Trường tự vựng ngữ nghĩa và dạy học tiếng việt cho học sinh lớp 4 theo trường nghĩa

LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan: khóa luận tốt nghiệp với đề tài “Trường từ vựng- ngữ nghĩa và dạy học Tiếng Việt cho học sinh lớp 4 theo trường nghĩa” là kết quả của quá trình tìm hiểu, n

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

HÀ THỊ LỆ

TRƯỜNG TỪ VỰNG - NGỮ NGHĨA VÀ DẠY HỌC TIẾNG VIỆT CHO HỌC SINH

LỚP 4 THEO TRƯỜNG NGHĨA

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Tiếng Việt

HÀ NỘI - 2017

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2 KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

HÀ THỊ LỆ

TRƯỜNG TỪ VỰNG - NGỮ NGHĨA VÀ DẠY HỌC TIẾNG VIỆT CHO HỌC SINH

LỚP 4 THEO TRƯỜNG NGHĨA

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Tiếng Việt

Người hướng dẫn khoa học:

TS PHẠM THỊ HÒA

HÀ NỘI - 2017

LỜI CẢM ƠN

Trong quá trình nghiên cứu, dưới sự hướng dẫn tận tình của cô giáo-

TS Phạm Thị Hòa, tôi đã hoàn thành khóa luận này Tôi xin chân thành cảm

ơn sự giúp đỡ nhiệt tình của cô Đồng thời tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy cô trong ban Giám hiệu trường Đại học Sư phạm Hà Nội

2, các thầy cô tham gia giảng dạy khóa học của chúng tôi

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới các thầy cô và các học sinh trường tiểu học Thị Trấn A, huyện Đông Anh, Hà Nội đã tạo điều kiện thuận lợi cho em trong quá trình điều tra, khảo sát để hoàn thành khóa luận này

Hà Nội, tháng 4 năm 2017

Sinh viên

Hà Thị Lệ

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan: khóa luận tốt nghiệp với đề tài “Trường từ vựng- ngữ nghĩa và dạy học Tiếng Việt cho học sinh lớp 4 theo trường nghĩa” là kết quả của quá trình tìm hiểu, nghiên cứu của riêng tôi, không trùng với kết quả nghiên cứu của bất kì công trình nào khác đã công bố

Hà Nội, tháng 4 năm 2017

Sinh viên

Hà Thị Lệ

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích nghiên cứu 3

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

6 Giả thuyết nghiên cứu 4

7 Phương pháp nghiên cứu 4

NỘI DUNG 5

CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ THUYẾT VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN 5

1.1 Cơ sở lý thuyết về trường nghĩa 5

1.1.1 Lý thuyết về trường nghĩa 5

1.1.2 Khái niệm trường nghĩa 6

1.1.3 Phân loại trường nghĩa 6

1.1.3.1 Trường nghĩa biểu vật 8

1.1.3.2 Trường nghĩa biểu niệm 9

1.1.3.3 Trường nghĩa tuyến tính (trường nghĩa ngang) 10

1.1.3.4 Trường nghĩa liên tưởng 11

1.1.4 Đặc điểm của học sinh lớp 4 12

1.1.4.1 Đặc điểm sinh lý 12

1.1.4.2 Đặc điểm tâm lý 13

1.2 Cơ sở thực tiễn 14

1.2.1 Hoạt động dạy Tiếng Việt theo lí thuyết trường nghĩa cho học sinh lớp 4 của giáo viên trường tiểu học Thị Trấn A, huyện Đông Anh, Hà Nội 14

1.3 Kết luận chương 1 15

CHƯƠNG 2: CÁC BIỆN PHÁP DẠY HỌC TẬP ĐỌC 16

VÀ TẬP LÀM VĂN THEO TRƯỜNG NGHĨA 16

2.1 Các biện pháp dạy học Tiếng Việt theo trường nghĩa trong phân môn Tập đọc 16

2.1.1 Hướng dẫn học sinh phân loại từ trong từng văn bản Tập đọc theo trường nghĩa 16

2.1.2 Hướng dẫn học sinh tìm hiểu bài theo trường nghĩa 36

2.2 Các biện pháp dạy học Tiếng Việt theo trường nghĩa trong phân môn Tập làm văn 38

2.2.1 Hướng dẫn học sinh huy động vốn từ theo trường nghĩa phù hợp với các đề bài tập làm văn 38

2.2.2 Hướng dẫn học sinh lựa chọn từ ngữ đã huy động được trong các trường nghĩa để cá thể hoá bài văn của mình 43

2.3 Tích hợp giữa phân môn Tập đọc và phân môn Tập làm văn 46

2.4 Tiểu kết chương 2 47

KẾT LUẬN 49

TÀI LIỆU THAM KHẢO 51

Trong hệ thống ngôn ngữ thì từ là đơn vị tồn tại hiển nhiên, sẵn có của ngôn ngữ, đơn vị trung tâm của toàn bộ cơ cấu ngôn ngữ, là chất liệu cơ bản dùng để tạo ra các thông điệp Trong hệ thống ngôn ngữ, các đơn vị từ vựng không tách rời nhau mà luôn có những mối quan hệ về hình thức và cả về ý nghĩa Ngôn ngữ học hiện đại coi nghĩa và những mối quan hệ về nghĩa là đối tượng nghiên cứu quan trọng nhất, trong đó có nghĩa và các mối quan hệ về nghĩa giữa các đơn vị từ vựng Hệ thống từ vựng được chia thành các trường nghĩa (trường từ vựng- ngữ nghĩa), xác lập nghiên cứu các trường từ vựng- ngữ nghĩa đã tạo điều kiện cho việc nghiên cứu giữa các đơn vị ngôn ngữ nói chung và nghĩa của từ nói riêng, đồng thời cũng giúp ích rất nhiều trong việc lựa chọn, kết hợp từ để toạ lời, phục vụ mục đích giao tiếp Vì vậy việc dạy nghĩa và các mối quan hệ về nghĩa giữa các đơn vị từ vựng cho học sinh là rất quan trọng, nó giúp các em hiểu rõ nghĩa của từ Từ đó việc sử dụng từ của học sinh trong giao tiếp cũng như trong văn viết được tốt hơn

