mát

Những ngả đường bát ngát Những dòng sông đỏ lặng phù sa Qua những vần thơ của mình, tác giả gửi gắm vào đó giá trị nhân văn sâu sắc, Nguyễn Đình Thi muốn thức tỉnh tinh thần dân tộc của tuổi trẻ đô thị miền Nam, giúp thanh niên vùng địch tạm chiếm nhận thức rõ bộ mặt xâm lược của đế quốc Mĩ, hướng về nhân dân đất nước, ý thức được sứ mệnh của thế hệ mình, xuống đường đấu tranh hòa nhập với cuộc chiến đấu của toàn dân tộc Như vậy, khi sáng tác thơ, truyện, kịch… người viết luôn công bố tác phẩm rộng rãi sau khi hoàn thành, thậm chí còn công khai cho bạn đọc biết hoàn cảnh và mục đích viết tác phẩm Trong khi đó, ở nhật kí tác giả viết cho riêng bản thân mình với những điều bí mật nhất cho nên tất cả đều được giữ kín Nếu như không vì một lí do nào đó mà một số cuốn nhật kí được công bố thì bạn đọc sẽ không bao giờ biết đến sự có mặt của nó trên diễn đàn văn học

Tính riêng tư của nhật kí được thể hiện ở việc mỗi ghi chép trong nhật

kí là những lời tâm sự riêng của cá nhân người viết với chính bản thân mình, bởi vậy chỉ có người viết mới biết được nội dung trong cuốn nhật kí viết gì nếu nó không được công bố Nhật kí ghi chép những sự kiện, suy nghĩ, cảm xúc… của người viết để làm kỉ niệm riêng Nhật kí mang tính chất giãi bày, viết trong tâm thế bí mật, viết để lưu giữ kỉ niệm cá nhân Nhân vật trung tâm luôn là bản thân người viết Qua những cuốn nhật kí, ta sẽ khám phá và hiểu được đời sống nội tâm của người viết như thế nào

Tính cá nhân riêng tư trong nhật kí còn được thể hiện ở những kí hiệu riêng Trong nhiều cuốn nhật kí tác giả sử dụng những chữ tắt, kí hiệu riêng

và nó chỉ có thể được cắt nghĩa bằng tâm thức của người cầm bút, nếu không

có sự chú giải của tác giả thì không ai có thể hiểu được Ví dụ trong nhật kí khoa học, tên các nguyên tố, các đối tượng khoa học người ghi có thể viết tắt theo kí hiệu nhằm đảm bảo sự ngắn gọn rõ ràng và với những kí hiệu riêng

này chỉ có người ghi chép hoặc trong ngành có hiểu biết mới hiểu được Những cuốn nhật kí cá nhân thông thường hay nhật kí văn học cũng tồn tại cách viết kí hiệu riêng Trong nhật kí của các tác giả ghi trong thời chiến, để đảm bảo cho bí mật riêng của đồng đội, người thân và giữ kín chuyện riêng

tư, phòng khi chiến sự ác liệt cuốn nhật kí có thể rơi vào tay giặc hoặc nhiều người khác, các kí hiệu riêng là công cụ hữu hiệu hơn cả Nói chung nhật kí mang tính chất cá nhân riêng tư Điều này làm nên nét riêng đồng thời tạo nên sức hấp dẫn của thể loại nhật kí văn học

Nhật kí còn là thể loại độc thoại, tự mình nói với mình, vì thế chúng ta luôn thấy tác giả hay nhân vật của cuốn nhật kí của ngôi thứ nhất Nếu như trong các thể loại như: phóng sự, tùy bút, bút kí… trung tâm thông tin không phải là tác giả mà là các vấn đề xã hội thì ở nhật kí văn học, người viết luôn là trung tâm So với các thể loại khác, vai trò của cái tôi trần thuật trong nhật kí văn học bao quát, xuyên suốt toàn bộ tác phẩm Tác giả không ngần ngại xuất hiện trong từng chi tiết nhỏ nhất và chính sự có mặt của cái tôi ấy đã góp phần quan trọng trong việc tạo ra niềm tin của công chúng vì họ tin rằng đang được nghe kể về sự thật mà tác giả là người đã trực tiếp chứng kiến Tuy nhiên, có những khi lời độc thoại của tác giả hay nhân vật chính là một cuộc đối thoại ngầm với người khác về con người và cuộc đời nói chung, về bản thân mình nói riêng Hình tượng tác giả trong nhật kí văn học là hình tượng mang tầm khái quát tư tưởng thẩm mỹ lớn lao

