Nông thôn trong tập truyện Kì nhân làng Ngọc của Trần Thanh Cảnh

Có thể kể đến những tác giả, tác phẩm tiêu biểu viết về đề tài nông thôn như:Lê Lựu với Thời xa vắng, Dương Hướng với Bến không chồng, Nguyễn Khắc Trường với Mảnh đất lắm người nhiều ma,

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Người hướng dẫn khoa học

TS NGUYỄN THỊ TUYẾT MINH

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc tới cô giáo, TS Nguyễn Thị Tuyết Minh - người đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình thực hiện khóa luận này Xin chân thành cảm ơn các thầy, cô giáo trong khoa Ngữ văn, đặc biệt là các thầy, cô giáo trong tổ Văn học Việt Nam đã giúp đỡ và tạo

điều kiện thuận lợi cho tôi hoàn thành khóa luận

Mặc dù đã cố gắng nhưng khóa luận này vẫn không tránh khỏi những thiếu sót Rất mong nhận được sự góp ý của các thầy, cô giáo và các bạn để khóa luận hoàn thiện hơn

Xin chân thành cảm ơn!

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan:

Bản khóa luận này là kết quả nghiên cứu của riêng tôi Kết quả này không trùng với bất cứ công trình nghiên cứu nào khác Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm!

Hà Nội, tháng 5 năm 2017 Tác giả khóa luận

Bùi Thị Khánh Dung

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4

4 Mục đích nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 5

6 Đóng góp của khóa luận 5

7 Bố cục của khóa luận 5

NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1: ĐỀ TÀI NÔNG THÔN TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI 6

1.1 Đề tài nông thôn qua các giai đoạn của văn học Việt Nam hiện đại 6

1.1.1 Đề tài nông thôn trong văn học Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX 6

1.1.2 Đề tài nông thôn trong văn học Việt Nam nửa sau thế kỉ XX 8

1.1.3 Đề tài nông thôn trong văn học Việt Nam đầu thế kỉ XXI 10

1.2 Tác giả Trần Thanh Cảnh và tập truyện Kì nhân làng Ngọc 12

1.2.1 Vài nét về tác giả Trần Thanh Cảnh 12

1.2.2 Tập truyện Kì nhân làng Ngọc 13

CHƯƠNG 2: HIỆN THỰC ĐỜI SỐNG NÔNG THÔN VÀ CON NGƯỜI 16 TRONG TẬP TRUYỆN KÌ NHÂN LÀNG NGỌC 16

2.1 Hiện thực đời sống nông thôn 16

2.1.1 Hiện thực đời sống gia đình, dòng họ 16

2.1.2 Hiện thực đời sống văn hóa 20

2.2 Con người trong tập truyện Kì nhân làng Ngọc 23

2.2.1 Con người bi kịch 23

2.2.2 Con người tha hóa 25

CHƯƠNG 3: MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN 30

ĐỀ TÀI NÔNG THÔN TRONG TẬP TRUYỆN KÌ NHÂN LÀNG NGỌC 30

3.1 Nghệ thuật kể chuyện 30

3.2 Ngôn ngữ 33

3.3 Giọng điệu 37

KẾT LUẬN 40 TÀI LIỆU THAM KHẢO

Đại thắng mùa xuân 1975 mở ra một kỉ nguyên mới cho dân tộc Đặc biệt sau năm 1986, cùng với sự phát triển và hội nhập, kinh tế Việt Nam có những bước chuyển biến mau lẹ, khu vực nông thôn đang trong quá trình tiếp biến thay đổi mạnh mẽ Quá trình công nghiệp hóa nông thôn diễn ra với tốc

độ nhanh chóng, đời sống người dân nông thôn, những giá trị văn hóa đằng sau lũy tre làng Việt Nam đã có những thay đổi đến không ngờ Mặt trái của kinh tế thị trường khiến nhiều giá trị tốt đẹp của văn hóa truyền thống đang đứng trước nguy cơ mai một Với tinh thần “nhìn thẳng vào sự thật, nói đúng

sự thật”, các nhà văn đã hướng ngòi bút vào phản ánh bức tranh đời sống và con người ở nông thôn một cách chân thực và khách quan Có thể kể đến những tác giả, tác phẩm tiêu biểu viết về đề tài nông thôn như:Lê Lựu với

Thời xa vắng, Dương Hướng với Bến không chồng, Nguyễn Khắc Trường với Mảnh đất lắm người nhiều ma, Hoàng Minh Tường với Thuỷ hoả đạo tặc,

Đào Thắng với Dòng sông mía… và Trần Thanh Cảnh với Kì nhân làng

Ngọc

Vào nghề văn khá muộn, hơn 40 tuổi Trần Thanh Cảnh mới cầm bút nhưng ông cũng để lại những dấu ấn riêng trong sáng tác của mình và gặt hái

được thành công nhất định Ngô Văn Giá cho rằng:“Trần Thanh Cảnh vào

nghề muộn nhưng chín sớm” Với tập truyện Kì nhân làng Ngọc, Trần Thanh

Cảnh đã vinh dự nhận giải thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam năm 2015 Tập

truyện khắc họa chân thực, sinh động hình ảnh nông thôn Việt Nam, tái hiện

rõ nét bức tranh hiện thực và cuộc sống con người Việt Nam thời kì đổi mới ở những mảng màu sáng, tối với nhiều số phận, tính cách khác nhau

Xuất phát từ những lí do trên, chúng tôi chọn nghiên cứu đề tài khóa

luận:“Nông thôn trong tập truyện Kì nhân làng Ngọc của Trần Thanh Cảnh”

với mong muốn góp một tiếng nói khẳng định vị trí của đề tài nông thôn trong văn xuôi Việt Nam đương đại

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Là một tác phẩm vinh dự nhận giải nhất của Hội Nhà văn Việt

Nam năm 2015, Kì nhân làng Ngọc còn nguyên tính “thời sự”, chưa có nhiều

độ lùi thời gian, nhưng tác phẩm đã nhận được sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, phê bình Có thể kể đến một số bài viết sau đây:

Trên báo Nhân dân, tác giả Nguyễn Văn Hùng trong bài Nét đặc sắc của

Kì nhân làng Ngọc khẳng định:“Tác phẩm của anh cuốn hút người đọc bởi cái bề bộn, ngổn ngang, đa diện, sống động đến từng chi tiết của cuộc sống

và con người nơi vùng Kinh Bắc; sự đa dạng, nhiều chiều của thế giới nhân vật; sự mới lạ, đa tầng của không gian và thời gian; cái độc đáo, tươi rói trong ngôn từ, giọng điệu thể hiện; cái sâu lắng, độ ngân vang trong những trầm tích, biểu tượng văn hóa, lịch sử… Tất cả được thai nghén, chắt lọc từ chính những chiêm nghiệm của một người vốn quan niệm viết như một sự giải tỏa tâm hồn, một món nợ cuộc đời cần phải trả cho quê hương; được thăng hoa, sáng tạo trong khát vọng “vượt thoát”, nỗ lực làm mới, làm khác của người nghệ sĩ với ý hướng văn chương mình lựa chọn” [4] Nguyễn Văn

Hùng còn nhấn mạnh: “Truyện ngắn của Trần Thanh Cảnh chú tâm vào cái

thường nhật, những xung đột, mâu thuẫn phức tạp, những góc khuất, bí ẩn nội tâm, những trạng huống tâm lý đa chiều với bao quan hệ nhân sinh chồng chéo, ẩn chìm cùng cái nhìn sâu vào đời tư - thế sự - nhân văn Và nó đã thật

sự giữ vai trò cốt yếu trong cảm quan nghệ thuật của nhà văn khi sáng tạo về

đề tài nông thôn” [4]

Tác giả Hoài Nam trong bài Viết về Kinh Bắc trường hợp Trần Thanh

Cảnh khẳng đinh: “Kỳ nhân làng Ngọc của Trần Thanh Cảnh không phải một

công trình nghiên cứu tâm lý xã hội học địa phương, mà nó là tác phẩm văn chương Nó không đóng khung trong sự phản ánh, mà là hư cấu, là một diễn giải Kinh Bắc theo cách của Trần Thanh Cảnh” [9]

Hồ Anh Thái trong bài Chuyện không dứt về một làng quê – đƣợc chọn

làm lời giới thiệu cho tập truyện Kì nhân làng Ngọc cho rằng: “Kỳ nhân làng

Ngọc thực ra cũng chẳng có gì kỳ lạ lắm Cuộc đời một con người như thế dễ thấy trên cả đất nước hàng chục năm chinh chiến này Vừa vào truyện, tác giả đã để cho nhân vật can tội hiếp dâm, rồi bị kỷ luật đi lao động công trường trên miền cao, rồi mãn hạn thì xung phong đi bộ đội, rồi thành người lính đánh giặc dũng cảm, rồi trở về hậu phương, chẳng biết đi đâu đành về lại cái làng quê mà mình đã tưởng chỉ nên từ bỏ Đường tình duyên thì có mấy người đàn bà, từ cô gái hồn nhiên mới lớn, từ những người bán phấn buôn hương ở Khâm Thiên, từ người đàn bà quá lứa lỡ thì làm vợ đầu tiên, đến người vợ hai là tấm gương lao động tập thể hợp tác xã, đến bà già ngẩn ngơ ở bến sông quê” [1, 5- 6] Có thể thấy, “thông qua số phận một con người, tác giả cho thấy những thời đoạn lịch sử của đất nước: sau thời kỳ cải cách ruộng đất, sang thời hòa bình kiến thiết, thời chiến tranh chống ngoại xâm, đến thời kỳ thống nhất đất nước và xây dựng lại Lịch sử hiện lên thông qua sự lồng ghép vào số phận nhân vật, lịch sử gây hứng thú hơn cho người đọc, và câu chuyện cũng vượt lên so với một chuyện tình éo le thông thường.”

[1, 6] Kì nhân làng Ngọc đƣợc Hồ Anh Thái ví nhƣ tấm “danh thiếp” của

Trần Thanh Cảnh để nhà văn tự giới thiệu mình

Sương Nguyệt Minh trong bài Buồn vui và hy vọng (Tạp chí Văn nghệ

quân đội số 837, 838) nhận xét: “Kì nhân làng Ngọc là tập truyện ngắn mới

nhất của Trần Thanh Cảnh, chỉ kể chuyện trong một làng mà đủ cả hỉ nộ ái ố, nhân tình thế thái Con mắt nhà văn nhìn đời khá lọc, tinh ranh và văn cũng

vì thế mà già giặn sắc sảo nhưng vẫn có hồn, có tình” [8]

Nhìn chung, Kì nhân làng Ngọc còn “nóng hổi tính thời sự” nên các bài

viết về nó mới chỉ dừng lại ở những bài giới thiệu, những đánh giá khái quát Đến nay, chưa có một công trình khoa học nào đi sâu nghiên cứu toàn diện về tác phẩm Đó là khoảng trống để khóa luận của chúng tôi tập trung tìm hiểu:

“Nông thôn trong tập truyện Kì nhân làng Ngọc của Trần Thanh Cảnh”

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là tập truyện Kì nhân làng Ngọc của

Trần Thanh Cảnh (gồm 14 truyện), do NXB Trẻ ấn hành năm 2015

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nghiên cứu của khóa luận là đi sâu nghiên cứu về đề tài nông

thôn trong tập truyện Kì nhân làng Ngọc của Trần Thanh Cảnh và trong một

chừng mực nhất định sẽ có sự so sánh đối chiếu với những tác phẩm cùng thời khác viết về đề tài nông thôn

