Xây dựng và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học chuyên đề sinh trưởng và phát triển ở thực vật, sinh học 11

15 Chương 2: XÂY DỰNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ “SINH TRƯỜNG VÀ PHÁT TRIỂN Ở THỰC VẬT”, SINH HỌC 11 .... Với lý do trên, chúng tôi đã nghiê

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Sinh học

Người hướng dẫn khoa học

TS AN BIÊN THÙY

HÀ NỘI - 2017

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình hoàn thành khóa luận này, tôi đã nhận được những sự giúp đỡ vô cùng quý báu của các tập thể và cá nhân

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến cô giáo hướng dẫn khoa

học: TS An Biên Thùy, cô đã tận tâm dìu dắt, hướng dẫn tôi trong

quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong Ban chủ nhiệm khoa Sinh - KTNN và các thầy cô trong tổ bộ môn Phương pháp giảng dạy môn Sinh đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thành khóa luận của mình

Xin chân thành cảm ơn BGH trường THPT Hoa Lư A – Ninh

Bình và cô giáo Nguyễn Thị Bích Đào, giáo viên bộ môn Sinh học

trường THPT Hoa Lư A - Ninh Bình, đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong thời gian thực hiện khóa luận tốt nghiệp

Do hạn chế về thời gian và bước đầu làm quen với phương pháp giảng dạy mới nên đề tài không tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót Tôi rất mong nhận được ý kiến đóng góp của quý thầy cô

và các bạn để đề tài được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 04 năm 2017

Sinh viên

Đỗ Thị Cúc

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng mọi thông tin và kết quả nghiên cứu trong khóa luận này là trung thực và không trùng lặp với các đề tài khác

Tôi cũng xin cam đoan đây là kết quả nghiên cứu của riêng tôi dưới sự

hướng dẫn của TS An Biên Thùy Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách

nhiệm

Hà Nội, tháng 04 năm 2017

Sinh viên

Đỗ Thị Cúc

DANH MỤC CÁC BẢNG SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ Theo trình tự: Bảng – sơ đồ - hình

Thứ

1 Bảng 1.1 Kết quả điều tra về ý thức học tập môn Sinh học 11 của HS

2 Bảng 1.2 Kết quả điều tra về mong muốn học tập môn Sinh học 11 của HS

3 Bảng 1.3 Kết quả điều tra vận dụng các PPDH của GV ở trường THPT

4 Bảng 1.4 kết quả điều tra về xây dựng và sử dụng bài tập tình huống của GV

5 Bảng 3.1 Cấu trúc các bài lí thuyết trong phần “sinh trưởng và phát triển ở

thực vật” sinh học 11

6 Bảng 3.2 Số lượng HS lớp đối chứng và lớp thực nghiệm

7 Bảng 3.3 Quy đổi thang điểm 10 sang mức độ học lực của học sinh

8 Bảng 3.4 Phân phối tần suất điểm của nhóm lớp TN và ĐC tổng hợp 2 bài

kiểm tra

9 Bảng 3.5 Phân phối điểm tần suất lũy tích của nhóm lớp TN và ĐC tổng hợp

2 bài kiểm tra

10 Bảng 3.6 Phân loại theo học lực của nhóm lớp TN và ĐC tổng hợp 2 bài

kiểm tra

11 Bảng 3.7

Các tham số đặc trưng của nhóm lớp TN và ĐC tổng hợp 2 bài kiểm tra

12 Bảng 3.8 Kết quả phân tích đinh tính qua quan sát sư phạm

13 Sơ đ 1.1 Cấu trúc của bài tập tình huống

14 Sơ đ 2.1

Sơ đ khái quát quá trình xây dựng và sử dụng bài tập tình huống dạy học chuyên đề “Sinh trưởng và phát triển ở thực vật”, Sinh học 11

15 Sơ đ 2.2 Quy trình xây dựng bài tập tình huống

16 Sơ đ 2.3 Quy trình sử dụng bài tập tình huống dạy học phần “Sinh trưởng

và phát triển ở thực vật”, Sinh học 11

17 Hình 2.1 Tam giác sư phạm

18 Hình 3.1 Đ thị đường lũy tích của nhóm lớp TN và ĐC tổng hợp 2 bài

kiểm tra

MỤC LỤC

LỜI CẢM ƠN i

LỜI CAM ĐOAN ii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

1.2 Xuất phát từ thực trạng dạy học ở trường phổ thông 2

1.3 Xuất phát từ đặc điểm Sinh học 2

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu 2

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Giới hạn nghiên cứu 3

6 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

7 Phương pháp nghiên cứu 3

8 Những đóng góp của đề tài 5

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 6

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 6

1.1 Tổng quan các vấn đề liên quan đến đề tài nghiên cứu 6

1.1.1 Xây dựng và sử dụng BTTH trong dạy học trên thế giới 6

1.1.2 Xây dựng và sử dụng BTTH trong dạy học ở Việt Nam 7

1.2 Cơ sở lý luận của đề tài 9

1.2.1 Chuyên đề dạy học 9

1.2.2 Bài tập tình huống 11

1.2.3 Vai trò của BTTH trong việc dạy và học 12

1.3 Cơ sở thực tiễn của đề tài 15

Chương 2: XÂY DỰNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ “SINH TRƯỜNG VÀ PHÁT TRIỂN Ở THỰC VẬT”, SINH HỌC 11 21

2.1 Phân tích cấu trúc nội dung phần “sinh trưởng và phát triển ở thực vật”, Sinh học 11 22 2.1.1 Vị trí phần “sinh trưởng và phát triển ở thưc vật”, Sinh học 11 22

M c ti u phần “sinh trưởng và phát triển ở thưc vật” 22

M ch nội dung phần “sinh trưởng và phát triển ở thực vật” 23

2.2 Xây dựng chuyên đề: “sinh trưởng và phát triển ở thực vật” 23

T n chuy n đề 23

M ch nội dung chuy n đề 23

2.2.3 M c ti u chuy n đề 24

2.3 Quy trình xây dựng bài tập tình huống 26

Nguy n tắc xây dựng BTTH 26

Quy trình xây dựng BTTH 27

Ví d minh họa quy trình xây dựng bài tập tình huống 30

2.3.4 Kết quả xây dựng bài tập tình huống 32

2.4 Quy trình sử dụng bài tập tình huống 36

4 Nguy n tắc sử d ng bài tập tình huống 36

4 Quy trình sử d ng BTTH vào d y học chuy n đề “sinh trưởng và phát triển ở thực vật”, Sinh học 11 37

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 42

3.1 Mục đích thực nghiệm 42

3.2 Nội dung thực nghiệm 42

3.3 Phương pháp thực nghiệm 42

3.3.1 Chọn lớp đối chứng, lớp thực nghiệm 42

3.3.2 Bố trí thực nghiệm 42

3.4 Kết quả thực nghiệm và biện luận 43

3.4.1 Kết quả phần kiểm tra trình độ lĩnh hội kiến thức của HS 43

KẾT LUẬN VÀ ĐỀ NGH 49

TÀI LIỆU THAM KHẢO 1 PHỤ LỤC P1

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học

Sự phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh toàn cầu hóa đặt ra những yêu cầu mới đối với người lao động, do đó cũng đặt ra những yêu cầu mới cho sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ và đào tạo ngu n nhân lực Để có ngu n nhân lực trên, yêu cầu đặt ra là đổi mới giáo dục, trong đó có đổi mới mục tiêu giáo dục, đổi mới nội dung giáo dục và phương pháp dạy học, học theo hướng phát huy tính tích cực sáng tạo của học sinh

Ngày 4/11/2013, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng đã ký ban hành Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI (Nghị quyết số 29-NQ/TW) với nội dung đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa – hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và

hội nhập quốc tế Trong nghị quyết đã nêu rõ “ Tiếp t c đổi mới m nh mẽ phương pháp d y và học theo hướng hiện đ i; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng t o và vận d ng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc ph c lối truyền

th áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung d y cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, t o cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu tr n lớp sang tổ chức hình thức học tập đa d ng, chú ý các ho t động xã hội, ngo i khóa, nghi n cứu khoa học”

Ngày 8/10/2014 bộ GDĐT đã ban hành công văn 5555 hướng dẫn sinh hoạt chuyên môn về đổi mới phương pháp dạy học và kiểm tra, đánh giá; tổ chức và quản lí các hoạt động chuyên môn của trường trung học/trung tâm giáo dục

thường xuyên qua mạng trong công văn có nói “Chuyển giao nhiệm v học tập: nhiệm v học tập rõ ràng và phù hợp với khả năng của học sinh, thể hiện ở y u cầu về sản phẩm mà học sinh phải hoàn thành khi thực hiện nhiệm v ; hình thức giao nhiệm v sinh động, hấp dẫn, kích thích được hứng thú nhận thức của học sinh; đảm bảo cho tất cả học sinh tiếp nhận và sẵn sàng thực hiện nhiệm v ”

Ngày 09/08/2016 công văn số 3844/BGDĐT-GDTrH về việc tổ chức Cuộc thi Vận dụng kiến thức liên môn để giải quyết các tình huống thực tiễn và Cuộc

thi Dạy học theo chủ đề tích hợp năm học 2016-2017 có nói “Khuyến khích giáo

vi n sáng t o, thực hiện d y học theo chủ đề, chủ điểm có nội dung li n quan đến nhiều môn học/ho t động giáo d c và gắn liền với thực tiễn”

