Một số biện pháp tạo hứng thú cho học sinh trong giờ học lý luận văn học – chương trình ngữ văn THPT

Qua đó giúp các em thấy được sự quan trọng của kiến thức lý luận trong tiếp nhận tác phẩm văn học và làm văn.. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu vấn đề bản thân tôi nhằm mục đích tìm ra một

S¸ng kiÕn kinh nghiÖm

§Ò tµi:

Mét sè biÖn ph¸p t¹o høng thó cho häc sinh trong giê häc lý luËn v¨n häc –

ch-¬ng tr×nh ng÷ v¨n THPT

Ngêi thùc hiÖn : NguyÔn

ThÞ Hoa

Bé m«n: Ng÷ V¨n

Chøc vô : P HiÖu trëng §¬n vÞ c«ng t¸c: THPT

Qu¶ng X¬ng 3

Thanh Ho¸ th¸ng 05 n¨m 2011

A ĐẶT VẤN ĐỀ

I Lý do chọn đề tài

Trong quá trình học văn của học sinh THPT, việc trang bị kiến thức lý luận văn học là vô cùng cần thiết Tuy nhiên để học sinh tiếp nhận kiến thức

lý luận văn học không phải là điều dễ dàng Bởi môn học này đối với học sinh THPT là tương đối khó Ngay cả với giáo viên giảng dạy môn ngữ văn THPT thì việc truyền đạt kiến thức lý luận văn học, làm cho học sinh yêu thích môn học này cũng là cả một vấn đề

Thực tế lâu nay nhiều thầy cô giáo truyền đạt đến các em những kiến thức lý luận dưới hình thức những khái niệm khô khan Vì vậy học sinh không có hứng thú học lý luận văn học Từ đó dẫn đến tâm lý ngại học lý luận văn học và những kiến thức đọng lại trong tâm trí các em không được nhiều Trong khi đó chúng ta thấy rằng nền tảng kiến thức lý luận văn học có

ý nghĩa quan trọng như thế nào đối với học sinh trong quá trình đọc văn và viết văn Nhưng nhiều bài lý luận văn học quan trọng trong chương trình lại được dạy một cách sơ sài, chiếu lệ chính vì vậy học sinh không cảm nhận thấy đó là những kiến thức quan trọng cần thiết phải nắm vững

Từ thực tế này tôi nghĩ rằng cần phải có sự đổi mới trong cách dạy lý luận văn học cho học sinh THPT để các em có hứng thú, có niềm say mê đối với phân môn vừa khô vừa khó này Qua đó giúp các em thấy được sự quan trọng của kiến thức lý luận trong tiếp nhận tác phẩm văn học và làm văn

II Thực trạng vấn đề.

Đổi mới phương pháp dạy lý luận văn học trong chương trình THPT cũng đã được nói đến trong việc nhiên cứu đổi mới phương pháp dạy ngữ văn

nói chung Nhưng vì phân môn này chiếm một thời lượng khá khiêm tốn trong phân phối chương trình và cũng do sự nhận thức chưa thật đầy đủ về vai trò,tầm quan trọng của nó nên chưa có các công trình nghiên cứu riêng về vấn

đề này

III Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu vấn đề bản thân tôi nhằm mục đích tìm ra một số những biện pháp cụ thể để đổi mới cách dạy những bài lý luận văn học trong chương trình Ngữ văn THPT, tạo nên hứng thú cho học sinh trong giờ học và làm cho giờ dạy lý luận văn học trở nên nhẹ nhàng hơn

Qua đó tôi muốn trao đổi kinh nghiệm cùng đồng nghiệp để tìm ra những biện pháp hiệu quả nhất trong giảng dạy lý luận văn học ở trường THPT

IV Phương pháp nghiên cứu.

- Phân tích tổng hợp

- Quan sát, thực nghiệm

- Đối chiếu so sánh

B NỘI DUNG VẤN ĐỀ.

I Cơ sở lý luận của vấn đề.