Nhật kí ghi chép sự việc, suy nghĩ, cảm xúc theo ngày tháng ở thời điểm hiện tại, có thể liên tục cũng có thể ngắt quãng tùy vào tâm trạng của người ghi Nếu như ở hồi kí là sự ghi chép thời gian đã qua, thời gian quá khứ bằng cách hồi cố, hồi tưởng lại thì nhật kí ghi chép bằng thời gian hiện tại Có thể ngắt quãng nhưng chắc chắn phải là thời gian của hiện tại, không thể ở thời ghi nhật kí mà ghi hộ cho thời điểm trước hay sau đó được Một số nhật

kí thông thường, nhật kí công tác hay nhật kí sự vụ của nhà văn hay một nhân vật lịch sử đặc biệt được công bố, phát hành đến công chúng sau khi họ mất,

như Nhật kí Đặng Thùy Trâm, Nhật kí mãi mãi tuổi hai mươi, Nhật kí Nguyễn

Ngọc Tấn… cũng có thể coi là một dạng nhật kí văn học, dù đặc trưng thể loại

và hình thức của chúng không phải là một nhật kí văn học đích thực từ trong ý

đồ dụng bút của người viết

Với thể kí - thể loại được coi là “sự can dự trực tiếp của nghệ thuật vào đời sống xã hội” đặc điểm nổi bật của nó là việc ghi chép sự việc, thì tính xác thực của việc ghi chép cũng được xem là đặc trưng quan trọng của thể loại Nhật kí cũng vậy, cho dù là nhật kí văn học hay các loại nhật kí ngoài văn học thì đều coi trọng tính chân thật, đáng tin cậy của sự kiện được ghi chép lại, vì một cuốn nhật kí trước hết chính là sự giao lưu của người viết với chính bản thân họ, bao giờ cũng chỉ ghi lại những gì đã xảy ra, những gì đã nếm trải, đã thể nghiệm qua Với các thể loại nhật kí ngoài văn học thì tính xác thực là yếu

tố quan trọng hàng đầu, ví dụ như cuốn nhật kí công tác hay nhật kí khoa học, thì yếu tố chính xác luôn đặt lên hàng đầu, hay nhật kí riêng tư thì đó chính là

sự bí mật, chỉ giao lưu với bản thân, không hướng tới một đối tượng nào khác nên những gì viết ra luôn chân thực Còn với nhật kí văn học, để có thể mang tính đại diện cho những vấn đề có ý nghĩa lớn thì bản thân việc ghi chép phải chân thực thì mới có sức hút độc giả Như “Nhật kí chiến trường” của Dương Thị Xuân Quý, một tác phẩm chân thực đến tận cùng vì chỉ viết cho riêng mình, tác giả đã ghi lại những gì chị trải qua trên đường hành quân, ghi lại những gì chị thấy và trực tiếp trải nghiệm nơi chiến trường ác liệt Chị ngã xuống khi bao dự định còn dang dở, nhưng những gì chị để lại đều gây ấn tượng mạnh mẽ đối với độc giả bởi chính sự chân thành, khát khao cháy bỏng

và sự thăng hoa trong cảm xúc

Với những đặc điểm trên,những tác phẩm nhật kí đã tạo thành một hiệu ứng xã hội sâu rộng không chỉ bởi hình thức mới lạ mà còn bởi nó thực sự là một thể văn giúp người đọc có thể đi sâu vào ngõ ngách tâm hồn tác giả để hiểu được tâm tư, tình cảm cũng như hiểu được nỗi niềm suy tư của tác giả về cuộc đời

CHƯƠNG 2: BIỂU HIỆN CỦA TÍNH CÁ NHÂN RIÊNG TƯ

TRONG NHẬT KÍ VĂN HỌC

Nhật kí là thể loại mang đậm tính cá nhân riêng tư, đó là những bộc bạch, tâm sự thầm kín của chủ thể viết ra chứ không nhằm mục đích giao lưu hay xuất bản thành sách Vì vậy, ở khu vực riêng tư đó người viết đã bộc lộ những tâm tư tình cảm, sự lắng đọng cảm xúc của tâm hồn, những sự kiện xảy

ra xung quanh mình một cách thành thực nhất, họ muốn tự mình chiêm nghiệm lại những điều vừa xảy ra hoặc được chứng kiến Bên cạnh đó, qua nhật kí người viết cũng đưa ra những ý kiến nhận xét về cuộc đời, quan điểm

cá nhân, những suy tư trăn trở về cuộc đời và con người “Với tư cách là những ghi chép cá nhân, trong nhật kí người viết có thể tự do trình bày suy nghĩ, quan điểm và thái độ trước một sự thật” [12, 215] Chính điều này đã mang đến sức hấp dẫn trường tồn của thể loại nhật kí

2.1 Tính cá nhân trong đời tư người viết

2.1.1 Những sự kiện liên quan đến cá nhân đời tư người viết

Những sự kiện liên quan đến đời tư của người viết là một yếu tố mang đậm tính riêng tư trong nhật kí của các tác giả Theo Giáo sư Trần Đình Sử

