-iii- TÓM TẮT Phương pháp so sánh loại hình là phương pháp đã được các nhà nghiên cứu Foklore nói chung, các nhà cổ tích học nói riêng trên thế giới và Việt Nam chú ý từ rất lâu, trong
Trang 1-iii-
TÓM TẮT
Phương pháp so sánh loại hình là phương pháp đã được các nhà nghiên cứu Foklore nói chung, các nhà cổ tích học nói riêng trên thế giới và Việt Nam chú ý từ rất lâu, (trong nghiên cứu truyện cổ tích) song lại là một phương pháp khá mới trong cách giảng dạy hiện nay của những giáo viên đứng lớp Chính vì vậy mà luận văn khái quát những kiến thức cơ bản về phương pháp so sánh loại hình trong truyện cổ tích Luận văn thống kê các truyện cổ tích được đưa vào giảng dạy trong chương trình Ngữ văn THCS và THPT hiện nay Thông qua cách dạy so sánh loại hình, giáo viên cho học sinh làm kiểm tra và thu kết quả khảo sát từ học sinh và cũng từ kết quả này giáo viên sẽ có sự so sánh với lớp đối chứng Từ đó sẽ có cái nhìn rõ hơn khi áp dụng cách dạy mới và cách dạy truyền thống Để đảm bảo giảng dạy phương pháp so sánh loại hình, khi dạy đọc – hiểu truyện cổ tích trong chương trình Ngữ văn THCS và THPT, giáo viên cần chú ý những điểm sau đây:
- Giáo viên cần phải cung cấp cho học sinh những tác phẩm có cùng kiểu truyện cho học sinh tham khảo trước, định hướng cho học sinh tìm hiểu bài thông qua những câu hỏi gợi ý cho trước
- Đặt truyện trong mối liên hệ với những tác phẩm có cùng nội dung
- Thiết kế bài dạy truyện cổ tích trong chương trình THCS và THPT theo phương pháp so sánh loại hình
- Thực nghiệm sư phạm để kiểm chứng kết quả nghiên cứu
Luận văn thiết kế những giáo án cụ thể được đưa vào giảng dạy trong chương trình THCS và THPT Giáo án được triển khai thực nghiệm cùng lúc với lớp đối chứng để có sự so sánh và đánh giá đưa ra những kết luận cụ thể về những ưu điểm
và những hạn chế trong quá trình giảng dạy Các bước chuẩn bị thiết kế một giáo án giảng dạy truyện cổ tích theo phương pháp so sánh loại hình được chuẩn bị trước và giáo viên cũng thiết kế những câu hỏi vào bảng phụ Thông qua những bảng phụ đó giáo viên sẽ lựa chọn những câu hỏi thích hợp cho các bước soạn giảng một tác phẩm truyện cổ tích theo phương pháp so sánh loại hình
Trang 2-iv-
ABSTRACT
Genre comparison method has long been noticed by many folklore researchers and fairy tale researchers, in particular, in the world and in Vietnam, but it is relatively new in the education field This thesis summarises on the genre comparison method
in fairy tale researching It first lists fairy tales included in the Literature subject in highschool and junior highschool programs up-to-date After teaching by this method, students will take short tests and their teachers will use the results to conduct
a control experiment, in order to compare the new method with former ones To apply genre comparison method in teaching, teachers should follow these procedures in fairy tale reading comprehension lessons :
- Provide works of the same genre for students to study, guide students through hint questions
- Indicate the connection between the lesson being taught and works of the same genre
- Design lesson plans using genre comparison method
- Experiment to verify researching results
The thesis offers a variety of particular lesson plans which can be used in highschool and junior highschool teaching These plans are used as part of a control experiment to make comparisons and identify the method’s advantages and limitations The steps to design a lesson plan to teach fairy tales using genre comparison method are performed prior to the teaching session Teachers will also design some questions on assistive question boards Using these boards they will choose appropriate questions to prepare the lesson plan