2

Hiện nay, việc hiểu nghĩa và các mối quan hệ về nghĩa của từ của học sinh tiểu học còn rất nhiều hạn chế Nó được thể hiện rõ trong việc sử dụng từ trong các bài tập làm văn của các em và trong các tình huống giao tiếp hằng ngày Do không hiểu hết nghĩa của từ nên các câu văn, lời nói không thể hiện đúng ý mà các em muốn trình bày làm cho người đọc, người nghe hiểu theo một nghĩa khác Các bài tập làm văn của các em thường đi theo lối mòn từ các bài văn mẫu sơ lược Chính vì vậy việc hiểu nghĩa và các mối quan hệ về nghĩa của từ có thể giúp học sinh sử dụng từ ngữ trong giao tiếp tốt và lời văn cũng trở lên hay và trau chuốt hơn Từ đó có thể giúp học sinh tự tin hơn trong giao tiếp, lời văn sinh động, sáng tạo và hấp dẫn hơn Đặc biệt đối với học sinh lớp 4 với khả năng tư duy, tưởng tượng, phân tích và ghi nhớ của các

em đã phát triển tốt thì việc cung cấp từ và nghĩa của từ theo trường nghĩa sẽ

mang lại hiểu quả cao Đó cũng chính là lý do tôi chọn đề tài: “Trường từ

vựng- ngữ nghĩa và dạy học Tiếng Việt cho học sinh lớp 4 theo trường nghĩa”

2 Lịch sử vấn đề

Lý thuyết về trường từ vựng - ngữ nghĩa được đưa ra bởi hai nhà ngôn ngữ người Đức J Trier và L Weisgerber

Trước đó đã có những lý thuyết khẳng định về quan hệ giữa các từ

trong ngôn ngữ của Việt Nam Trong tạp chí Ngôn ngữ số 3 năm 1974, Đỗ Hữu Châu có bài viết: “Trường từ vựng- ngữ nghĩa và việc dùng từ ngữ trong

tác phẩm nghệ thuật” Trong các công trình Từ vựng - ngữ nghĩa của tiếng Việt (NXB GD, 1999), Từ vựng học tiếng Việt (NXB ĐHSP, H, 2004) là

những đóng góp quý báu có ý nghĩ mở đường của Đỗ Hữu Châu cho một hướng nghiên cứu văn học Những năm gần đây có nhiều công trình là bài báo, luận văn thạc sĩ nghiên cứu về các trường từ vựng, như Trịnh Thị Mai

với “Tiếp cận bài thơ Tràng Giang của Huy Cận qua các trường từ vựng ngữ

3

nghĩa”(Kỉ yếu Ngữ học trẻ, 2008) Phạm Thị Thúy Hằng với “Trường từ vựng tên gọi các loài cây trong ca dao của người Việt” (Luận văn thạc sĩ

trường đại học Vinh, 2007) Đỗ Việt Hùng trong bài viết “Một số khía cạnh

ứng dụng trường nghĩa trong hoạt động giao tiếp” (Tạp chí ngôn ngữ số 3

năm 2010) đề cập đến việc ứng dụng trường nghĩa trong quá trình tạo lập, sản sinh lời nói và quá trình lĩnh hội, tiếp nhận lời nói

Vấn đề trường nghĩa còn thu hút sự quan tâm của các nhà Việt ngữ học: Nguyễn Thiện Giáp, Hoàng Phê, Bùi Minh Toán,

Ngoài ra có một số khóa luận của Trần Thị Nguyệt với Khảo sát trường

nghĩa gió trong thơ Tố Hữu (Khoa Ngữ văn, k32), Thành ngữ chỉ trường nghĩa ăn nói trong Tiếng Việt của Trương Thị Lộng Ngọc (Khoa Ngữ văn,

k32), hay Mở rộng vốn từ cho học sinh Tiểu học dựa trên các kiểu cấu tạo từ

và trường nghĩa của từcủa Lưu Thị Thu Hằng (Khoa giáo dục Tiểu học, k33), Khảo sát trường từ vựng ngữ nghĩa chỉ người phụ nữ trong sáng tác của nam Cao của Vũ Thùy Linh (Khoa Ngữ văn, k36),

Tuy nhiên các tác giả chỉ nghiên cứu một số hệ thống từ ngữ để minh họa cho lý thuyết về tính hệ thống thuộc cấp độ từ vựng và khảo sát một số trường nghĩa trong các tác phẩm văn học Tôi chưa thấy công trình nghiên cứu nào đề cập đến việc dạy học Tiếng Việt cho học sinh lớp 4 theo trường nghĩa ở hai phân môn tập đọc và tập làm văn Vì Vậy tôi đã chọn nghiên cứu

đề tài: “Trường từ vựng- ngữ nghĩa và dạy học Tiếng Việt cho học sinh lớp 4

theo trường nghĩa.”