“Nhật kí là thể loại ghi chép những sự việc, suy nghĩ, cảm xúc hàng ngày của chính người viết là tiếng nói nội tâm về những sự việc riêng tư, những tâm

sự thầm kín, ý nghĩ thành thực” [14, 379] Bởi vậy, các sự kiện được ghi chép lại phải xác thực, xoay quanh cá nhân người viết Khác với các thể loại văn học khác như: truyện hay tiểu thuyết các sự kiện ít nhiều đều có tính hư cấu thì ở nhật kí hư cấu là điều tối kỵ, người viết không được tự ý thêm vào các tình tiết, sự kiện không có thật trong cuộc sống Bởi nhật kí luôn đòi hỏi sự thành thực của người viết và tính xác thực đối với các thông tin, sự kiện được

ghi chép lại Người viết phải phản ánh nguyên vẹn những gì diễn ra, nếu phá

vỡ nguyên tắc này sẽ mất đi giá trị và chuyển sang một thể loại khác

Trong những năm gần đây các loại nhật kí, hồi kí chiến tranh được xuất bản rất nhiều và không ít cuốn gây được sự chú ý của bạn đọc Trong ý thức của những người làm loại sách này có lẽ họ muốn để cho công chúng biết thêm những sự kiện và tâm tư tình cảm của những con người thuộc thế hệ một thời đã góp phần làm nên lịch sử Thông qua những câu chuyện mà tác giả kể lại, những suy nghĩ, cảm xúc của tác giả, người đọc có thể nhìn thấy ở đó

bóng dáng về một thời khắc lịch sử đã qua Nhật kí Mãi mãi tuổi hai mươi

ghi lại những năm tháng nhiệt huyết và sôi nổi của chàng thanh niên Hà thành

- Nguyễn Văn Thạc Dẫu biết đời lính là gian khổ, nhọc nhằn lại trong bom đạn chiến tranh, nơi mà ranh giới giữa sự sống và cái chết chỉ trong gang tấc Nhưng hơn hết anh ý thức được trách nhiệm của mình với vận mệnh lịch sử, vận mệnh đất nước, anh nhập ngũ 6-9-1971, cùng với 21 sinh viên của K15 Toán - Cơ và nhiều sinh viên khác khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn mới Chiến trường miền nam ngày càng căng go ác liệt, và ngày 30-1-1971 chính là ngày đánh dấu 3 tháng tuổi quân của anh lính binh nhì “Cuối tháng rồi, cuối tháng… Thời gian đi nhanh quá Mới hôm nào nhập ngũ hôm nay đã đến 3 tháng rồi” [17, 86] Mới vào quân ngũ vậy mà đã “Sắp hết năm rồi, năm 1971 cái năm đầu tiên xa cách, cái tuổi quân đầu tiên mình đã hết cái tuổi bỡ ngỡ làm quen với cuộc đời bộ đội Mặc dù vẫn chỉ là binh nhì nhưng mình đã là lính cựu” [17, 94] Sự kiện năm 1972 khi Ngyễn Văn Thạc vừa tròn 20 tuổi là dấu mốc quan trọng trong cuộc đời anh Ở cái tuổi 20 tràn đầy nhựa sống với những khao khát cống hiến cho Tổ quốc “Năm 1972, mình đã tròn 20 tuổi Thạc ư? Đấy, thằng bé con của ngày xưa lêu lổng, giờ đây đã thực sự là người lớn! Mình không muốn dành cuộc sống của mình cho 1 sở thích cá nhân Mình muốn làm theo yêu cầu của Tổ Quốc” [17, 126] Đối với

Nguyễn Văn Thạc những sự kiện quan trọng trong cuộc đời anh được đánh dấu trong nhật kí không chỉ là những ngày tháng trong quân ngũ mà còn là những sự kiện liên quan trực tiếp tới đời sống cá nhân của anh Đó là những tháng ngày anh xa người thương “Mới đó đã 4 tháng trời, 26.7, còn ở bên Như Anh, 1 giờ sáng 28.7, con tàu đưa Như Anh ra xa… Bốn tháng biết mấy yêu thương, buồn khổ và nhớ nhung” [17, 79], “Tháng 12 đấy Mới hôm nào Như Anh viết thư cho mình bằng: Tháng 8 đến rồi, tháng 8 kỳ diệu với bao điều hứa hẹn, nhưng lại là tháng của chia ly… Giờ đã 4 tháng đi qua” [16,90] Còn với cô gái Đặng Thuỳ Trâm, năm 1966 chị xung phong vào chiến trường B Sau ba tháng hành quân từ miền Bắc, tháng 3 năm 1967 chị vào đến Quảng Ngãi và được phân công phụ trách bệnh viện Đức Phổ Đến ngày 27-9-1968 chị được kết nạp Đảng “Cảm giác rõ nét nhất của ngày hôm nay là: Phải phấn đấu để sống xứng đáng với cái tên “một người cộng sản” [23, 84] Mới ngày nào vào chiến trường, vậy mà đã hai năm chị rồi chị đón sinh nhật

ở nơi đây “Ngày 26-11-68 Kỷ niệm ngày sinh hôm nay trong tiếng súng địch càn nổ rền vang bốn phía” [23, 99] Có gì đâu, đã hai năm rồi quen với lửa đạn chiến tranh, quen với cảnh vai mang ba lô đưa thương binh đi chạy càn Cũng trong năm này “Ngày 23-12-68 Kỷ niệm hai năm tròn ngày bước chân

ra đi Ba giờ chiều, cùng ngày này hai năm về trước, chiếc xe ô tô đã đưa mình rẽ sang một con đường khác Con đường gian lao vô cùng, Th Đã hiểu

nó từ lúc chưa đặt chân lên” [23, 106] Những sự kiện của ngày tháng nơi đây

đã in đấu bao kỉ niệm, đánh dấu sự trưởng thành của người con gái căng tràn nhiệt huyết tuổi hai mươi