1.2 Xuất phát từ thực trạng dạy học ở trường phổ thông

Trong những năm gần đây giáo viên đã có ý thức vận dụng các phương pháp dạy học tích cực vào giảng dạy các bài cụ thể tuy vậy hiệu quả dạy và học còn thấp Nguyên nhân là do: bài học chưa được thiết kế tạo thành khối nội dung thống nhất, chưa nắm vững quy trình thiết kế cũng như vận hành PPDHTC, chưa thực sự tổ chức được hoạt động nhận thức tích cực, sáng tạo và b i dưỡng phương pháp tự học cho học sinh; việc tăng cường hoạt động học tập cá thể và học tập hợp tác còn hạn chế; chưa kết hợp được sự đánh giá của giáo viên và sự

tự đánh giá của học sinh trong quá trình dạy học

Nhằm khắc phục những hạn chế nói trên, cần phải chủ động, sáng tạo xây dựng nội dung dạy học phù hợp với các phương pháp và kĩ thuật dạy học tích cực Thay cho việc dạy học đang được thực hiện theo từng bài/tiết trong sách giáo khoa như hiện nay,cần lựa chọn nội dung để xây dựng các chuyên đề dạy học cùng với các bài tập tình huống thực tế, phù hợp với việc sử dụng phương pháp dạy học tích cực trong điều kiện thực tế của nhà trường

1.3 Xuất phát từ đặc điểm Sinh học

Sinh học tập trung đi sâu vào một lĩnh vực tương đối khó nhưng lí thú, với Sinh học 11 đó là sinh học cơ thể thực vật và động vật Để giảng dạy theo định hướng thể hiện quan điểm hệ thống, các phần nội dung từng bài nên được tái cấu trúc tạo thành các chuyên đề dạy học Mặt khác, nội dung bài học có liên quan rất nhiều đến kiến thức thực tế đời sống và sản xuất, thích hợp cho việc sử dụng các tình huống thực tế cuộc sống vào giảng dạy Với lý do trên, chúng tôi đã

nghiên cứu và thực hiện đề tài: “Xây dựng và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học chuyên đề “sinh trưởng và phát triển ở thực vật”, Sinh học 11”

2 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng bài tập tình huống và sử dụng bài tập tình huống vào dạy chuyên đề: học phần “sinh trưởng và phát triển của thực vật”, Sinh học 11

3 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

3.1 Nghiệ thể: Học sinh lớp 11A và học sinh 11E (khóa học 2016 -

3.2 Khách thể: Phương pháp dạy học Sinh học 11

3.3 Đối tượng nghiên cứu

- Chuyên đề dạy học: Sinh trưởng và phát triển ở thực vật;

- Quy trình xây dựng hệ thống BTTH;

- Quy trình sử dụng BTTH vào dạy học chuyên đề “Sinh trưởng và phát triển ở thực vật”

4 Giả thuyết khoa học

Nếu xây dựng được hệ thống bài tập Sinh học chuyên đề “sinh trưởng và phát triển ở thực vật” chứa tình huống từ thực tế đời sống và sản xuất, và sử dụng các bài tập đó để tổ chức dạy học chuyên đề sẽ góp phần nâng cao được hiệu quả học tập môn Sinh học cho học sinh

5 Giới hạn nghiên cứu

- Chuyên đề dạy học phần sinh trưởng và phát triển ở thực vật

- Nghiên cứu việc xây dựng và sử dụng bài tập tình huống vào dạy học nội dung “sinh trưởng và phát triển ở thực vật”, Sinh học 11

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

6.1 Nghiên cứu cơ sở lý luận về: Chuyên đề dạy học, mẫu chuyên đề dạy

học; Bài tập, bài tập tình huống

6.2 Điều tra thực trạng dạy và học Sinh học ở Trường THPT, thực trạng

biên soạn và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học môn Sinh học

6.3 Đề xuất quy trình xây dựng bài tập tình huống trong dạy học chuyên đề

“Sinh trưởng và phát triển ở thực vật”, Sinh học 11

6.4 Đề xuất quy trình sử dụng các bài tập tình huống vào dạy học

6.5 Thực nghiệm sư phạm kiểm chứng giả thuyết nghiên cứu

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu các văn bản pháp luật; Văn kiện của Đảng, Nhà nước có liên quan về đổi mới PPDH; Nghiên cứu các tài liệu về chủ trương, đường lối của Đảng và Nhà nước, Bộ GD & ĐT trong đổi mới phương pháp dạy học, dạy học theo chuyên đề, thiết kế bài tập tình thuống thực tế

- Nghiên cứu các tài liệu, các công trình nghiên cứu liên quan làm cơ sở cho việc xác định các khái niệm then chốt của đề tài

- Nghiên cứu các tài liệu chuyên môn làm cơ sở lí thuyết cho đề tài: xây dựng và sử dụng BTTH trong dạy học chuyên đề “sinh trưởng và phát triển

ở thực vật”

- Nghiên cứu chương trình Sinh học THPT, sách giáo khoa (SGK) Sinh học làm cơ sở biên soạn bài tập từ ngu n nguyên liệu thực tiễn

7.2 Phương pháp điều tra cơ bản

7.2.1 Đối với GV: Sử d ng phiếu điều tra nhằm thu thập thông tin về:

- PPDH của giáo viên trong giảng dạy

- Nhu cầu và đánh giá tính khả thi của việc sử dụng bài tập tình huống được xây dựng từ các tư liệu thực tiễn vào dạy học trong trường THPT

7.2.2 Đối với HS: Sử d ng phiếu điều tra nhằm thu thập thông tin về:

- PPDH mà GV thường sử dụng khi dạy bài lên lớp nghiên cứu tài liệu mới

- Quá trình chuẩn bị cho một bài học mới

- Mức độ hứng thú đối với môn Sinh học khi sử dụng bài tập tình huống

- Mức độ ứng dụng kiến thức thu được từ môn Sinh học vào việc giải quyết các hiện tượng thực tế

7.3 Phương pháp quan sát sư phạm

- Quan sát hoạt động của GV và HS thông qua dự giờ, giảng dạy trong các giờ học lý thuyết và thực hành, nhằm thu thập thông tin về:

- Phương pháp dạy - học của GV và HS trong học môn Sinh học

- Mức độ hứng thú của HS khi tổ chức dạy học bằng bài tập tình huống

7.4 Phương pháp chuyên gia

Xin ý kiến của chuyên gia (giảng viên môn PPDH, giáo viên có kinh nghiệm) về: quy trình xây dựng và sử dụng bài tập tình huống, chất lượng bài tập tình huống, tiêu chí đánh giá bài tập tình huống

7.5 Phương pháp thực nghiệ sư phạ

Mục đích TN: Đánh giá hiệu quả của quy trình tổ chức dạy học bằng BTTH

chuyên đề “sinh trưởng và phát triển ở thực vật” cho HS trường THPT

Phương pháp TN: TN có đối chứng (ĐC), trong đó: Lớp ĐC và lớp TN

được bố trí song song, thiết kế nghiên cứu kiểm tra sau tác động với các nhóm ngẫu nhiên

7.6 Phương pháp xử lí số liệu: Thông kê kết quả các bài kiểm tra của các lớp

ĐC và TN bằng phần mềm Excel

8 Những đóng góp của đề tài

8.1 Về lý luận

Hệ thống hóa và bổ sung cơ sở lý luận về: Bài tập tình huống, xây dựng và

sử dụng bài tập tình huống, quy trình xây dựng chuyên đề “Sinh trưởng và phát triển ở thực vật”, Sinh học 11

8.2 Về thực tiễn

- Thiết kế chuyên đề: “Sinh trưởng và phát triển ở thực vật”, Sinh học 11

- Xây dựng được hệ thống bài tập tình huống thực tiễn để tổ chức dạy học chuyên đề

- Là tài liệu tham khảo cho giáo viên, giáo sinh thực tập sư phạm, sinh viên khoa Sinh – KTNN ở các trường Đại học Sư phạm

9 Cấu trúc KLTN

Mở đầu

Nội dung

- Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

- Chương 2: Xây dựng và sử dụng bài tập tình huống trong dạy học chuyên đề “Sinh trưởng và phát triển ở thực vật”, Sinh học 11

KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Tổng quan các vấn đề liên quan đến đề tài nghiên cứu

1.1.1 Xây dựng và sử dụng BTTH trong dạy học trên thế giới

Vào những năm 1970, việc dạy học bằng câu hỏi - bài tập đã được nhiều tác giả quan tâm, chú ý Ở một số nước phương Tây như: Pháp, Mĩ,… đã xuất hiện nhiều tài liệu về lí luận dạy học theo hướng khuyến khích tăng cường sử dụng câu hỏi, bài tập để rèn luyện tính chủ động, tích cực của HS từ bậc tiểu học lên trung học Ở một số nước Đông Âu, đặc biệt ở Liên Xô (cũ), đã có nhiều tài liệu của các tác giả đề cập đến mục đích, nội dung và phương pháp thiết kế sử dụng cũng như vai trò, giá trị của câu hỏi, bài tập trong dạy học như: Socolovskaia (1971), Abramova, Gophman, Kadosnhicov, Laixeva, Karlinxki (1975, 1979) Các tác giả đã nêu lên những quan điểm về bản chất, ý nghĩa của câu hỏi, bài tập trong dạy học Hệ thống câu hỏi, bài tập mà các tác giả thiết kế đã góp phần cải tiến PPDH lúc bấy giờ theo hướng phát huy tính tích cực hoạt động nhận thức của HS trong các nhà trường ở Liên Xô (cũ)

Ở Trung Quốc: từ hàng nghìn năm trước, PP xử lí tình huống được diễn đạt trong nhiều kinh sách, văn học cổ qua lịch sử của nhiều thời đại Kinh dịch còn được gọi là “đạo của người quân tử” Người quân tử là người có tài đức, có nhân cách, có PP ứng xử, tiếp cận chân lí Kinh dịch cũng là bộ sách cổ của Trung Quốc độc đáo nhất của nhân loại (đã được dịch ra nhiều thứ tiếng, được nhiều độc giả đông tây kim cổ của nhiều nước nghiên cứu) dạy cách xử lí tình huống cho mọi người, thuộc mọi lứa tuổi, ngành nghề và thời đại Những tình huống này và cách xử lí chúng luôn luôn biến động tùy thời đại Dịch lí vạch ra cách xử lí đúng đắn những tình huống đó, từ việc ăn uống, nuôi thân đến việc xử

lí xã hội; từ việc tề gia đến việc trị dân Dịch lí giúp ta sống theo đạo, nghĩa là hợp với quy luật thiên nhiên, quy luật xã hội, thuận thiên ích nhân

