Tìm hiểu khả năng xác định hiện tượng chuyển loại từ của học sinh lớp 5

tài “Tìm hiểu khả năng xác định hiện tƣợng chuyển loại từ của học sinh lớp 5” với mong muốn mang đến một công cụ thiết thực trong công việc giảng dạy của bản thân sau này, đồng thời góp

Th.s Lê Bá Miên

Hà Nội - 2017

LỜI CẢM ƠN

Em xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy cô giáo trường ĐHSPHà Nội 2, các thầy cô giáo khoa Giáo dục Tiểu học đã tạo điều kiện giúp đỡ em trong thời gian học tập và nghiên cứu tại trường

Đặc biệt, em xin bày tỏ lòng cảm ơn sâu sắc tới thầy giáo – Ths Lê Bá Miên, người đã tận tình hướng dẫn em hoàn thành đề tài này

Em cũng xin gửi lời cảm ơn đến tập thể giáo viên và các em học sinh của trường Tiểu học Hùng Vương (Thị xã Phúc Yên - Vĩnh Phúc) và trường Tiểu học Tiền Phong B (xã Tiền Phong - Mê Linh - Hà Nội) đã tạo điều kiện cho em điều tra thống kê kết quả nghiên cứu đề tài này Cảm ơn gia đình, bạn

bè, những người luôn bên cạnh, động viên em hoàn thành khóa luận này

Em xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 4 năm 2017

Sinh viên

Nguyễn Lệ Hằng

LỜI CAM ĐOAN

Với thái độ và tinh thần làm việc nhiệt tình, nghiêm túc, đặc biệt là sự hướng dẫn tận tình của thầy giáo – Ths Lê Bá Miên, chúng tôi đã hoàn thành

đề tài: Tìm hiểu khả năng xác định hiện tượng chuyển loại từ của học sinh

lớp 5 Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, hoàn toàn

không trùng với các tác giả khác

Hà Nội, tháng 4 năm 2017

Sinh viên

Nguyễn Lệ Hằng

KÝ HIỆU VIẾT TẮT

DT

ĐT

HS Nxb Sgk

TT

: : : : : :

danh từ động từ học sinh nhà xuất bản sách giáo khoa tính từ

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 2

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Đối tượng nghiên cứu 4

7 Phạm vi nghiên cứu 4

8 Cấu trúc khóa luận 4

PHẦN NỘI DUNG 5

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TÌM HIỂU KHẢ NĂNG XÁC ĐỊNH HIỆN TƯỢNG CHUYỂN LOẠI TỪ CỦA HỌC SINH TIỂU HỌC 5

1.1 Cơ sở lí luận 5

1.1.1 Từ loại 5

1.1.2 Hiện tượng chuyển loại của từ 7

1.2 Cơ sở thực tiễn Error! Bookmark not defined 1.2.1 Đặc điểm tâm lý học sinh tiểu học 10

1.2.2 Nội dung từ loạitrong sgk Tiếng Việt 13

1.2.3 Chương trình từ loại trong sgk Tiếng Việt 15

1.2.4 Việc dạy từ loại ở tiểu học 18

CHƯƠNG 2 KHẢ NĂNG XÁC ĐỊNH HIỆN TƯỢNG CHUYỂN LOẠI TỪ CỦA HỌC SINH LỚP 5 VÀ BIỆN PHÁP GIÚP HỌC SINH XÁC ĐỊNH HIỆN TƯỢNG CHUYỂN LOẠI TỪ 20

2.1 Khả năng xác định hiện tượng chuyển loại từ của học sinh lớp 5 21

2.1.1 Chuyển loạitừ động từ sang danh từ 21

2.1.2 Chuyển loại tính từ sang danh từ 26

2.1.3 Chuyển loại từ tính từ sang động từ 30

2.1.4 Chuyển loại từ danh từ sang đại từ 33

2.1.5 Nhận xét, đánh giá chung 36

2.2 Biện pháp nâng cao khả năng xác định hiện tượng chuyển loại từ của học sinh lớp 5 37

PHẦN KẾT LUẬN 45

TÀI LIỆU THAM KHẢO 47 PHỤ LỤC

Để thực hiện mục tiêu đó, nền giáo dục nói chung và bậc tiểu học nói riêng đã có sự thay đổi mạnh mẽ từ nội dung đến phương pháp dạy và học sao cho phù hợp với những yêu cầu mới mang tính thời đại Bởi Giáo dục tiểu học là bậc học nền tảng trong hệ thống giáo dục quốc dân Vì vậy, nó quyết định sự hình thành cơ sở ban đầu về năng lực và nhân cách của người công dân tương lai

Cùng với các môn học khác, Tiếng Việt là một trong những môn học trọng tâm, có vai trò quan trọng giúp học sinh hình thành và phát triển kĩ năng

sử dụng ngôn ngữ Môn Tiếng Việt tập chung thể hiện bốn kĩ năng (nghe, nói, đọc, viết) để học sinh học tập và giao tiếp trong môi trường của lứa tuổi và hình thành những phẩm chất quan trọng

Trong môn Tiếng Việt ở tiểu học, phân môn Luyện từ và câu giữ vai trò quan trọng trong việc cung cấp cho học sinh các kiến thức về từ ngữ và ngữ pháp Dạy học từ loại là một hoạt động không thể thiếu trong chương trình Tiếng Việt ở tiểu học nói riêng và chương trình Tiếng Việt ở phổ thông nói chung Học sinh nắm vững kiến thức về từ loại sẽ là cơ sở định hướng cho các em nói, viết tiếng Việt đúng chuẩn ngữ pháp và hình thành ở các em năng lực hoạt động ngôn ngữ

tài “Tìm hiểu khả năng xác định hiện tƣợng chuyển loại từ của học sinh lớp 5” với mong muốn mang đến một công cụ thiết thực trong công việc

giảng dạy của bản thân sau này, đồng thời góp phần nâng cao chất lượng dạy học từ loại nói riêng và Tiếng Việt ở Tiểu học nói chung