Bất cứ một môn học nào cũng dựa trên nền tảng lý luận Bởi vì đó là cơ

sở khoa học để nghiên cứu tiếp nhận kiến thức.Vì vậy để học sinh tiếp nhận kiến thức tác phẩm, hay viết được một bài làm văn đạt yêu cầu thì việc trang

bị kiến thức lý luận cho các em là điều bắt buộc

Chúng ta đã thấy rất rõ mối quan hệ mật thiết giữa kiến thức lý luận văn học và việc tiếp nhận tác phẩm văn học Nắm vững kiến thức lý luận học sinh cảm nhận tác phẩm một cách khoa học hơn Do đó kiến thức đọng lại trong các em một cách lâu bền Hơn nữa việc nắm vững kiến thức lý luận giúp học sinh phân biệt được sự đúng sai trong tiếp nhận và có những ý kiến, những cách nhìn tác phẩm từ nhiều góc độ

Bên cạnh đó chúng ta cũng nhận thức được rằng kết quả việc học văn của học sinh được thể hiện qua sản phẩm là bài làm văn.Việc nắm vững kiến thức lý luận giúp các em làm bài một cách khoa học, lập luận chặt chẽ, phát triển ý đầy đủ hơn

Mặt khác với tinh thần đổi mới dạy học môn ngữ văn hiện nay ở trường phổ thông theo phương pháp tích hợp giữa các phân môn thì việc kết hợp giữa

lý luận văn họth, đọc hiểu tác phẩm, phân môn tiếng Việt và làm văn là việc làm bắt buộc đối với mỗi giáo viên dạy ngữ văn

II Một số biện pháp cụ thể

1 Sử dụng phương pháp quy nạp.

Những vấn đề về lý luận văn học vốn trừu tượng vì vậy nếu ngay từ đầu tiết học chúng ta đưa ra những khái niệm sẽ khiến học sinh khó hiểu.Vì thế cần phải đi theo phương pháp quy nạp, từ cụ thể đến khái quát học sinh dễ tiếp nhận hơn

Giáo viên nên từ những ví dụ cụ thể trong giờ đọc hiểu tác phẩm trên lớp chỉ ra cho học sinh hiểu về bản chất các khái niệm Từ đó tạo hứng thú cho các em trong việc tìm hiểu các vấn đề và học sinh sẽ hiểu các khái niệm một các rõ ràng hơn, đơn giản hơn Hơn nữa bằng cách này giáo viên cũng phát huy được tính tích cực, chủ động của học sinh trong học tập, rèn luyện tư duy lô gich cho các em

Chẳng hạn muốn cho học sinh hiểu như thế nào là hình tượng văn học, thầy cô giáo nên lấy các ví dụ cụ thể mà học sinh đã biết từ trong văn học dân gian, văn học viết như : câu chuyện về bó đũa, hình ảnh cành hồng trong

bài cadao “ Cô kia cắt cỏ bên sông; Muốn sang anh ngả cành hồng cho

sang”, nhân vật thằng bán tơ, nàng Kiều trong Truyện Kiều của Nguyễn

Du vv để từ đó các em tự rút ra kết luận Hay muốn cho học sinh hiểu được đặc điểm của thơ cần phân tích cụ thể từ những bài thơ đã đươc học trong chương trình, rồi từ đó học sinh rút ra kết luận như thế nào là hình tượng nghệ thuật, như thế nào là thơ và đặc điểm của thơ

2 Đơn giản hoá các khái niệm lý luận.

Lý luận văn học vốn là những tri thức mang tính trừu tượng nên khi

tiếp nhận học sinh thường cảm thấy khó Do đó phải cụ thể hoá các vấn đề lý luận ở mức độ dễ hiểu nhất

Khi dạy cho học sinh về các giá trị văn học với các khái niệm như giá trị nhận thức, giá trị giáo dục, giá trị thẫm mĩ chúng ta có thể đơn giản hoá khái niệm bằng cách chuyển đổi thành các khái niệm gần gũi hơn với học sinh như nhận thức chính là đem lại sự hiểu biết ; giáo dục chính là tác động đến

tư tưởng tình cảm của mỗi người để hình thành những tình cảm tư tưởng và hành động tốt đẹp vv Hoặc khi dạy đặc điểm của tiểu thuyết và truyện ngắn

giáo viên muốn cho học sinh hiểu như thế nào là cốt truyện chỉ cần đơn giản hoá cho học sinh hiểu đó là diễn biến các sự kiện được nói đến trong tác phẩm cho đến lúc kết thúc câu chuyện

Muốn vậy giáo viên phải lấy nhiều ví dụ dể minh hoạ làm sao để học sinh cảm thấy vấn đề đó gần gũi quen thuộc