Barrows H S (1986), trong giảng dạy Y học, đào tạo bác sĩ đa khoa, đã

sử dụng trực tiếp các ca bệnh vào giảng dạy SV M i ca bệnh tại thời điểm học chứa nhiều tình huống ở nhiều giai đoạn phát triển của bệnh Trong cách học này,

SV không còn chờ đến sau khi học xong lý thuyết r i mới thực hành trên bệnh nhân Chu trình học tập luôn bắt đầu từ việc quan sát bệnh nhân, triệu chứng lâm

được gọi thành PP “d y học dựa tr n vấn đề” “D y học dựa tr n vấn đề” giúp SV tập trung cao độ hơn rất nhiều 24] Điểm mạnh của PPDH “dựa tr n vấn đề” tại

giường bệnh, đã giúp nó trở thành PPDH rất phổ biến trong đào tạo Y học ở khắp nơi trên thế giới

Ở các nước có nền giáo dục hiện đại như M , Anh, c, Canada, Đức, Singapore, có nhiều nghiên cứu sử dụng các trường hợp có thật trong cuộc sống để dạy học các chuyên ngành Toán học, Vật lý, K thuật, Sinh học, Tại Cộng hòa Liên bang Đức, có nghiên cứu ứng dụng các vấn đề, trường hợp vào giảng dạy kĩ thuật như các nghiên cứu của Bernd Meier và Nguyễn Văn Cường[1]

Như vậy, trong đào tạo các nghề, tình huống thực tế được dùng vào giảng dạy được sử dụng dưới nhiều tên gọi khác nhau: Trong Y học gọi là vấn đề, trong Quản trị kinh doanh được gọi là thương vụ – trường hợp, trong Luật học được gọi là án lệ – trường hợp, trong dạy học Sinh học được gọi là trường hợp, trong đó, “trường hợp” là thuật ngữ được dùng phổ biến nhất Dù có nhiều tên gọi khác nhau, nhưng về bản chất các các tình huống của các trường hợp luôn xuất phát từ chính thực tế, từ chính nơi vận hành của một nghề nghiệp nhất định Lecne I Ia (1977)[2] coi tình huống có vấn đề là khái niệm chủ yếu và mở đầu cho dạy học nêu vấn đề và một hệ thống các THCVĐ Các vấn đề và các bài toán có vấn đề là cái mà dạy học nêu vấn đề đòi hỏi Sử dụng THCVĐ trong quá trình dạy học có thể được tiến hành theo 3 dạng: trình bày vấn đề, tìm tòi bộ phận và phương pháp nghiên cứu M i dạng được đặc trưng bởi những hệ thống hành động của GV và HS riêng Ông đưa ra những yêu cầu dạy học nêu vấn đề đòi hỏi GV phải có cả về trình độ chuyên môn, nghiệp vụ sư phạm lẫn phẩm chất đạo đức để có thể sử dụng được PPDH này

Tóm lại, đã có nhiều nghiên cứu về bài tập tình huống trên các khía cạnh: vai trò, đặc điểm, quy trình thiết kế Ngoài ra, có hai dạng dạy học sử dụng tình huống được đề cập là: dạy học nêu - giải quyết vấn và dạy học định hướng tới vấn đề Nghiên cứu của các tác giả trên thế giới về bài tập tình huống, cũng là cơ

sở định hướng cho những nghiên cứu về bài tập tình huống ở Việt Nam

1.1.2 Xây dựng và sử dụng BTTH trong dạy học ở Việt Nam

Tác giả Nguyễn Ngọc Quang (1989)[3] trong quá trình nghiên cứu đã đưa

ra các dạng bài tập rèn luyện kĩ năng, trong đó có bài toán tình huống mô phỏng

Theo tác giả, bài toán tình huống mô phỏng được xuất phát từ những tình huống

mô phỏng thông qua việc xử lí sư phạm các tình huống thực tế

H Chí Minh - Vị anh hùng giải phóng dân tộc, Danh nhân văn hóa kiệt xuất của thế giới, được coi là người có tài xử lí những tình huống vào bậc nhất

Theo Người: “Muốn giải quyết vấn đề, trước ti n cần phải nghi n cứu để hiểu

rõ cái gốc mâu thuẫn trong vấn đề là gì, phải xác định được đâu là mâu thuẫn chính, đâu là mâu thuẫn ph Người đưa ra bước giải quyết vấn đề: đề ra nó, phân tích nó, giải quyết nó”[4]

Vũ Văn Tảo (1996) [5] cho rằng: “Năng lực giải quyết vấn đề đòi hỏi cần phải có khả năng: làm rõ và khoanh vấn đề; xác định rõ nguồn gốc và những nội dung làm nảy sinh vấn đề; xử lí những ý kiến, những tranh luận bằng những cách thức gắn bó những vấn đề; đề ra không chỉ những khả năng đáp ứng vấn

đề được trình bày, mà còn có khả năng thấy được những vấn đề và nghĩ ra những chiến lược đáp ứng thích hợp”

Tuy nhiên, theo chúng tôi, đây chỉ là kĩ năng giải quyết tình huống đối với người học, còn người dạy cần phải hướng dẫn cách giải quyết tình huống như thế nào thì chưa được tác giả bàn đến

Những năm 1996, các công trình nghiên cứu của Đ Hương Trà, Nguyễn Duy Gia, Trần Anh Tuấn, Trần Văn Nguyệt chủ yếu đưa ra cách thức tổ chức dạy học bằng tình huống [6],[7],[8],[9] Trong đó, nghiên cứu của Nguyễn Duy Gia

và Mai Hữu Khuê trong “PP tình huống trong đào t o hành chính” đã nhấn

mạnh, PP này cần áp dụng trong các khâu của quá trình đào tạo, b i dưỡng, giảng dạy, thảo luận, làm bài tập, tham quan, thực hành, kiểm tra, tiểu luận Ngoài ra, hai tác giả cho rằng: tình huống thực tế mang ra mổ xẻ dù tốt hay xấu cũng mang lại bài học nhất định, dạy học theo tình huống là dạy học nguyên trạng của sự việc, muốn áp dụng có hiệu quả cần tổ chức dạy học theo chuyên đề Như vậy, trong nghiên cứu của Nguyễn Duy Gia và Mai Hữu Khuê đã đề cập đến vai trò, hướng sử dụng của tình huống thực tế trong dạy học, sơ đ hai giai đoạn để phân tích tình huống, tuy vậy các tác giả chưa đi sâu vào cách tạo ra nhiệm vụ từ các tình huống thực

Trong lĩnh vực đào tạo GV và cán bộ quản lí giáo dục, phải kể đến những đóng góp về nghiên cứu được thể hiện trong tài liệu “Tình huống và cách xử lí tình huống trong quản lí giáo dục và đào tạo” của Phan Thế Sủng và Lưu Xuân

Mới (2000) [10] Trong tài liệu này, các tác giả đã đề cập đến những khái niệm tình huống, nêu được năm đặc điểm của tình huống quản lí giáo dục: tính cụ thể, thực tế của tình huống, tính ngẫu nhiên và tính quy luật trong sự xuất hiện tình huống, tính đa dạng, tính phức tạp của tình huống; tính phá trộn và tính lan tỏa của các tình huống Đặc biệt, tác giả đã nêu được các bước tiến hành ứng xử tình huống được đề cập đến ở đây là: tiếp cận tình huống; phân tích, tổng hợp tìm ra nguyên nhân cốt lõi; tìm biện pháp ứng xử; đánh giá kết quả và tổng kết một số

bí quyết thành công trong ứng xử tình huống Các bước này là tài liệu tốt để chúng tôi đưa ra các bước giải quyết BTTH trong dạy học phần “sinh trưởng và phát triển ở thực vật”, Sinh học 11 THPT

Qua tìm hiểu và phân tích những công trình nghiên cứu trên, chúng tôi nhận thấy:

- Hầu hết các công trình nghiên cứu đã khẳng định sự cần thiết của việc

sử dụng BTTH trong quá trình dạy học: giúp HS nhanh chóng nắm bắt được các kiến thức mới, củng cố; khắc sâu được kiến thức đã học; phát triển tư duy sáng tạo, BTTH là cầu nối giữa lí luận với thực tiễn

- Đã có được hệ thống lí luận, quy trình xây dựng và cách sử dụng BTTH nói chung

- BTTH trong các sách bài tập hiện hành đã đảm bảo tính mục đích, tính khoa học, tính giáo dục, tính thực tiễn, rất hữu ích cho GV và HS trong quá trình dạy học

Tuy vậy, trong dạy học Sinh học, chưa có tác giả nào nghiên cứu, thiết kế bài tập tình huống cho một chuyên đề dạy học Do vậy, trong khóa luận của mình, chúng tôi tập trung làm rõ một số vấn đề sau:

- Chuyên đề dạy học, kết cấu của một chuyên đề dạy học môn Sinh học

- Bài tập tình huống thực tế: khái niệm, đặc điểm, vai trò, phân loại

- Quy trình thiết kế bài tập tình huống thực tế môn Sinh học

- Quy trình sử dụng bài tập tình huống thực tế để tổ chức dạy học môn Sinh học

1.2 Cơ sở lý luận của đề tài

1.2.1 Chuyên đề dạy học

1.2.1.1 Khái niệm chuy n đề d y học

Có thể hiểu: “chuy n đề d y học là đơn vị học tập trọn v n thể hiện tính lôgic của m ch kiến thức (trong từng môn học, giữa các môn học và các ho t động giáo d c đảm bảo chuẩn kiến thức – kĩ năng giúp giáo vi n – học sinh thuận lợi trong tổ chức ho t động d y – học Ph m vi chuy n đề d y học to hay nhỏ ph thuộc phân lớn vào nội dung học tập và cách sắp xếp của giáo vi n”