Điều cần khẳng định lại là những trang nhật kí được các tác giả viết ra không hề có ý định làm văn, coi đó là những trang văn cho dù tác giả của nó

là nhà văn đã có những sáng tác được độc giả biết đến Như Nguyễn Ngọc Tấn, trong di sản văn chương mà ông để lại, có cuốn nhật kí viết trong khoảng

thời gian 1953 - 1955, được công bố 42 năm sau, chủ yếu là ghi lại những sự kiện trong đời sống riêng tư của ông “Ngày 1.1.54 Ngày đầu năm! Mình thêm cái tuổi hai mươi sáu 9 năm rồi, mới hôm nào cái tuổi mười bảy ngây thơ Càng đi vào đời càng thấm thía, càng tìm thêm được lẽ sống, càng ý nghĩa - Mấy năm trước lạc hậu quá, đi làm cách mạng mà sợ già mới chết chứ! Năm nay thì coi nhẹ lắm rồi” [16, 61] Những năm chống Pháp ở Nam

Bộ, ông lần lượt được đề bạt từ cán bộ chính trị tiểu đội đến chính trị viên đại đội, được kết nạp Đảng, tham gia nhiều trận đánh Trong buổi liên hoan văn nghệ trước khi vào một trận đánh lớn, ông đã gặp một học sinh Sài Gòn đệm đàn phong cầm cho ông ca Mối tình giữa người lính chiến với cô gái Sài Gòn được vun đắp qua nhiều đợt gặp sau những trận chiến đấu khóc liệt trên đất Nam Bộ và cả Cămpuchia Tết 1954, họ chính thức thành vợ chồng

“1.2.54 Đêm nay tân hôn đây, bước vào đường đời mới, của người chồng người cha Hôm nay cưới, mình vẫn mơ hồ làm như không ngờ được - Không tưởng quá.” [16, 66] Kết hôn chưa được bao lâu “Hôm 24-6 anh lại ở ngoài mặt trận - Những tiếng súng chát chúa vang bên tai - Khói bùng lên, cành cây

đổ - Những cây trung liên nhả khói hết mình 45 phút qua người ta sống với súng đạn, anh cũng sống với súng đạn… [16, 156] Và sự kiện quan trọng không kém đó là “Năm nay cũng 20-7 này, bé Tấn đang đươc 5 tháng, 4 tháng nữa chú ta sẽ chào đời chính thức.” [16, 159] Một năm với bao dấu mốc quan trọng trong cuộc đời ông, niềm vui lại càng được nhân đôi khi ngày

“Mùng 3 tết Tin vui vô cùng đã đến với anh, với vợ chồng mình rồi Em ơi! Anh đã tìm thấy Mợ, khỏe mạnh, trẻ, làm việc, hoạt động cho kháng chiến từ

1948 ở vùng tạm tìm chiếm… [16, 192] Đây là một tin vui vô cùng, hơn 10 năm nay ông đều khóc, thương nhớ Mợ, đeo đuổi một nguồn sống hy vọng ngày mai sống tốt để gặp Mợ, gặp em, giờ đây ước mơ đó cuối cùng cũng thành sự thực

Nhật kí cá nhân vốn được viết ra cho bản thân người ghi chứ không tính đến việc công chúng tiếp nhận nên người viết luôn thành thực ghi chép những gì của cá nhân mình Mọi vấn đề được đề cập trong nhật kí luôn luôn là vấn đề của bản thân người viết Nếu như trong phóng sự, bút kí, kí sự… người viết luôn chú ý đến các sự kiện có ý nghĩa nhân sinh sâu sắc, tác động

to lớn đối với đời sống xã hội, được mọi người đặc biệt quan tâm thì nhật kí chỉ tái hiện những sự việc liên quan đến cuộc sống cá nhân của người viết và bản thân họ thấy đáng nhớ Nhật kí thường ghi lại những chuyện của những

cá nhân người viết vì vậy đó thường là những chuyện riêng tư Người đọc có thể thấy được những biến cố, sự việc lớn lao cho đến những chuyện vặt vãnh đời thường trong cuộc đời người viết Dù quan trọng hay không quan trọng thì những sự kiện đó đều có ý nghĩa riêng với cá nhân họ Vì vậy không chỉ riêng Nguyễn Văn Thạc, Nguyễn Ngọc Tấn… thường ghi lại những sự việc,