4 Mục đích nghiên cứu

- Tìm hiểu về bức tranh hiện thực đời sống nông thôn và con người trong

tập truyện Kì nhân làng Ngọc của Trần Thanh Cảnh

- Tìm hiểu một số phương diện nghệ thuật thể hiện đề tài nông thôn

trong tập truyện Kì nhân làng Ngọc của Trần Thanh Cảnh

- Khẳng định những đóng góp của nhà văn trong mảng văn xuôi viết về nông thôn thời kì đổi mới

5 Phương pháp nghiên cứu

Khóa luận sử dụng các phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau:

- Phương pháp khảo sát, thống kê

- Phương pháp so sánh, đối chiếu

- Phương pháp phân tích tổng hợp

6 Đóng góp của khóa luận

Khóa luận làm rõ bức tranh đời sống nông thôn và con người trong tập

truyện Kì nhân làng Ngọc của Trần Thanh Cảnh Qua đó, khẳng định đóng

góp của nhà văn trong mảng văn xuôi viết về nông thôn thời kì đổi mới

7 Bố cục của khóa luận

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Danh mục tài liệu tham khảo, khóa luận được triển khai thành 3 chương như sau:

Chương 1: Đề tài nông thôn trong văn học Việt Nam hiện đại

Chương 2: Đời sống nông thôn và con người trong tập truyện Kì nhân

làng Ngọc của Trần Thanh Cảnh

Chương 3: Một số phương diện nghệ thuật thể hiện đề tài nông thôn

trong tập truyện Kì nhân làng Ngọc của Trần Thanh Cảnh

NỘI DUNG

CHƯƠNG 1

ĐỀ TÀI NÔNG THÔN TRONG VĂN HỌC VIỆT NAM HIỆN ĐẠI

1.1 Đề tài nông thôn qua các giai đoạn của văn học Việt Nam hiện đại

1.1.1 Đề tài nông thôn trong văn học Việt Nam nửa đầu thế kỉ XX

Trong tâm thức mỗi người dân Việt Nam - cư dân của nền văn hóa gốc nông nghiệp, hình ảnh về nông thôn và người nông dân luôn là sự ám ảnh khôn nguôi Đề tài nông thôn luôn là đề tài lớn đối với văn học Việt Nam qua nhiều giai đoạn Đầu thế kỉ XX xã hội Việt Nam có nhiều biến động Đó là một xã hội náo nhiệt xô bồ mà đồng tiền tư sản, lối sống tư sản, đạo đức tư sản đang dần chiếm vị trí quan trọng trong chốn thị thành Trong khi đó ở nông thôn bọn cường hào, quan lại địa chủ cấu kết với nhau hà hiếp dân lành Cuộc sống của dân nghèo vốn đã lam lũ, khốn khó nay lại càng điêu đứng gấp bội Hiện thực cuộc sống ngày càng phức tạp với bao vấn đề nhức nhối khiến nhà văn không thể làm ngơ Vấn đề nông thôn, cuộc sống tối tăm của người

nông dân được đặt ra trong nhiều tác phẩm nổi tiếng như: Bước đường cùng,

Đồng hào có ma, Tinh thần thể dục của Nguyễn Công Hoan; Tắt đèn, Việc làng của Ngô Tất Tố; Chí Phèo, Lão Hạc của Nam Cao; Vỡ đê, Giông tố của

Vũ Trọng Phụng…

Sáng tác của Nguyễn Công Hoan đả kích sâu cay xã hội cũ với hình ảnh bọn cường hào, địa chủ, quan lại, mà điển hình là nhân vật Nghị Lại trong tiểu

thuyết Bước đường cùng Bên cạnh đó, các truyện ngắn trào phúng: Đồng hào

có ma, Tinh thần thể dục, Chiếc quan tài hướng thẳng vào sự phê phán quan

lại, địa chủ, tư sản và những xấu xa của xã hội thuộc địa, nửa phong kiến, sự phơi bày số phận đen tối của những người dân nghèo khổ trong xã hội

Ngô Tất Tố vốn là một nhà nho, xuất thân trong một gia đình nghèo ở nông thôn, sống gắn bó máu thịt với những người nông dân Các tệ nạn xã hội, cũng như các tập tục, tập quán lạc hậu chốn thôn quê được Ngô Tất Tố

phanh phui, lên án từ quan điểm dân chủ tiến bộ qua hai thiên phóng sự Việc

làng và Tập án cái đình nổi tiếng Đặc biệt tiểu thuyết Tắt đèn được ví như là

một bản tố khổ sâu sắc, một bản cáo trạng đanh thép về chính sách sưu thuế, nạn cường hào xôi thịt, nạn hà hiếp, cướp bóc của chế độ thực dân phong kiến làm điêu đứng bao người nông dân nghèo khổ Đồng thời, tác phẩm đã làm thức tỉnh những người có lương tri mong muốn nhanh chóng huỷ bỏ chế

độ thuế thân - một thứ thuế vô nhân đạo thời trung cổ đánh vào đầu người đang sống và cả người đã chết

Một nhà văn được coi là đại biểu xuất sắc của chủ nghĩa hiện thực phê phán viết về mảng đề tài nông thôn trong giai đoạn này là Nam Cao Với quan

điểm "khơi những nguồn chưa ai khơi và sáng tạo những gì chưa có", Nam

Cao đã để lại sự ám ảnh trong lòng người đọc về bức tranh làng quê nông thôn Việt Nam một cách chân thưc, để lại ấn tượng khó quên về số phận của

người nông dân qua các tác phẩm như:Dì Hảo, Lão Hạc, Nghèo, Một bữa no,

Một đám cưới, Trẻ con không được ăn thịt chó Lão Hạc trong truyện ngắn Lão Hạc bị dồn tới cùng đường đã chọn cái chết, dù thê thảm nhưng đó là

cách duy nhất để bảo toàn nhân cách trong sạch của mình Cái chết của lão thật dữ dội, phản ánh sự ngột ngạt, tăm tối của xã hội Việt Nam đương thời Qua cái chết của lão Hạc, người đọc nhận thấy, người nông dân nếu không chấp nhận sự tha hoá thì chỉ còn con đường chết Lão Hạc đã chọn cho mình cái chết để quyết giữ bản chất lương thiện của mình Không chỉ dừng lại ở việc miêu tả sự bần cùng hoá của người nông dân, Nam Cao còn khái quát quá trình tha hoá, lưu manh của một bộ phận nông dân qua truyện ngắn xuất

sắc Chí Phèo Từ một anh nông dân hiền lành, lương thiện, có ý thức về nhân

cách, Chí Phèo bị Bá Kiến đẩy đi ở tù, rồi bị nhà tù thực dân biến thành kẻ lưu manh, cướp giật, đâm thuê chém mướn Cuộc đời hắn ngày càng chìm dần trong vòng tội lỗi đến khi nhận ra mình thì không còn ai chấp nhận hắn là người nữa Chí Phèo buộc phải lựa chọn cái chết để tự giải thoát