Dạy học theo chuyên đề là một phương pháp dạy học trong đó có sự tích hợp nội môn hay liên môn Chính cách thức dạy học này, học sinh có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn àm cho nội dung học có ý nghĩa hơn, thực tế hơn và học sinh có thể tự hoạt động nhiều hơn để tìm ra kiến thức và vận dụng vào thực tiễn

1.2.1.2 Đặc điểm của chuy n đề d y học

- Kiến thức cần truyền đạt cho HS có thể liên quan đến một hay nhiều lĩnh vực, nhiều chuyên ngành khác nhau

- Dựa trên chương trình hiện hành, đảm bảo chuẩn kiến thức – kĩ năng

- Tận dụng tối đa những kinh nghiệm của HS có liên quan đến kiến thức của chuyên đề học tập

- Tận dụng được các phương tiện, công cụ học tập xung quanh HS

- Thích ứng với từng đối tượng HS

- Rèn luyện được khả năng làm việc theo nhóm, tính hợp tác của HS[11]

1.2.1.3 Mẫu thiết kế chuy n đề d y học

- Mô tả chuyên đề/vấn đề cần dạy và tên của chuyên đề

- Mạch nội dung của chuyên đề

- Chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ và những phẩm chất, năng lực của học sinh có thể hình thành và phát triển trong dạy học chuyên đề

- Bảng mô tả 4 mức yêu cầu (nhận biết, thông hiểu, vận d ng, vận d ng cao) của các loại câu hỏi/bài tập kiểm tra, đánh giá trong quá trình dạy học

chuyên đề

- Các câu hỏi/bài tập tương ứng với m i loại/mức độ yêu cầu được mô tả

- Tiến trình dạy học chuyên đề được thiết kế thành các hoạt động thể hiện tiến trình sư phạm của phương pháp dạy học tích cực được lựa chọn

- Phân tích, rút kinh nghiệm bài học minh họa về chuyên đề đã được thực

hiện trong lớp tập huấn (đối với chuy n đề d y thử nghiệm) [12]

Chuyên đề là đơn vị chỉnh thể về kiến thức, thể hiện tính logic về nội dung học tập Căn cứ vào mục tiêu chuyên đề, để phát huy tính tích cực của học sinh, giáo viên cần gia công nhiều loại bài tập tình huống với các mức độ khó khác nhau

1.2.2 Bài tập tình huống

1.2.2.1 Khái niệm bài tập

Theo từ điển tiếng Việt của Hoàng Phê (2005)[13], “Bài tập là bài ra cho

HS làm để tập vận dụng điều đã học, ví dụ bài tập đại số; ra bài tập; làm bài tập

ở lớp” Theo nghĩa này, bài tập sẽ giúp HS củng cố tri thức, kĩ năng, kĩ xảo

Từ việc phân tích định nghĩa bài tập, trong nghiên cứu của mình, chúng tôi

quan niệm bài tập như sau: “bài tập là một nhiệm v mà người học cần phải thực hiện Trong bài tập chứa đựng các thông tin xác định, những điều kiện và những y u cầu được đưa ra trong quá trình d y học, bài tập được người học ý thức như là một vấn đề, từ đó dựa vào những kiến thức đã biết học sinh tự lực giải bài tập, qua đó lĩnh hội kiến thức, rèn luyện kĩ năng kĩ xảo tương ứng” 1.2.2.2 Khái niệm tình huống có vấn đề

Lecne I Ia (1977)[2] cho rằng “Tình huống có vấn đề là một khó khăn được chủ thể ý thức rõ ràng hay mơ hồ, mà muốn khắc ph c thì phải tìm tòi những tri thức mới, những phương thức hành động mới” Theo khái niệm này,

tác giả đã nhấn mạnh ý thức khó khăn của chủ thể và hướng khắc phục khó khăn

là sự tìm tòi

Tác giả Bùi Hiền (2001)[14] cho rằng “Tình huống có vấn đề là tập hợp những điều kiện và hoàn cảnh cùng nhau t o n n một tình thế, một vấn đề cần phải được xem xét, cân nhắc và đề ra giải pháp hợp lí”

Trong phạm vi đề tài, chúng tôi sử dụng khái niệm tình huống có vấn đề của

tác giả Đinh Quang Báo (1996)[15]: “Tình huống có vấn đề là một tr ng thái tâm lí của chủ thể nhận thức khi vấp phải một mâu thuẫn, một khó khăn về nhận thức Mâu thuẫn và khó khăn đó vượt ra khỏi giới h n của tri thức đã có của chủ thể, bao hàm một điều gì đó chưa biết, đòi hỏi một sự tìm tòi tích cực, sáng

t o”

1.2.1.3 BTTH trong d y học

Khái niệm BTTH được các tác giả đưa ra nhiều ý kiến khác nhau:

Tác giả Nguyễn Như An (1992)[16] cho rằng: “BTTH sư ph m là một d ng bài tập n u tình huống giả định hay thực tiễn trong quá trình d y học - giáo d c, một tình huống khó khăn căng thẳng về trí tuệ, đòi hỏi sinh vi n phải nhận thức được và cảm thấy có nhu cầu giải đáp bằng cách huy động vốn tri thức và kinh nghiệm sáng t o của họ để giải quyết theo quy trình hợp lí, phù hợp với nguy n tắc, phương pháp và lí luận d y học - giáo d c đúng đắn”

Tác giả Phan Đức Duy (1999)[17] cho rằng: “BTTH d y học là những tình huống khác nhau đã, đang và có thể xảy ra trong quá trình d y học, được cấu trúc l i dưới d ng bài tập, khi sinh vi n giải bài tập ấy vừa có tác d ng củng cố kiến thức, vừa rèn luyện được những kĩ năng d y học cần thiết”

Phân tích khái niệm BTTH, chúng tôi nhận thấy BTTH có đặc trưng sau:

- BTTH là một dạng bài tập, có cấu trúc bao g m phần điều kiện “cái đã biết” và phần yêu cầu của bài tập “cái cần tìm”

- Yếu tố quan trọng nhất của BTTH là phải có mâu thuẫn Mâu thuẫn có thể là: sự đối lập giữa lí thuyết và thực tiễn, sự mâu thuẫn giữa tri thức cũ và tri thức mới, mâu thuẫn về cách thức sử dụng trong thực tế với quy trình lý thuyết,…

- BTTH phải lí thú Để đảm bảo tính lí thú, BTTH phải thỏa mãn nhu cầu của

HS, thỏa mãn những gì mà HS cho là có giá trị đối với họ, từ đó HS mới tích cực, chủ động, sáng tạo trong việc tìm kiếm lời giải Do vậy, tình huống nêu ra trong bài tập tình huống nên gắn liền với vốn hiểu biết, kinh nghiệm của học sinh ở địa phương

1.2.3 Vai trò của BTTH trong việc dạy và học

1.2.3.1 Vai trò đối với GV

Bài tập tình huống là công cụ tổ chức quá trình dạy học Bài tập tình huống vừa mang giá trị nội dung lại vừa mang giá trị hoạt động Bài tập tình huống là công cụ định hướng nội dung cốt lõi bài học, đ ng thời mở rộng nội dung bài học đến những vấn đề thực tiễn trong đời sống và sản xuất Bài tập tình huống mang giá trị hoạt động vì giáo viên có thể cho học sinh hoạt động cá nhân/ nhóm, từ đó phát triển năng lực hợp tác cho học sinh

Bài tập tình huống góp phần giúp giáo viên thực hiện việc đổi mới phương pháp dạy trong giai đoạn hiện nay Trong quá trình vận dụng PPDH, không có PPDH vạn năng, mà chỉ có PPDH hợp lí phù hợp với tính chất nội dung cần truyền đạt, với đặc điểm tâm lí ở lứa tuổi và trình độ học vấn của học sinh Đích đến của bài học không chỉ đơn thuần đo bằng lượng kiến thức mà học sinh được nạp vào đầu, mà chính là khả năng giải quyết vấn đề tương tự trong cuộc sống hiện tại của học sinh Bài tập tình huống thực sự là công cụ hữu ích cho giáo viên trong khi nghiên cứu tài liệu mới, ôn tập – củng cố và kiểm tra đánh giá

1.2.3.2 Vai trò đối với học sinh

Bài tập tình huống là công cụ giúp rèn luyện kĩ năng giải quyết vấn đề Ví dụ: học xong chuyên đề “sinh trưởng và phát triển ở thực vật” Sinh học 11, HS

đã có những hiểu biết phổ thông, cơ bản, hiện đại, thực tiễn về sinh trưởng và phát triển của sự sống ở sinh vật đa bào Đây là nền tảng để HS có khả năng lĩnh hội các kiến thức ở những phần khác trong chương trình Sinh học 11, 12 và các kiến thức của môn học có liên quan như: Hóa học, Lịch sử, Vật lý, Công nghệ, Nếu HS chỉ ghi nhớ tri thức lí thuyết, ít có sự liên hệ với thực tiễn, thì học sinh chỉ có nhận thức của HS chỉ dừng lại ở mức độ tư duy bậc thấp

BTTH góp phần phát triển năng lực tư duy, óc sáng tạo, giải quyết vấn đề của HS Khi bắt đầu thực hiện các bước giải HS cần phân tích để nhận biết phần

dữ kiện và yêu cầu của bài tập, HS đề xuất các phương án giải quyết, HS so sánh các phương án giải quyết và cuối cùng là đưa ra quyết định và kiên định với ý phương án giải quyết mà mình đã chọn lựa

BTTH giúp phát triển khả năng ngôn ngữ (nói và viết) của HS Các thời điểm rèn luyện g m: trong khi làm việc nhóm để giải quyết bài tập và khi báo cáo kết quả thảo luận từ bài tập

“cái đã biết” và “điều cần tìm” đều được tắm mình trong thực tiễn dạy học Cấu trúc của bài tập tình huống được chúng tôi minh họa bằng sơ đ 1.1 dưới đây

