Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết Kiếp người- Quyển 1 Sống của nhà văn Hữu Ước

Các bài viết tìm được chỉ dừng lại ở mức độ bài báo về những vấn đề nhỏ lẻ xoay quanh cuộc đời và nghiệp báo của Hữu Ước và một công trình nghiên cứu về truyện ngắn của ông: - Việt Thanh

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2

KHOA NGỮ VĂN

**************

NGUYỄN THỊ HÀ ANH

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TIỂU

THUYẾT KIẾP NGƯỜI – QUYỂN 1:

SỐNG CỦA NHÀ VĂN HỮU ƯỚC

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Lí luận Văn học

Người hướng dẫn khoa học

TS NGUYỄN THỊ KIỀU ANH

HÀ NỘI – 2017

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Nguyễn Thị Kiều Anh, người đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện khóa luận

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn, đặc biệt là các thầy cô trong tổ Lí luận Văn học đã tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong thời gian học tập và thực hiện khóa luận này

Hà Nội, ngày 09 tháng 04 năm 2017

Sinh viên

Nguyễn Thị Hà Anh

LỜI CAM ĐOAN

Khóa luận được hoàn thành dưới sự hướng dẫn trực tiếp của TS.Nguyễn Thị Kiều Anh Tôi xin cam đoan rằng:

- Khóa luận này là kết quả nghiên cứu, tìm tòi của riêng tác giả

- Những tư liệu được trích dẫn trong khóa luận là trung thực

- Kết quả nghiên cứu này không hề trùng khít với bất kì công trình nghiên cứu nào đã công bố

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Hà Nội, ngày 09 tháng 04 năm 2017

Sinh viên

Nguyễn Thị Hà Anh

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 3

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 3

6 Phương pháp nghiên cứu 3

7 Đóng góp của khóa luận 4

8 Cấu trúc của khóa luận 4

NỘI DUNG 6

Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NHÀ VĂN HỮU ƯỚC 6

1.1 Những vấn đề chung về nhân vật văn học 6

1.1.1 Khái niệm nhân vật văn học và thế giới nhân vật 6

1.1.2 Vai trò của nhân vật văn học 8

1.1.3 Phân loại nhân vật văn học 9

1.2 Hành trình sáng tác của nhà văn Hữu Ước 12

1.2.1 Cuộc đời 12

1.2.2 Hành trình sáng tác 13

Chương 2: CÁC KIỂU NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT “KIẾP NGƯỜI” – QUYỂN 1: “SỐNG” CỦA NHÀ VĂN HỮU ƯỚC 17 2.1Bảng khảo sát nhân vật trong tiểu thuyết “Kiếp người”, quyển 1 “Sống” 17

2.2 Nhân vật người chiến sĩ công an 18

2.3 Nhân vật tội phạm 29

2.4 Nhân vật người dân thường 33

Chương 3: NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT TRONG TIỂU THUYẾT CỦA NHÀ VĂN HỮU ƯỚC 38

3.1 Nhân vật được thể hiện qua việc miêu tả ngoại hình, đặt tên 38

3.2 Nhân vật được thể hiện qua việc miêu tả hành động 41

3.3 Khắc họa nhân vật thông qua ngôn ngữ nhân vật 43

KẾT LUẬN 48

TÀI LIỆU THAM KHẢO

cần mẫn Cả đời ông luôn kiếm tìm những “điểm nóng” trong cuộc sống,

dùng máu thịt, tâm gan mình để “hạ nhiệt” rồi lại tiếp tục “hâm nóng” qua những ấn phẩm độc đáo trong tâm trí độc giả Những góc khuất, những ẩn tích được phơi bày trên từng trang sách đưa người đọc đến với sự thỏa trí của thú tò mò khi đọc những trang viết của ông Viết không ít tác phẩm trên hầu hết các mảng thơ ca, tiểu thuyết, truyện ngắn, với những nét cá tính không lẫn với bất kì một nghệ sĩ chân chính nào, ông bước từng bước chậm rãi những vững chắc trên con đường văn nghiệp và khẳng định tài năng, vị thế của mình trước làng văn Trình làng với những tác phẩm độc đáo, đặc biệt là

những truyện “ngắn nhưng dài”, ngắn về số lượng câu chữ nhưng có sức lan

tỏa, phủ sóng khắp hang sâu, ngõ hẹp của cuộc sống đương thời Ông lần theo dấu những vệt sáng để tìm đến những điểm đen, và rồi từ từ tháo gỡ bức màn giả dối của cuộc đời đã và đang che lấp những con mắt ngây dại để phối lại cái sắc mạch vốn có của nó

Là một cây bút gạo cội, với những ấn phẩm xuất sắc được khẳng định qua

các giải thưởng cao quý: Giải thưởng truyện ngắn Báo Văn nghệ (1995) với truyện ngắn Ước vọng của anh tôi; Giải thưởng truyện ngắn Tạp chí Tác

phẩm mới (1996) với truyện ngắn Đám ma hủi; Giải báo chí toàn quốc (1998)

với ký sự Một chặng đường nước Mỹ; Giải thưởng Hội nghệ sĩ Sân khấu (1999) với vở kịch Khoảnh khắc mong manh; Giải thưởng Hội nghệ sĩ Sân

khấu (2002): vở kịch Vòng vây cô đơn; Giải thưởng Hội nghệ sĩ Sân khấu

(2003): vở kịch Vòng xoáy Khẳng định tài năng và những đóng góp to lớn

2

của ông trong nền văn học Việt Nam đương đại nói chung và trong phong trào sáng tác của lực lượng công an nói riêng Mới gần đây, vào ngày 1/05/2015, ông đã cho ra mắt bộ tiểu thuyết “Kiếp người” với phần 1: “Sống” và hai phần còn lại chưa được giới thiệu và theo bật mí của nhà văn thì hai phần tiếp theo đó là “Lửa” và “Lạnh” Chính vì vậy, chúng tôi quyết định đi sâu nghiên

cứu: “Thế giới nhân vật trong tiểu thuyết “Kiếp người”- Quyển 1:”Sống” của

nhà văn Hữu Ước”