Có thể thấy, bằng khả năng quan sát tinh tường, các cây bút văn xuôi viết về đề tài nông thôn nửa đầu thế kỉ XX như đã truyền được cả “không

khí” của đời sống nông thôn, phản ánh chân thực nhiều khía cạnh cuộc sống

của con người đương thời trong xã hội vào tác phẩm

1.1.2 Đề tài nông thôn trong văn học Việt Nam nửa sau thế kỉ XX

Cách mạng tháng Tám thành công, lịch sử dân tộc Việt Nam bước sang một trang mới Sức sống của cuộc cách mạng như một cơn gió lớn thổi sáng mát trên gương mặt đất nước, trên gương mặt con người để làm bừng dậy một sinh khí mới mẻ, vui tươi Đời sống nông thôn đã có những thay đổi lớn lao

Cuộc cách mạng ấy đã “giải phóng dân tộc đồng thời giải phóng cho văn học

thoát khỏi những trói buộc của quan niệm nghệ thuật cũ”[5, 10] Sự phản ánh

đời sống, con người nông thôn trong văn học thời kì này được thể hiện trên

nhiều thể loại với những tác phẩm tiêu biểu như: Làng (Kim Lân), Con trâu

(Nguyễn Văn Bổng), Vợ chồng A Phủ ( Tô Hoài), Vỡ đất (Hoàng Văn Bổn)…

Hình ảnh người nông dân hiện lên trong các tác phẩm thời kì này là những người cần cù, vượt khó, vượt khổ, tuy họ kém về văn hóa, ngây thơ, khờ khạo nhưng rất nhạy cảm với cách mạng, với kháng chiến, hăng hái tham gia cách mạng, tuyệt đối tin tưởng vào cách mạng

Năm 1954 thắng lợi của chiến dịch Điên Biên Phủ làm chấn động địa cầu, đánh dấu sự thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Pháp gian khổ, ác liệt Miền Bắc hoàn toàn giải phóng và đi vào xây dựng chủ nghĩa xã hội Từ đồng bằng đến miền núi, từ núi rừng đến hải đảo xa xôi, đất nước bừng lên một sức sống mới với sắc màu lung linh của hình sông thế núi, rực rỡ về văn hóa, ấm

áp về tình người Sau năm 1954 thời kì cải cách ruộng đất, nông thôn đi vào các tác phẩm văn học ở một diện mạo mới với các tác phẩm tiêu biểu như: tập

truyện Nông dân với địa chủ (Nguyễn Công Hoan), tiểu thuyết Bếp đỏ lửa

(Nguyễn Văn Bổng) hay tập truyện ngắn Ông lão hàng xóm (Kim Lân)…

Cùng với các tác phẩm viết về nông thôn trong cải cách ruộng đất, ở phong trào hợp tác hóa nông nghiệp, văn học về đề tài nông thôn tập trung vào việc miêu tả sự lựa chọn giữa hai con đường: ra hay vào hợp tác trong thời kì đầu của hợp tác hóa nông nghiệp, rồi tiến đến là chủ đề con người mới trong thời

kì cải tiến quản lí hợp tác xã và xây dựng nền sản xuất lớn xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc Đó còn là những tác phẩm mang âm hưởng sử thi, có những phát hiện mới về số phận cá nhân và khát vọng sống và khát vọng hạnh phúc của

người nông dân khi viết về nông thôn trong chiến tranh chống Mỹ như: Cái

sân gạch, Vụ lúa chiêm (Đào Vũ); Cái hom giỏ, Vợ chồng ông lão chăn vịt

(Vũ Thị Thường); Mùa lạc (Nguyễn Khải); Cửa sông (Nguyễn Minh Châu)…

Bên cạnh đó, những tác phẩm văn xuôi viết về nông thôn trong văn học giải phóng miền Nam thời kì kháng chiến chống Mỹ chủ yếu phản ánh sự thức tỉnh tinh thần yêu nước, chủ nghĩa anh hùng cách mạng của quần chúng như:

Những đứa con trong gia đình (Nguyễn Thi); Rừng U Minh (Trần Hiếu

Minh); Hòn Đất (Anh Đức); Gia đình má Bẩy, Mẫn và tôi (Phan Tứ)…

Đại thắng mùa xuân 1975 đã mở ra một kỉ nguyên mới của dân tộc - đất nước độc lập đi lên xây dựng xã hội chủ nghĩa Nhưng cuộc sống hòa bình đặt con người với những thử thách mới Những mất mát sau chiến tranh, nền kinh

tế đất nước lâm vào tình trạng tự cung tự cấp, chế độ quản lí quan liêu bao cấp… Đất nước hết chiến tranh nhưng tiếng súng vẫn tiếp tục nổ ở biên giới phía Bắc, phía Tây Nam Thêm vào đó, hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa rơi vào khủng hoảng và sụp đổ Đất nước đứng trước muôn vàn khó khăn thử thách và một lần nữa người nông dân lại đứng trước những thử thách mới