Sơ đồ Cấu trúc của bài tập tình huống

Trong cấu trúc của bài tập tình huống, “cái đã biết” chứa đựng thông tin

mô tả về ứng dụng Sinh học trong đời sống và sản xuất và “điều cần tìm” trả lời cho câu hỏi: đối tượng đó là gì?, đối tượng được sử dụng như thế nào? tại sao lại cần thực hiện như vậy? thực hiện theo cách nào thì tốt hơn?, Các tình huống trong “cái đã biết” biểu đạt chỉ trở thành tình huống có giá trị trong dạy học khi

nó là các tình huống có vấn đề, gắn với hoạt động thường ngày của HS, có thể gây ra xúc cảm mạnh mẽ và lượng thông tin cung cấp đủ để có thể giải quyết trọn v n nhiệm vụ “Điều cần tìm” của bài tập phải cân đối, phù hợp với trình độ của học sinh

1.2.3.4 Phân lo i BTTH

Việc phân loại bài tập tình huống được dựa vào các tiêu chí khác nhau, cụ thể có thể chia ra các loại sau:

- Căn cứ vào ngu n gốc tình huống thực tế (tư liệu), có các loại:

+ Bài tập được cấu trúc từ tư liệu văn bản

+ Bài tập được cấu trúc từ tư liệu kĩ thuật số

- Căn cứ vào mục đích của LLDH [18], có các loại:

+ Bài tập nghiên cứu tài liệu mới

+ Bài tập hoàn thiện tri thức, thực hành vận dụng

+ Bài tập kiểm tra đánh giá

Bài tập kiểm tra sự ghi nhớ kiến thức đã học

Bài tập kiểm tra khả năng vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết một nhiệm vụ nhận thức hay thực hành nghề nghiệp

Bài tập kiểm tra thái độ, hành vi của người học sau khi học tập một chủ đề nào đó

Trong khi xây dựng bài tập thực tiễn cho chuyên đề “sinh trưởng và phát triển ở thực vật” sinh học 11, chúng tôi cố gắng ở mức cao nhất để xây dựng hệ thống các bài tập đa dạng, phản ánh các mục đích đưa ra, thể hiện trong cách phân loại đó Các bài tập vừa đảm bảo được cấu trúc trong từng bài của chuyên

đề, vừa chỉ rõ mục tiêu hình thành kĩ năng, kĩ xảo năng lực giải quyết vấn đề, tư duy sáng tạo cho HS

1.3 Cơ sở thực tiễn của đề tài

1.3.1 Điều tra học sinh

- Mục đích: tìm hiểu chất lượng lĩnh hội kiến thức của HS và tìm hiểu nguyên nhân hạn chế chất lượng học Sinh học 11 ở trường THPT

- Địa điểm, thời điểm điều tra: trường THPT Hoa Lư A thị trấn Thiên Tôn huyện Hoa Lư tỉnh Ninh Bình, học 2016 – 2017

- Phương pháp điều tra: phiếu hỏi

Bảng 1.1 Kết quả điều tra về ý thức học tập môn Sinh học 11 của HS

1

Để chuẩn bị trước cho một bài học môn Sinh học, em thường

làm những việc gì dưới đây?

- Học bài cũ, trả lời các câu hỏi và làm bài tập trong SGK

- Học bài cũ và đọc bài mới ghi lại những thắc mắc để hỏi

2 Trong giờ học, GV khi đưa ra câu hỏi hoặc bài tập, em

thường làm gì?

- Suy nghĩ cách trả lời câu hỏi, bài tập 77,05

- Nghe sự trả lời hoặc giải bài tập của bạn 15,57

Kết quả điều tra thu được ở bảng 1.1 cho thấy:

- Công tác chuẩn bị bài ở nhà của HS : Việc ôn tập bài cũ và hoàn thành các nội dung của GV giao cho trước khi đến lớp đạt 58,36% Số HS không học

và không chuẩn bị bài chiếm tới 34,26% Số HS chịu khó đọc bài mới, ghi lại các thắc mắc để hỏi GV trong giờ học chỉ chiếm 7,38% số HS được điều tra Kết

quả trên cho thấy HS ý thức học tập bộ môn chưa tốt, có thể do cách dạy của

GV, các yêu cầu của GV chưa thật cụ thể, chưa mang tính cấp bách đối với HS trước khi đến lớp

- Ý thức học tập ở trên lớp: HS đã chú ý tập trung suy nghĩ nội dung câu hỏi chiếm tới 77,05% số HS được điều tra Đã suy nghĩ câu trả lời của bạn 15,57%, xem xét câu kết luận của GV đối với trả lời của bạn 7,38% Từ kết quả điều tra cho thấy đa số học sinh khi đến lớp đã có ý thức học tập Do đó GV cần

có phương pháp tổ chức dạy học phù hợp để học sinh khắc sâu được kiến thức

và rèn luyện được các kĩ năng cần thiết

Bảng 1.2 Kết quả điều tra HS về mong muốn học tập môn Sinh học 11

1 Trong giờ học em muốn GV sử dụng các phương pháp

dậy học nào?

GV sử dụng tranh vẽ, hình ảnh, máy chiếu,…minh họa 36,34%

GV sử dụng nhiều bài tập tình huống gắn với thực tiễn

gây hứng thú, nhiều bạn tham gia xây dựng bài vào bảo

1.3.2 Điều tra giá vi n

- Mục tiêu điều tra: việc vận dụng các PPDH và tìm hiểu thực trạng xây dựng và sử dụng bài tập tình huống của GV ở trường THPT

- Số lượng giáo viên điều tra, địa bàn điều tra: 10 GV môn Sinh học tại Trường THPT Hoa Lư A, tỉnh Ninh Bình

- Phương pháp điều tra: bảng hỏi từ phiếu điều tra

Bảng 1.3 Kết quả điều tra vận d ng các PPDH của GV ở trường THPT

(số lượng)

1 Thầy (cô) thường sử dụng nhưng phương pháp/k thuật

dạy học nào sau đây?

Bảng 1.4 kết quả điều tra về xây dựng và sử d ng bài tập tình huống của GV

2 Theo thầy (cô) loại bài tập nào dưới đây giúp phát triển

năng lực và gây hứng thú cho học sinh?

Bài tập mang tính chất cung cấp thông tin 2/10 Bài tập tình huống gắn với thực tế 8/10

trình dạy học cần dựa trên nguyên tắc và quy trình nào

sau đây?

Không có nguyên tắc và quy trình nào, chỉ dựa vào nội

dung bài dạy đƣa ra tình huống có vấn đề theo kinh

nghiệm

3/10

Khi dạy bài mới sẽ nảy sinh ra tình huống có vấn đề r i

Căn cứ vào nội dung kiến thức của bài để xây dựng tình

Căn cứ vào mục đích của đổi mới PPDH 3/10

5 Theo thầy (cô) trung tâm của dạy học bằng BTTH là gì?

Xây dựng và sử dụng tình huống có vấn đề 5/10

Chủ động, tích cực giải quyết vấn đề của HS 4/10

6 Thầy cô sử dụng bài tập khi nào:

Không vận dụng vì không hiểu thế nào là dạy học bằng

Vận dụng nhƣng rất lúng túng vì không biết xây dựng

tình huống nhƣ thế nào cho đúng và phù hợp 2/10

8 Khó khăn của thầy cô khi xây dựng bài tập tình huống

thực tiễn là:

Xác định các mức độ của động từ để hỏi và nội dung

Viết bài tập tình huống phù hợp, gây hứng thú cho học

sinh và làm bật đƣợc vấn đề mà muốn học sinh giải

quyết

7/10 Cân đối lƣợng thông tin trong bài tập 1/10

Thông qua bảng số liệu cho thấy:

- Phần lớn GV cho rằng bài tập rất quan trọng trong việc dạy học, một phần nhỏ GV cho là bài tập quan trọng trong quá trình dạy học Qua thống kê trên thì chúng ta thấy bài tập rất quan trọng và không thể thiếu trong quá trình dạy và học

- Các giáo viên được điều tra cho biết bài tập chứa tình huống gắn với thực

tế sẽ tạo hứng thú cho học sinh, đ ng thời giúp học sinh rèn luyện các kĩ năng cần thiết

- Việc sử dụng bài tập trong quá trình dạy học được GV sử dụng vào tất cả các khâu trong quá trình học tập

- Khi vận dụng dạy học bằng BTTH thầy, cô thường tiến hành như thế nào? Phần lớn GV tiến hành theo 3 bước (đặt vấn đề, giải quyết vấn đề, kết luận), một số GV vận dụng nhưng rất lúng túng vì không biết xây dựng tình huống như thế nào cho đúng và phù hợp

- Khi xây dựng bài tập tình huống Phần lớn GV đều gặp khó khăn trong việc viết bài tập tình huống phù hợp, làm bật được vấn đề mà muốn học sinh giải quyết Chỉ có một số ít GV là gặp khó khăn trong việc tìm kiếm thông tin

và cân đối giữa lượng thông tin trong bài tập

Kết quả điều tra cho thấy GV đã có sự nhận thức đúng đắn về vai trò BTTH trong quá trình dạy học, nhưng còn hạn chế về cách xây dựng và sử dụng BTTH để tổ chức dạy học

Kết luận chương 1

BTTH trong dạy học là bài tập chứa đựng các tình huống, các mâu thuẫn nhận thức tạo ra động lực thúc đẩy sự tìm tòi, sáng tạo của HS góp phần nâng cao chất lượng dạy và học BTTH có mâu thuẫn, có vấn đề, đòi hỏi HS phải nhận thức được và cảm thấy có nhu cầu giải đáp bằng cách huy động vốn tri thức, kinh nghiệm sáng tạo của họ để giải quyết theo những nguyên tắc và quy trình hợp lí, qua đó HS có thể nắm vững tri thức, hình thành kĩ năng, kĩ xảo và phát huy tính tích cực, độc lập, chủ động, sáng tạo

Trong các phương pháp dạy học tích cực, phương pháp tỏ ra có hiệu quả

đó là sử dụng bài tập tình huống Để bài tập tình huống là PTDH, biện pháp tổ chức dạy học hiệu quả cho môn học, bài tập cần được xây dựng từ các tình

huống thực tế từ chính quá trình giảng dạy ở PT Muốn xây dựng bài tập tình huống phù hợp, gây hứng thú cho học sinh cần dựa trên các nguyên tắc và quy trình nhất định