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Vấn đề hiện tượng chuyển loại từ, về phương diện lý thuyết, đã xuất hiện trong nhiều công trình bài viết từ trước tới nay Tiêu biểu là các bài nghiên cứu:

Trương Văn Trình, Nguyễn Hiến Lê, đã bàn về từ chuyển loại và vai trò của ngữ cảnh để phân biệt từ loại của từ, đồng thời cũng chỉ rõ rằng đừng lẫn với tiếng đồng âm không chỉ có nghĩa khác nhau mà ý cũng khác nhau [8;

Tr 161 - 163] Ví dụ: cuốc (con cuốc), quốc (Quốc gia), (cái cuốc, cuốc đất)

Nguyễn Văn Tu đã phân biệt hai cách chuyển loại như sau: cách thứ nhất là dùng cách ghép một từ với một từ làm chứng cho nó chuyển loại ví dụ

như từ hóa kết hợp với quân sự thành quân sự hóa và cách thứ hai là một từ

đơn hoặc một từ ghép nào đó có thể chuyển từ loại mà không thay đổi hình

thức ví dụ như danh từ thịt chuyển thành động từ thịt… [9; Tr 86 - 92]

Bùi Minh Toán bàn về hướng chuyển hóa của từ trong hoạt động giao tiếp ở các bình diện ngữ âm và hình thức cấu tạo, bình diện ngữ pháp, bình diện chức năng của từ, bình diện phong cách [7; Tr 89 - 121]

3

Nguyễn Kim Thản có bàn về các hướng chuyển loại, việc nhận diện cách thức một nhóm từ có thể chuyển hóa sang từ loại khác [10; Tr 81 - 97, Tr

325 - 326]

Diệp Quang Ban, Hoàng Văn Thung trong Ngữ pháp tiếng Việt cũng

có đề cập đến hiện tượng chuyển di từ loại, trong đó có nhắc đến một số trường hợp chuyển loại của từ [4; Tr 176 - 180]

Hoàng Văn Hành bàn luận khá chi tiết, đồng thời đề cập đến một số cách lí giải hiện tượng này cũng như khẳng định rằng chuyển loại là phương thức cấu tạo từ có quan hệ chặt chẽ với học thuyết về từ loại [3; Tr 143 - 184]

Trên đây là một số công trình bàn về hiện tượng chuyển loại Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu, tìm hiểu về khả năng xác định hiện

tượng chuyển loại từ của học sinh lớp 5 Vì vậy chúng tôi lựa chọn đề tài Tìm hiểu khả năng xác định hiện tƣợng chuyển loại từ của học sinh lớp 5 và

những công trình trên sẽ là nền tảng, là cơ sở về mặt lý thuyết để chúng tôi kế thừa và hoàn thiện công trình nghiên cứu của mình

3 Mục đích nghiên cứu

Trên cơ sở tìm hiểu thực trạng khả năng xác định hiện tượng chuyển loại từ của học sinh lớp 5, đề tài của chúng tôi hướng tới mục đích:

Thấy được sự giàu đẹp của tiếng Việt

Rèn tư duy biện chứng cho học sinh

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu của chúng tôi có ba nhiệm vụ:

4.1 Tìm hiểu cơ sở lý thuyết về từ loại và hiện tượng chuyển loại của

4

5 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng những phương pháp nghiên cứu sau:

Phương pháp đọc và nghiên cứu tài liệu

Phương pháp điều tra, khảo sát

Phương pháp thống kê

Phương pháp thực nghiệm

6 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là khả năng xác định hiện tượng chuyển loại của từ về mặt ngữ pháp

7 Phạm vi nghiên cứu

Như chúng tôi đã trình bày trước đó, tìm hiểu về hiện tượng chuyển loại là một đề tài rộng Vì vậy, trong khuôn khổ khóa luận này, chúng tôi chỉ nghiên cứu một khía cạnh nhỏ là: Tìm hiểu khả năng xác định hiện tượng chuyển loại trong nội bộ thực từ của học sinh lớp 5 Từ đó đề xuất một số biện pháp giúp học sinh xác định hiện tượng chuyển loại từ

8 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, khóa luận của chúng tôi gồm các chương Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn

Chương 2: Khả năng xác định hiện tượng chuyển loại từ và biện pháp giúp học sinh xác định hiện tượng chuyển loại từ

b Vấn đề phân định từ loại trong tiếng Việt

b.1 Phủ nhận sự tồn tại của từ loại, tác giả Hồ Hữu Tùng cho rằng:

tiếng Việt có cơ cấu khác hẳn so với ngôn ngữ phương Tây (không có sự biến đổi hình thái ) do đó không có từ loại mà tùy thuộc vào vị trí trong câu mà có tính chất nhất định, một từ có thể có nhiều thuộc tính khác nhau

b.2 Thừa nhận sự tồn tại của phạm trù từ loại Tuy nhiên trong nhóm

này có sự khác biệt trong việc phân định, phân loại:

Thuần túy ý nghĩa khái quát (Trần Trọng Kim, Bùi Đức Tịnh) chủ trương phân định từ loại tiếng Việt dựa vào tiêu chuẩn ý nghĩa