Cũng vì thế, những tác phẩm văn học viết về nông thôn thời kì này có những dấu hiệu chuyển mình Một số nhà văn hướng ngòi bút vào phản ánh hiện thực khổ cực của người nông dân do cách làm ăn cũ, đồng thời phê phán cung

cách làm ăn và quản lí nông thôn kiểu cũ như: Nhìn dưới mặt trời (Nguyễn Kiên), Bí thư cấp huyện (Đào Vũ), Cù lao Tràm (Nguyễn Mạnh Tuấn)

Trong khi đó, một số nhà văn khác lại hướng ngòi bút của mình vào cuộc

sống đương thời với những vấn đề tồn tại của xã hội như: Mùa lá rụng trong

vườn (Ma Văn Kháng); Gặp gỡ cuối năm, Thời gian của người (Nguyễn

Khải); Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Bến quê (Nguyễn Minh

Châu) Văn học Việt Nam giai đoạn khoảng mười năm sau chiến tranh viết

về nông thôn đã có ít nhiều thay đổi diện mạo, chuẩn mực để thích ứng với đặc điểm thời đại Tuy nhiên, nhiều tác phẩm vẫn thiên về phản ánh vấn đề nóng bỏng của xã hội mà chưa quan tâm thực sự đến số phận riêng tư của người nông dân Văn học viết về đề tài nông thôn chỉ thực sự thay đổi bắt đầu

từ sau năm 1986

1.1.3 Đề tài nông thôn trong văn học Việt Nam đầu thế kỉ XXI

Sau năm 1986, đời sống xã hội Việt Nam có nhiều thay đổi Bước vào thời kì đổi mới, cuộc sống đô thị đã phần nào được lưu tâm trong văn học nhưng vấn đề nông thôn và số phận những người nông dân vẫn được văn học đặc biệt coi trọng Đề tài nông thôn trong văn học giai đoạn này tiếp tục là một vùng đề tài nóng bên cạnh đề tài lịch sử, chiến tranh hay đề tài thành thị Hầu hết, những tác phẩm viết về nông thôn luôn gây được sự chú ý của đông đảo dư luận và để lại dấu ấn đối với bạn đọc

Thời kì đất nước mở cửa, giao lưu văn hóa đa chiều, đề tài nông thôn được mở rộng ở nhiều nội dung phản ánh mà bình diện trung tâm là khám phá

số phận con người cá nhân trên nhiều góc độ, xoay quanh các mối quan hệ: con người cá nhân với gia đình, dòng họ, làng xóm… thậm chí với chính bản

thân mình Nhân vật và các kiểu nhân vật không còn được bao bọc bởi một bầu không khí vô trùng nữa mà được nhà văn cảm nhận, khám phá trong mối quan hệ nhiều chiều, phức tạp Mỗi con người luôn được đan cài giữa phần con và phần người, giữa phần thiện và phần ác Bên cạnh đó, hiện thực nông thôn thời mở cửa cũng là vấn đề được các nhà văn đặc biệt chú ý ở các khía cạnh: nhiệt tình cổ vũ sự đổi mới ở nông thôn, vạch trần những hậu quả mà người nông dân phải gánh chịu trong quá trình công nghiệp hóa nông thôn, phê phán ý thức văn hóa phong kiến còn tồn tại nghiêm trọng ở nông thôn, sự lạc hậu của người nông dân, sự thiếu ý thức dân chủ ở nông thôn, việc lạm dụng quyền hành của cán bộ nông thôn, sự cạnh tranh vai vế của các dòng họ

trong các làng xã Tiêu biểu phải kể đến các tác phẩm: Mảnh đất lắm người

nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường), Bến không chồng (Dương Hướng), Phiên

chợ Giát, Khách ở quê ra (Nguyễn Minh Châu), Thời xa vắng (Lê Lựu),

Cuốn gia phả để lại (Đoàn Lê), Ác mộng (Ngô Ngọc Bội), Bước qua lời nguyền (Tạ Duy Anh)… Chưa bao giờ văn xuôi viết về đề tài nông thôn lại

gặt hái được nhiều thành công như vậy Văn xuôi giai đoạn này đã có sự

chuyển đổi về chất liệu, hướng tới tiếp cận đời sống với tinh thần “nhìn thẳng

vào sự thật” không né tránh sự thật Dưới ngòi bút các nhà văn, các nhân vật

trong văn xuôi đã vật lộn, giằng xé, đấu tranh quyết liệt với cái ác, cái xấu, cái thấp hèn…

Đầu thế kỉ XXI số lượng tác phẩm viết về đề tài nông thôn có sự chững lại Một số đề tài khác của đời sống xã hội như: đề tài đô thị, đề tài chiến tranh hoặc tìm về đề tài lịch sử đã thu hút được sự chú ý của nhiều nhà văn

Dù vậy, vẫn có một số tác phẩm viết về đề tài nông thôn gây được sự chú ý

của bạn đọc như: Giã biệt bóng tối (Tạ Duy Anh), Cánh đồng bất tận

(Nguyễn Ngọc Tư), Dưới chín tầng trời (Dương Hướng), Ma làng (Trịnh

Thanh Phong)…

Như vậy, có thể thấy đề tài nông thôn trong văn học Việt Nam hiện đại

là mảng đề tài văn học có sức hút lớn và đạt được nhiều thành tựu vượt trội

Nó góp phần không nhỏ vào tiến trình phát triển của nền văn học Việt Nam

1.2 Tác giả Trần Thanh Cảnh và tập truyện Kì nhân làng Ngọc

1.2.1 Vài nét về tác giả Trần Thanh Cảnh

Trần Thanh Cảnh sinh năm 1954, là người con xứ Kinh Bắc - một mảnh đất giàu truyền thống văn hóa và là cái nôi quan họ của xứ Kinh Kỳ Trước đây, ông đã từng tốt nghiệp trường Đại học dược Hà Nội và cầm súng chiến đấu ở vùng biên giới phía Bắc Ông bước vào nghề văn khá muộn, hơn 40 tuổi mới bắt đầu cầm bút nhưng đã để lại dấu ấn riêng trong sáng tác của

mình và gặt hái được thành công Ngô Văn Giá cho rằng:“Trần Thanh Cảnh

vào nghề muộn nhưng chín sớm”