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Sau quá trình khảo sát, chúng tôi nhận thấy, hiện tại chưa có công trình nào nghiên cứu một cách khoa học về tiểu thuyết của ông nói chung và bộ tiểu thuyết “Kiếp người” – Quyển 1: “Sống” nói riêng Các bài viết tìm được chỉ dừng lại ở mức độ bài báo về những vấn đề nhỏ lẻ xoay quanh cuộc đời và nghiệp báo của Hữu Ước và một công trình nghiên cứu về truyện ngắn của ông:

- Việt Thanh (2005), Nhà văn Hữu Ước: Tôi tìm kiếm những góc khuất của

nhân vật, Nguồn: http://baobariavungtau.com.vn/van-hoa-nghe-thuat/

- Nguyễn Hồng Thái (2012), Những đời văn từ ngôi nhà báo CAND,

Nguồn:http://nguyenhongthai.com/

- Như Bình (2015), Trung tướng, nhà văn Hữu Ước - Viết như hưởng lộc

trời, Nguồn: http://vnca.cand.com.vn/Ly-luan/

- Phùng Thị Thùy Linh (2015), Thế giới nhân vật trong tập truyện ngắn

“Người đàn bà uống rượu” của nhà văn Hữu Ước

Có thể thấy, việc nghiên cứu tác phẩm của ông dưới tư cách một nhà văn cho đến hiện nay mới chỉ có một công trình nghiên cứu về truyện ngắn của Hữu Ước Vì vậy,khóa luận chúng tôi đang tiến hành nghiên cứu là công trình muốn tìm hiểu, phân tích sâu thêm về thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của nhà văn Hữu Ước

3

3 Mục đíchnghiên cứu

Tiếp cận quyển 1: “Sống” của bộ tiểu thuyết “Kiếp người” qua việc tìm hiểu thế giới nhân vật, nhằm mục đích khám phá thái độ, tình cảm và cách nhìn nhận của nhà văn đối với một kiếp người và đời sống hiện thực Đó là những con người với những số phận, cuộc đời được nhìn nhận qua lăng kính chủ quan của người nghệ sĩ, người chiến sĩ công an Qua đó phần nào hiểu và cảm được những tâm hồn vừa đằm thắm chất nghệ sĩ vừa son sắt, tận tụy với nghề – nhà văn công an

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để hoàn thành được mục đích và mục tiêu đề ra, khóa luận cần phải thực hiện các nhiệm vụ:

Trình bày các lí thuyết về thế giới nhân vật

Chỉ ra các đặc điểm nổi bật về thế giới nhân vật đa dạng và nghệ thuật xây dựng nhân vật trong quyển 1: “Sống” thuộc bộ tiểu thuyết “Kiếp người” của nhà văn Hữu Ước Đồng thời qua đó khẳng định thành công to lớn của một tài năng nghệ thuật và những đóng góp tích cực của ông đối với văn học Việt Nam hiện đại

5 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: khóa luận tập trung nghiên cứu thế giới nhân vật

trong tiểu thuyết của nhà văn Hữu Ước

Phạm vi nghiên cứu: tiểu thuyết “Kiếp người” của nhà văn Hữu Ước

được in trong quyển 1: “Sống”, Nxb Hội nhà văn 2015

6 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện mục đích nghiên cứu, chúng tôi vận dụng đồng thời các phương pháp sau:

4

- Phương pháp thống kê – phân loại: khảo sát, thống kê toàn bộ nhân vật trong tiểu thuyết của nhà văn Hữu Ước, từ đó tiến hành phân loại nhân vật theo những tiêu chí riêng

- Phương pháp phân tích – tổng hợp: tiến hành phân tích các khía cạch có liên quan đến thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của nhà văn Hữu Ước Từ

đó, tổng hợp và rút ra những kết luận cần thiết theo yêu cầu đặt ra của khóa luận

- Phương pháp loại hình: vận dụng các lí thuyết về thể loại tiểu thuyết làm cơ sở đi sâu khám phá các vấn đề liên quan đến thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của nhà văn Hữu Ước qua tiểu thuyết “Kiếp người” – Quyển

1:”Sống”

7 Đóng góp của khóa luận

Tìm hiểu thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của nhà văn Hữu Ước, chúng tôi mong muốn nghiên cứu sâu hơn về những nét đặc sắc về thế giới nhân vật

và nghệ thuật xậy dựng nhân vật trong tiểu thuyết cũng như các tác phẩm của ông Qua đó, giúp độc giả có cái nhìn toàn diện nhất về những nhà văn chiến

sĩ Hữu Ước nói riêng và nhóm các nhà văn Công an nói chung

Đánh giá những đóng góp tiêu biểu của nhà văn Hữu Ước thông qua việc tìm hiểu bộ tiểu thuyết của ông Đồng thời, khẳng định tài năng và vị trí của ông đối với phong trào sáng tác Công an nói riêng và kho văn học học Việt Nam hiện đại nói chung

8 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo, phần nội dung của khóa luận được triển khai thành 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề chung về nhân vật văn học và hành trình sáng tác của nhà văn Hữu Ước

5

Chương 2: Các kiểu nhân vật trong tiểu thuyết “Kiếp người” – Quyển 1:

“Sống” của nhà văn Hữu Ước

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tiểu thuyết của nhà văn Hữu Ước

6

NỘI DUNG Chương 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NHÂN VẬT VĂN HỌC VÀ