Tuy nhiên, khi điều tra thực tiễn quá trình dạy học Sinh học 11 cho thấy: việc xây dựng và sử dụng BTTH để tổ chức dạy học của GV ở trường THPT còn hạn chế, GV vận dụng nhưng còn lúng túng vì không biết xây dựng tình huống như thế nào cho đúng và phù hợp Như vậy, nghiên cứu của chúng tôi đáp ứng được nhu cầu của giáo viên và HS trong tổ chức dạy học chuyên

đề “sinh trưởng và phát triển ở thực vật”, Sinh học 11

Chương 2: XÂY DỰNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH HUỐNG TRONG DẠY HỌC CHUYÊN ĐỀ “SINH TRƯỜNG VÀ

PHÁT TRIỂN Ở THỰC VẬT”, SINH HỌC 11

Từ việc phân tích thực trạng dạy – học Sinh học ở trường THPT, để việc xây dựng và sử dụng bài tập tình huống vào dạy học chủ đề “Sinh trưởng và phát triển ở thực vật”, Sinh học 11 theo hướng tiếp cận mục tiêu bài học, chúng tôi đã xác lập quy trình xây dựng bài tập tình huống và quy trình sử dụng bài tập tình huống nhằm nâng cao kết quả học tập cho HS các trường THPT Dựa trên chương trình SGK và các tư liệu tham khảo, chúng tôi định hướng xây dựng và

sử dụng bài tập tình huống trong dạy học chủ đề “Sinh trưởng và phát triển ở thực vật”, Sinh học 11, thể hiện qua sơ đ 2.1

Sơ đồ 2.1 Sơ đồ khái quát quá trình xây dựng và sử d ng bài tập tình huống d y

học chuy n đề “Sinh trưởng và phát triển ở thực vật”, Sinh học 11

Dựa trên sơ đ 2.1, để biên soạn được hệ thống bài tập tình huống phủ đều khắp chuyên đề “sinh trưởng và phát triển ở thực vật”, Sinh học 11, chúng tôi tiến hành theo trình tự: Phân tích cấu trúc nội dung phần “sinh trưởng và phát triển ở thực vật” để xác định mục tiêu HS cần đạt được bao g m: nội dung kiến thức cần trang bị để hình thành và phát triển các kĩ năng cần thiết từ đó có thái

độ tích cực Tiếp đó xây dựng thành chuyên đề “sinh trưởng và phát triển ở thực vật” Lựa chọn nội dung có thể xây dựng bài tập tình huống, biên soạn, sắp xếp

Phân tích nội dung phần “sinh trưởng và phát triển ở thực vật”, Sinh học 11

Quy trình xây dựng bài tập tình huống

Quy trình sử dụng bài tập tình huống dạy học chuyên đề

“sinh trưởng và phát triển ở thực” vật”, Sinh học 11

Xây dựng chuyên đề: “sinh trưởng và phát triển ở thực vật”

thành hệ thống BTTH Xác định mục tiêu, cách thức sử dụng bài tập tình huống, đưa hệ thống bài tập tình huống vào dạy học chuyên đề “sinh trưởng và phát triển ở thực vật”, Sinh học 11

2.1 Phân tích cấu trúc nội dung phần “sinh trưởng và phát triển ở thực vật”, Sinh học 11

2.1.1 Vị trí phần “sinh trưởng và phát triển ở thưc vật”, Sinh học 11

Sau khi trải qua quá trình chuyển hóa vật chất và năng lượng, cơ thể sẽ đến giai đoạn sinh trưởng và phát triển Sinh trưởng và phát triển ở thực vật được nghiên cứu sau phần chuyển hóa vật chất và năng lượng và phần cảm ứng,

do đó HS đã biết và hiểu được 1 số khái niệm cơ bản Phần sinh trưởng và phát triển ở thực vật góp phần cung cấp các kiến thức cơ bản, hiện đại làm nền tảng giúp cho HS có các thông tin cần thiết để có thể giải thích được các hiện tượng trong thực tế và áp dụng kiến thức vào trong đời sống hằng ngày Nội dung phần

“sinh trưởng và phát triển ở thưc vật” là cơ sở lý thuyết để HS tiếp tục nghiên cứu phần sinh sản của thực vật ở chương sau được thuận lợi hơn

ục ti u phần “sinh trưởng và phát triển ở thưc vật”

2.1.2.1 Kiến thức

- Phân biệt được khái niệm sinh trưởng, phát triển và mối liên quan giữa chúng;

- Phân biệt được sinh trưởng sơ cấp và sinh trưởng thứ cấp;

- Trình bày được ảnh hưởng của điều kiện môi trường tới sự sinh trưởng và phát triển ở thực vật;

- Trình bày được các chất điều hòa sinh trưởng có vai trò điều tiết sự sinh trưởng, phát triển;

- Nêu được ứng dụng chất điều hòa sinh trưởng trong sảm xuất nông nghiệp;

- Chứng minh được sự ra hoa là giai đoạn quan trọng của quá trình phát triển ở thực vật Hạt kín;

- Mô tả được quang chu kì là sự phụ thuộc của sự ra hoa vào tương quan độ dài ngày và đên;

- Nêu được phitocrom là sắc tố tiếp nhận kích thích quang chu kì có tác động đến sự ra hoa;

Kĩ năng

- Ứng dụng kiến thức sinh trưởng và phát triển vào sảm xuất nông nghiệp

2.1 ch nội dung phần “sinh trưởng và phát triển ở thực vật”

Phần “sinh trưởng và phát triển ở thực vật”, Sinh học 11 g m có 3 bài: Bài 34: sinh trưởng ở thực vật bao g m các nội dung; định nghĩa sinh trưởng, sinh trưởng sơ cấp và sinh trưởng thứ cấp, các yếu tố ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển ở thực vật Bài 35: hoocmon thực vật bao g m các nội dung; định nghĩa và đặc điểm của hoocmon thực vật, phân loại hoocmon thực vật và mối tương quan giữa các loại hoocmon thực vật Bài 36: phát triển ở thực vật có hoa bao g m các nội dung: khái niệm phát triển ở thực vật có hoa, nhân tố ảnh hưởng đến sự ra hoa, mối quan hệ giữa sinh trưởng và phát triển, ứng dụng sinh trưởng và phát triển Trật tự logic trong sách giáo khoa giúp cho HS hiểu được sự vận động của quá trình sinh trưởng và phát triển diễn ra như thế nào Tuy nhiên với sự sắp xếp logic như vậy HS sẽ hiểu kiến thức của hai quá trình này rời rạc không có sự liên kết với nhau do đó mối liên hệ của sự sinh trưởng

và phát triển sẽ không được hiểu một cách chặt chẽ Để khắc phục được nhược điểm đó chúng tôi đã sắp xếp kiến thức tạo thành chuyên đề “sinh trưởng và phát triển ở thực vật”

2.2 Xây dựng chuyên đề: “sinh trưởng và phát triển ở thực vật”

T n chuy n đề: Sinh trưởng và phát triển ở thực vật

2.2.2 ch nội dung chuy n đề

I Khái niệm

1 Định nghĩa sinh trưởng và phát triển

2 Mối quan hệ giữa sinh trưởng và phát triển

II Sinh trưởng ở thực vật

1 Các mô phân sinh

2 Sinh trưởng sơ cấp, sinh trưởng thứ cấp

a Hoocmon kích thích sinh trưởng

b Hoocmon ức chế sinh trưởng

4 Mối tương quan giữa các hoocmon

5 Sử dụng hoocmon thực vật trong đời sống

IV Phát triển ở thực vật có hoa

1 Những nhân tố chi phối sự ra hoa

a Nhân tố b n trong

b Nhân tố b n ngoài

2 Ứng dụng kiến thức sinh trưởng và phát triển

a Điều khiển sự sinh trưởng của thực vật

b Điều khiển sự phát triển của thực vật

Thời lượng: 3 tiết/ 3 tuần (m i tuần 1 tiết)

- Mô tả được chu kì sinh trưởng và phát triển ở thực vật;

- Vẽ mô tả được vị trí của các mô phân sinh;

- Chứng minh được vai trò của mô phân sinh đỉnh, sinh trưởng sơ cấp;

- Phân biệt được sinh trưởng sơ cấp và sinh trưởng thứ cấp;

- Phân loại được hoocmon kích thích và hoocmon ức chế;

- Trình bày được vai trò của hoocmon kích thích và hoocmon ức chế;

- Trình bày được mối tương quan giữa các loại hoocmon;

- Chỉ ra được mối liên hệ giữ sinh trưởng và phát triển;

- Gọi tên được các yếu tố bên trong và bên ngoài ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển;

- Lấy ví dụ được về việc sử dụng hoocmon kích thích, hoocmon ức chế trong sản xuất nông nghiệp;

- Nêu được những nguyên tắc cần chú ý khi sử dụng các hoocmon thực vật trong nông nghiệp;

Mức độ : Mức độ vận d ng

- Tính toán được thời gian của pha sinh dưỡng và pha sinh sản;

- Ghi chép được sự gia tăng về chiều cao, số lá của 1 loài thực vật/2 tuần;

- Thu thập được số liệu về sử dụng hoocmon ức chế, hoocmon kích thích trong sản xuất nông nghiệp tại địa phương hoặc từ phương tiện thông tin đại chúng (có lợi, có hại);

- Ước lượng được nhiệt độ phù hợp để 1 loài thực vật ra hoa;

- Thực hiện được quy trình sử dụng hoocmon để kích thích/ức chế để điều khiển sự sinh trưởng – phát triển của thực vật;

Mức độ 4: Mức độ vận d ng cao

- Đánh giá được mức độ ảnh hưởng của nhiệt độ và ánh sáng đến sự sinh trưởng và phát triển của thực vật;

- Trình bày được tiêu chí để phân loại được hoocmon thực vật;