3 Mục đích nghiên cứu

Đề xuất các biện pháp dạy học Tiếng Việt cho học sinh lớp 4 theo trường nghĩa

4 Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

4

Hoạt động dạy học Tiếng Việt cho học sinh lớp 4 theo trường nghĩa

4.2 Phạm vi nghiên cứu

- Khảo sát trên đối tượng học sinh lớp 4 và chương trình Tiếng Việt lớp 4

- Nghiên cứu và khảo sát ở hai phân môn Tập đọc và Tập làm văn của Tiếng Việt lớp 4

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu các kiến thức lí thuyết về trường nghĩa có liên quan đến đề tài

- Khảo sát thực tế hoạt động dạy học Tiếng Việt theo trường nghĩa ở trường tiểu học

- Đề xuất các biện pháp dạy học Tiếng Việt cho học sinh lớp 4 theo trường nghĩa

6 Giả thuyết nghiên cứu

Nếu đề xuất được các biện pháp dạy học Tập đọc và Tập làm văn theo trường nghĩa phù hợp với logic dạy học Tiếng Việt cho học sinh lớp 4 và khai thác được ưu điểm của việc dạy học theo trường nghĩa, sẽ góp phần nâng cao chất lượng dạy học môn Tập đọc và Tập làm văn nói riêng và dạy học Tiếng Việt nói chung

7 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp nghiên cứu lý luận

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp khảo sát, thống kê, phân loại

- Phương pháp điều tra

8 Cấu trúc

Ngoài phần mở đầu và phần kết luận, danh mục tư liệu tham khảo khóa luận được cấu trúc thành hai chương như sau:

Chương 1: Cơ sở lý thuyết và cơ sở thực tiễn

Chương 2: Các biện pháp dạy học Tập đọc và Tập làm văn theo trường nghĩa

5

NỘI DUNG CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÍ THUYẾT VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN

1.1 Cơ sở lý thuyết về trường nghĩa

1.1.1 Lý thuyết về trường nghĩa

Trường nghĩa còn được gọi là trường ngữ nghĩa mà cách gọi tắt của trường từ vựng- ngữ nghĩa, một lĩnh vực nghiên cứu từ vựng học mới được giới thiệu vào Việt Nam mấy chục năm gần đây Từ khi ra đời đến nay, lý thuyết này đã được vận dụng vào nghiên cứu nhiều kiểu trường nghĩa

Kiểu trường nghĩa được nghiên cứu nhiều nhất là “nhóm từ vựng- ngữ nghĩa” Đó là kiểu trường nghĩa được xác lập dựa trên từ khái quát biểu thị các khái niệm chung nhất, trừu tượng nhất và trung hòa Ví dụ: trường nghĩa thời gian, trường nghĩa không gian, trường nghĩa thực vật, trường nghĩa động vật, Tiếp đến là kiểu trường được xác lập theo một khái niệm chung nhất cho tất cả các từ của nhóm: nhóm từ ngữ chỉ sự vật di chuyển trong không gian, nhóm các

từ ngữ chỉ quan hệ thân thuộc, hay nhóm các từ ngữ chỉ sự tác động qua lại, Những kết cấu ngữ nghĩa của các từ đa nghĩa cũng được coi là trường nghĩa và được nghiên cứu dựa trên lý thuyết về trường nghĩa bởi lẽ giữa các nghĩa khác nhau của một từ đa nghĩa bao giờ cũng có một yếu tố chung, tạo nên trung tâm ngữ nghĩa để thu hút các từ có quan hệ với nó Ví dụ: trường nghĩa của từ cây cối, trường nghĩa của từ con người, trường nghĩa của từ hoa, từ mặt trời, Lý thuyết trường nghĩa còn được vận dụng vào nghiên cứu đối chiếu các ngôn ngữ Trong những năm gần đây, lĩnh vực này đã có nhiều công trình điều tra các hệ thống từ vựng trong vốn từ của các ngôn ngữ khác nhau, liên quan đến các khu vực như: hàng họ, màu sắc, trọng lượng, cấp bậc trong quân đội,

6

1.1.2 Khái niệm trường nghĩa

Hệ thống là tính chất hàn lâm về ngữ nghĩa của từ vựng đã được nhiều nhà nghiên cứu khẳng định Tuy nhiên do quá lớn và phức tạp nên những liên

hệ ngữ nghĩa trong từ vựng không thể hiện ra một cách trực tiếp giữa các từ được lựa chọn ngẫu nhiên Chẳng hạn với từ “thiên thể” và “quần áo” người

ta khó có thể tìm thấy mối liên hệ gì về nghĩa

Do thế giới phản ánh vào ngôn ngữ mang tính tổng thể, liên tục nên để hiểu được nó, chúng ta buộc phải “chia cắt” tổng thể thành những bộ phận nhỏ hơn Chia hệ thống từ vựng thành những bộ phận nhỏ hơn dựa trên ngữ nghĩa của nó, ta sẽ thu được những tiểu hệ thống ngữ nghĩa trong lòng từ vựng và quan hệ ngữ nghĩa giữa các từ ngữ nghĩa riêng lẻ thể hiện qua quan

hệ trong tiểu hệ thống ngữ nghĩa chứa chúng

Quan hệ về trường nghĩa mà chúng tôi trình bày trong luận văn này chủ yếu dựa trên định nghĩa: “Mỗi tiểu hệ thống ngữ nghĩa được gọi là một trường nghĩa Đó là những tập hợp từ đồng nhất với nhau về ngữ nghĩa” [3, Tr 172]

và định nghĩa: “Trường nghĩa là tổ chức các từ và các biến thể sử dụng từ có quan hệ với nhau làm thành một hệ thống Hệ thống này cho thấy mối liên kiết của chúng dựa theo một cái gì đó” [1, Tr 9] Dựa vào những định nghĩa trên ta có thể hiểu, trường nghĩa là một tập hợp, một nhóm hay một tổ chức, các từ có mối liên hệ với nhau về nghĩa Chúng làm thành một tiểu hệ thống trong hệ thống từ vựng của một ngôn ngữ Việc xác lập trường nghĩa do đó phải dựa trên những tiêu chí ngôn ngữ nhất định