sự kiện trong cuộc sống thường ngày của mình vào nhật kí Với Xuân Quý cũng vậy, trong nhật kí của mình, chị không chỉ ghi lại những suy nghĩ, tình cảm, những gì chị chứng kiến và trực tiếp trải nghiệm nơi chiến trường gian khổ mà chị còn ghi lại những thông tin, sự kiện có ý nghĩa trong cuộc đời Khi vào Nam chiến đấu, phải xa nhà, xa chồng, xa đứa con bé bỏng, vì lẽ đó không khi nào chị thôi nghĩ về họ Dường như mỗi ngày khi tỉnh giấc chị lại đếm xem Ly hôm nay bao nhiêu ngày tuổi, mình xa con đã bao lâu: “Một tháng chẵn Ly của ta xa mẹ” [11, 39], “Ly con ta tròn 17 tháng” [11, 41], “2 giờ chiều qua, 9-7, ngày Ly đầy 19 tháng”, “Hôm nay Ly vừa tròn 21 tháng rồi đây con ơi” [11, 121], “Còn mười hôm nữa là đến 9 tháng 10, ngày Ly 22 tháng” [11, 128], “Bé ơi, Bé 23 tháng rồi đấy” [11, 143], Dù có bao vất vả nhưngmỗi mốc thời gian kỉ niệm trong cuộc đời chồng, chị đều nhớ rõ “Một năm anh của ta gia nhập Đảng Từ một khu rừng Lào thuộc tỉnh Khăm Muộn, em thân yêu chúc mừng anh một tuổi Đảng Em ngồi một mình và kỉ

niệm ngày ghi nhớ này với anh” (nhật kí ngày 8-5-1968); “Hôm nay Anh vừa tròn 28 tuổi Em sẽ chúc mừng sinh nhật anh bằng một ngày làm việc thật chăm chỉ” (nhật kí ngày 3-10-1968).Và chị cũng không thể nào quên được ngày 9-8-1968, ngày đầu tiên chị chính thức làm người lính của Tiểu ban Văn nghệ “Hôm nay, ngày thứ nhất của cuộc đời mới Hôm nay Ban đã quyết định chính thức cho mẹ ở văn nghệ” một ngày có nhiều ý nghĩa trong cuộc đời chị

Có thể thấy, qua những dòng nhật kí của các tác giả, chúng ta đều nhận

ra rằng tất cả mọi thông tin sự kiện đều là những sự việc thật, những địa chỉ thật, những tâm trạng thật Đồng thời với bản chất cốt lõi là tính cá nhân riêng

tư, những thông tin, sự kiện chính là yếu tố tạo nên sự hấp dẫn đối với độc giả, làm nên giá trị riêng cho nhật kí Sở dĩ các cuốn nhật kí luôn sống mãi trong lòng người đọc là vì khi đọc những cuốn nhật kí này, người đọc luôn thấy được ở đó ngoài những khó khăn gian khổ mà họ đã trải qua ta còn thấy được ý chí và tinh thần quyết tâm giành độc lập dân tộc của những người lính, người đọc có thể hiểu thêm về từng mảnh đời của các tác giả, những câu chuyện riêng tư cá nhân của họ Khi đặt bút viết những dòng nhật kí nói trên, các tác giả của nó chắc chắn không một ai trong số họ nghĩ rằng có một ngày nào đó những nhật kí đó được in ra và đi vào đời sống Chúng ta đã được đọc

Nhật kí Nguyễn Huy Tưởng, Nhật kí Nguyễn Ngọc Tấn - Nguyễn Thi

(1953-1955), Nhật kí chiến trường…, những trang viết của những nhà văn nhà báo

đã cho chúng ta hiểu hơn về cuộc sống, con người của một thời, thời mà “Tất

cả cho tiền tuyến” Vì vậy tính cá nhân riêng tư chính là điểm thu hút độc giả đến với nhật kí

2.1.2 Những tình cảm riêng tư của người viết

Trong nhật kí, hầu hết các trang nhật kí được viết ra chỉ để dành riêng cho bản thân người viết, nó thuộc về cá nhân chủ thể, đó là những tâm tư, tình cảm, những thổ lộ mang đậm chất riêng tư Chuyện riêng tư vốn hấp dẫn bởi

chất thật của nó Trước hết là thật với mình; và qua mình mà thiết lập một mối quan hệ tin cậy với đời Trong giáo trình Lí luận văn học do Giáo sư Trần Đình Sử chủ biên, phần Tác phẩm và thể loại văn học nêu rõ: “Một tập nhật

kí có phẩm chất văn học khi thể hiện được một thế giới tâm hồn, khi qua những sự việc và tâm tình của cá nhân, tác giả giúp người đọc nhìn thấy những vấn đề xã hội trọng đại” [14, 379] Quả thực đời sống riêng tư của bất