HÀNH TRÌNH SÁNG TÁC CỦA NHÀ VĂN HỮU ƯỚC

1.1 Những vấn đề chung về nhân vật văn học

1.1.1 Khái niệm nhân vật văn học và thế giới nhân vật

1.1.1.1 Khái niệm nhân vật văn học

Trước nay, trong giới nghiên cứu, phê bình văn học đã có rất nhiều quan điểm khác nhau về khái niệm nhân vật văn học.Trong phạm vi của khóa luận này, chúng tôi tiến hành khảo sát một số quan niệm về vấn đề này như sau:

Trong cuốn Từ điển thuật ngữ văn học (Lê Bá Hán, Trần Đình Sử, Nguyễn Khắc Phi đồng chủ biên) các tác giả viết: “Nhân vật văn học là con người cụ

thể được miêu tả trong tác phẩm văn học Nhân vật văn học có thể có tên riêng (Tấm, Cám, chị Dậu, anh Pha) cũng có thế không có tên riêng Khái niệm nhân vật văn học có khi được sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ một con người cụ thể nào cả, mà chỉ, một hiện tượng nổi bật trong tác phẩm Nhân vật văn học là một đơn vị đầy tính ước lệ, không thể đồng nhất nó với con người

có thật trong đời sống”[3;tr.235]

Giáo trình Lí luận văn học do Hà Minh Đức chủ biên định nghĩa: “Nhân

vật văn học là một hiện tượng mang tính ước lệ, đó không phải là sự sao chụp đầy đủ một chi tiết biểu hiện đầy đủ của con người mà chỉ là sự thể hiện con ngườiqua đặc điểm điển hình về tiểu sử, nghề nghiệp, tính cách…và cần chú ý thêm một điều: thực ra khái niệm nhân vật thường được quan niệm với một phạm vi rộng lớn hơn nhiều, đó không chỉ là những con người, những con người có tên và không tên, được khắc họa sâu đậm hoặc chỉ xuất hiện thoáng qua trong tác phầm, mà còn có thể là sự vật, loài vật khác ít nhiều mang bóng dáng, tính cách con người… Cũng có khi đó không phản là những con người,

7

sự vật cụ thể, mà chỉ là một hiện tượng về con người hoặc liên quan đến con người, được thể hiện nỏi bật trong tác phẩm

Nhìn một cách tổng quát, các nhà nghiên cứu, nhà lý luận văn học khi đưa

ra những quan điểm, định nghĩa cụ thể về nhân vật văn học có khá nhiều định nghĩa về nhân vật Song tựu chung lại, các nhà nghiên cứu lí luận văn học bằng cách này hay cách khác khi định nghĩa nhân vật văn học căn bản gặp nhau ở những nội hàm không thể thiếu của khái niệm này: Thứ nhất, nó phải

là đối tượng mà văn học miêu tả, thể hiện bằng phương tiện văn học Thứ hai,

đó là những con người hoặc những con vật, đồ vật, sự vât, hiện tượng mang linh hồn con người, đó là hình ảnh ẩn dụ về con người Thứ ba, đó là đối tượng mang tính ước lệ và có tính cách điệu so với đời sống hiện tượng bởi nó

đã được khúc xạ qua lăng kính chủ quan của nhà văn Nghiên cứu về tác phẩm văn chương cần phải tiếp cận nhân vật để chỉ ra cái mới trong ngòi bút nhà văn và đưa ra kết luận vể những đóng góp riêng của nhà văn đó

Những quan niệm về nhân vật văn học trên đây là những chỉ dẫn cho chúng tôi trong quá trình tìm hiểu về nhân vật nói chung và nhân vật trong tiểu thuyết của nhà văn Hữu Ước nói riêng

1.1.1.2 Khái niệm thế giới nhân vật

“Thế giới nhân vật” là một phạm trù có hàm nghĩa rất rộng Nó là tổng thể những hệ thống nhân vật được xậy dựng theo quan niệm của nhà văn và chịu

sự chi phối của tư tưởng tác giả Thế giới ấy cũng mang tính chỉnh thể trong sáng tác nghệ thuật của nhà văn, có tổ chức và sức sống riêng, phụ thuộc vào

ý thức sáng tạo của người nghệ sĩ Đó là hình ảnh phản chiếu của thế giới hiện thực được nhà văn thu lại qua điểm nhìn nghệ thuật rồi cùng với sáng tạo chủ quan của người nghệ sĩ, với ngòi bút tài hoa, thế giới đó được vẽ ra trong tác phẩm văn chương Cũng như hiện thực xoay quanh cuộc đời con người, thế giới nghệ thuật hướng về những nhân vật được nhà văn xây dựng trong đó

8

Nếu con người sinh sống trong thế giới thực thì nhân vật văn học tồn tại trong thế giới nghệ thuật của riêng nhân vật Tuy nhiên, đó không phải là thế giới tồn tại theo quy luật khách quan của tự nhiên mà nó chịu sự chi phối của ý thức chủ quan của người nghệ sĩ Từ trong thế giới nhân vật, ta xác định được những đối tượng là con người hiện thực mà tác giả dụng tâm quan sát Qua đó thấy được, thái độ của nhà văn trước con người và trước cuộc đời

Trong thế giới nhân vật, người ta có thể chia thành các kiểu nhân vật nhỏ hơn dựa vào những tiêu chí nhất định Nhiệm vụ của người tiếp nhận văn học

là phải tìm ra chìa khóa để bước qua cánh cửa và bước vào khám phá thế giới nhân vật đó Do đó, nghiên cứu thế giới nhân vật cũng khác với phân tích hình tượng nhân vật Trong lịch sử văn học, có thể nói, mỗi tác giả lớn đều xây dựng cho mình thế giới nhân vật riêng Mỗi thể lọai văn học cũng có thế giới nhân vật với quy luật riêng của nó