Năm 2015, tập truyện Kì nhân làng Ngọc của Trần Thanh Cảnh vinh dự

nhận giải nhất của Hội Nhà văn Việt Nam Với tập truyện này, Trần Thanh

Cảnh đã khẳng định được vị thế của mình trong làng văn Việt Nam Kì nhân

làng Ngọc đã khắc họa cuộc đời của những con người làng Ngọc, tái hiện

phần nào hiện thực nông thôn Việt Nam một cách chân thực, rõ nét, qua các giai đoạn lịch sử của đất nước: Thời chiến tranh chống ngoại xâm, thời cải cách ruộng đất và sau đó là chiến thắng, thống nhất đất nước, xây dựng kiến thiết đất nước

Bên cạnh công việc chính là một doanh nhân hoạt động trong lĩnh vực y dược, Trần Thanh Cảnh còn dành tình yêu cho lĩnh vực văn chương Những

tác phẩm như Kỳ nhân làng Ngọc, Mỹ nhân làng Ngọc, Đại gia đều ít nhiều là

những câu chuyện có thật từ chính quê hương Trần Thanh Cảnh Nhân vật chính trong các tác phẩm được tác giả Trần Thanh Cảnh miêu tả rất đa dạng:

Từ một kẻ tứ cố vô thân không danh phận cho đến những ông tiến sĩ đầu bạc, quyền cao vọng trọng… Dù là ai thì số phận họ là những người chịu ảnh

hưởng to lớn bởi thời cuộc, nhất là thời kỳ sau đổi mới Văn chương thời kỳ đổi mới luôn chạy theo điều bất thường để thể hiện, còn Trần Thanh Cảnh lại

đi ngược với dòng chảy ấy Ông tìm về cái đạo giữa dòng đời bất biến từ đó toát lên được cái nhân văn trong câu chữ Nhà văn Sương Nguyệt Minh trong

buổi tọa đàm giới thiệu cuốn sách Kì nhân làng Ngọc nhận xét: “Trần Thanh

Cảnh là một nhà văn mạnh về đời sống Anh đã thu nạp hết hiện thực, đến một thời điểm thích hợp cho nó vỡ òa trong con chữ Truyện ngắn của Trần Thanh Cảnh mang tầm vóc của một tiểu thuyết Hiện thực được dồn nén đến

cô đọng, đến cực điểm Các nhân vật trong tác phẩm vừa có chất người vừa

có gì đó quái quái Cái kết của một truyện ngắn khiến người ta xót xa nhưng rất nhân văn”

1.2.2 Tập truyện Kì nhân làng Ngọc

Kỳ nhân làng Ngọc thể hiện lòng trăn trở cũng như tình yêu đối với quê

hương của một người con Kinh Bắc Tập truyện gồm 14 truyện ngắn khắc họa

số phận của những con người ở làng Ngọc - một ngôi làng nằm cạnh núi Thiên Thai ở vùng Kinh Bắc ven sông Đuống Đây cũng chính là quê hương của Trần Thanh Cảnh Từ hàng nghìn năm nay, ngôi làng này đã sinh ra nhiều danh nhân lưu tên trong sử sách và ở thời hiện đại, trong những biến động của thế cuộc, làng Ngọc lại sinh ra biết bao số phận kỳ lạ

Trong Kì nhân làng Ngọc, Trần Thanh Cảnh tỏ ra là một người rất am

hiểu mảnh đất chôn nhau cắt rốn của mình Những hình ảnh lễ hội, phong tục, nếp sống, quan niệm của người dân nơi đây đều được tái hiện sống động trên trang giấy Nhà văn thể hiện tình yêu sâu sắc của mình đối với mảnh đất quê hương

Kỳ nhân làng Ngọc vừa mới mẻ vừa gần gũi, quen thuộc Mới mẻ không

chỉ bởi nội dung viết về những vấn đề nóng hổi, sex mà còn mới mẻ ở lối viết

của nhà văn Đọc Kỳ nhân làng Ngọc, độc giả không hình dung nhiều đến một

Kinh Bắc thâm trầm cổ kính, một Kinh Bắc của những câu hát quan họ quyến luyến, níu giữ hồn người, một Kinh Bắc của những hội hè đình đám miên

man suốt mấy tháng xuân như trong tập thơ Về Kinh Bắc của Hoàng Cầm

Mười bốn truyện ngắn miêu tả chân thực nét đẹp văn hóa tín ngưỡng phồn

thực ở làng quê Việt Nam Ngay truyện đầu tiên của tập là Hội làng, Trần

Thanh Cảnh đã đưa người đọc vào một không gian lễ hội còn bảo lưu rất đậm

những thực hành của tín ngưỡng phồn thực:“Làng Ngọc, quê Hằng, thờ Bà

Cái và vật thiêng sinh thực khí của bà, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, nhân khang vật thịnh, con đàn cháu đống… Làng có lệ, đêm hội làng làm lễ trút xiêm y cho bà, mở khán lấy sinh thực khí, hai trai chưa vợ cầm chắc trong tay, theo nhịp hô của cụ từ: Tình xòe tình phập, tình xòe tình phập Mỗi lần phập lại đưa sinh thực khí vào nường Cứ thế ba lần, sau đó, tắt đèn đuốc “tháo khoán” [1, 12] Truyện ngắn được lấy tên chung cho cả tập Kỳ nhân làng Ngọc có đoạn mô tả:“Dân làng Ngọc từ xưa đến nay, già trẻ nam

nữ thường hay ra tắm trần ngoài đầm Trên cầu ao, các cô thôn nữ hồn nhiên cởi trần dội nước ào ào và kỳ cọ bộ ngực trinh nữ rắn chắc hồng hào Ở bên cầu ao chỗ khác, mấy ông già làng thì lại điềm nhiên khỏa thân tắm gội, chim

cò để thỗn thện cứ như cuộc đời này chả còn gì quan tâm” [1, 281]