Chẳng hạn khi dạy về các chức năng của văn học lấy ví dụ về Truyện Kiều cho học sinh thấy rằng tác phẩm cho chúng ta hiểu biết về cuộc sống về

xã hội thời Nguyễn Du, hiểu biết về tâm lý con người qua mọi tình huống đó chính là chức năng nhận thức của văn học Đồng thời khi học Truyện Kiều các em biết yêu thương, thông cảm đối với nàng Kiều , khâm phục Từ Hải, căm ghét Sở Khanh, Tú Bà, Mã Giám Sinh từ đó biết phân biệt đúng sai, yêu ghét ngoài đời đó chính là chức năng giáo dục của văn học

Từ đó học sinh thấy các khái niệm lý luận văn học trở nên đơn giản hơn

3 Liên hệ với các giờ đọc hiểu tác phẩm trên lớp.

Đây là điều cần thiết và bắt buộc đối với giờ học lý luận văn học Bởi

vì đọc văn là tiếp nhận văn học Học sinh cần vận dụng kiến thức lý luận văn học vào tiếp nhận tác phẩm và ngược lại tiếp nhận tác phẩm phải được soi chiếu ở góc độ lý luận Hơn nữa giờ học lý luận sẽ trở nên bớt khô khan hơn khi học sinh được tham gia phân tích những ví dụ cụ thể Trên thực tế những giờ học như vậy học sinh sẽ hứng thú hơn nhiều và không thấy lý luận văn học là khó khăn

Ví dụ: để cho học sinh hiểu như thế nào là chủ đề trong một tác phẩm văn học, chúng ta có thể lấy rất nhiều ví dụ từ các tác phẩm được đọc trong chương trình Bởi vì ngay từ THCS các em đã được đọc rất nhiều tác phẩm hay và cũng đã nắm được nội dung tư tưởng của tác phẩm Giáo viên chỉ cần làm rõ vấn đề , soi nó dưới góc độ khái niệm chủ đề là học sinh sẽ hiểu một cách dễ dàng

Đây là điều hấp dẫn nhất đối với học sinh Bởi vì học sinh được cảm nhận tác phẩm dưới góc độ lý luận và từ đó soi chiếu dể rút ra những cảm nhận nào của mình là đúng, là hợp lý Khi phát hiện ra điều gì đó các em sẽ thấy mình như đang trong quá trình đi tìm chân lý, khám phá tri thức Chính

vì vậy nó sẽ lôi cuốn các em, giúp học sinh hiểu sâu về tác phẩm đã đọc

Ví dụ khi dạy về thể loại văn học ở chương trình lớp 11 giáo viên lấy

ví dụ về tác phẩm văn học đã học và yêu cầu học sinh phân tích, chỉ ra sự khác nhau của văn bản thơ và truyện ngắn đã học Điều đó vừa giúp học sinh sáng rõ khái niệm lý luận như thế nào là thơ và như thế nào là truyện ngắn vừa khắc sâu kiến thức tác phẩm

Thực ra trong quá trình giảng dạy lý luận văn học chúng ta có thể liên

hệ bất cứ tác phẩm văn học nào trong phần đọc văn Tuy nhiên nó còn phụ thuộc vào thời luợng của tiết học Vì vậy cần gợi cho các em tự tìm hiểu nhiều hơn

4 Liên hệ với phần làm văn, tiếng Việt.

Giáo viên cần cho học sinh thấy được vai trò quan trọng của lý luận trong làm văn Muốn cho học sinh nhận thức được điều này, thầy cô giáo cần chỉ ra cụ thể mối liên hệ giữa vấn đề lý luận với bài làm văn

Người dạy cần cho học sinh thấy khi vận dụng kiến thức lý luận vào phân tích, bình luận một tác phẩm văn học thì lập luận của các em sẽ trở nên chắc chắn vì nó có cơ sở khoa học

Giáo viên lấy những đoạn văn cụ thể trong các bài làm văn của các em cần thiết phải vận dụng lý luận văn học trong lập luận cũng như để phát triển

ý, đặc biệt là các bài nghị luận văn học

Ví dụ: chỉ ra cho học sinh thấy mối quan hệ giữa bài Đọc thơ và làm

văn cảm nhận về các bài thơ, đoạn thơ đã học trong chương trình qua một bài làm văn cụ thể của các em như cảm nhận một đoạn thơ trong bài Đây thôn Vĩ

Dạ của Hàn Mặc Tử

Hơn nữa, trong khi dạy, giáo viên có thể đưa ra những đề văn có vận dụng kiến thức lý luận ở những mức độ khác nhau để học sinh phân biệt và thấy được vai trò quan trọng lý luận trong làm văn

Ví dụ khi dạy phần Văn bản văn học có thể đưa ra một số đề văn như

sau:

Đề 1 Có ý kiến cho rằng: Hình tượng nghệ thuật là thể xác, là máu thịt là linh hồn của tác phẩm văn học

Anh (chị ) hiểu ý kiến trên như thế nào?