Do vậy, khái niệm thế giới nhân vật sẽ cung cấp những cơ sở lí luận để khám phá tính sáng tạo độc đáo và toàn vẹn của đối tượng nghiên cứu

1.1.2 Vai trò của nhân vật văn học

Thứ nhất, nhân vật văn học trong tác phẩm văn học có chức năng khái quát các loại tính cách xã hội Với chức năng này, nhân vật chứng tỏ được ưu thế

vô song của văn học trong việc phản ánh bản chất của xã hội trong một hiện tượng mang tính chất kết tinh là tính cách

Thứ hai, ngoài chức năng khái quát các loại tính cách xã hội, nhân vật văn học còn có chức năng tương tự “chức năng của một chiếc chìa khóa”, giúp nhà văn mở cánh cửa bước vào hiện thực rộng lớn, tiếp cận những đề tài, chủ

đề mới mẻ

Đề cập hai chức năng cụ thể nói trên của nhân vật cũng chính là nhấn mạnh vào khả năng tái hiện bức tranh thế giới khách quan của văn học

9

Thứ ba, nhân vật văn học có chức năng biểu hiện quan niệm nghệ thuật của nhà văn về thế giới và con người Khi xây dựng nhân vật, nhà văn có mục đích gắn liền nó với những vấn đề mà nhà văn, muốn đề cập trong tác phẩm, cần nhận ra hiện thực và quan niệm của nhà văn mà nhân vật thể hiện

Một chức năng khác của nhân vật trong tác phẩm là chức năng tạo nên mối liên kết giữa các sự kiện trong tác phẩm và cốt truyện Nhờ nhân vật mà kết cấu của nhiều tác phẩm đạt được sự thống nhất, hoàn chỉnh, chặt chẽ và nhiều tiềm năng biểu đạt của các phương diện ngôn từ được phát lộ, để rồi tự chúng trở thành những phương diện nghệ thuật độc lập có thế được nghiên cứu riêng như một đối tượng thẩm mỹ chuyên biệt Như vậy, nhân vật văn học có nhiều chức năng tương ứng với nhiều vai trò khác nhau trong tác phẩm Hiểu được đúng đắn vai trò và chức năng của nhân vật văn học giúp người viết có thêm

cơ sở nghiên cứu đề tài này

1.1.3 Phân loại nhân vật văn học

1.1.3.1 Phân loại theo quan hệ thuận – nghịch giữa nhân vật và lí tưởng

* Nhân vật chính diện (nhân vật tích cực):

Nhân vật chính diện là nhân vật đại diện cho lực lượng chính nghĩa trong

xã hội, cho cái thiện, cái tiến bộ Khi nhân vật chính diện được xây dựng với những phẩm chất hoàn hảo, có tính chất tiêu biểu cho tinh hoa của một giai cấp, một dân tộc, một thời đại, mang những mầm mống lí tưởng trong cuộc sống Đó là nhân vật Chi Út, Chiến, Việt trong tác phẩm của Nguyễn Đình Thi…

* Nhân vật phản diện (nhân vật tiêu cực):

Nhân vật phản diện là nhân vật đại diện cho lực lượng phi nghĩa, cho cái

ác, cái lạc hậu, phản động, cần bị lên án… Đó là những nhân vật như Bá Kiến

trong tác phẩm Chí Phèo của Nam Cao, Nghị Quế trong tác phấm Tắt đèn của Ngô Tất Tố, Giave trong Những người khốn khổ của V Huygo…

tâm hay tư tưởng nghệ thuật cơ bản của mình…Chẳng hạn như: trong Truyện

Kiều – Nguyễn Du, nhân vật chính là Thúy Kiều; trong Chí Phèo – Nam Cao

nhân vật chính là Chí Phèo

* Nhân vật trung tâm

Trong một tác phẩm có nhiều nhân vật chính, nhân vật chính có vài trò quan trọng hơn cả xuyên suốt toàn bộ tác phẩm được gọi là nhân vật trung tâm Ở một số tác phẩm, số lượng nhân vật trung tâm không phải chỉ có một,

do các nhân vật đó đều có vai trò tương đương nhau trong việc thể hiện những xung đột có bản của tác phẩm Tào Tháo, Lưu Bị, Quan Công, Trương Phi,

Gia Cát Lượng, Tôn Quyền đều là những nhân vật trung tâm của Tam Quốc

Diễn Nghĩa,…

* Nhân vật phụ

Trong tác phẩm văn học, hệ thống nhân vật ngoài nhân vật chính (bao hàm trong đó cả nhân vật trung tâm) còn lại là nhân vật phụ Nhân vật phụ giữ vai trò thứ yếu so với nhân vậy chính trong quá trình diễn biến của cốt truyện, trong việc thể hiện chủ đề của tác phẩm Nhân vậtphụ góp phần hỗ trợ bổ

sung cho nhân vật chính (Thầy Thơ Lại trong Chữ người tử từ của Nguyễn Tuân, Thị Nở trong Chí Phèo của Nam Cao)…

1.1.3.3 Phân loại nhân vật theo thể loại

* Nhân vật tự sự

11

Nhân vật tự sự là loại nhân vật xuất hiện trong tác phẩm truyện Đó là những con người bình thường, hàng ngày được thể hiện một cách tập trung và sống động trong tác phẩm Đây là loại nhân vật hành động, có đời sống nội tâm phong phú

* Nhân vật trữ tình

Nhân vật trữ tình là nhân vật nghiêng về cảm xúc, không có hành động, ít được chú ý miêu tả ngoại hình Mọi tác động của môi trường sống chỉ dẫn đến cảm xúc của nhân vật chứ không dẫn đến hành động