1.1.3 Phân loại trường nghĩa

F.de Saussure trong “Giáo trình ngôn ngữ học đại cương” đã chỉ ra hai dạng quan hệ ngang (hay quan hệ hình tuyến, quan hệ tuyến tính, quan hệ ngữ đoạn) và quan hệ dọc (hay quan hệ tộc tuyến, quan hệ hình)

7

Theo hai dạng quan hệ đó thì việc phân loại trường nghĩa chủ yếu dựa vào sự hiểu biết về hai loại quan hệ chủ yếu trong ngôn ngữ là: quan hệ ngang (quan hệ ngữ đoạn) và quan hệ dọc (quan hệ hình) Do vậy, trường nghĩa được chia thành hai loại: trường nghĩa ngang và trường nghĩa dọc và một trường nghĩa có quan hệ chi phối hai trường nghĩa trên và trường nghĩa này

có tác dụng sâu sắc đối với việc sử dụng từ ngữ đó là trường nghĩa liên tưởng

Phân định và xác lập một trường nghĩa về cơ bản chủ yếu dựa trên bảy tiêu chí sau:

Thứ nhất: Do trường nghĩa là các sự kiện thuộc phạm trù ngôn ngữ nên việc phân lập chúng trước tiên phải dựa vào các tiêu chí ngôn ngữ - những ý nghĩa ngôn ngữ Ý nghĩa ngôn ngữ chính là ý nghĩa của từ, cơ sở để xác lập

từ thành trường

Thứ hai: Phải tìm được các trường hợp điển hình - từ điển hình Nó sẽ tạo ra một lực nghĩa “thu hút, hấp dẫn” các từ khác vào cùng trường Theo tiêu chí này các trường nghĩa có ranh giới tương đối có thể độc lập hoặc giao nhau hay bao hàm lẫn nhau

Thứ ba: Dựa vào các lớp ý nghĩa biểu vật và biểu niệm, có thể phân biệt trường nghĩa biểu vật và trường nghĩa biểu niệm

Thứ tư: Với trường nghĩa biểu vật tiêu chí xác lập chỉ là sự đồng nhất ở một nét nghĩa biểu vật

Thứ năm: Với trường nghĩa biểu niệm tiêu chí xác lập chỉ là sự đồng nhất ở một nét nghĩa biểu niệm

Thứ sáu: Với trường nghĩa tuyến tính tiêu chí xác lập là dựa hẳn vào ngữ nghĩa từ trung tâm Từ này phải đáp ứng được yêu cầu về ngữ nghĩa- ngữ pháp của các từ trong trường [4, Tr 250-260]

Thứ bảy: Với trường nghĩa liên tưởng, cơ sở để xác lập trường là các nghĩa ngữ dụng của từ trung tâm Đó là những nghĩa mới được tạo ra trong quá trình hành chức, chưa đi vào hệ thống từ trung tâm khi cùng xuất hiện

8

với loạt các từ nào đấy trong nhiều ngữ cảnh trùng lặp sẽ có hiện tưởng đẳng cấu ngữ nghĩa Khí đó chúng ta phải tạo một trường nghĩa liên tưởng mà ở đó, các từ có quan hệ với nhau nhờ mối liên tưởng ngữ nghĩa nào đó

Theo các tiêu chí trên hệ thống từ vựng ngữ nghĩa của ngôn ngữ có thể được phân lập ra thành các loại trường nghĩa:

1.1.3.1 Trường nghĩa biểu vật

Trường nghĩa biểu vật là một tập hợp những từ đồng nghĩa về ý nghĩa biểu vật

Để có những căn cứ dựa vào đó mà đưa các nghĩa biểu vật của các từ

về trường nghĩa biểu vật thích hợp, chúng ta chọn một danh từ làm gốc Các danh từ phải có tính khái quát cao, gần như là tên gọi của các phạm trù biểu

vật như: người, động vật, thực vật, cây cối, chất liệu, Ví dụ với từ “mắt”

chúng ta có các trường nghĩa biểu vật như sau:

1) Bộ phận của mắt: lông mày, lông mi, mí, lòng trắng, lòng đen, con ngươi, 2) Đặc điểm ngoại hình: bồ câu, ốc nhồi, lợn luộc, trắng dã, tròn, lươn, ti

hí, dao cau,

3) Cảm giác về mắt: chói, quáng, hoa, cộm, xót,

4) Hoạt động của mắt: nhìn, trông, thấy, ngó, liếc, dòm, đong đưa, nhìn trộm, cụp mắt, trợn trừng,

5) Bệnh của mắt: quáng gà, mắt hột, cận thị, tinh anh, mù, lòa, toét, loại, Với từ “tay” chúng ta có các trường nghĩa biểu vật như:

1) Bộ phận của tay: ngón tay, móng tay, đốt ngón tay, cổ tay, khủy tay, bàn tay,

2) Hoạt động của tay: nắm, sờ, bắt, cầm, cào, cấu, bóp, ghì,

3) Đặc điểm ngoại hình của tay: búp măng, dùi đục, mỏng, dày, thô cứng, mềm mại,

9

Các trường biểu vật khác nhau về số lượng, cách thức tổ chức các đơn

vị, miền phân bố Vì từ có tính nhiều nghĩa biểu vật nên một từ có thể nằm trong nhiều trường khác nhau, từ đó dẫn đến hiện tượng “thẩm thấu”, “giao thoa” giữa các trường Hai trường biểu vật “giao thoa” với nhau khi một hoặc một số từ của trường này nằm trong trường kia Số lượng các từ chung của hai trường càng ít thì tính độc lập của chúng càng cao Tính độc lập của hai trường “con người” và “thực vật” cao hơn tính độc lập của hai trường “con người” và “ động vật”