cứ cá nhân nào cũng dễ dàng trở thành yếu tố thu hút độc giả

Tình cảm riêng tư qua những trang nhật kí của các tác giả đó là tình

cảm dành cho những người mẹ, người vợ, người em Trong Nhật kí Nguyễn

Huy Tưởng, ông lúc nào cũng thể hiện mình là một người hết mực yêu thương

vợ, luôn lo lắng, săn sóc cho vợ Ông luôn áy náy rằng đã không mang lại cho người vợ của mình một cuộc sống đầy đủ, để bà phải chịu khổ, sống trong cảnh thiếu thốn Vì vậy, ông dành nhiều trang để viết về người vợ mà ông hết mực yêu thương “Uyên, Uyên yêu quí, muôn lần yêu quí, em nên vững dạ mà tin chồng! Ta yêu em vô cùng, yêu em mãi mãi” [20, 302] Ngay cả những chuyện riêng của hai vợ chồng cũng được ông ghi vào nhật kí mà không hề e ngại “Tôi ôm lấy vợ tôi, tự do toàn quyền, chúa tể say sưa Tôi vuốt ve nàng, tay tôi say mê không cản trở Uyên hoàn toàn là của tôi, hoàn toàn trong trẻo

từ linh hồn đến xác thịt” [20, 307], “Một đêm ân ái mãnh liệt với vợ Ngượng

vì thái độ “bạc” của mình trong thời gian vợ ở Hà Nội, tàn nhẫn với các con” (nhật kí ngày 21-7-1951) Ông luôn dành cho vợ những tình cảm chân phương nhất “Tôi yêu vợ tôi đến một cái trình độ mà tôi không sao tưởng tượng được” [20, 302], “Em, một kho tàng tính tốt, em sẵn dạ hi sinh, và chỉ biết có một điều: yêu chồng và thành thực theo chồng” [20, 308], “Em Uyên!

Em Uyên! Lòng anh như lửa cháy Anh yêu em, mà anh chỉ đành nói thế, không sao hơn được! Anh quanh quẩn bên chữ yêu ” [20, 320] Tình cảm của nhà văn với vợ thật đằm thắm, nồng nàn Vì vậy, khi phải xa nhau thì nỗi

nhớ nhung luôn giăng kín tâm hồn ông “Ôi! Tôi nhớ vợ biết bao! Nhớ người lặng lẽ như cái bóng, êm đềm như bông, ngây thơ như trẻ Em Uyên! Không bao giờ ta thấy yêu em, nhớ em như chiều hôm nay! Lòng ta cuồn cuộn, chỉ mong ôm ấp lấy em mà trút hết tình yêu vào em” [20, 335] Nếu không có những dòng nhật ký này, người ta khó có thể biết rằng Nguyễn Huy Tưởng lại lãng mạn thế Cuộc sống có bao khó khăn, mệt nhọc, khiến đôi lúc ông hay cáu gắt với vợ nhưng rồi lại ân hận: “Thương yêu vợ hơn bao giờ Cái phần đóng góp lặt vặt không tên không tuổi của vợ vào gia đình thật là vĩ đại, thật không thể tính bằng tiền” [22, 417]

Còn với Nguyễn Ngọc Tấn, anh không chỉ tái hiện lại hiện thực chiến tranh mà còn ghi lại những tình cảm yêu thương của mình dành cho vợ, cho đứa con chưa sinh ra, cho ba má, cậu,… Ngoài công việc chung của một cán

bộ quân đội, ông còn là một con người sống rất tình cảm Đọc Nhật kí Nguyễn

Ngọc Tấn, chúng ta như được tận mắt chứng kiến những giây phút hạnh phúc

của đôi vợ chồng trẻ “Bóng trăng ngày càng sáng, anh và em càng say mê chan chứa Anh đang ôm em, chúng ta ôm nhau, hôn nhau, dưới bóng trăng xanh, cạnh rừng Tha La… chúng ta lại ôm nhau, cái mùi tóc đặc biệt ươn ướt, thơm thơm không bao giờ anh quên” [16, 88] Và tình yêu của lính, tình vợ chồng thắm thiết trong cảnh chiến tranh nhưng luôn bay bổng, lãng mạn: “21-12-1953: Đêm trăng sáng chiếu vào mặt anh, mặt em - chúng mình cười nhìn nhau Gương mặt mệt mỏi của em cũng cười Ôm và hôn em với tất cả trong sạch, trắng đẹp như những buổi mai quang đãng, tinh khiết của ngày xuân Anh vui sướng với mối tình nồng nhiệt chân thành ấy Trong trái tim của mình, anh luôn dành cho vợ vị trí đặc biệt nhất, đi đâu hay làm gì anh đều nhớ đến chị “Ngày nay đi đường, nhớ T, nhớ những tiếng cười hồn nhiên, tiếng nói ngây thơ, cái hôn nồng nàn, cái săn sóc trìu mến và nhứt là cái chân thật, tin tưởng tỉ mỉ, lanh lẹ, siêng năng, thông minh và tế nhị của cô con gái hiếm

có này T có nhiều ưu điểm hơn anh lắm, anh còn học ở T nhiều” [16, tr.52] Những hình ảnh ngọt ngào đằm thắm cùng cử chỉ ân cần chị dành cho anh, anh luôn giữ bên mình như nguồn động lực cổ vũ, động viên để anh vượt qua mọi khó khăn thử thách nơi chiến trường “nhớ em anh cố gắng làm nhiều”,

“nhớ tới em để mà cố gắng tích cực thêm trong công tác” Vì một tình yêu với

Tổ quốc thiêng liêng, Nguyễn Ngọc Tấn nói riêng và bao lớp thanh niên nói chung, họ sẵn sàng hy sinh hạnh phúc cá nhân của mình cho độc lập dân tộc