Phan Khôi (1954) cho rằng phải “tùy vào vị trí và chức vụ của từng từ

mà quy nhập nó vào từ loại nào”, tức là lấy chức vụ cú pháp làm tiêu chuẩn duy nhất để phân định từ loại

6

Lê Văn Lý (1948) chủ trương dựa vào khả năng kết hợp, cụ thể là sự có mặt hay vắng mặt của các “từ chứng” làm tiêu chi phân định từ loại tiếng Việt Nguyễn Tài Cẩn (1960,1975) và sau đó là Nguyễn Phú Phong (1973), Lưu Văn Lăng (1988) đã tiếp thu và phát triển thành nguyên tắc phân định từ loại theo kết cấu đoản ngữ

Ngoài ra còn một số công trình nghiên cứu của các tác giả như: Nguyễn Kim Thản với “Nghiên cứu ngữ pháp tiếng Việt”, Diệp Quang Ban, Hoàng Văn Thung với “Ngữ pháp tiếng Việt”…đã tiến hành phân định từ loại tiếng Việt trên cả hai tiêu chí nội dung và hình thức

c Tiêu chí phân định từ loại

Trong tiếng Việt, người ta dựa vào các tiêu chí sau đây để phân chia các từ thành từ loại:

c.1 Ý nghĩa khái quát

Ý nghĩa khái quát là ý nghĩa phạm trù có tính chất khái quát hóa cao, nó là kết quả của quá trình trừu tượng hóa nghĩa của hàng loạt cái cụ thể: danh từ chỉ

sự vật; động từ chỉ hoạt động, trạng thái; tính từ chỉ đặc điểm, tính chất…

c.2 Khả năng kết hợp

Khả năng kết hợp của một từ là năng lực tiềm tàng của từ đó xuất hiện trong một tổ hợp từ có nghĩa với tư cách một yếu tố thường trực trong tổ hợp

từ đó

- Danh từ có khả năng kết hợp với những, tất cả, các, mọi, này, kia,

đó, (Ví dụ: nhà kia, thắng lợi này, việc nọ…)

- Động từ có khả năng kết hợp với hãy, đừng, chớ…(Ví dụ: hãy bình

tĩnh, đừng hỏi…)

-Tính từ có khả năng kết hợp với hơi, rất, lắm, quá,… (Ví dụ: rất đẹp, hơi mệt…)

c.3 Khả năng đảm nhận các chức vụ cú pháp

7

Khả năng giữ chức vụ cú pháp trong câu thường được sử dụng như một tiêu chuẩn hỗ trợ Các từ thuộc một lớp nào đó có thể đảm đương không phải một mà một số chức vụ cú pháp ở trong câu Trong số các chức vụ cú pháp đó thường có một hoặc một vài chức vụ nổi lên rõ hơn có tính chất tiêu biểu cho lớp từ đó

- Danh từ thường làm chủ ngữ Khi đóng vai trò vị ngữ, danh từ thường

phải kết hợp với từ “là”

- Động từ thường làm vị ngữ Khi đóng vai trò chủ ngữ, động từ mất

khả năng kết hợp với đã, sẽ, đang, cũng, vẫn, chứ, hãy, đừng, chớ…

-Tính từ thường làm vị ngữ Khi đóng vai trò là chủ ngữ, tính từ mất

khả năng kết hợp với đã, đang, sẽ, cũng, vẫn, cứ, rất, lắm, quá…

d Kết quả phân loại

Hệ thống từ loại tiếng Việt có thể sắp xếp thành hai nhóm, bao gồm những từ loại sau đây:

Hiện tượng chuyển loại có cơ sở là sự chuyển biến ý nghĩa của từ - một phương thức tạo từ mới của ngôn ngữ Nhưng không phải hiện tượng chuyển nghĩa nào cũng tạo ra từ mới Chỉ trường hợp chuyển nghĩa nào làm cho từ có đặc điểm và chức năng ngữ pháp của từ loại khác mới được coi là hiện tượng chuyển loại (Diệp Quang Ban và Hoàng Văn Thung - Ngữ pháp tiếng Việt, tập 1)

b Một số hiện tƣợng chuyển loại của từ

8

b.1 Chuyển loại trong nội bộ thực từ

- Chuyển loại giữa danh từ và động từ:

Một số danh từ chuyển thành động từ như danh từ chỉ công cụ, phương tiện chuyển thành động từ chỉ hoạt động Danh từ chỉ khái niệm, danh từ gọi tên

sự vật, đối tượng, hiện tượng v.v… cũng có khả năng chuyển thành động từ

Ví dụ:

Cái địu, cái cƣa, cái bừa, cái đục v.v…  đang địu, đã bừa, đã cƣa,

đã đục

Ý thức, nhận thức  ý thức được vấn đề, nhận thức được vấn đề Chiếc bình gốm có gợn Bầu trời không gợn lấy một tí mây

Cũng có nhiều trường hợp động từ chuyển loại thành danh từ như: động từ chỉ

hành động: cuộn, bó, nắm… chuyển thành đơn vị chỉ sự vật tương ứng: (một)

cuộn, (một) bó, (một) nắm… Động từ biểu thị hoạt động chính trị - xã hội: bổ nhiệm, cảnh cáo, cạnh tranh, huấn luyện, đăng kí, kiến nghị, đề nghị…cũng

có khả năng chuyển thành danh từ Động từ chỉ hoạt động cảm nghĩ, nói năng:

suy nghĩ, đắn đo, lo ngại… chuyển thành khái niệm hay sự vật trừu tượng: (những) suy nghĩ, (những) đắn đo, (những) lo ngại…

- Chuyển loại giữa danh từ và tính từ:

Một số tính từ (từ chỉ tính chất đa tiết) thường chuyển thành danh từ chỉ

sự vật trìu tượng: khó khăn, gian khổ, sung sướng v.v… thành (mọi) khó khăn,

(mọi) gian khổ, (mọi) sung sướng v.v…

Một số danh từ (dùng để gọi tên một sự vật cụ thể nào đó) cũng có thể

chuyển loại thành tính từ: hòn đá tính nết đá lắm; thủ đô Hà Nội một

người rất Hà Nội; hạnh phúc của tôi  tôi rất hạnh phúc

- Chuyển loại giữa động từ và tính từ:

Động từ biểu thị hoạt động chuyển thành tính từ biểu thị thuộc tính, phẩm chất

9

Ví dụ: bỏ chạy bán rất chạy;đồng hồ đang đong đƣa gõ nhịp  con người

ấy đong đƣa lắm

Tính từ chuyển thành động từ:

Ví dụ: Bao nhiêu các phép tiên ban

Dạy cho họ Thạch chu toàn tinh thông

Chu toàn trong câu trên là tính từ chỉ tính đầy đủ và trọn vẹn

Anh ấy đã chu toàn được mọi việc

Chu toàn trong câu trên là động từ chỉ hành động làm cho đầy đủ, không thiếu

thứ gì

- Chuyển loại giữa danh từ và đại từ:

Nhiều danh từ chỉ người trong quan hệ thân thuộc: ông, bà, cháu, dì

v.v… chuyển thành đại từ xưng hô (lâm thời) Nhóm danh từ chỉ chức danh: thủ trưởng, thầy giáo, giám đốc… được dùng thay cho đại từ nhân xưng ngôi

thứ hai

- Chuyển loại trong nội bộ từ loại danh từ

Những danh từ chỉ đồ vật như chén, bát, thuyền, xe, mâm v.v chuyển thành danh từ chỉ đơn vị (vật chứa đựng) như (một) chén (rượu), (một) bát (cơm), (một) thuyền (cá), (một) xe (gạo), (một) mâm (thức ăn) v.v…

b.2 Chuyển loại giữa thực từ và hư từ

Hiện tượng chuyển loại giữa thực từ và hư từ thường kèm theo hiện tượng mờ nghĩa trong thực từ (hiện tượng “hư hóa”)

- Chuyển loại giữa danh từ và kết từ: kết từ của trong tiếng Việt hiện nay có nguồn gốc danh từ; ngoài ra, một số danh từ chỉ vị trí: trên, dưới,

trong, ngoài v.v… chuyển thành kết từ: (ngồi) trên (ghế), (đi) dưới (nước), (họp) trong (hội trường)…

- Chuyển loại giữa động từ và kết từ: một số kết từ có nguồn gốc động

từ: cho, bằng, vào, để v.v…

10

- Chuyển loại trong nội bộ hư từ: một số phụ từ có thể thực hiện chức

năng liên kết của từ: còn, rồi v.v… hoặc dùng phối hợp hai phụ từ để kiêm chức năng liên kết: vừa…vừa…, đã…lại…, mới…đã…v.v… hoặc dùng phối hợp một kết từ với một phụ từ: vừa mới…nên…v.v…

c Hiện tƣợng chuyển loại từ với hiện tƣợng đồng âm

Cần lưu ý phân biệt hiện tượng chuyển loại với hiện tượng đồng âm như sau:

Hiện tượng chuyển loại Hiện tượng đồng âm

- Là một từ nhưng đảm nhiệm vai

trò của hai, ba từ loại khác nhau Ví

dụ: mua muối 1 , muối 2 dưa

- Các từ có mối liên hệ với nhau về

nghĩa Ví dụ: muối1 chỉ tinh thể

trắng, có vị mặn, dùng để ăn; muối 2

chỉ hoạt động cho muối vào thịt, cá,

rau quả để giữ được lâu

- Xác lập được cơ chế chuyển loại

- Xảy ra với hai từ loại, thậm chí

- Xảy ra với nhiều từ

1.1.3 Đặc điểm tâm lý học sinh tiểu học

Học sinh tiểu học là những trẻ có độ tuổi từ 6 - 11, 12 tuổi Đây là lứa tuổi đầu tiênđến trường - trở thành học sinh và có bước chuyển từ hoạt động vui chơi sang hoạt động học tập là chủ đạo Hoạt động học tập có vai trò và ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với sự phát triển tâm lí của học sinh tiểu học Cùng với cuộc sống nhà trường, hoạt động học tập đem đến cho trẻ nhiều điều

mới lạ mà trước đây trẻ chưa bao giờ có được hoặc không thể tiếp cận được

11

Từ đó cùng với sự phát triển về thể chất và dựa trên những thành tựu tâm lí đã đạt được của giai đoạn trước đó, trẻ sẽ tạo nên những cái mới trong đời sống tâm lí của mình, mà trước hết là tính chủ định, kĩ năng làm việc trí

óc, sự phản tỉnh - những cấu tạo tâm lí mới đặc trưng cho lứa tuổi này Nhà trường và hoạt động học tập cũng đặt ra cho trẻ những đòi hỏi mới của cuộc sống Trẻ không chỉ phải tập tạo lấy vị trí của mình trong môi trường “trung lập về tình cảm”, phải thích ứng với những bó buộc không tránh khỏi và chấp nhận về một người lớn ngoài gia đình (thầy, cô giáo) sẽ đóng vai trò hàng đầu trong cuộc sống của trẻ Trẻ chẳng những phải ý thức thái độ trách nhiệm trong việc thực hiện nhiệm vụ của mình, đặc biệt là nhiệm vụ học tập và biết điều khiển hành vi của mình một cách có chủ định, đồng thời phải có khả năng thiết lập, vận hành cùng một lúc các mối quan hệ với đối tượng khác và mang tính chất khác nhau