Trong một trường biểu vật, quan hệ của các từ ngữ đối với trường là không giống nhau Những từ có nghĩa biểu vật gần với từ trung tâm sẽ gắn chặt với trường tạo thành “lõi” của trường Ngoài lõi là các lớp từ gắn bó với trường theo hướng mờ nhạt và lỏng lẻo dần

1.1.3.2 Trường nghĩa biểu niệm

Trường biểu niệm là một tập hợp từ có chung một cấu trúc biểu niệm Các từ trong cùng một trường nghĩa biểu niệm thì sẽ đồng nhất với nhau về ý nghĩa biểu niệm Vì thế chúng có thể rất xa nhau về ý nghĩa biểu vật nhưng có chung nét nghĩa thì vẫn đưa vào cùng một trường biểu niệm: giày, dép, bàn, ghế, khác xa nhau về ý nghĩa biểu vật nhưng cùng nằm trong cấu trúc biểu niệm (sự vật nhân tạo) (phục vụ sinh hoạt) (đồ dùng)

Tiêu chí để xác lập trường nghĩa biểu niệm là ý nghĩa biểu niệm của từ (tức là nét nghĩa) vì thế muốn lập trường nghĩa biểu niệm phải lập cấu trúc biểu niệm

Cũng như trường biểu vật, các trường biểu niệm lớn có thể được phân thành các trường nhỏ hơn với những miền, những mật độ khác nhau Các trường biểu niệm cũng “giao thoa”, “thẩm thấu” với nhau, cũng có lõi trung tâm là các từ điểm hình và các lớp ngoại vi là những từ kém điểm hình

10

Ví dụ về trường nghĩa biểu niệm (vật thể nhân tạo) (thay thế hoặc tăng cường thao tác lao động) (cầm tay):

1) Dụng cụ để chia, cắt: dao, cưa, búa, rìu, liềm, hái,

2) Dụng cụ để đánh bắt: lưới, đó, đơm, câu, vó,

3) Dụng cụ để lấy, múc: thìa, đũa, muôi, gáo, gàu,

4) Dụng cụ mài, giũa: giũa, bào, đá mài, giấy ráp,

5) Dung cụ để xới đất: cày, cuốc, thuổng, xẻng, cào,

Sự phân lập từ vựng thành trường nghĩa biểu vật và trường nghĩa biểu niệm, như đã nói dựa trên sự phân biệt hai thành phần ngữ nghĩa trong từ Nó phản ánh hai cách nhìn từ vựng ở hai góc độ khác nhau Tuy nhiên, hai loại trường dọc này có liên hệ với nhau: “nếu lấy những nét nghĩa biểu vật trong cấu trúc biểu niệm làm tiêu chí lớn để tập hợp thì chúng ta có các trường biểu vật Nhưng khi cần phân lập một trường biểu vật thành các trường nhỏ thì lại phải dựa vào các nét nghĩa khác trong cấu trúc biểu niệm” [2, Tr 187] Trái lại, khi phân lập các trường nghĩa biểu niệm, chúng ta đưa vào cấu trúc biểu niệm, song khi phân nhỏ chúng ra, đến một lúc nào đó phải sử dụng đến nét nghĩa biểu vật

Ví dụ: Để phân nhỏ trường (hoạt động) (tác động đến X) (làm X dời chỗ), chúng ta phải dùng đến các nét nghĩa biểu vật như (người) (động vật), (phương tiện vận tải) để phân biệt các từ vác, khiêng, đẩy với tha, quắp với tải, chở với cuốn,

Như vậy hai trường biểu vật và biểu niệm có quan hệ chặt chẽ với nhau không tách biệt nhau: “Dựa vào ý nghĩa của từ mà chúng ta phân lập được các trường Nhưng, cũng chính nhờ các trường, nhờ sự định vị được từng từ một trong trường thích hợp mà chúng ta hiểu sâu sắc thêm ý nghĩa của từ” [2, Tr 188]

1.1.3.3 Trường nghĩa tuyến tính (trường nghĩa ngang)

Như đã nói ở trên, tiêu chí để phân loại trường nghĩa tuyến tính là dựa hẳn vào ngữ nghĩa từ trung tâm Để lập nên các trường nghĩa tuyến tính,

11

chúng ta chọn một từ làm gốc rồi tìm tất cả các từ có thể kết hợp với nó thành những chuỗi tuyến tính chấp nhận được trong ngôn ngữ

Trường nghĩa tuyến tính là tập hợp tất cả các từ có thể kết hợp với một

từ ngữ nào đó lấy làm gốc lập thành những chuỗi tuyến tính nào đó (cụm từ, câu) chấp nhận được một cách bình thường đối với người sử dụng ngôn ngữ

Chẳng hạn, trường tuyến tính của từ “tay” là: búp măng, mềm, ấp,

lạnh, cầm, nắm, khoác, .Trường nghĩa tuyến tính của từ “đi” là: nhanh, chậm, tập tễnh, khập khiễng, ra, vào, lên xuống,

Vậy các từ trong một trường tuyến tính là những từ thường xuất hiện với từ trung tâm trong các loại ngôn bản Bằng việc phân tích ý nghĩa của chúng, ta có thể phát hiện được những nội dung ngữ nghĩa của các quan hệ cú pháp và tính chất của các quan hệ đó

Ví dụ: các từ năm trong trường tuyến tính của từ chém là dao, gươm,

kiếm cây, người đứt, không đứt và không có các từ chỉ nơi chốn Ngược

lại, trong trường tuyến tính của các từ như đi, đứng, chạy, nhảy thường gặp các từ chỉ nơi chốn như ngoài sân, trên đường, trong nhà

Có rất nhiều từ đi với một từ trung tâm nào đó lập thành trường nghĩa ngang của nó Tuy nhiên quan hệ giữa các từ lập thành trường nghĩa ngang có mức độ chặt, lỏng lẻo khác nhau