Không chỉ mang đậm tín ngưỡng phồn thực, đọc Kì nhân làng Ngọc độc

giả còn bắt gặp những dư ảnh hay tiếng đồng vọng của những vấn đề đang

diễn ra trong đời sống xã hội ngày hôm nay Truyện Ngay trong đêm, Giỗ hậu phản ánh tệ nạn cờ bạc Truyện Có trời là thói nhận hối lộ nơi công đường,

truyện Sếp tổng là cung cách làm ăn dối trá cốt để móc tiền của các doanh

nghiệp nhà nước, truyện Ngôi biệt thự bỏ hoang là đủ thứ trò vè đầy nhếch nhác ám muội của ngành giáo dục, Giấc mơ phản ánh hiện tượng sinh viên

thất nghiệp sau khi ra trường… Đúng như những gì nhà văn Sương Nguyệt

Minh đã từng viết:“Kì nhân làng Ngọc là tập truyện ngắn mới nhất của Trần

Thanh Cảnh, chỉ kể chuyện trong một làng mà đủ cả hỉ nộ ái ố, nhân tình thế thái Con mắt nhà văn nhìn đời khá lọc, tinh ranh và văn cũng vì thế mà già dặn sắc sảo nhưng vẫn có hồn, có tình” [8] Kì nhân làng Ngọc xứng đáng là

“tấm danh thiếp” đƣợc nhà văn Trần Thanh Cảnh dùng để tự giới thiệu mình

CHƯƠNG 2

HIỆN THỰC ĐỜI SỐNG NÔNG THÔN VÀ CON NGƯỜI

TRONG TẬP TRUYỆN KÌ NHÂN LÀNG NGỌC

2.1 Hiện thực đời sống nông thôn

2.1.1 Hiện thực đời sống gia đình, dòng họ

Ở nông thôn Việt Nam, mối quan hệ gia đình, họ tộc bao giờ cũng thống

chế chi phối các mối quan hệ khác Gia đình được ví như tế bào của xã hội, gắn kết các thành viên dưới một mái nhà Tìm về mái nhà như tìm về mái ấm bình yên trong tâm hồn con người Tình cảm gia đình từ xưa đến nay luôn là thứ tình cảm thiêng liêng, cao quý đối với mỗi người dân Việt Nam, đặc biệt

là những người dân ở thôn quê Và dòng họ, họ tộc ở làng quê Việt Nam cũng vậy Người dân ở thôn quê bao giờ cũng coi trọng tình làng nghĩa xóm cũng như những vị trí ngôi thứ trong làng, trong dòng họ, bởi vậy vấn đề họ tộc rất được coi trọng

Viết về hiện thực đời sống gia đình và dòng họ ở nông thôn đã được

nhiều nhà văn đương đại quan tâm Truyện ngắn Bước qua lời nguyền của Tạ

Duy Anh là câu chuyện về dòng họ ở một vùng quê, từ đó đặt ra nhiều vấn đề thế sự khiến chúng ta phải suy nghĩ Mối tình trong sáng giữa Quý Anh, con địa chủ Hứa vốn có nợ máu với gia đình nhân vật “tôi” dai dẳng từ bốn đời

“Tôi” - người được giao trách nhiệm nặng nề phải trả thù cho dòng họ, sẽ rơi vào bi kịch, vào sự hận thù truyền kiếp nếu không dám bước qua thù hận, bước qua rào cản lời nguyền để phá bỏ những vòng trầm luân trên cõi nhân

thế Truyện Nỗi đau dòng họ của Sương Nguyệt Minh cũng đề cập đến chủ đề

này Câu chuyện kể về mối hận thù truyền kiếp (dựa trên câu chuyện có thật) giữa hai dòng họ trong một ngôi làng chỉ vì bộ xương vô chủ Không hiểu sao một bộ xương vô chủ lại được táng vào mộ tổ dòng họ Nguyễn Sự nghi ngờ

dòng họ Ninh làm việc này đã dẫn đến họ Nguyễn và họ Ninh rơi vào cuộc chiến tương tàn suốt mấy thế hệ Sự đố kỵ, kình địch giữa các dòng họ đã gây

ra những tấn bi kịch thảm khốc: những cuộc đụng độ xảy ra hàng ngày, những

vụ kiện tụng dai dẳng, những cuộc trả thù đẫm máu gây oan nghiệt cho bao kiếp người Từ đời này qua đời khác, những mối tình trai gái bị cấm đoán, những đứa con sinh ra không được thừa nhận, bị tẩy chay, phải chịu nỗi bất hạnh không cha không mẹ Trong làng quê tưởng như êm đềm của vùng đồng bằng Bắc Bộ, bóng đêm đã phủ lên số phận của bao người nông dân

Trong tiểu thuyết, bức tranh về hiện thực gia đình, dòng họ còn được thể

hiện nhức nhối hơn qua những tác phẩm nổi tiếng như Mảnh đất lắm người

nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường, Bến không chồng của Dương Hướng, Lão Khổ của Tạ Duy Anh, Cuốn gia phả để lại của Đoàn Lê… Ở mỗi tác

phẩm, bức tranh hiện thực gia đình, dòng họ được hiện lên chân thực, rõ nét như đang diễn ra trước mắt người đọc về một xã hội nông thôn đang có những chuyển biến phức tạp

Đến với tập truyện Kì nhân làng Ngọc của Trần Thanh Cảnh, bạn đọc lại

được tiếp cận với bức tranh hiện thực gia đình, dòng họ ở nông thôn Việt Nam Một bức tranh về làng quê mà những giá trị đạo đức, tình cảm tốt đẹp của con người ngày càng bị mai một bởi mặt trái của xu thế toàn cầu hóa Đó còn là một làng quê mang nặng lễ giáo phong kiến với những hủ tục, quan niệm lạc hậu đang dần “bóp nghẹt” cuộc sống của con người Tất cả đều được nhà văn Trần Thanh Cảnh miêu tả một cách chân thực, sinh động