Trước những thử thách này, trẻ dù muốn hay không cũng phải lĩnh hội các cách thức, phương thức phức tạp hơn của hành vi và hoạt động để thỏa mãn những yêu cầu và đòi hỏi của cuộc sống nhà trường và nhờ vậy “đẩy” được sự phát triển của mình lên một mức cao hơn Tuổi tiểu học là tuổi của sự phát triển hồn nhiên bằng phương thức lĩnh hội Cùng với việc lĩnh hội, tiếp thu một hệ thống tri thức về các môn học, trẻ em còn học cách học, học kĩ năng sống trong môi trường học và môi trường xã hội Cùng với sự ảnh hưởng khá lớn của môi trường giáo dục gia đình và quan hệ bạn bè cùng tuổi, cùng lớp và trường học, học sinh tiểu học lĩnh hội các quy tắc chuẩn mực đạo đức của hành vi Sự lĩnh hội trên tạo ra những biến đổi cơ bản trong sự phát triển tâm lí của học sinh tiểu học Chúng không chỉ đảm bảo cho các em những bước ngoặt trong cuộc sống ở tuổi thiếu niên - lứa tuổi có xu thế vươn

lên làm người lớn Về việc này, N.X.Leytex đã khắc họa: “Tuổi tiểu học là

thời kì của sự nhập tâm và tích lũy tri thức, thời kì mà sự lĩnh hội chiếm ưu

12

thế” Chức năng trên được thực hiện thắng lợi nhờ các đặc điểm đặc trưng của

lứa tuổi này - sự tuân thủ tuyệt đối vào những người có uy tín với các em (đặc biệt là thầy, cô giáo), sự mẫn cảm, sự lưu tâm, đặc biệt là thái độ ngây thơ đối với các đối tượng mà các em được tiếp xúc

Khả năng tưởng tượng của học sinh tiểu học cũng phát triển hơn so với trẻ mầm non nhờ có bộ não phát triển và vốn kinh nghiệm ngày càng dày dạn Tưởng tượng của các em có một số đặc điểm nổi bật: ở đầu tuổi tiểu học, hình ảnh tưởng tượng còn đơn giản, chưa bền và dễ thay đổi; ở cuối tiểu học, tưởng tượng tái tạo ra những hình ảnh mới Tưởng tượng sáng tạo tương đối phát triển ở cuối tiểu học, trẻ bắt đầu phát triển khả năng làm thơ, làm văn, vẽ tranh,… Đặc biệt, tưởng tượng của các em giai đoạn này bị tri phối mạnh mẽ bởi xúc cảm, tình cảm, những hình ảnh, sự việc, hiện tượng đều gắn liền với các dung động tình cảm của các em

Trí nhớ trực quan - hình tượng và trí nhớ máy móc phát triển hơn trí nhớ lôgic - từ ngữ Các em ghi nhớ, giữ gìn và nhớ lại các hiện tượng, hình ảnh tốt hơn là các câu chữ có hình tượng khô khan Dưới ảnh hưởng của hoạt động học tập, trí nhớ có chủ định, trí nhớ từ ngữ - lôgic xuất hiện, phát triển nhưng không biệt lập với trí nhớ máy móc, trí nhớ trực quan - hình tượng

Chú ý không chủ định được phát triển mạnh mẽ và chiếm ưu thế ở học sinh tiểu học Chú ý của học sinh chưa bền vững, nhất là học sinh lớp đầu tiểu học Do thiếu khả năng tổng hợp nên chú ý của học sinh còn phân tán, tại thiếu khả năng phân tích nên dễ bị cuốn vào hình ảnh trực quan gợi cảm.Sự chú ý của học sinh thường hướng vào bên trong, vào tư duy và hoạt động trí óc Chú

ý có chủ định thường phát triển cùng với sự phát triển của động cơ học tập mang tính chất xã hội cao và sự phát triển của ý thức với kết quả học tập

Học sinh tiểu học là lứa tuổi sống và phát triển trong nền văn minh nhà trường theo giai đoạn Giai đoạn một gồm lớp 1, lớp 2, lớp 3, trong cấp độ

13

này thì lớp 1 đặc biệt - lớp đầu của cấp tiểu học, được nhiều người cho là

“Cửa ải lớp 1” Giai đoạn hai gồm lớp 4, lớp 5 - lớp cuối cấp tiểu học Hai cấp

độ này tuy có sự khác nhau về cấp độ phát triển tâm lí và trình độ thực hiện hoạt động học tập, nhưng không có sự thay đổi đột biến, không có sự phát triển theo chiều hướng mới Dù ở cấp độ nào thì học sinh tiểu học cũng là nhân vật trung tâm, là linh hồn của trường học Ở đây, trẻ đang từng ngày, từng giờ hình thành cho mình trình độ của người ở năng lực sơ đẳng, như sử dụng tiếng mẹ đẻ, năng lực tính toán, đặc biệt là năng lực làm việc trí óc - năng lực tạo ra các năng lực khác Cùng với các năng lực trên, sự hình thành tình cảm, thái độ và cách cư xử phù hợp với dân tộc và văn minh nhân loại hiện đại Học sinh tiểu học hiện nay là những chủ thể đang trở thành chính mình bằng hoạt động của mình dưới sự tổ chức, hướng dẫn của người lớn theo phương pháp nhà trường hiện đại