* Nhân vật kịch

Nhân vật kịch là loại nhân vật hành động, xuất hiện và thời điểm sóng gió nhất trong vòng xoáy của cuộc đời Mọi tác động của môi trường sống đều dẫn đến hành động của nhân vật

1.1.3.4 Phân loại theo hình thức cấu trúc nhân vật

* Nhân vật dẹt: là loại nhân vật không được khắc họa đầy đủ các mặt

Trong các loại nhân vật dẹt, có thể nó tới nhân vật chức năng, nhân vật loại hình (các thuật ngữ này do L.Ghinburg đề xuất)

- Nhân vật chức năng: là loại nhân vật “được giao cho nhiệm vụ” thực

hiện một chức năng nhất định trong tác phẩm và phản ánh đời sống Nhân vật chức năng chủ yếu xuất hiện trong văn học cổ đại và trung đại (nhất là cổ tích) Chẳng hạn, nhân vật Bụt trong các câu chuyện cổ tích có chức năng ban hạnh phúc, đem lại nhiều may mắn cho người lương thiện… Các nhân vật như: Thạch Sanh,Tấm, Cám…đều là nhân vật chức năng

- Nhân vật loại hình: là loại nhân vật thể hiện tâp trung các tác phẩm xã

hội, đạo đức của một lọai người nhất định của một thời Đó là nhân vât khái quát chung về “loại” của các tính cách và nhờ vậy được gọi là điển hình

Chẳng hạn như nhân vật Acpagong (Lão hà tiện của Molie) đã thể hiện tập

12

trung thói keo kiệt, Ông Guốcđanh (Trưởng giả học làm sang Molie) là hiện

thân cho thói phù phiếm, hiếu danh của các gã tư sản muốn làm quý tộc

* Nhân vật tròn: là nhân vật được khắc họa trên nhiều bình diện, đưa tới

cho độc giả những cảm tưởng “thực” về nhân vật

Nhân vật tròn thực chất là nhân vật tính cách Khi xây dựng nhân vật tính cách, điều nhà văn chú ý trước hết là cá tính làm nên một nhân cách độc lập

Cá tính đó luôn có mối liên hệ sống động với môi trường xung quanh Qua việc nhìn vàonhững mối liên hệ đó người ta nhân ra cách này nằm ở cá tính cùng cấu trúc phức tạp của nó Nhân vật tính cách thường đa diện, chứa đầy mâu thuẫn và chính những mâu thuẫn ấy làm cho tính cách không tĩnh tại mà vận động phát triển, đôi khi làm bất ngờ cả người sáng tạo ra nó

Ngoàinhững loại nhân vật được trình bày, có thể nêu lên một số khái niệm khác về nhân vật qua các trào lưu văn học khác nhau Chẳng hạn, khái niệm nhân vật bé nhỏ trong văn học hiện thực phê phán, khái niệm nhân vật con vật người trong chủ nghĩa tự nhiên, nhân vật – phi nhân vật trong các trào lưu văn học hiện đại chủ nghĩa ở phương Tây

1.2 Hành trình sáng tác của nhà văn Hữu Ước

1.2.1 Cuộc đời

Ông tên thật là Nguyễn Hữu Ước, sinh 20 tháng 5 năm 1953 tại xã Tiên Tiến, huyện Phù Cừ, tỉnh Hưng Yên Năm 1970, ông nhập ngũ, tham gia lực lượng bộ đội biên phòng Sau khi xuất ngũ, ông theo học Đại học báo chí, sau

đó trở thành phóng viên Báo Công an nhân dân và trở thành sĩ quan Công an Nhân dân Tuy nhiên vào tháng 9 năm 1985 ông bị bắt trong lệnh chỉ ghi vì

"vi phạm pháp luật" mà không có tội danh nào cụ thể Khi ấy, ông là Đại úy, Trưởng phòng Thời sự Báo Công an Nhân dân Sau 3 năm bị giam và trải qua

4 phiên tòa ông được xử trắng án.Khi quay trở lại Báo Công an nhân dân thì

13

ông bị xếp vào diện giảm biên chế, phải quay sang làm nhiều việc để kiếm tiền

Hoạn lộ của ông trở lại sau đó 8 năm Năm 1997, ông được bổ nhiệm làm

Tổng biên tập Báo An ninh thế giới và Tạp chí Văn hóa – Văn nghệ Công an Năm 2003, làm Tổng Biên tập Báo Công an Nhân dân Ông được thăng

hàm Thiếu tướng Công an nhân dân năm 2006.Ngày 29 tháng 7 năm2008, ông được Chủ tịch nước Nguyễn Minh Triết ký Quyết định số 975/QĐ–CTN phong tặng danh hiệu Anh hùng Lao động.Ngày 2 tháng 12 năm 2009, ông được bổ nhiệm chức vụ Phó Tổng cục trưởng Tổng cục Xây dựng Lực lượng Công an Nhân dân và vẫn kiêm nhiệm chức vụ Tổng Biên tập Báo Công an Nhân dân Ngày 16 tháng 7 năm 2010, được Thủ tướng Chính phủ quyết định thăng cấp bậc hàm từ Thiếu tướng lên Trung tướng Từ năm 2011, ông kiêm Tổng Biên tập Kênh Truyền hình Công an nhân dân (ANTV)

Ông hiện cũng đồng thời là Ủy viên Hội đồng Lý luận, Phê bình Văn học Nghệ thuật Trung ương, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Nhà báo Việt Nam, Hội viên Hội Nhà văn Việt Nam

Có thể thấy, chính thăng – trầm của cuộc đời là động lực thội thúc để ông

có được những thành công lớn không chỉ với với vai trò là nhà báo, mà còn với tư cách là một nhà văn Và có lẽ phần nào đó trong cuộc đời đầy sóng gió kia cũng trở thành nhân tố tác động, định hướng cho hành trình sáng tác của trên con đường văn nghiệp của ông