- Sơ đ hóa được mối tương quan hoocmon kích thích và hoocmon ức chế;

- Thiết kế được thí nghiệm sử dụng hoocmon kích thích/ức chế trên thực vật;

- Đánh giá sơ bộ được chất lượng thực phẩm thực vật bằng cảm quan;

- Đề xuất được phương pháp để kích thích/kìm hãm sự ra hoa theo ý muốn

- Đề xuất được biện pháp xen canh các cây tr ng phù hợp nhằm tăng năng suất cây tr ng ở địa phương

- Đề xuất được một số biện pháp chọn giống cây phù hợp với điều kiện thời tiết từng vùng địa lý

2.2.3.2 Kỹ năng

- Kĩ năng giải quyết vấn đề: sử dụng hoocmon trong chế biến thực phẩm, điều khiển sự sinh trưởng – phát triển bằng nhiệt độ và ánh sáng,…

- Kĩ năng khoa học: quan sát (bằng quan sát thí nghiệm, quan sát thực phẩm, quan sát vật tượng hình); phân loại (mô thực vật, hoocmon thực vật); định nghĩa (sinh trưởng, phát triển, mô phân sinh, sinh trưởng sơ cấp, sinh trưởng thứ cấp, hoocmon thực vật,…);

- Kĩ năng học tập: tự học; tự nghiên cứu; hợp tác; giao tiếp

2.2.3 Thái độ

- Yêu khoa học, say mê nghiên cứu, sáng tạo;

- Yêu quý thiên nhiên, bảo vệ và duy trì các cây tr ng quý hiếm;

- Tuyên truyền và đưa ra các biện pháp tr ng cây, bảo quả sản phẩn, tăng năng suất cây tr ng…

2.2.3.4 Định hướng các năng lực cần hướng tới

- Quan sát: Quan sát thí nghiệm, hình ảnh, video, về sự sinh trưởng và phát

triển của cây

- Phân loại: Phân loại các loại hoocmon thực vật theo các tiêu chí khác nhau

- Tìm kiếm mối quan hệ: Mối quan hệ giữa quá trình sinh trưởng sơ cấp – sinh trưởng thứ cấp, sinh trưởng - phát triển ở thực vật, tương quan hoocmon thực vật;

- Sưu tầm các số liệu về việc sử dụng hoocmon thực vật, thuốc bảo vệ thực vật ở địa phương

2.3 Quy trình xây dựng bài tập tình huống

Nguy n tắc xây dựng BTTH

Bài tập tình huống thực tế chứa đựng mâu thuẫn nhận thức

Trong bài tập tình huống thực tế nhất định phải cần có mâu thuẫn nhận thức Mâu thuẫn nhận thức trong bài tập tình huống thực tiễn rất đa dạng: có thể

là mâu thuẫn giữa kiến thức thực tế với kiến thức của bài học, có thể là những thông tin có vẻ đã biết nhưng lại chưa được hiểu sâu sắc, thấu đáo, có thể là nghịch lí giữa cuộc sống thực tế và kiến thức Sinh học, sự trái ngược về hướng dẫn sử dụng của nhà sản xuất với cách dùng trong dân gian,… Mâu thuẫn nhận

27

thức càng gần với cuộc sống, vốn hiểu biết, tập quán địa phương, lứa tuổi của học sinh thì càng dễ kích thích nhu câu muốn giải quyết vấn đề học tập của HS

Bài tập tình huống thực tế có nhiều mức độ khó khác nhau

Với từng nhóm đối tượng HS khác nhau lại cần có các mức độ bài tập tình huống thực tế khác nhau, điều này thể hiện tính mềm dẻo của bài tập Bài tập tình huống đơn giản chỉ cần HS giải quyết ở mức độ tái hiện tri thức, vận dụng tri thức đã học vào các tình huống tương tự Bài tập tình huống phức tạp hơn đòi hỏi HS đưa ra các nhận định, đánh giá các phương án, chọn lựa phương án giải quyết vấn đề của bài tập, tự lực đưa ra phương án giải quyết cùng các minh chứng để bảo vệ luận điểm của mình Mặt khác, mức độ khó hay dễ của bài tập tình huống thực tế tùy thuộc vào đối tượng tiếp cận bài tập, sự luyện tập thường xuyên, kinh nghiệm thực tế của HS trong việc giải quyết vấn đề thực tiễn đó

Quy trình xây dựng BTTH

Qui trình biên soạn bài tập tình huống thực tế trong dạy học Sinh học là một trật tự tuyến tính bao g m các giai đoạn, các bước chỉ dẫn quá trình thực hiện hoạt động từ khi bắt đầu đến khi kết thúc Hệ thống bài tập được xây dựng theo một qui trình để dựa vào đó làm cơ sở xây dựng các bài tập tình huống cụ thể Qui trình này trải qua năm bước sau:

Sơ đồ Sơ đồ quy trình xây dựng BTTH

Bước 1: xác định mục tiêu bài tập tình huống cần xây dựng

Bước 2: phân tích nội dung kiến thức cần xây dựng bài tập tình huống

Bước 3: thiết lập mối quan hệ cấu trúc của bài tập tình huống

Bước 4: diễn đạt thành bài tập tình huống

Bước 5: Đánh giá và hoàn thiện bài tập tình huống

ư c : ác định ục ti u ài tập cần xây dựng Xác định mục tiêu bài tập là

trả lời hai câu hỏi: 1) Bài tập này để hình thành kiến thức, kĩ năng, thái độ gì? 2)

Bài tập dùng để làm gì?

Đối với câu hỏi thứ nhất: bài tập này để hình thành kiến thức, kĩ năng, thái

độ kĩ năng gì? Câu trả lời là: khi xác định mục tiêu bài học theo bốn mức độ nhận thức, cần xác định đa dạng mức độ kiến thức, kĩ năng theo trình độ HS cần phải đạt Cụ thể là sau khi đọc các thông tin thực tế từ bài tập, kết hợp với giải quyết các nhiệm vụ từ bài tập, học sinh có thể vừa chủ động lĩnh hội kiến thức gì

từ môn học liên quan đến ứng dụng trong đời sống, vừa có thể rèn luyện kĩ năng đặc thù trong môn Sinh học như: quan sát, đo, xác định biến – đối chứng, tiến hành thí nghiệm,…

Đối với câu hỏi thứ hai: bài tập dùng để làm gì? Câu trả lời là: bài tập có thể dùng làm ví dụ hay phản ví dụ trong hình thành kiến thức, kĩ năng cho học sinh Nếu bài tập là ví dụ, đích đến của bài tập là yêu cầu HS, sau khi giải bài tập sẽ khái quát được nội dung cốt lõi bài học, quy trình vận dụng đúng vào cuộc sống Nếu bài tập là phản ví dụ, đích đến của bài tập là yêu cầu HS, sau khi giải bài tập sẽ khái quát được những điểm lưu ý của từng từng vấn đề, tình huống

ư c : Phân tích nội dung kiến thức có thể xây dựng ài tập tình hu ng thực tế

Trong bước này GV phải xác định rõ những đơn vị kiến thức nào có thể thiết kế thành bài tập tình huống Trong đó, cần chỉ rõ phần nào là nội dung kiến thức cơ bản (kiến thức phải biết), phần nào là nội dung thực tế (kiến thức nên biết) và phần nào là nội dung mở rộng (kiến thức chuyên sâu) Kiến thức cơ bản thông thường là quy luật tác động/cơ chế, nội dung thực tế nên gắn liền với thực tiễn ở địa phương hoặc hoạt động thường ngày có liên quan đến nội dung bài học, kiến thức chuyên sâu có thể cho học sinh nghiên cứu về quy trình nhân giống cây trong phòng thí nghiệm

ư c : Thiết ập i uan h c u tr c c a ài tập tình hu ng

Khi xác định được mục tiêu bài tập, phân tích được nội dung kiến thức là cơ

sở thiết lập mối quan hệ cấu trúc của bài tập, nghĩa là biến yêu cầu của bài tập thành đối tượng hành động của HS GV phải thiết lập được mối quan hệ hợp lí của hai yếu tố cấu trúc trong bài tập là „cái đã biết” chính là phần mô tả tình huống thực tế liên quan đến Sinh học và “điều cần tìm” chính là những yêu cầu

bám sát mục tiêu của từng dạng bài tập thực tiễn

Có thể tăng độ khó cho bài tập bằng cách: thêm hay bớt dữ kiện ở phần tình huống của tư liệu, biến hóa các động từ ở mức độ nhận thức khác nhau cho phần yêu cầu của bài tập Có thể mở rộng độ phức tạp cho bài tập bằng cách đặt ra nhiều yêu cầu để hỏi về kĩ năng phối hợp trên nền của cùng tư liệu thực tiễn Trong “cái đã biết” chứa thông tin về vấn đề liên quan đến Sinh học Nên ưu tiên chọn tư liệu ẩn chứa được nhiều vấn đề có thể hỏi Vấn đề có thể lấy từ:

+ Đoạn thông tin thực có liên quan đến kiến thức bài học từ sách, tạp chí, trang wed có uy tín

+ Poster, ảnh, video quảng cáo

+ Nghiên cứu có công bố chính thức của tổ chức y tế

Trong “điều cần tìm”có thể chứa các yêu cầu tùy thuộc vào bối cảnh của bài tập Với m i nội dung kiến thức, có thể tạo nhiều yêu cầu khác nhau:

+ Điều cần tìm là nêu được bản chất, cấu trúc, vai trò, cách thức tiến hành có thể sử dụng tư liệu là ảnh hay poster có liên quan đến bài học Chỉ cần

sử dụng các động từ ở mức độ hiết , hiểu để thiết kế nhiệm vụ cho bài tập Khi

đó trong yêu cầu của bài tập có thể sử dụng các mệnh đề: nêu…, trình bày cấu trúc của…, tóm tắt chức năng…,