Cùng với các trường nghĩa dọc, trường nghĩa tuyến tính góp phần làm sáng tỏ những quan hệ và cấu trúc ngữ nghĩa của từ vựng, phát hiện những đặc điểm nội tại và những đặc điểm hoạt động của từ

1.1.3.4 Trường nghĩa liên tưởng

Sự phận lập các trường nghĩa biểu vật và trường nghĩa biểu niệm như trên là cần thiết để tìm hiểu những quan hệ và cấu trúc ngữ nghĩa- ngữ pháp, phát hiện những đặc điểm nội tại và đặc điểm hoạt động của từ Nhưng đó

12

mới chỉ là sự phân tích “cấu trúc bề mặt” của ngôn ngữ, trong ngôn ngữ còn

có “cấu trúc bề sâu” Đó là lý do xác lập trường nghĩa liên tưởng

Nhà ngôn ngữ học Pháp Ch Bally là tác giả đầu tiên của khái niệm trường liên tưởng Theo ông, mỗi từ có thể là trung tâm của một từ liên tưởng như từ “gió” có thể gợi ra liên tưởng: (1) lạnh, mát, rét, (2) mưa, nắng, bão, (3) sự nhẹ nhàng, lả lướt,

Như vậy, có thể nhận thấy rằng các từ trong một trường liên tưởng là sự thực hóa, sự cố định bằng từ các ý nghĩa liên hội có thể có của từ trung tâm

Các từ trong một trường liên tưởng trước hết là những từ cùng nằm trong trường biểu vật, trường biểu niệm và trường tuyến tính, tức là những từ

có quan hệ cấu trúc đồng nhất và đối lập về ngữ nghĩa với từ trung tâm Song, trong trường liên tưởng còn có nhiều từ khác được liên tưởng tới do xuất hiện đồng thời với từ trung tâm trong những ngữ cảnh có chủ đề tương đối đồng nhất, lặp đi lặp lại Điều này khiến cho các trường liên tưởng có tính dân tộc, tính thời đại và cá nhân

Tính không ổn định của trường nghĩa liên tưởng chính là hệ quả tất yếu của những tính chất trên Xuất phát từ tính không ổn định nên trường nghĩa liên tưởng ít có tác dụng phát hiện những quan hệ cấu trúc về nghĩa của các từ

và từ vựng nhưng nó có hiệu lực lớn trong giải thích việc dùng từ, nhất là các

từ có trong các văn bản văn học Có nhiều trường hợp phải dùng điến trường nghĩa liên tưởng thì một chuỗi kết hợp bất thường, mơ hồ về nghĩa, trong ngôn phẩn mới được làm sáng tỏ Ví dụ nhắc đến chiến tranh người ta liên tưởng tới: bom đạn, máy bay, rốc két, sụt lở, cái chết, súng, pháo,

1.1.4 Đặc điểm của học sinh lớp 4

1.1.4.1 Đặc điểm sinh lí

Sự phát triển cơ thể ở lứa tuổi này diễn ra bình thường, toàn bộ độ cong của cột xương sống đang hình thành, bộ xương đang ở giai đoạn cốt hóa

13

người lớn, cấu tạo tế bào thần kinh giống cấu tạo tế bào thần kinh người lớn, thùy trán phát triển mạnh Quá trình hưng phấn mạnh hơn ức chế dẫn đến học sinh tiểu học hiếu động, chưa làm chủ được cảm xúc của mình

1.1.4.2 Đặc điểm tâm lí

Ở giai đoạn này tư duy trừu tượng dần được chiếm ưu thế, cấu trúc của các thao tác hình thức bắt đầu được hình thành đó là các thao tác phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát hóa, trừu tượng hóa,…

Chú ý không chủ định vẫn phát triển, chú ý có chủ định bắt đầu ổn định

và bền vững Khối lượng chú ý tăng lên, học sinh biết hướng chú ý vào nội dung cơ bản của tài liệu học tập và bắt đầu có kỹ năng phân phối chú ý

Tri giác phân tích được hình thành và phát triển mạnh tuy nhiên tri giác của học sinh vẫn gắn liền với hoạt động vật chất và gắn liền với cảm xúc

Trí nhớ trực quan phát triển tốt hơn trí nhớ từ ngữ trừu tượng, trí nhớ trong thời gian ngắn phát triển tốt hơn trí nhớ trong thời gian dài, trí nhớ không chủ định và có chủ định phát triển mạnh

Tư duy cụ thể vẫn tiếp tục phát triển, tư duy trừu tượng đang dần chiếm

ưu thế Các thao tác tư duy đã liên kết với nhau thành cấu trúc tương đối ổn định và trọn vẹn Đặc biệt, học sinh có khả năng lập luận cho phán đoán của mình

Như vậy tâm lý chung của học sinh ở độ tuổi này là luôn muốn khám phá, tìm hiểu những điều mới mẻ Đồng thời ở độ tuổi này khả năng tư duy, tưởng tượng và ghi nhớ của các em đã phát triển tốt Chính vì vậy việc dạy học Tiếng Việt theo trường nghĩa cho các em hoàn toàn có thể thực hiện tốt

và đạt hiệu quả cao

Bằng cách thức dự giờ lên lớp chúng tôi đã có những kết luận bước đầu

về dạy học môn Tiếng Việt theo trường nghĩa cho học sinh lớp 4 như sau:

Ưu điểm: Lãnh đạo trường đã có sự chỉ đạo chuyên môn rất sát sao, tổ chức chuyên đề đổi mới phương pháp dạy học giúp giáo viên thuận lợi trong quá trình giảng dạy, bồi dưỡng nâng cao năng lực chuyên môn Đồng thời tất

cả giáo viên trong trường đều tích cực học tập, bồi dưỡng chuyên môn, đầu tư thời gian cho việc soạn giảng nhằn nâng cao chất lượng giờ dạy, để giúp các

em học sinh hiểu bài, biết vận dụng lý thuyết vào làm các bài tập và trong hoạt động giao tiếp