1.2.2 Hành trình sáng tác

Trung tướng Hữu Ước cho rằng:Văn học – nghệ thuật là một lĩnh vực

trong đời sống văn hóa, tinh thần, chính vì vậy, mọi tầng lớp trong xã hội đều hết sức quan tâm, từ lãnh đạo Đảng, nhà nước cho tới mọi người dân Trên

cương vị của một nhà văn, ông chia sẻ “Tôi không bao giờ bằng lòng với

những gì mình đã làm được Ngày mai có chết thì hôm nay tôi cũng không

cũng như việc khám phá những đỉnh núi:“Tôi cũng là người thích khám phá,

thích leo núi Song lạ ở chỗ, vừa leo xong đỉnh núi này thì tôi quên ngay đỉnh núi đã leo để sang đỉnh núi khác Đến giờ này tôi cũng không nhớ đã sáng tác được bao nhiêu tác phẩm bởi khi hoàn thành, tôi vui được 5 phút, sang đến ngày hôm sau là quên”[4].Ông cho việc sáng tác cũng đầy khó khăn và gian

nan giống như việc chinh phục một đỉnh núi cao Vì vậy, mà nhà văn đôi khi cũng giống như vận động viên leo núi đều cần có sự cẩn thận, bền bỉ, và sáng tạo để có thể chinh phục nhữngđỉnh cao

Đảm nhiệm nhiều vai trò là nhà văn, nhà báo, nhà thơ, nhà biên kịch, họa

sĩ, nhạc sĩ… có thể thấy, mỗi một công việc đem đến cho ông nhữngniềm vui

riêng Tuy nhiên, khi được hỏi:“Ông thích mình là “nhà” nào nhất?” Không

ngần ngại, ông khằng định:“Tôi thực ra là nhà văn trước khi trở thành nhà

báo, vì tôi viết văn, làm thơ, kịch từ khi đi bộ đội hồi 17 tuổi”[4] Có lẽ văn

nghiệp chính là con đường dẫn dắt ông bước đến với những niềm đam mê khác đặc biệt là báo chí Bước vào nghề văn từ rất sớm, điều đó tạo cho ông không ít vốn liếng kinh nghiệm, cũng như một cái nhìn sắc cạnh về cuộc sống Bận rộn với vị trí lãnh đạo trong lực lượng Công an, cơ quan báo chí, nhưng vẫn đều đặn cho ra đời nhiều tác phẩm trong nhiều lĩnh vực nghệ thuật… Ông khiến không ít người phải ngưỡng mộ, khâm phục Quan niệm

về nghiệp viết, ông khẳng định: “Nghệ thuật là không thể gượng ép”và“yêu

cầu đầu tiên vẫn phải là nhân văn”[4], cái tinh thần ấy xuyên xuốt trong

15

những tác phẩm của ông, qua những cuộc đời, những số phận mà ông dụng công xây dựng với mong muốn hướng con người tới những giá trị tốt đẹp trong cuộc sống Đó là hình ảnh những người lính với dáng vẻ trang trọng, hay những người phụ nữ tuy bất hạnh những vẫn ẩn chứa vẻ đẹp thầm kín…

và đặc biệt là hình ảnh những người chiến sĩ công an dũng cảm, thiện nghệ là những nhân vật quen thuộc trở đi trở lạitrong sáng tác của ông

Với những quan niệm riêng về nghệ thuật, nhà văn Hữu Ước từng bước khẳng định sức sáng tạo, cũng như những nét độc đáo trong phong cách của mình qua các sáng tác nổi bật ở nhiều loại hình và thể loại:

Về văn xuôi:tập truyện ngắn “Người đàn bà uống rượu”, "Ký sự chọn lọc" (2002),tập"Thế sự" (các tác phẩm văn, thơ, kịch, chọn lọc, 2006), “Tập truyện

ngắn chọn lọc”

Về tiểu thuyết “ Kiếp người”, …

Về thơ: “Thơ chơi”, Ngẫu hứng Thơ – Nhạc – Họa”, “Nốt trầm”,…

Về điện ảnh: "Tình thương và pháp luật" (1984), "Đêm giông" (1995),

"Chuyện tình thời Sida" (1990), "Người con gái Đất Đỏ" (1995), "Tình ca màu lá",…

Về sân khấu: "Quả báo" (1988), "Khoảnh khắc mong manh" (1989),

"Vòng đời" (2000), "Sếp rởm" (2000), "Vòng vây cô đơn" (2002), "Vòng

xoáy" (2003), "Người đàn bà uống rượu" (2004), "Tiếng chuông chùa"

(2005), "Giấc mơ quan" (2007),…

Ta có thể thấy, cái tài cái sáng tạo của ông khi tiếp xúc với những sáng tác thuộc các loại, thể khác nhau Đi từ mảnh đất này sang mảnh đất khác, ông từng bước khẳng định vị thế của mình trên văn đàn và trong lòng độc giả với những giải thưởng cao quý như: Giải thưởng truyện ngắn Báo Văn nghệ

(1995): Truyện ngắn "Ước vọng của anh tôi"; Giải thưởng truyện ngắn Tạp chí Tác phẩm mới (1996): Truyện ngắn "Đám ma hủi"; Giải báo chí toàn

công an Nhân vật tội phạm Nhân vật dân thường

Đại úy Hảo, thượng úy

Nhân, thiếu tướng Vũ

Thanh, Đại tá Hoàng

Hưng

Hắn, Chị Bích Hạnh, nhà thơ Nguyễn Đình, Đại ca Thiếp,

thằng Hà, Lão Chiểu, thằng Tưởng “đại bàng”