Ngay trong đêm là câu chuyện về cuộc sống gia đình của nhân vật Số Vì

quan niệm “trọng nam khinh nữ”, Số phải có trách nhiệm cao cả với gia đình,

dòng họ là phải sinh con trai nối dõi tông đường Nhưng cuộc đời thật trớ trêu

khi mà vợ chồng Số chỉ sinh được hai “vịt giời”, “những buổi giỗ chạp về

làng, bị bố mẹ họ hàng nói ra nói vào về chuyện không có thằng con trai nối

dõi tông đường Những hôm đi họp đồng môn, đồng ngũ, rượu chán, hết chuyện, mấy thằng bạn đểu lại lôi chuyện không có con trai thừa tự ra trêu chọc”[1, 90] Để rồi Số đã bỏ mặc người vợ xinh đẹp cùng hai cô con gái giỏi

giang để đi cặp bồ, lấy vợ hai và sinh ra hai cậu con “quý tử” Nhưng đây cũng chính là nguồn cơn bi kịch của đời Số, bởi hai thằng con thì “một thằng

ăn chơi nức tiếng từ nứt mắt rồi sinh ra nghiện ngập, giờ suốt ngày lang thang vật vạ như thằng chết rồi Một thằng thì đua xe, cờ bạc đề đóm thành thần” [1, 96] Cuộc đời Số càng bất hạnh kể từ khi Vân Anh, người vợ trước

bỏ lên thành phố với hai con gái làm giảng viên đại học, còn anh phải ở quê với vợ sau cùng hai đứa con trai hư hỏng

Nhân vật Vi trong Ngôi biệt thự bỏ hoang cũng có hoàn cảnh giống như

Số Cũng vì trách nhiệm với dòng họ, gia đình, thỏa mãn ước nguyện của cha

Vi phải sinh con trai để “nối dõi tông đường” Mỗi khi “nhìn vào cái phơi dây

quần áo trên sân thượng, ông (cha Vi) không nén nổi một tiếng thở dài Ông chỉ ước ao trên dây phơi quần áo có mấy bộ đồ con trai cho vui thôi”[1, 181]

Để làm tròn bổn phận với gia đình, họ tộc đặc biệt là thực hiện nguyện vọng của cha, Vi đã “tìm giải pháp” và “hành động ngay” Trong một lần đi công tác, Vi đã cặp bồ với một giáo viên dạy hợp đồng ở một huyện xa nhằm mục đích có được con trai “nối dõi tông đường” Và đây cũng là nguyên nhân gây

ra bi kịch của gia đình Vi Vì nghĩ Vi bỏ mặc hai mẹ con nên “tình nhân” của

Vi đã uống thuốc ngủ tự vẫn khi trong bụng đang mang thai đứa con trai năm tháng tuổi Biết được tin này ông Vân (cha Vi) đã đột quỵ và mắc bệnh Alzheimer Từ đó, căn biệt thự to và đẹp nhất làng Ngọc trở nên hoang tàn, không có bóng dáng người ở

Như vậy, qua hai truyện Ngay trong đêm và Ngôi biệt thự bỏ hoang tác

giả cho thấy hiện thực bức tranh gia đình, dòng họ với những hủ tục, quan niệm lạc hậu trọng nam khinh nữ vẫn còn ngự trị ở làng quê ngày nay Quan

niệm ấy đã làm tan cửa nát nhà biết bao gia đình như gia đình nhân vật Số

(Ngay trong đêm) và Vi (Ngôi biệt thự bỏ hoang) Cả Số và Vi đã có gia đình

êm ấm với các cô con gái ngoan hiền, nhưng vẫn mong muốn có con trai nối dõi nên lén lút đi lại với người phụ nữ khác, gây ra những tai họa khôn lường Người thì "mất cả chì lẫn chài", người bị chính những đứa con trai mà họ khao khát làm cho tan nát cửa nhà Truyện là tiếng nói phản đối hủ tục lạc hậu

vẫn còn tồn tại trong đời sống của làng quê Bắc Bộ ngày nay

Bức tranh hiện thực gia đình, dòng họ ở nông thôn Việt Nam còn được

Trần Thanh Cảnh miêu tả chân thực, rõ nét trong tác phẩm Có trời Câu

chuyện phản ánh sự đảo lộn những giá trị đạo đức truyền thống, sự mai một đạo lí thông thường, đánh mất tôn ti trật tự trong gia đình Gia đình giờ đây chẳng còn là mái ấm bình yên để ta trở về những lúc mệt mỏi mà là nơi đầy giông bão Đó là những cảnh tượng con chửi cha, cầm dao chém cha; chồng thì coi vợ như người ở, mắng nhiếc và đổ lỗi cho vợ không dạy được con Chuyện cặp bồ, cờ bạc, thường xuyên ăn cắp tiền của vợ khiến vợ Quang Bản

Phủ quyết định“dọn xuống nhà ngang ở một mình Ngày ra phố, dọn cái sạp

hàng khô, tối đêm mới về chả để ý gì đến Quang”[1, 108] Vậy mà, bố vợ

Quang khi nghe tin con rể mình cặp bồ đã chạy về nhà khóc lóc than

thở:“Trai anh hùng năm thê bảy thiếp, gái chính chuyên chỉ có một chồng Nó

ra ngoài chấm mút nọ kia, nhưng về nhà vẫn vợ con nội ngoại chu đáo là được Thế là được rồi” [1,110] Thật đáng sợ là ngay cả những người già mà

vẫn quan niệm lạc hậu như thế

Có thể thấy, dưới ngòi bút của Trần Thanh Cảnh, bức tranh hiện thực đời sống gia đình, dòng họ ở nông thôn thế kỉ XXI này vẫn đầy rẫy hủ tục của lễ giáo phong kiến Mọi mặt tốt xấu như đang được phơi bày trước mắt bạn đọc Điều đó cho thấy những bất ổn của làng quê ngày nay