Nhược điểm: Do thời lượng một tiết học Tiếng Việt ở tiểu học còn hạn chế nên giáo viên chưa khắc sâu được nhiều kiến thức về trường nghĩa cho học sinh Một số giáo viên còn lúng túng hoặc chưa thực sự chú trọng trong việc vận dụng các phương pháp giúp các em khắc sâu được kiến thức Bên cạnh đó việc hiểu nghĩa của từ và các mối quan hệ về nghĩa giữa các từ của học sinh còn nhiều thiếu sót Vì vậy việc thiết kế một bài giảng tiếng việt theo trường nghĩa cho học sinh gặp rất nhiều khó khăn và bỡ ngỡ Do đó cả giáo viên và học sinh còn gặp nhiều khó khăn trong việc dạy học Tiếng Việt theo trường nghĩa

15

Thực tế điều tra của chúng tôi cho thấy: Mặc dù được sự quan tâm sát sao của hiệu trưởng, sự giảng dạy nhiệt tình của các giáo viên với việc vận dụng đa dạng các phương pháp dạy học trong quá trình dạy Tuy nhiên không phải giáo viên nào cũng sử dụng tốt các phương pháp, khắc sâu được kiến thức cho học sinh Một số giáo viên còn lúng túng và chưa có những biện pháp cụ thể để giúp học sinh có thể học tập nhanh và hiệu quả.Chính vì lí do

đó mà việc dạy học phần trường nghĩa chưa đạt được kết quả cao

1.3 Kết luận chương 1

Ở chương này, chúng tôi đã tổng hợp các vấn đề liên quan đến lý thuyết về trường nghĩa, cách phân loại trường nghĩa và các loại trường nghĩa Đồng thời chúng tôi cũng trình bày những tìm hiểu của mình về đặc điểm và hoạt động dạy Tiếng Việt theo lí thuyết trường nghĩa cho học sinh lớp 4 của giáo viên trường tiểu học Thị Trấn A, huyện Đông Anh, Hà Nội Những hiểu biết và trình bày trên sẽ được vận dụng khi chúng tôi tiến hành phân tích và đưa ra những biện pháp để dạy học Tiếng Việt ở hai phân môn tập đọc và tập làm văn theo trường nghĩa

16

CHƯƠNG 2: CÁC BIỆN PHÁP DẠY HỌC TẬP ĐỌC

VÀ TẬP LÀM VĂN THEO TRƯỜNG NGHĨA

Trong chương này, chúng tôi đưa ra các biện pháp để hướng dẫn học sinh phân loại từ trong các văn bản tập đọc để từ đó có cơ sở tìm hiểu bài theo những dấu hiệu chung, đồng nhất về ngữ nghĩa giữa các từ trong cùng trường nghĩa, đồng thời chúng tôi cũng hướng dẫn học sinh tập hợp từ theo trường nghĩa dựa vào các bài tập làm văn trong chương trình lớp 4 Từ các trường nghĩa huy động được các em sẽ phân hóa các từ và cụ thể vào từng bài văn của mỗi học sinh

2.1 Các biện pháp dạy học Tiếng Việt theo trường nghĩa trong phân môn Tập đọc

2.1.1 Hướng dẫn học sinh phân loại từ trong từng văn bản Tập đọc theo trường nghĩa

Phân môn Tập đọc không chỉ nhằm giúp các em luyện đọc đúng, lưu loát, đọc hay và diễn cảm mà nó còn giúp các em hiểu được nội dung của từng bài tập đọc và thông qua đó các em có thể rút ra được những bài học bổ ích Ngoài ra nó còn bổ sung thêm vốn từ cho mình qua phần tìm hiểu bài và giải nghĩa từ Để học sinh luyện đọc tốt và hiểu được nội dung của bài tập đọc các

em cần phải có vốn từ vô cùng sâu rộng mới có thể hiểu và đọc hay được văn bản

Một trong những cách giúp các em hiểu và ghi nhớ nghĩa của các từ là

ta phân các từ vào từng trường nghĩa khác nhau Mỗi trường là tập hợp các từ đồng nhất với nhau về một ý nghĩa nào đó Tức là tập hợp các từ nằm trong một hệ thống nào đó không phải do tính chất ngẫu nhiên mà có Cái để tập hợp chúng lại với nhau, xuất hiện nối tiếp nhau chính là những mối quan hệ

mà các em đã tập hợp được và tập hợp các từ ấy lại với nhau Các từ đó có thể

là những từ chỉ đặc điểm, trạng thái, hoạt động, tính chất, của con người hay của con vật Đó cũng có thể là những từ chỉ bộ phận của con người, con vật hay cây cối Từ đó chúng ta có thể giúp học sinh phân loại được các từ trong văn bản tập đọc theo các trường nghĩa thích hợp Ví dụ như trong bài “Dế Mèn bênh vực kẻ yếu” chúng ta có thể cho các em tìm những từ chỉ người nói chung như: chị, em, anh, mụ, cô gái, lưng, đầu, chân, cô gái Những từ chỉ tính chất, trạng thái con người: bé nhỏ, gầy yếu, ốm yếu, hưng dữ, đanh đá, nặc nô, béo múp, béo míp, yếu ớt Quá đó chúng ta có thể lập thành những trường nghĩa chỉ người nói chung và trường nghĩa chỉ tính chất, trạng thái con người

Sau đây là bảng thống kê các trường nghĩa trong phân môn Tập đọc của Tiếng Việt lớp 4