Trang 3-v-
MỤC LỤC
Trang tựa
Quyết định giao đề tài LỜI CAM ĐOAN i
LỜI CẢM ƠN ii
TÓM TẮT iii
ABSTRACT iv
DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT ix
DANH SÁCH CÁC BẢNG x
PHẦN MỞ ĐẦU 1
1 Lí do chọn đề tài 1
2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2
2.1 Vấn đề nghiên cứu so sánh loại hình 2
2.1.1 Vấn đề nghiên cứu so sánh loại hình của thế giới 2
2.1.2 Vấn đề nghiên cứu so sánh loại hình ở Việt Nam 5
2.2 Vấn đề vận dụng so sánh loại hình trong giảng dạy truyện cổ tích ở chương trình THCS và THPT 7
3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu: 9
3.1 Mục đích: 9
3.2 Nhiệm vụ 10
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 10
5 Phương pháp nghiên cứu 10
6 Đóng góp của luận văn 11
7 Cấu trúc của luận văn 11
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 12
1.1 Cơ sở lí luận của vấn đề nghiên cứu 12
1.1.1 Chặng đường phát triển lý luận của văn học so sánh ứng dụng ở Việt Nam 12
1.1.2 Khái niệm phương pháp loại hình và phương pháp so sánh loại hình 14
Trang 4-vi-
1.1.2.1 Phương pháp loại hình 14
1.1.2.2 Khái niệm phương pháp so sánh loại hình 14
1.1.3 Khái niệm về truyện cổ tích 16
1.1.3.1 Khái niệm thể loại truyện cổ tích 16
1.1.3.2 Phân loại truyện cổ tích 16
1.1.3.3 Đặc trưng thể loại truyện cổ tích 17
1.1.3.4 Tip và môtip 20
1.1.4 Vị thế của phương pháp giảng dạy mới trong tình hình giáo dục hiện nay 21
1.1.4.1 Đối với người dạy 21
1.1.4.2 Đối với người học 22
1.1.4.3 Mối quan hệ thầy - trò trong việc dạy và học 23
1.1.5 Ưu thế của dạy học truyện cổ tích theo phương pháp so sánh loại hình 24
1.1.5.1 Truyện “Sọ Dừa” và kiểu truyện “nhân vật xấu xí mà có tài” 24
1.1.5.2 Truyện “Thạch Sanh” và kiểu truyện “người dũng sĩ” 26
1.1.5.3 Truyện “Tấm Cám” và kiểu truyện “người con riêng” 28
1.1.5.4 Truyện “Em bé thông minh” và kiểu truyện “nhân vật thông minh” 33 1.2 Cơ sở thực tiễn của vấn đề nghiên cứu 34
1.2.1 Khái quát về chương trình dạy học truyện cổ tích ở bậc THCS và THPT hiện nay 34
1.2.2 Thực trạng dạy truyện cổ tích ở bậc THCS và THPT tại huyện Mỏ Cày Bắc tỉnh Bến Tre 36
1.2.2.1 Mục đích, đối tượng, phạm vi khảo sát 36
1.2.2.2 Phương pháp khảo sát bằng phiếu điều tra 36
1.2.2.3 Kết quả khảo sát 37
1.2.2.4 Nguyên nhân của thực trạng 45
CHƯƠNG 2: THIẾT KẾ GIÁO ÁN THEO PHƯƠNG PHÁP SO SÁNH LOẠI HÌNH VÀO GIẢNG DẠY TRUYỆN CỔ TÍCH Ở BẬC THCS VÀ THPT 49
2.1 Các bước để thiết kế giáo án theo phương pháp so sánh loại hình 49
2.2 Thiết kế giáo án 55
Trang 5-vii-
2.2.1 Truyện Thạch Sanh bậc THCS 55
2.2.2 Truyện Em bé thông minh bậc THCS 65
2.2.3 Truyện cổ tích Tấm Cám ở bậc THPT 73
CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 83
3.1 Mục đích và yêu cầu của hoạt động thực nghiệm sư phạm 83
3.1.1 Mục đích thực nghiệm 83
3.1.2 Yêu cầu thực nghiệm 83
3.2 Đối tượng, địa bàn, thời gian thực nghiệm, và quy trình thực nghiệm 83
3.2.1 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm 83
3.2.2 Thời gian thực nghiệm 84
3.2.3 Quy trình thực nghiệm 84
3.3.1.2 Em bé thông minh 88
3.3.1.3 Tấm Cám 90
3.3.2 Phiếu học tập củng cố theo phương pháp so sánh loại hình 92
3.3.2.1 Phiếu học tập củng cố truyện Thạch sanh 92
3.3.2.2 Phiếu học tập củng cố truyện Em bé thông minh 92
3.3.2.3 Phiếu học tập củng cố truyện Tấm cám 93
3.4 Đánh giá kết quả thực nghiệm 93
3.4.1 Tiêu chuẩn đánh giá 93
3.4.1.1 Về định tính 93
3.4.1.2 Về định lượng 94
3.4.2 Đánh giá kết quả thực nghiệm về phía giáo viên 94
3.4.3 Đánh giá thực nghiệm từ phía học sinh: 95
3.4.4 Đánh giá chung 99
3.5 Kết luận thực nghiệm 100
KẾT LUẬN 102
TÀI LIỆU THAM KHẢO 105
PHỤ LỤC 109
Phụ lục 1: MẪU PHIẾU ĐIỀU TRA DÀNH CHO HS 109
Trang 6-viii-
Phụ lục 2: MẪU PHIẾU ĐIỀU TRA DÀNH CHO GV 115 Phụ lục 3: SẢN PHẨM PHIẾU HỌC TẬP 120 Phụ lục 4: MỘT SỐ HÌNH ẢNH VỀ LỚP THỰC NGHIỆM 122
Trang 7-ix-
DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT
NXB Nhà xuất bản
TS Tiến sĩ
TTGDTX Trung Tâm Giáo Dục Thường Xuyên
Trang 8-x-
DANH SÁCH CÁC BẢNG
Bảng 1.1 Thống kê các văn bản truyện cổ tích trong SGK Ngữ Văn
Bảng 1 2 Thống kê các văn bản truyện cổ tích trong SGK Ngữ Văn
Bảng 1.3 Thống kê các văn bản truyện cổ tích trong SGK Ngữ Văn
Bảng 1.4 Bảng tổng hợp số lượng văn bản truyện cổ tích trong
Bảng 3.1 Thống kê danh sách các lớp học và các GV tham gia dạy
Bảng 3.2 Bảng đánh giá kết quả xếp loại của học sinh lớp thực
Bảng 3.3 Bảng kết quả điểm số bài kiểm tra của học sinh lớp thực
Bảng 3.4 Bảng đánh giá kết quả xếp loại của học sinh lớp thực
Trang 9-1-
PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Trong đời sống con người, thưởng thức, tiếp nhận văn học từ lâu đã trở thành nhu cầu không thể thiếu Văn học là một nguồn năng lượng tinh thần lớn lao, có ý nghĩa cổ vũ và tiếp sức cho con người trong cuộc sống Việc dạy và học văn trong nhà trường phổ thông là điều vô cùng quan trọng và cần thiết Một trong những thể loại không thể thiếu trong chương trình Ngữ Văn ở THCS và THPT chính là truyện
cổ tích Thể loại này nảy sinh và phát triển trên cơ sở cuộc sống muôn hình muôn vẻ của các dân tộc và là một trong những tấm gương trung thành nhất phản ánh cuộc sống ấy Khi đến với truyện cổ tích con người sẽ tìm thấy được những gì mình mong muốn ở đó Đó chính là tình yêu và khao khát vươn tới hạnh phúc của con người trong cuộc sống mà thực tại đôi khi không được như mong muốn
Hiện nay việc giảng dạy và truyền đạt kiến thức đến với học sinh không còn như trước nữa, cần có sự tương tác giữa giáo viên và học sinh Chính vì vậy mà bên cạnh phương pháp truyền thống thì các nhà nghiên cứu về phương pháp giảng dạy cũng đã đề xuất một số phương pháp mới để phù hợp với yêu cầu thực tế của nền giáo dục nước nhà hiện nay Tính ưu việt của những phương pháp mới này chính là việc lấy học sinh làm trung tâm, giáo viên chỉ là người hướng dẫn gợi mở cho học sinh chiếm lĩnh tri thức Ngữ Văn là một môn học không thể thiếu trong chương trình giáo dục và trong bộ môn Ngữ Văn có nhiều thể loại nên việc áp dụng một phương pháp vào giảng dạy là không thật sự phù hợp Chính vì vậy mà tùy vào từng thể loại
mà người giáo viên sẽ có cách áp dụng phương pháp nào là chính, cho hiệu quả với từng đơn vị bài học và giúp học sinh chiếm lĩnh kiến thức một cách trọn vẹn nhất Trong giảng dạy phần văn học dân gian thì truyện cổ tích chiếm một vị trí khá quan trọng Truyện cổ tích là thể loại quan trọng và thật sự là món ăn tinh thần quý giá đối với lứa tuổi học sinh nhưng dạy truyện cổ tích trong nhà trường lại là vấn đề không đơn giản Làm sao có thể tạo hứng thú cho các bạn trẻ khi các em gặp lại những câu chuyện quá quen thuộc mà bà và mẹ đã kể làu làu từ thuở ấu thơ Phải có cách truyền
Trang 10-2-
thụ mới, cách tạo hứng thú mới, đưa học sinh đến với những tri thức mới của nhân loại để từ đó hiểu thêm truyện cổ dân tộc mình, tránh những cách dạy chỉ kể lại các chi tiết truyện một cách nhàm chán như một số giờ dạy chúng ta đã biết Một trong những phương pháp mới trong cách nghiên cứu hiện nay của những giáo viên đứng lớp khi dạy truyện cổ tích đó là sử dụng phương pháp so sánh loại hình Phương pháp này có những lợi thế nhất định trong việc giúp học sinh chiếm lĩnh kiến thức vì muốn chiếm lĩnh được đơn vị kiến thức bài học thì học sinh ngoài việc đọc tác phẩm trong sách giáo khoa thì còn phải đọc thêm một số tác phẩm cùng thề loại, đề tài để từ đó cái nhìn toàn diện hơn khi áp dụng phương pháp so sánh loại hình này vào việc tìm hiểu truyện cổ tích
Xuất phát từ những lý do nêu trên nên tôi đã chọn đề tài “Vận dụng phương
pháp so sánh loại hình vào giảng dạy thể loại truyện cổ tích ở chương trình THCS
và THPT” Tuy phương pháp so sánh loại hình còn khá mới mẻ đối với đại đa số
giáo viên đang đứng lớp hiện nay nhưng trước sự đổi mới phương pháp trong giáo
dục thì đề tài Vận dụng phương pháp so sánh loại hình vào giảng dạy thể loại truyện
cổ tích ở chương trình THCS và THPT là một đề tài có thể làm tư liệu cho các đồng
nghiệp tham khảo và thực hiện
2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu
2.1 Vấn đề nghiên cứu so sánh loại hình
2.1.1 Vấn đề nghiên cứu so sánh loại hình của thế giới
Tác giả Nguyễn Văn Dân trong cuốn Lí Luận Văn học so sánh xuất bản năm
2003 NXB Đại học quốc gia Hà Nội thì trên thế giới hiện nay, thuật ngữ văn học so sánh đã trở nên rất quen thuộc trong giới nghiên cứu và giảng dạy văn học Trong các trường đại học ở hầu hết các nước phương Tây đều có bộ môn văn học so sánh Bộ môn này coi là đã tồn tại hơn một trăm năm Thế giới đã có Hiệp hội văn học so sánh Quốc tế được chính thức thành lập từ năm 1954 Trong giới nghiên cứu trên thế giới vẫn còn có một số ý kiến chưa phân biệt được văn học so sánh và so sánh văn học
Do đó có thể nói việc tìm hiểu và xây dựng bộ môn văn học so sánh vẫn còn là một vấn đề thời sự
Trang 11-3-
Trong nghiên cứu văn học thì ban đầu văn học so sánh chỉ được xem là một phương pháp và phương pháp so sánh này mới được áp dụng một cách tự phát, đơn
sơ, chưa có cơ sở khoa học Đến thế kỷ XVIII, chủ nghĩa tư bản bắt đầu phát triển mạnh ở phương Tây Việc giao lưu kinh tế đã dẫn đến việc giao lưu văn hóa Như vậy, ở giai đoạn này văn học phương Tây đã bắt đầu hình thành cho một nền văn học thế giới mà điều kiện để cho nó phát triển chính là sự giao lưu văn hóa
Ngoài điều kiện trên thì điều kiện về học thuật tạo thuận lợi cho sự ra đời của văn học so sánh Vào thế kỷ thứ XIX, các ngành khoa học lịch sử đã phát triển cực thịnh và nó đã tạo điều kiện dẫn tới việc hình thành và nở rộ bộ môn văn học sử Đồng thời phương pháp so sánh cũng được nhiều ngành khoa học áp dụng, đặc biệt
là ngôn ngữ học so sánh
Như vậy so sánh để xác định tính chất và đánh giá sự việc Trong điều kiện
xã hội và điều kiện học thuật thì điều kiện xã hội có ý nghĩa quyết định vì sự giao lưu văn hóa là yếu tố chính hình thành nên văn học so sánh Như vậy có thể nói văn học
so sánh ban đầu chỉ được xem như là một phương pháp nghiên cứu văn học và được gọi là phương pháp so sánh Ngay từ thời cổ đại đã có sự vay mượn của văn học La
Mã đối với nền văn học Hy Lạp Đến giai đoạn Trung đại thì cũng có những ảnh hưởng qua lại của nền văn học các nước phương Tây Đến thời đại Phục Hưng thì các nhà phê bình văn học mới thực sự áp dụng phương pháp so sánh văn học nhưng lại ở mức độ giới hạn và chỉ ra được những hiện tượng vay mượn
Đến thế kỷ XVIII, sự giao lưu văn hóa nói chug và văn học nói riêng đã có sự phát triển mạnh mẽ, và cũng từ đây thì sự áp dụng phương pháp so sánh văn học cũng
đã có ý thức hơn Tuy nhiên, phương pháp so sánh vẫn chưa có một công trình nào nghiên cứu theo đúng như tầm cỡ và tính chất của nó
Bước sang thế kỷ XIX, văn học lãng mạn đi tìm cái ngoại lai, cái kỳ lạ và cái độc đáo của các dân tộc Sự giao lưu văn học đã làm nội bật lên một khía cạnh mới, đó
là cái đặc thù của dân tộc Tiêu biểu cho xu hướng này là lĩnh vực văn học sử mà hai tác giả là Schlegel Eichhorn và Schlegel Bouterweck của nước Đức Hai tác giả đã so sánh các hiện tượng văn học để tìm ra những điểm khác nhau giữa chúng nhưng xu