Nhà thơ Đào Nguyên, nhà văn Trần Vinh, cậu lái xe Phan,

người mẹ,

cụ Ban, người anh,người vợ

bà con dân tộc Vân Kiều của bản Bông Va, anh Hồ Tếnh,

Phượng, Tuyết, mẹ và chị gái Tuyết,

tổng biên tập toàn soạn báo Minh Anh Trần Lâm

phóng viên Chí, Chị Châm, thằng Mừng, lão Kiếm “cóc”,

lão Tiến “còi”, nhà báo Trần Kỉnh, lão Bùi Lưu

18

2.2 Nhân vật người chiến sĩ công an

Một trong những đề tài xuyên suốt các tác phẩm trong chặng đường sáng tác văn chương của nhà văn Hữu Ước đó chính là viết về người chiến sĩ công an nhân dân Ông đã chắp bút và cho ra hàng loạt các tác phẩm viết về

mảng đề tài này: Một con người, Trước đêm giao thừa, Thúy, Đêm Giông,

Anh ấy khổng nổ súng Khác với những nhà văn viết cùng đề tài, nếu nhà

văn Lê Tri Kỉ đem đến cho người đọc hình tượng người chiến sĩ công an với trái tim nồng hậu, ấm áp, biến những công việc khô khan, hành động cứng rắn thành thiện tâm, nhân hậu thì đến nhà văn Hữu Ước không chỉ xây dựng thành công hình tượng ấy, những trang văn của ông còn viết về những góc khuất, những tâm tư, tình cảm thầm kín trong mỗi người chiến sĩ công an Mỗi một tác phẩm là mỗi câu chuyện khác nhau về: những chiến sĩ công an dũng cảm can trường xông pha vào những nhiệm vụ gian nan; những con người đầy bản lĩnh khi phải đối mặt với những tội phạm nguy hiểm; những con người tận tụy với nghề, tận tâm với công việc Tất cả họ đều là những cán bộ chiến sĩ công an hết lòng với ngành, tận tâm tận lực đấu tranh cho sự nghiệp an sinh xã hội, sự ấm no hạnh phúc của nhân dân, sự hi sinh thầm lặng ấy có khi còn nguy hiểm đến cả tính mạng nhưng họ không hề cần báo đáp Dù không được tán tụng như những người nổi tiếng, không xa hoa như những phú thương, nhưng họ thực sự đã tỏa sáng dưới ngòi bút của Hữu Ước Lật mở từng trang giấy, đi khám phá từng ngóc ngách của những chuyên án, Hữu Ước đưa người đọc đến với một thế giới trinh thám đầy thú

vị và cuốn hút khi theo gót chân những người chiến sĩ công an

Gắn liền với ngành nghề của nhà văn cùng với dòng hồi ức không bao giờ quên ấy, tiểu thuyết “Kiếp người” của nhà văn Hữu Ướclà câu truyện thực của cuộc đời Trung tướng, Nhà văn Hữu Ước, là trăn trở của người làm văn, đã được ông ấp ủ từ khi ông biết cầm bút, khi khoác áo lính trong mặt

19

trận đầy tiếng súng, và khi trở về trong màu áo xanh của người chiến sĩ công

an trên mặt trận thời bình Qua việc khảo sát tiểu thuyết “Kiếp người” quyển

1 “Sống”, chúng tôi nhận thấy nhân vật người chiến sĩ công an chiếm dung lượng lớn trong tác phẩm này (19 nhân vật) Họ hiện lên từ đầu đến cuối tác phẩm và được nhà văn đặt vào những tình cảnh khác nhau, với những vấn

đề, những cách giải quyết khác nhau, qua đó làm nổi bật lên tính cách bản chất thật của mỗi nhân vật được nói tới Có thể một trong số họ không phải

là những nhân vật chính nắm giữ ý tưởng của tác phẩm, ngầm gửi ý đồ của tác giả, mà bản thân các nhân vật chỉ xuất hiện thoáng qua trong truyện Tuy nhiên, họ vẫn đóng vai trò là mắt xích quan trọng tạo nên chuỗi các sự việc

có liên quan với nhau, từ đó tạo nên tính chặt chẽ, logic của câu chuyện Độ tin cậy và tính chân thực của câu chuyện dưới con mắt của độc giả cũng vì thế mà được nâng cao Nhân vật người chiến sĩ công an trở thành điểm sáng trong mỗi truyện ngắn của Hữu Ước

Đọc quyển 1 “Sống” của tiểu thuyết “Kiếp người”, ta bắt gặp những nhân vật được nhà văn khắc họa tên tuổi khá rõ ràng: Trung sĩ Đức, Tô Khải, Đại đội trưởng Ba, Thằng Hoàn, Người cha, Vũ Hoàn, O Hường, Lan,

Lệ, Chính trị viên Mão, Đức Hữu, Thứ trưởng Trần Đồng, Trung tướng Trần Quân, Nhưng lại có những con người không tên, họ chỉ được gọi bằng những chức danh: anh cán bộ, quản giáo, sĩ quan trực ban, trưởng phòng, hay trực tiếp đóng vai trò là người dẫn truyện ở ngôi thứ nhất: “hắn” Có lẽ một phần do tính chất công việc thầm lặng, cần đảm bảo sự tuyệt mật; hay

do từng cuộc chiến đấu, từng vụ án, từng nơi làm việc họ phải thay đổi không những ở cái tên mà đôi khi còn xóa bỏ mọi dấu tích về lai lịch, tiểu

sử Cũng có lẽ nhà văn cố ý như vậy để tập trung sự chú ý của độc giả vào những nhân vật trung tâm của truyện, để họ dễ nhớ, dễ cảm Bởi những con

có lẽ là chính cuộc đời mình Những chuyên án, những hành động được miêu tả trong tác phẩm phải chăng đều là những trải nghiệm của nhà văn trong suốt những tháng năm hoạt động trong ngành Hữu Ước dùng ngòi bút tài hoa của mình tái hiện lại những mảng hiện thực thú vị, những bức chân dung chân thực về người chiến sĩ một phần làm sống lại những giá trị cuộc sống vốn bị lãng quên nay được khám phá, khai quật; đồng thời qua đó nhà văn cũng muốn nhắn gửi những chiêm nghiệm từ chính cuộc đời mình đến với độc giả, với cuộc đời với khát vọng được thể hiện, được cống hiến cho cuộc đời ngày một tươi sáng