-Trường nghĩa chỉ màu sắc

-Trường nghĩa chỉ con vật

- Bé nhỏ, gầy yếu, ốm yếu, hưng dữ, đanh đá, nặc nô, béo múp, béo míp, yếu ớt

- Nghe, ngồi, khóc, đánh, bắt, vặt, nhảy, đạp, chạy,đi

- Xanh, vàng, thâm

- Nhên, nhà trò, cánh, càng, tơ

2 Mẹ ốm ( tuần 1)

- Trường nghĩa chỉ hoạt động,

- Vui, chơi, nói, cười, thăm, mang, tập đi, ngâm thơ, kể chuyện, múa ca, ăn, ngủ, đọc sách, cấy cày

- Mẹ, anh, con, cô, bác, y sĩ

- Cuốc, cày

3 Truyện cổ nước mình ( tuần 2)

- Trường nghĩa chỉ tính chất con người

- Trường nghĩa

- Nhân hậu, hiền, công bằng, thông minh, độ lượng, đa tình, đa mang

- Yêu, thương, tìm,

19

chỉ hoạt động của con người

gặp, mang, đi, đẽo, nghe, dạy

4 Thư thăm bạn

( tuần 3)

- Trường nghĩa chỉ con người

- Trường nghĩa chỉ hoạt động của con người

- Ba, bạn, má, cô, bác

- Đọc, hi sinh, gửi, vượt qua, nhận, thấy, nhìn, nghe

5 Người ăn xin

(tuần 3)

- Trường nghĩa chỉ con người nói chung

-Trường nghĩa chỉ

người

- Trường nghĩa chỉ hoạt động của con người

- Trường nghĩa chỉ đồ dùng sinh hoạt

- Già, ông lão, cháu

- Đôi môi, mắt, bàn tay, đôi mắt, đôi má

- Đi, đứng, đọc, gặm, tìm, đợi, nắm, cho, nhìn, nói

- Quần áo, đồng hồ, khăn tay

thẳng

1 Một người chính trực

( tuần 4)

- Trường nghĩa chỉ con người nói chung

- Trường nghĩa chỉ hoạt động của con người

- Con, bà, thái hậu, thái tử, ông, vua, thần

- Đút lót, đem, nhờ, nghe, hỏi, đáp, nói

2 Tre Việt Nam

-Trường nghĩa chỉ

bộ phận của cây

- Thân, lá, rễ, cành, gốc

20

chỉ bộ phận của con người

- Trường nghĩa chỉ hoạt động của con người

- Trường nghĩa chỉ thiên nhiên,

3 Những hạt thóc giống (tuần 5)

-Trường nghĩa chỉ hoạt động, trạng thái con người

- Trường nghĩa chỉ tính chất con người

- Sững sờ, tìm, trồng, nộp, nhận, chở, lo lắng, quỳ, đứng, nói, tâu

cảm, hiền minh

4 Gà Trống

và Cáo ( tuần 6)

- Trường nghĩa chỉ tính chất con người

- Trường nghĩa chỉ hoạt động, trạng thái của con người

- Trường nghĩa chỉ con vật

- Tinh nhanh, mạnh, yếu, đon đả

- Vắt vẻo, quỳ, trông, mời, nghe, xuống, hôn, ghi ơn, thấy, chạy, cười, sung sướng, ngại, co

- Gà trống, cáo, chó săn

5 Nỗi dằn -Trường nghĩa chỉ - Ông, mẹ, con, bố,

21

vặt của An- đrây- ca (tuần 6)

người nói chung

-Trường nghĩa chỉ hoạt động, trạng

6 Chị em tôi (tuần 6)

-Trường nghĩa chỉ hoạt động, trạng

người

-Trường nghĩa chỉ người nói chung

- Dắt, đi, cười, nói, ân hận, ngạc nhiên, giận

dữ, mắng, đi, chơi, cười, học, sững sờ, đứng, buồn

- Ba, con, em gái, chị

mơ

1 Trung thu độc lập

(tuần 7)

-Trường nghĩa chỉ hoạt động, trạng thái con người

- Trường nghĩa chỉ thiên nhiên,

( tuần 7)

-Trường nghĩa chỉ hoạt động, trạng

người

- Trường nghĩa về các loại quả

- Giúp đỡ, chữa, bệnh, trò chuyện, hạnh phúc,

ăn, xem, mang, tìm, thấy, trồng, chăm sóc, đẩy, đi, kéo

- Quả lê, quả nho, quả táo, quả dưa to, quả bí

đỏ

22

chúng mình

có phép lạ (tuần 8)

- Trường nghĩa chỉ hoạt động, trạng thái của con người

- Trường nghĩa chỉ chiến tranh

- Trường nghĩa chỉ thiên nhiên,

vũ trụ

- Bắt, chớp, hái, chén, lái, lặn, đúc, ngủ, ngồi

- Máy bay, bom, thuốc

(tuần 8)

- Trường nghĩa chỉ hoạt động, trạng thái của con người

- Trường nghĩa chỉ bộ phận con người

- Trường nghĩa chỉ tính chất con người

- Thấy, đi, tưởng tượng, mang, chạy, nhìn, lang thang, gặp, ngẩn ngơ, ngọ nguậy, đeo, nhảy, run run

- Bàn chân, cổ, thân, tay, mắt

- Cứng, thon thả, nhẹ, nhanh

chuyện với

mẹ ( tuần 9)

- Trường nghĩa chỉ người

- Trường nghĩa chỉ hoạt động của con người

- Mẹ, em, thầy, con, anh, thợ rèn, đầy tớ

- Nhớ, nói, đi, học, xui, làm, nghe, hỏi, nắm, xin, thương, kiếm sống, ăn, đập

6 Điều ước - Trường nghĩa - Nói, xin, chạm, cười,