Dù có muôn trùng khó khăn vất vả nhưng sâu thẳm trong tim họ vẫn nồng nàn một tình yêu đôi lứa Chính tình yêu ấy là động lực mạnh mẽ để họ gắng sống, chiến đấu và thủy chung một lòng với một niềm tin mãnh liệt, mong chóng đến ngày đoạn tụ, sum vầy hạnh phúc, họ sẽ gặp lại nhau trong ngày chiến thắng

Cũng như Nguyễn Huy Tưởng và Nguyễn Ngọc Tấn, nỗi khoắc khoải, nhớ thương của Xuân Quý dành cho chồng, cho con đều được thể hiện qua các trang nhật kí chị tranh thủ viết vào lúc nghỉ hành quân giữa đường, những đêm trắng thức canh cho đồng đội ngủ Khi con gái mới 16 tháng tuổi, chị đã gửi con cho ngoại để vào chiến trường khốc liệt nhất Miền Nam hồi ấy là Quảng Đà để vừa làm báo, viết văn, và cũng để chia lửa với chồng đang chiến đấu tại đây Chị đã trải qua những ngày dữ dội nhất của cuộc chiến tranh với

tư cách là một người lính Sau những giờ hành quân nơi chiến trường thì hơn bao giờ hết, chị luôn thường trực nỗi nhớ đứa con gái bé bỏng “Nhớ Ly quá đỗi Bất cứ lúc nào nhắc tới Ly là mình lại chảy nước mắt” (nhật kí ngày 3-5-1968), chị luôn tự hỏi “Ly biết làm gì rồi? Ly có khỏe không?” rồi “ở nhà ai cắt móng tay cho con? Ai ngoáy tai cho con? Cháy lòng vì nhớ con, vì lo cho con từng bữa ăn, giấc ngủ nhưng nhật kí của Dương Thị Xuân Quý không cho người đọc cảm giác của sự uỷ mỵ, của thái độ yếm thế trước hiện thực nghiệt ngã của chiến tranh Nỗi nhớ ấy cứ trở đi trở lại trong chị, ngay cả

trong sơn sốt mê man chị cũng không ngừng gọi tên con “Mẹ ốm liền ba hôm rồi Bé ạ Nóng hâm hấp, rồi gây gấy, rồi mệt và mẹ đã khóc… Mẹ nhớ Bé, hôm nay nhìn lại lồng ngực gầy gò của mẹ, khổ quá Bé à, mẹ lấy làm lạ là sao

mẹ đã nuôi nổi Bé cũng chính từ bộ ngực ấy và chính cái miệng thơm thơm

và đôi môi đỏ của Bé lại mút mút vào bầu vú mẹ hôm nay chỉ còn là hai cái núm lép kẹp…” (nhật kí ngày 9-11-1968) Có thể nói, không một khắc nào chị nguôi nỗi nhớ con, nhiều khi đang làm nhiệm vụ chị lại “vừa đi vừa khóc

vì thương con Mẹ khóc giữa hàng quân, người đi trước không nhìn thấy mẹ khóc, người đi sau không nhìn thấy mẹ khóc…” Ngoài những dòng thương nhớ dành cho con gái, chị vẫn không quên dành cho chồng những tình cảm trân trọng, sâu sắc Đấy là tình yêu thắm thiết thủy chung, mặn nồng trong gian khổ ác liệt của chiến tranh Vì lý tưởng giải phóng dân tộc mà chồng chị

đã xung phong ra chiến trường trước chị một năm, sau đó đến chị Dù cả hai

vợ chồng công tác cùng một cơ quan - Tạp chí Văn nghệ giải phóng Trung Trung Bộ, nhưng thời gian họ ở bên nhau rất ngắn ngủi vì thường xuyên phải

đi công tác, chính bởi vậy nỗi nhớ anh lại càng đong đầy trong chị Đôi khi trên đường hành quân khi nghe đồng chí giao liên ngâm thơ của chồng chị

“phải cố gắng lắm mới không bật ra tiếng reo: bài thơ ấy của BMQ, chồng tôi đấy (nhật kí ngày 3-5-1968) Sinh nhật lần thứ 27, cũng là sinh nhật đầu tiên của chị ở chiến trường, chị ước mơ được đón sinh nhật cùng chồng “Thể là 3 ngày sinh nhật rồi em có Anh mà vẫn chẳng có Anh Bao giờ ở bên anh để anh tổ chức sinh nhật nho nhỏ cho em nhỉ?” (nhật kí ngày 19-4-1968) Đã là

vợ chồng ai cũng muốn được ở bên nhau để chia ngọt sẻ bùi, nhưng trong hoàn cảnh này đâu cho phép anh chị được bên nhau, vì vậy họ chỉ có thể gửi gắm tình cảm qua từng trang giấy Với chị, cùng được sống và cống hiến trong những giây phút lịch sử của đất nước là một điều quá đỗi thiêng liêng

cho nên nỗi nhớ chồng con lại càng là động lực giúp chị kiên cường trong cuộc chiến đấu gian khổ