Khác với những nhà văn kì cựu khác trong ngành, Hữu Ước không để nhân vật của mình hiện lên một cách cụ thể, sinh động thông qua việc miêu

tả ngoại hình, tính cách nhưng độc giả vẫn có thể cảm được cái vẻ đẹp ẩn tảng trong mỗi nhân vật Ta bắt gặp hàng loạt nhân vật là những chiến sĩ nam đảm nhận vai trò và nhiệm vụ khác nhau trong những câu chuyện khác nhau Từ chiến sĩ anh dũng bất khuất, vượt mọi gian lao trên chiến trường mặt trận, những chiến sĩ trại giam luôn gánh trên vai trách nhiệm canh giữ tội phạm, đến những chiến sĩ hình sự không quản ngại gian khó hoàn thành công vụ, những vị lãnh đạo tận tâm chỉ đạo trong từng kế hoạch tác chiến… Tất cả họ, những con người xuất hiện ở những vị trí khác nhau, nhưng lại có mối quan hệ gắn bó mật thiết tạo nên mắt xích quan trọng trong truyện

và Bông Va, miền Tây Quảng Trị bị bom B52 Mỹ chạy vào hang động đang sắp chết vì đói Trong mưa bom bão đạn, kề bên cái chết, nhưng rất quả cảm, không hề nao núng, run sợ dù rất nhiều gian nan vất vả nhưng tràn đầy hào hứng say mê.Những gian lao bắt đầu từ chuyến hành quân buổi đầu tiên:

“Chỉ với một ngày hành quân, hắn thì quặt quẹo, phải mang vác một khối lượng gần bằng trọng lượng cơ thể hắn Hắn rũ rượi, kiệt quệ như một kẻ sắp chết ” [7; tr.87], nỗi vất vả, cực nhọc đó đã càng giúp người chiến sĩ ấy

tôi luyện, rèn sức để vượt qua những trận chiến khốc liệt, những trận dội bom đẫm máu Song sự thật không thể tranh khỏi, cuộc chiến nào cũng có những đau thương, mất mát, sự hi sinh của những người lính trẻ sau trận

chiến đều để lại cho đồng đội, cho người đọc phải xót thương: “Đại đội

trưởng Ba chạy vội tới, lật từng tấm bạt để nhìn mặt sáu người linh quả cảm của anh đã hi sinh Nhìn những người lính mặt búng ra sữa, mứt khép lại

22

đang bồng bềnh trong giấc ngủ Còn chiếc bạt thứ sáu anh lật lên Đó là người lính anh chưa biết tên, đã dũng cảm vác khẩu B41 lên ngang chừng núi bắn rơi chiếc máy bay trực thăng chở hơn hai mươi tên biệt kích và anh

đã bị hai quả đạn Rốc-Két từ hai máy bay bắn trúng không còn thây xác, giờ chỉ còn lại một mảnh áo và một nhúm tóc cùng với mảnh đá vỡ vương máu anh đỏ sẫm ” [7;tr.170] Những người lính trẻ đã đặt cược cả tuổi thanh

xuân, cả tính mạng của mình để hoàn thành khát vọng mang lại hòa bình cho đất nước, hạnh phúc cho nhân dân, không chỉ “hắn” mà biết bao thanh niên trẻ tuổi khác không vì những lợi ích riêng tư, vì bảo vệ tính mạng của mình

mà lùi bước, họ luôn trong tư thế sẵn sàng, quyết tâm chiến đấu, sẵn sàng hi sinh để bảo vệ tổ quốc thân yêu

Chiến trường khốc liệt là thế nhưng dưới ngòi bút của nhà văn Hữu Ước, người chiến sĩ ấy còn hiện lên với vẻ ngây thơ, tinh nghịch của những thanh niên mười tám, đôi mươi.Từ một chiến sĩ không đủ chiều cao, cân nặng và được Ban chỉ huy cho giải ngũ, “hắn” đã trưởng thành sau những chuyến hành quân gian nan, những trận chiến khốc liệt Nhưng người chiến

sĩ mới mười bảy tuổi ấy không thể nào tránh khỏi sự ngô nghê, ham vui của tuổi mới lớn, việc rình trộm Đại đội trưởng Ba và O Hường yêu nhau là sự

vi phạm đạo đức và nội quy trên mặt trận song với sự tò mò, tinh nghịch thì hắn và Hoàn – người bạn thân nhất của hắn lại coi đó là một thú vui mang

lại cảm giác vừa thích thú vừa sợ hãi: “Đại đội trưởng Ba vừa bước ra khỏi

cổng, hắn đưa tay vào miệng huýt ba tiếng sáo Từ nhà bên, Vũ Hoàn chạy sang Hai chàng lính trẻ thì thầm vào tai nhau, khúc khích cười, rồi buộc lại dây giày và nhẹ nhàng khéo léo như mèo rình chuột, bám theo đại đội trưởng Ba” [7;tr.76] hay“Hắn và thằng Hoàn cứ bưng miệng cười, còn trống ngực cứ đập thình thịch khi chúng nhìn thấy đại đội trưởng Ba và o Hường đang như hai con trăn trắng quấn vào nhau ” [7; tr.77], với ngòi