Đề 2 Cảm nhận của anh( chị) về hình tượng con cò trong ca dao cổ

Ở hai đề văn này kiến thức lý luận về hình tượng văn học được sử dụng

ở mức độ khác nhau nhưng yêu cầu học sinh cần phải có kiến thức lý luận về hình tượng thì mới giải quyết vấn đề một cách đầy đủ thấu đáo

Bên cạnh đó việc vận dụng kiến thức lý luận vào tìm hiểu tiếng Việt và ngược lại cũng rất quan trọng Bởi vì học sinh khi tìm hiểu tiếng Việt phần lớn là tìm hiểu qua tiếng Việt văn học Chẳng hạn khi các em học Văn bản văn học, phần đặc điểm về ngôn từ giáo viên nên liên hệ với phần tiếng Việt

là sử dụng tiếng Việt có nghệ thuật Tù đó học sinh sẽ thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa lý luận văn học và phân môn tiếng Việt

Qua cách liên hệ như vậy các em sẽ thấy vai trò quan trọng của lý luận văn học trong tất cả các phân môn của chương trình ngữ văn

5 Tạo tình huống cho học sinh thảo luận đặc biệt bằng sử dụng hình ảnh bằng phương pháp trình chiếu.

Việc tạo ra tình huống có vấn đề để học sinh thảo luận là điều bắt buộc trong giờ học để phát huy tính chủ động tích cực của học sinh Bên cạnh việc đặt ra những câu hỏi theo cách thông thường , giáo viên có thể sử dụng công nghệ thông tin để tạo ra tình huống có vấn đề nhằm tăng thêm sự hấp dẫn cho giờ học

Người dạy có thể tạo ra tình huống cho học sinh thảo luận bằng việc sử dụng công nghệ thông tin,sử dụng phần mềm Power point để chiếu các hình

ảnh , hoặc sơ đồ hoá qua đó học sinh đối chiếu và rút ra những kết luận mang tính lý luận văn học

Ví dụ: khi dạy bài thơ Cảnh ngày hè của Nguyễn Trãi, giáo viên có thể

chọn các hình ảnh đẹp về cây hòe, hoa sen, hoa lựu trong cảnh mùa hè để học sinh đối chiếu với những hình ảnh các em tưởng tượng ra qua các từ như

“đùn đùn” “giương”, “phun” mà nhà thơ sử dụng để từ đó thấy được vai trò quan trọng của trí tưởng tượng trong thơ và đặc biệt là sức mạnh ngôn ngữ trong tác phẩm văn học Qua đó học sinh sẽ khái quát để rút ra đặc điểm của ngôn ngữ trong văn bản văn học

Bên cạnh đó, nên đưa ra các vấn đề cho học sinh vận dụng những kiến thức lý luận và kiến thức tác phẩm đã được học để thảo luận

6 Kết hợp nhiều biện biện pháp khác nhau trong cùng một tiết dạy.

Việc tách các biện pháp trên đây chỉ là cách nói cho rõ ràng, còn trên thực tế thì người dạy phải biết kết hợp tất cả các biện pháp trên trong một tiết dạy thì mới có hiệu quả.Tuy nhiên cũng cần thấy rằng trong một tiết dạy chúng ta không thể áp dụng tất cả các biện pháp trên đây mà tuỳ theo mục đích và điều kiện, tình huống cụ thể để áp dụng linh hoạt các biện pháp nhằm tạo được hiệu quả tối đa

III Vận dụng thực tiễn:

Tiết 1- bài Văn bản văn học (Chương trình Ngữ văn 10- Nâng cao)

Bài dạy ở tiết 1 có hai vấn đề cũng là hai khái niệm: đó là khái niệm văn bản văn học và đặc điểm của văn bản văn học

Phần I: Khái niệm văn bản văn học

Bước 1: Cho học sinh đưa ra các ví dụ về các văn bản văn học mà các em đã được học

Bước 2: Học sinh từ các ví dụ trên rút ra khái niệm Văn bản văn học và phân biệt khái niệm hiểu theo nghĩa rộng và hiểu theo nghĩa hẹp

Như vậy ở bước này chúng ta đã dùng phương pháp quy nạp và liên hệ với các tác phẩm đã được đọc hiểu trong chương trình

Phần II: Đặc điểm của văn bản văn học.