Còn trong Mãi mãi tuổi hai mươi, Thạc luôn nghĩ rằng, nhật kí là cuốn

sách sẽ không bao giờ có người đọc nên tự nó đã phô bày thế giới tâm tư anh Trải dài những trang viết là nỗi nhớ nhung sâu lắng khôn nguôi của trái tim chàng trai hướng về bạn gái mình Tình yêu của Thạc dành cho Như Anh là một lời hứa vội vã trước khi lên đường nhưng cũng gieo vào lòng họ niềm tin vào một ngày mai xum họp Chính vì vậy mà dọc đường hành quân nỗi nhớ người yêu luôn cháy bỏng da diết trong Thạc, anh nhớ Như Anh bất cứ lúc nào, khi ngồi trên tàu hay là những giây phút nghỉ chân ngắn ngủi của cuộc hành quân cho đến khi rảnh rỗi trong đêm, khi không ngủ được hay khi thấy một ánh trăng đẹp Thạc cũng dành cho người yêu những nỗi nhớ chan chứa qua từng trang viết “Như Anh có thích đọc những dòng này không? T viết cho Như Anh khi đang nằm trên bờ một con sông Sông đẹp lắm Đêm rất khuya Vành trăng đỏ quạnh sắp lặn xuống chân trời” [17, 38] Anh luôn dành những giây phút sâu lắng nhất của tâm hồn để nhớ về người yêu “Bao giờ hai đứa hẹn nhau, hẹn ở đầu phố Ao ước lắm, một lần gặp bạn, một lần nữa thôi cũng được ”, “Chao ôi, là nhớ Mình tưởng tượng thấy bóng dáng yêu dấu đang nép sau thân bạch đàn ứ nhựa.” [17, 46] Tất cả những tình cảm chân thành và giản dị đó đều được Thạc gửi gắm qua nhật kí của mình Đọc những dòng nhật kí viết vội, ta cảm nhận được đó là một tình yêu trong sáng, không toan tính, vị kỉ “Luôn luôn ta mơ ước, một buổi sáng đẹp trời, nhớ màu xanh

kì dị, ta thức giấc trong hạnh phúc Một người đang đợi ta Đó là P, đó là P yêu dấu ”, “Ta khao khát một mùa hạ, cùng nắm tay P trong phòng đọc sách ” [17, 47] Tình yêu của Nguyễn Văn Thạc và Phạm Thị Như Anh đã vượt qua mọi ngăn cách về không gian, thời gian và hoàn cảnh sống Chính

tình yêu với Như Anh, Thạc có thêm năng lượng sống để viết lên những trang đời đầy sắc màu, nhiều cung bậc

Đối với Thùy Trâm, tình cảm riêng tư mà chị nói đến nhiều trong những trang nhật kí của mình, đó là tình yêu Nếu như, tình cảm mà Thạc dành cho người yêu luôn nồng nàn, cháy bỏng thì đối với Thùy lại luôn khắc khoải, đau khổ về mối tình không thành của mình Chị đã có một mối tình thời chiến sâu sắc vì kéo dài qua nhiều năm tháng, một mối tình trắc trở mang lại cho chị nhiều khổ đau Chị và anh yêu nhau Anh vào chiến trường trước chị một thời gian Họ cùng chiến đấu và phục vụ chiến đấu trên một vùng đất chiến tranh ác liệt và đầy gian khổ Không hiểu sao anh chị lại không gắn bó được với nhau Chỉ biết trái tim con gái trong trắng của chị đã bị tổn thương Trong nhật kí của mình, chị đã nhiều lần nhắc đến anh với những lời trách móc, nhiều lần nhắc đến tình yêu của mình với những lời xót xa thấm đầy nước mắt Với Thùy, “Mỗi ngày tình cảm với M càng lạt phai đi và nỗi trách móc càng lớn dần lên Mình đã và sẽ xa dần bạn ấy Anh đâu có xứng đáng với mình?” [23, 37] Chị luôn nhớ về người yêu nhưng chất chứa trong nó là

sự hờn giận, trách móc “M ơi, Th biết nói gì với M đây? Vẫn yêu thương

M Vô hạn nhưng tình thương trộn lẫn sự giận hờn trách móc ” [23, 45]; “M

Ơi, hãy đi đi, đừng gieo đau buồn lên con tim rớm máu của Th nữa Giữa chúng ta không thể nào có một hạnh phúc vĩnh viễn dù cả hai chúng ta còn sống sau cuộc chiến tranh này” [23, 57] Người con gái, vốn dĩ sinh ra đã mang một nỗi buồn, ở cái tuổi hai mươi đó, nó lại càng chông chênh, chênh vênh như thể chỉ cần nhón bước chân thì mọi thứ có thể chao đảo được rồi

Đã không ít lần chị buồn bã, thở dài, Thùy buồn vì M, Thùy trách M không hiểu mình, Thùy buồn cho tình cảm mình dành cho M, một người con gái mạnh mẽ là thế, kiên cường là thế