+ Điều cần tìm là nêu được nhận xét, đánh giá phương án/các phương

án giải quyết vấn đề của đối tượng/các đối tượng trong bài tập ngoài việc sử dụng tư liệu thực tiễn có thể cung cấp thêm các đoạn thông tin cho bài Khi đó trong yêu cầu của bài tập có thể sử dụng động từ cấp độ vận dụng và vận dụng cao Một mệnh đề có thể gợi ý: trong phương án, hãy nhận xét, đánh giá , chọn phương án nào? vận dụng các bước quy trình thực hiện trên nội dung cụ thể, tìm phương án thích hợp hơn , .vận dụng vào ), thực hiện thí nghiệm…, xây dựng kế hoạch…

ư c : i n đ t ài tập tình hu ng

Bài tập phải được gọt giũa bằng các thuật ngữ khoa học Ngôn ngữ thể hiện trong bài tập đơn giản, trong sáng; Trong phần yêu cầu của bài tập, sử dụng đúng các động từ tùy theo mục tiêu rèn kĩ năng mà từng loại bài tập hướng tới; Bài tập có nội dung dài vừa phải trong đó cần tường minh các yêu cầu HS phải

thực hiện để có thể giải quyết được bài tập Về hình thức bài tập g m các phần sau:

Phần giới thiệu: Nêu bật bối cảnh của bài tập, trong đó phần chữ in nghiêng được đặt trong khung là phần diễn giải thêm cho bối cảnh của tình huống dạy học, h trợ giáo viên nhanh chóng nắm bắt được nội dung chính của bối cảnh bài tập Cuối phần giới thiệu có ghi chú thích ngu n tư liệu, đối tượng cung cấp tư liệu, thời gian thu thập Khi sử dụng bài tập để dạy học, cần loại bỏ phần diễn giải bối cảnh

Phần yêu cầu: Mở đầu bằng mệnh đề “nghiên cứu/quan sát đoạn thông tin/đoạn băng hình/băng hình, trả lời các câu hỏi sau:”, sau đó là các yêu cầu của bài tập

ư c 5: Đánh giá và h àn thi n ài tập tình hu ng thực ti n

Đánh giá sơ bộ bài tập tình huống Bài tập bản chất là phương tiện dạy học

do đó phải thỏa mãn các tiêu chí: Tính khoa học – sư phạm (chính xác, cơ bản,

hệ thống, sư phạm), tính thực tiễn (có tính xác thực), tính thực tế (giá trị sử dụng vào dạy học)

Đánh giá bài tập sau khi sử dụng Rà soát lại hệ thống bài tập tình huống thực tiễn đã xây dựng như kiểm tra bài tập tình huống thực tiễn xây dựng có phù hợp với mục tiêu, nội dung dạy học và trình độ học tập của HS hay không Rà soát những bài tập tình huống thực tiễn phù hợp với trình độ HS, loại bỏ những bài tập tình huống thực tiễn không phù hợp (quá khó hoặc quá dễ)

Ví dụ minh họa uy trình xây dựng ài tập tình hu ng

Ví dụ: xây dựng bài tập tình huống phần “Hoocmon kích thích sinh trưởng”

Bước : ác định m c ti u của bài tập tình huống

- Bài tập dùng để dạy kiến thức phần hoocmon kích thích sinh trưởng;

- Bài tập dùng để rèn luyện kĩ năng khái quát hóa kiến thức;

- Bài tập dùng làm ví dụ để khi giải xong bài tập học sinh hiểu được kiến thức cơ bản về khái niệm, cấu trúc, chức năng của hoocmon thực vật;

- Bài tập dùng làm phản ví dụ khi giải xong bài tập HS chỉ ra được ưu điểm – hạn chế của hoocmon thực vật trong sản xuất và đời sống con người

Bước : Phân tích nội dung kiến thức có thể xây dựng BT tình huống thực tiễn

Gibberellin là loại hoocmon kích thích sinh trưởng của thực vật, có vai trò kích thích thân kéo dài, hạt phấn phát triển, sinh trưởng ống phấn, sinh trưởng quả, và sự phát triển của hạt, nảy mầm, điều chỉnh xác định giới tính và chuyển đổi từ pha non trẻ tới pha trưởng thành;

- Vài trò sinh lý của hoocmon kích thích sinh trưởng;

- Ưu điểm – hạn chế của việc sử dụng hoocmon kích thích với từng bộ phận của TV;

- Ứng dụng của hoocmon kích thích trong nông nghiệp

Bước : Thiết lập mối quan hệ cấu trúc của bài tập tình huống

“Cái đã biết” của bài tập: vai trò sinh lý của gibberellin

“Điều cần tìm” của bài tập cần hỏi về:

- Nêu được định nghĩa và vai trò sinh lý của hoocmon kích thích;

- Phân tích được vai trò của GA trong quá trình này mầm của hạt;

- Mô tả quá trình xử lý GA trong việc kích thích sự ra hoa của thực vật;

- Trình bày ứng dụng sử dụng hoocmon kích thích trong nông nghiệp

Bước 4: Diễn đ t bài tập tình huống

Nghiên cứu đoạn thông tin sau và trả lời các câu hỏi:

“Gibberellin là lo i hoocmon kích thích sinh trưởng của thực vật, có vai trò kích thích thân kéo dài, h t phấn phát triển, sinh trưởng ống phấn, sinh trưởng quả, và sự phát triển của h t, nảy mầm, điều chỉnh xác định giới tính và chuyển đổi từ pha non trẻ tới pha trưởng thành”

3 Nghiên cứu thêm thông tin về phân bón lá cao cấp HPC – 97 HXN, trà

lời các câu hỏi sau: “Thành phần: gồm hormon sinh trưởng thực vật

etylen 0,5%, N: 0,2%, P2O5 1,3%, chất điều tiết sinh trưởng ethanol…

Công dụng:

Etylen là một hoocmon sinh trưởng thực vật có tác d ng đến các quá trình sinh trưởng khác nhau của cây trồng như úc tiến sự ra hoa, làm già và r ng

lá…Đặc biết etylen giữ vai trò quyết định trong

việc tăng hô hấp bột phát kích thích quá trình chín

của quả

Sản phẩm cung cấp etylen ngo i sinh giúp tăng hô

hấp và thủy phân tinh bột làm đẩy nhanh quá trình

chín của trái cây, chín đều, đồng lo t, màu sắc

đ p, chống sượng, giúp việc thu ho ch nhanh

chóng, tập trung”

Sản phẩm này giúp làm r ng lá cây me, cây họ đậu

(đậu nành, đậu xanh, đậu đỏ,… làm giảm chi phí

và thời gian thu ho ch

Sảm phẩm này không độc và không ảnh hưởng đến

môi trường”

3.1 Tác dụng của phân bón lá trên đối với thực vật? Chỉ ra yếu tố chính

trong thành phần của sản phẩm trực tiếp tác động tới thực vật?

3.2 Tên của nhãn thuốc là phân bón lá cao cấp nhƣng ở phần công dụng

lại ghi “ xúc tiến sự ra hoa, làm già và r ng lá…” vậy sản phẩm này

có đƣợc dùng để bón cho cây không? Tại sao?

3.3 Trên nhãn thuốc có ghi “Sản phẩm này không độc và không ảnh

hưởng đến môi trường” điều đó có đúng không? Tại sao?

3.4 Khi dùng các hoocmon thực vật cần chú ý những vấn đề gì?

Bước : Đánh giá và hoàn thiện bài tập Sau khi hoàn thiện bài tập, tham khảo ý kiến chuyên gia đánh giá chất lƣợng bài tập

2.3.4 Kết quả xây dựng ài tập tình hu ng

Sau khi vận dụng quy trình thiết kế bài tập tình huống, ngoài bài tập tình huống ở ví dụ mục chúng tôi đã thiết kế đƣợc hệ thống bài tập tình huống sau:

Bài tập 1: Nghiên cứu đoạn thông tin sau và trả lời các câu hỏi:

“Thực vật trải qua quá trình phát sinh hình thái để “chiếm lĩnh” không gian: quá trình mở rộng của thực vật được thực hiện bởi nhóm tế bào có khả năng phân chia li n t c trong suốt đời sống cá thể”[19]

(Nguồn: Nguyễn Văn Đính, La Việt Hồng, Sinh trưởng và phát triển của thực vật, tr 19)

1 Nhóm tế bào có khả năng phân chia liên tục đƣợc định cƣ ở những vị trí nhất định tạo thành mô, đó là mô gì?

3 Ở thực vật một lá mầm, nếu cắt bỏ mô phân sinh đỉnh thì thân cây có tiếp tục dài ra được không? Tại sao?

4 Trong trường hợp ch i của thực vật bị động vật ăn hoặc bị mất đi, hãy dự đoán quá trình sinh trưởng của thực vật sau khi bị mất ch i?

Bài tập 2: Quan sát và phân tích hình 34.2 và 34.3 SGK sinh học 11 mô tả quá

trình sinh trưởng sơ cấp và sinh trưởng thứ cấp của thực vật và trả lời các câu hỏi

Bài tập 3: Nghiên cứu đoạn thông tin sau và trả lời câu hỏi:

“Giá đỗ được coi là món ăn bổ dưỡng đem l i nhiều lợi ích sức khỏe cho con người Giá đỗ rất giàu chất dinh dưỡng, ngay cả khi so với chính bản thân

nó khi còn là những h t đậu Giá đỗ rất giàu vitamin đặc biệt là vitamin C Tính

về thành phần dinh dưỡng, cứ 00g giá đỗ l i chứa 5,5g protid, 5,3 glucid, 38g

Ca, 91mg P, 1,4mg Fe, 0,2mg vitamin B1, 0,13mg vitamin B2, 0,75mg vitamin

PP, 0,09mg vitamin B6, 0mg vitamin C Ri ng vitamin E trong giá đỗ l n tới 15

- mg, lượng calo là 44 calo ”[20] “Ở Việt Nam, giá đỗ là lo i thực phẩm được ưa chuộng do dễ ăn, tốt cho sức khỏe, giá cả bình dân Tuy nhi n, lợi d ng điều này mà nhiều người làm giá đỗ đã không ngần ng i tẩm hóa chất vào để