Xem xét những đặc điểm tâm lí chúng tôi thấy, tư duy của học sinh lớp

5 tốt hơn hẳn so với tư duy của học sinh lớp 1, 2, 3, do vậy các em đã có sự thích ứng với hệ thống bài tập Tuy vậy do những tư duy lập luận, khả năng trừu tượng của các em còn ở mức độ đơn giản, chính vì vậy mà các hoạt động này cần lặp lại nhiều lần để các em hình thành thói quen với kĩ năng nhận biết

sự chuyển loại của từ trong các bài tập Dựa trên việc tìm hiểu khả năng của học sinh kết hợp với các đặc điểm tâm lí của học sinh lớp 5, chúng tôi nhằm tìm ra các phương pháp thích hợp để nâng cao khả năng học tập của học sinh

về phần từ loại

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Nội dung về từ loại trong sách giáo khoa Tiếng Việt ở tiểu học

Phần kiến thức từ loại của học sinh dần được hình thành bắt đầu từ lớp

2 Ở lớp 2, các em có thể nhận biết các từ chỉ người, chỉ vật, hành động, trạng thái, đặc điểm, tính chất

Cụ thể các từ loại đã được dạy ở tiểu học như sau:

- Danh từ: là từ chỉ người, sự vật, hiện tượng, khái niệm hoặc đơn vị Danh từ gồm hai loại (danh từ chung và danh từ riêng) Danh từ chung là

những từ chỉ tên chung một loại sự vật như nhà cửa, bạn bè, học sinh, thư kí,

muối, đường…

Danh từ riêng là tên riêng của một sự vật Danh từ riêng luôn được viết hoa Danh từ riêng thường làm chủ ngữ trong kiểu câu Ai là gì? Ai làm gì? Ai thế nào? Làm vị ngữ trong kiểu câu Ai là gì?

- Động từ: là những từ chỉ hoạt động, trạng thái của sự vật.Động từ gồm

(động từ chỉ hoạt động và động từ chỉ trạng thái) Động từ chỉ hoạt động (ăn,

nói, ngồi, đứng, nằm…) Làm vị ngữ trong kiểu câu Ai làm gì?

Động từ chỉ trạng thái (vui, buồn, cười, khóc…) Làm vị ngữ trong câu Ai thế nào?

- Tính từ: là những từ miêu tả đặc điểm, tính chất của sự vật, hoạt động, trạng thái… Tính từ gồm có một số cách thể hiện mức độ của đặc điểm, tính chất như: tạo ra từ ghép và từ láy với các từ đã cho; thêm các từ rất, quá, lắm vào trước hoặc sau tính từ; tạo ra phép so sánh

- Đại từ: là những từ dùng để xưng hô hay thay thế danh từ, động từ, tính từ trong câu cho khỏi lặp lại các từ ấy Đại từ gồm (đại từ xưng hô và đại

từ thay thế) Đại từ xưng hô là từ người nói dùng để chỉ mình hay người khác khi giao tiếp

1.2.2 Chương trình về từ loại trong sách giáo khoa Tiếng Việt ở tiểu học

Phần kiến thức từ loại được dạy trong phân môn Luyện từ và câu Những kiến thức sơ giản liên quan đến từ loại bắt đầu được dạy từ lớp 2 Cụ thể như sau:

Ở lớp 2, học sinh bắt đầu được học những kiến thức liên quan đến từ loại từ tuần 3: Từ chỉ sự vật được dạy cùng kiểu câu Ai là gì? Tìm từ chỉ sự vật, nhận diện từ chỉ sự vật, đặt câu Ai là gì?

16

Tuần 16: Từ chỉ tính chất được lồng ghép với việc dạy từ trái nghĩa, đặt câu với mỗi từ tìm được theo mẫu Ai thế nào?

Ở lớp 3, ngay từ tuần 1 học sinh đã học những kiến thức liên quan đến

từ loại: Ôn tập về các từ chỉ sự vật, tìm từ chỉ sự vật trong đoạn thơ, tìm các từ chỉ sự vật được so sánh với nhau trong câu

Tuần 7: Ôn tập về từ chỉ hoạt động, trạng thái

Tuần 12: Ôn tập về từ chỉ hoạt động, trạng thái

Tuần 14: Ôn tập về từ chỉ đặc điểm; ôn tập kiểu câu Ai làm gì?; trả lời câu hỏi

Ai thế nào?

Tuần 17: Tiếp tục ôn tập về từ chỉ đặc điểm và ôn tập kiểu câu Ai thế nào?

Ở lớp 4, học sinh chính thức được học những khái niệm về từ loại: Tuần 5: Học sinh được làm quen với danh từ: tìm các từ chỉ sự vật trong đoạn thơ, yêu cầu học sinh xếp các từ vừa tìm được vào nhóm từ chỉ sự vật, khái niệm, hiện tượng, đơn vị Sau đó là phần luyện tập để học sinh áp dụng lý thuyết vào thực tiễn

Tuần 6: Học sinh được tìm hiểu sâu hơn về danh từ với hai tiểu loại: danh từ chung và danh từ riêng

Tuần 7: Trong tiết 1 của Luyện từ và câu, học sinh được học cách viết tên người, tên địa lí Việt Nam Ở tiết 2, các em được học thêm về cách sửa lỗi khi viết hoa danh từ riêng

Tuần 8: Cách viết hoa tên người, tên địa lí nước ngoài Luyện tập sửa lỗi viết tên riêng

Tuần 9: Học sinh được học về khái niệm động từ Sau bài học lý thuyết học sinh tiếp tục được rèn luyện thông qua các bài tập về động từ

Tuần 11: Trong tiết 1, học sinh được luyện tập về động từ và học ý nghĩa, cách sử dụng của các phụ từ thường đứng trước động từ: đã, sẽ, đang

Trong tiết 2 của tuần, sgk cung cấp những kiến thức sơ giản về tính từ cho học sinh

17

Tuần 12: Tiếp tục học về tính từ Sau đó là các bài tập nhằm luyện tập cho học sinh cách nhận diện, tìm các từ ngữ miêu tả mức độ khác nhau về hình dạng, kích thước, màu sắc, đặt câu với mỗi từ đó

Tuần 17: Trong bài Vị ngữ trong câu kể Ai làm gì?, học sinh thấy được rõ hơn về vai trò của động từ khi làm vị ngữ trong câu

Tuần 19: Học sinh thấy rõ vai trò chủ ngữ của danh từ

Tuần 21: Học sinh được cung cấp thêm kiến thức về động từ và tính từ khi đảm nhận chức năng vị ngữ trong câu kể Ai thế nào?