1.Đặc điểm về ngôn từ.

Đặc điểm 1: Ngôn từ văn học có tính nghệ thuật và thẩm mĩ.

Ngoài ví dụ trong sách giáo khoa, giáo viên cần lấy nhiều ví dụ qua các tác phẩm đã học từ ca dao, thơ Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Xuân Diệu đến lời văn của Nam Cao, Nguyễn Tuân để phân tích, minh hoạ

Phần này có thể tạo ra tình huống để học sinh thảo luận nhằm giúp các

em thấy được sự khác biệt giữa lời nói thường và ngôn ngữ văn học và qua

đó nắm được đặc điểm của ngôn ngữ văn bản văn học là tính nghệ thuật và thẩm mĩ

Đặc điểm 2: Ngôn từ văn học dùng để sáng tạo hình tượng.

Chỉ ra cho học sinh thấy rằng : chúng ta hình dung ra được Thuý Kiều, Lão Hạc, Chí Phèo như trong thực tế là do đâu? Cũng như vậy người đọc tưởng tượng ra nhân vật Dế Mèn, Dế Trũi, hay khung cảnh mùa xuân( qua bài thơ Mùa Xuân nho nhỏ của Thanh Hải) là do đâu? Tất cả là do nhà văn đã dùng ngôn ngữ để gợi ra trong trí tưởng tượng của độc giả

Như vậy giáo viên đã sử dụng phương pháp quy nạp và đơn giản hoá khái niệm :Ngôn từ văn học dùng để sáng tạo hình tượng để học sinh dễ hiểu hơn

Đặc điểm 3: Ngôn từ văn học có tính biểu tượng và tính đa nghĩa.

Từ các ví dụ cụ thể trong các tác phẩm văn học đã được đọc để chỉ ra tính biểu tượng của ngôn ngữ văn học

Giáo viên có thể lấy các ví dụ sau:

Cô kia cắt cỏ bên sông Muốn sang anh ngả cành hồng cho sang.

Hoặc đoạn thơ :

Đầu lòng hai ả Tố Nga

Thúy Kiều là chị em là Thúy Vân Mai cốt cách, tuyết tinh thần Mỗi người mỗi vẻ mười phân vẹn mười.

Hoặc :

Mùa xuân người cầm súng

Lộc dắt đầy quanh lưng

Mùa xuân người ra đồng

Lộc trãi đầy nương lúa.

Các từ : Cành hồng; Tố Nga; mai; tuyết; mùa xuân; lộc ; người cầm súng; người ra đồng, chỉ là những từ mang tính chất biểu tượng Và thầy cô giáo yêu cầu học sinh tự lấy thêm những ví dụ khác mà các em đã học Từ đó các em sẽ hiểu được tính biểu tượng của ngôn ngữ văn bản văn học

Tương tự như vậy lấy các ví dụ về tính đa nghĩa của ngôn từ văn học Trong trường hợp này có thể tạo ra tình huống có vấn đề để học sinh thảo luận

Người dạy có thể chọn và trình chiếu hình ảnh về dòng sông, bông hoa lục bình màu tím và cho học sinh đối chiếu với hai câu thơ của Thanh

Hải: “ Mọc giữa dòng sông xanh; Một bông hoa tím biếc” trong bài thơ Mùa

xuân nho nhỏ các em đã được học từ lớp 9 để thấy động từ “mọc” cùng với

biện pháp đảo ngữ trong hai câu thơ đã có sức gợi hơn nhiều trong tâm trí học sinh không chỉ là hình ảnh dòng sông , màu tím của bông hoa mà còn gợi sự chuyển động đầy sức sống của cảnh vật cũng như lòng yêu đời, yêu sống của nhà thơ

Và từ đó học sinh có thể nhận thức được đó chính là tính đa nghĩa của ngôn ngữ văn học, sức mạnh của ngôn ngữ văn chương

2 Đặc điểm về ý nghĩa văn bản.

Văn bản văn học có nhiều lớp nghĩa Để học sinh nhận diện được từng lớp nội dung ý nghĩa không đơn giản