Ở lớp 5, học sinh được học thêm về hai từ loại mới Kiến thức về từ loại được dạy bắt đầu từ tuần 9, trong 2 tiết học sinh được học về đại từ

Tuần 11: Trong tiết 1 của Luyện từ và câu học sinh tiếp tục được học về đại

từ xưng hô SGK cung cấp cho học sinh tác dụng, ý nghĩa của các đại từ xưng

hô trong tiếng Việt

Sang đến tiết 2, học sinh được học thêm về quan hệ từ Phần luyện tập, học sinh tập xác định các quan hệ từ, cặp quan hệ từ, nêu tác dụng của chúng và đặt câu với một số từ tìm được

Tuần 12: Học sinh tiếp tục được học về quan hệ từ Sgk tổ chức cho học sinh nhận diện một số quan hệ từ, cặp quan hệ từ, điền quan hệ từ vào ô trống, đặt câu với một số quan hệ từ khó sử dụng

Tuần 13: Học sinh tiếp tục được luyện tập về quan hệ từ

Tuần 14: Ôn tập về từ loại (2 tiết) Tiết thứ nhất ôn lại danh từ chung, danh từ riêng, quy tắc viết hoa danh từ riêng, đại từ xưng hô Tiết thứ hai là các bài tập để học sinh nhận diện, phân biệt danh từ, động từ, tính từ, đại từ và quan

hệ từ trong ngữ liệu cho sẵn và trong đoạn văn

Qua tìm hiểu hệ thống chương trình dạy học từ loại ở tiểu học, chúng tôi nhận thấy kiến thức liên quan đến từ loại được lồng ghép trong nội dung phân môn Luyện từ và câu xuyên suốt từ lớp 2 đến lớp 5 Học sinh được làm

18

quen với những kiến thức sơ giản nhất về từ loại ngay từ lớp 2,3 để làm tiền

đề cho việc dễ dàng tiếp thu những khái niệm cụ thể về từ loại ở lớp 4,5 Song thời lượng dành riêng cho các tiết học về từ loại là không nhiều, đặc biệt ở lớp

5 chỉ có 7 tiết dành cho phần dạy học từ loại với nội dung dạy về đại từ, quan

hệ từ và ôn tập các từ loại đã học

Vì vậy, mặc dù ở lớp 5 học sinh đã nắm được những kiến thức cơ bản

về danh từ, động từ, tính từ, đại từ và quan hệ từ nhưng chương trình không

có thời lượng dành cho phần kiến thức chuyển loại từ Ngay cả trong bài ôn tập về từ loại (2 tiết) ở lớp 5 cũng không có phần kiến thức liên quan đến hiện tượng này

1.2.3 Việc dạy học về từ loại ở tiểu học

Ở trường tiểu học hiện nay việc dạy học từ loại được tiến hành tuần tự theo các bước nhận thức của học sinh Bắt đầu là việc phân tích ngữ điệu của

từ hoặc đoạn văn cho trước để tìm ra đặc điểm, khái niệm của các hiện tượng phục vụ cho việc làm bài tập Các bước này có thể chia làm hai hướng là dạy

lý thuyết và thực hành từ loại

Học sinh nắm vững kiến thức về từ sẽ tạo nền tảng cho việc phát triển

và sử dụng ngôn ngữ, việc dạy học từ loại là một nội dung không thể xem nhẹ Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều GV chỉ theo hướng dẫn giúp học sinh hoàn thành đầy đủ các bài tập, mà không quan tâm xem các em đã nắm được những gì sau bài học và khả năng vận dụng bài học của HS ra sao Thực tế cũng cho thấy, giáo viên cũng gặp khó khăn, lúng túng và có sự nhầm lẫn khi giảng dạy về từ loại, đặc biệt nhiều giáo viên vẫn chưa thực sự nắm chắc kiến thức về tượng chuyển loại từ - một phần kiến thứcquan trọng rất hữu ích cho quá trình giảng dạy và bồi dưỡng kiến thức đối với những học sinh khá - giỏi Bởi vậy, trong quá trình dạy học rất ít giáo viên đề cập đến nội dung chuyển loại từ hoặc lấy thêm ví dụ và phân tích cho học sinh hiểu

19

Về phía học sinh, các em cũng ít hứng thú khi học nội dung này, do đây

là mảng kiến thức tương đối khó và khô khan Các em HS thường rất dễ nhầm lẫn trong quá trình xác định các từ loại đã học và hầu như không biết đến hiện tượng chuyển loại từ, chỉ số ít học sinh giỏi biết đến hiện tượng này nhưng hiểu biết của các em còn chưa nhiều

20

CHƯƠNG 2 KHẢ NĂNG XÁC ĐỊNH HIỆN TƯỢNG CHUYỂN LOẠI TỪ CỦA HỌC SINH LỚP 5 VÀ BIỆN PHÁP GIÚP HỌC SINH XÁC ĐỊNH

HIỆN TƯỢNG CHUYỂN LOẠI TỪ

Để đạt được kết quả cao trong việc dạy học từ loại cho học sinh, một yêu cầu rất quan trọng là phải dạy học sinh nắm chắc lý thuyết và được thực hành nhiều lần Trong hệ thống lý thuyết về từ loại, hiện tượng chuyển loại từ cũng

là một phần lý thuyết rất quan trọng, đặc biệt là đối với giáo viên trong hoạt động dạy học Hiện tượng chuyển loại có cơ sở là sự chuyển biến ý nghĩa của

từ - một phương thức tạo từ mới của ngôn ngữ Khi nắm được các hiện tượng chuyển loại từ sẽ giúp giáo viên giảm thiểu những sai sót trong quá trình giảng dạy của mình Đối với học sinh, việc các em xác định được hiện tượng chuyển loại tức là các em đã tiếp thu rất tốt những bài học về từ loại cơ bản trong chương trình sgk Việc lưu ý cho học sinh một số hiện tượng chuyển loại sẽ hỗ trợ rất tốt cho các em khi giải các bài tập khó về từ loại, đồng thời giúp các em phát triển và sử dụng ngôn ngữ hiệu quả

Trong thực tế nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy việc xác định hiện tượng chuyển loại từ là rất khó, nhất là đối với học sinh tiểu học Học sinh lớp 5 là lớp cuối cấp tiểu học, vì vậy các em đã được học toàn bộ kiến thức về từ loại trong chương trình tiếng Việt tiểu học Xuất phát từ thực tế đó, chúng tôi tiến hành tìm hiểu khả năng xác định hiện tượng chuyển loại từ của học sinh lớp 5,

từ đó có định hướng chính xác về thực trạng của học sinh và đề xuất giải pháp nhằm giải quyết thực trạng Cũng xuất phát từ nội dung kiến thức mà học sinh được học ở tiểu học, đề tài của chúng tôi chỉ tập chung tìm hiểu khả năng

Hà Nội) với tổng số 30 học sinh Việc điều tra khảo sát ở hai địa bàn có điều kiện học tập, kinh tế, văn hóa, xã hội khác nhau sẽ giúp người điều tra có cái nhìn tổng thể và khách quan

2.1 Khả năng xác định hiện tƣợng chuyển loại từ của học sinh lớp 5

2.1.1 Chuyển loại từ động từ sang danh từ

Động từ (ĐT) và danh từ (DT) là hai khái niệm từ loại đầu tiên mà học sinh được học vào kì I của lớp 4, tần số xuất hiện của hai từ loại này trong các bài học hay trong cuộc sống hằng ngày của học sinh là rất lớn, nhưng không phải lúc nào các em cũng nhận diện chính xác được các từ loại đó Qua khảo sát ngữ liệu chúng tôi nhận thấy có một số lượng lớn ĐT chuyển loại thành

DT Có hai dạng chuyển loại động từ sang danh từ: chuyển loại tương đối -

ĐT thường kết hợp với một số hư từ như cái (cái lo), sự (sự đi lại)…để chuyển thành DT và chuyển loại tuyệt đối ĐT sang DT (Ví dụ: căm hờn,

kháng chiến, hi vọng…) Vì thế, chúng tôi quyết định chọn hiện tượng chuyển

loại ĐT sang DT để tiến hành khảo sát

a Mục đích điều tra

Mục đích của việc khảo sát là nhằm tìm hiểu khả năng xác định hiện tượng chuyển loại động từ sang danh từ ở học sinh lớp 5

b Cách thức và nội dung điều tra

Cách thức điều tra: Chúng tôi tiến hành khảo sát học sinh thông qua hình thức phát phiếu điều tra và yêu cầu học sinh hoàn thành trong 10 phút

22

Nội dung điều tra: Chúng tôi tiến hành thiết kề 2 bài tập về hiện tượng chuyển loại động từ sang danh từ Học sinh được phát phiếu phải thực hiện xác định từ loại của các từ cho sẵn và trong câu văn, đoạn thơ Nội dung của bài tập như sau:

Bài 1: Em hãy xếp các từ in nghiêng dưới đây vào cột động từ và danh từ

tương ứng: cày, bừa, cưa, cuộn, bó, đắn đo, suy nghĩ, đục,(dưa) muối, muối

(dưa),(ruộng) cày, cày (ruộng)

1 Đẽo cày 1 giữa đường

Cày 2 sâu cuốc bẫm

2 Anh ta đã thành công 1

Cái giá của sự thành công 2 là rất lớn

3 Đang trưa ăn mày 1 vào chùa

Sư ra cho một lá bùa rồi đi

Lá bùa chẳng biết làm chi

Ăn mày 2 nhét túi lại đi ăn mày 3

(Vào chùa - Đồng Đức Bốn)

4 Anh Sơn đi mua hộp sơn 1 về để sơn 2 nhà

c Kết quả điều tra

Sau khi phát phiếu và hướng dẫn học sinh tìm hiểu đề bài, sau 10 phút chúng tôi thu được kết quả sau

23

Bài 1

số phiếu

Chưa hoàn thành

Hoàn thành Hoàn thành tốt

Số lượng Tỉ lệ %

Số lượng Tỉ lệ %

Số lượng Tỉ lệ % Trường Tiểu học

Chưa hoàn thành Hoàn thành

Hoàn thành tốt

Số lượng Tỉ lệ %

Số lượng Tỉ lệ %

Số lượng Tỉ lệ % Trường Tiểu học

Cụ thể như sau: