Nghiên cứu thực trạng và đề xuất một số giải pháp phát triển bền vững cây ba kích (morinda officinalit how) tại quảng ninh

Tuy nhiên, do tỉnh Quảng Ninh chưa quy hoạch phát triển cây Ba Kích và thiếu hệ thống thông tin về công nghệ sản xuất giống, kỹ thuật trồng nên việc phát triển cây Ba Kích còn mang tính

LỜI CAM ĐOAN

Tôi cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nghiên cứu nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được công

bố trong bất kỳ công trình nghiên cứu nào khác

Tôi xin cam đoan, mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đều được chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, tháng 4 năm 2016

Học viên

Lâm Văn Phong

LỜI CẢM ƠN

Đề tài được thực hiện tại tỉnh Quảng Ninh theo chương trình đào tạo thạc sỹ khoa học lâm nghiệp khóa 21 của Trường Đại học Lâm nghiệp Trong qua trình học tập và hoàn thành luận văn, tôi đã nhẫn sự quan tâm giúp đỡ của Ban giám hiệu, khoa Đào tạo sau đại học, khoa Quản lý bảo

vệ tài nguyên rừng, các thầy cô trường Đại học Lâm nghiệp, các cơ quan thuộc Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh, các tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh , nhân dịp này tôi xin chân thành cảm ơn về

sự giúp đỡ quý báu đó

Trước tiên, tôi xin được bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới TS Trần Ngọc Hải đã nhiệt tình hướng dẫn, động viên, ủng hộ và truyền đạt cho tôi những kiến thức quý báu trong suốt thời gian làm khóa luận

Xin chân thành cảm ơn tới toàn thể thầy cô khóa Quản lý Bảo vệ Tài nguyên và Môi trường rừng, khoa Đào tạo sau Đại học - Trường Đại học Lâm nghiệp, đã tạo mọi điều kiện cho tôi thực hiện tốt khóa luận

Xin chân thành cảm ơn lãnh đạo Văn phòng Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh, Sở Khoa học và Công nghệ, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Ủy ban nhân dân các huyện, thị xã, thành phố của tỉnh Quảng Ninh, các doanh nghiệp đã cung cấp thông tin tư liệu cần thiết cũng như tạo điều kiện cho tôi thu thập số liệu ngoại nghiệp phục vụ cho luận văn

Cuối cùng, xin được cảm các đồng nghiệp, bạn bè và gia đình đã giúp đỡ thời gian và động viên tôi trong suất thời gian học tập và hoàn thành luận văn

Hà Nội, tháng 4 năm 2016

Học viên

Lâm Văn Phong

MỤC LỤC

Trang Trang phụ bìa

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

DANH MỤC NHỮNG KÝ HIỆU CHỮ VIẾT TẮT vi

DANH MỤC CÁC BẢNG vii

DANH MỤC CÁC HÌNH viii

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 3

1.1 Ngoài nước 3

1.1.1 Về phân loại thực vật 3

1.1.2 Về phân bố tự nhiên 3

1.1.3 Về đặc điểm hình thái, sinh thái 3

1.1.4 Về thành phần hoá học và công dụng 4

1.1.5 Về kỹ thuật nhân giống 5

1.1.6 Về kỹ thuật gây trồng 5

1.1.7 Về vấn đề bảo tồn nguồn gen 5

1.1.8 Về công nghệ chế biến và thị trường tiêu thụ sản phẩm 6

1.2 Trong nước 6

1.2.1 Về phân loại thực vật 6

1.2.2 Về phân bố 6

1.2.3 Về đặc điểm hình thái và sinh thái 6

1.2.4 Về thành phần hoá học và công dụng 7

1.2.5 Về kỹ thuật nhân giống 8

1.2.6 Về kỹ thuật gây trồng 10

1.2.7 Về vấn đề bảo tồn 11

1.3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu: 13

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, MỤC TIÊU, NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 14

2.1 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu: 14

2.2 Mục tiêu nghiên cứu: 14

2.3 Nội dung và phương pháp nghiên cứu: 15

2.3.1 Các nội dung nghiên cứu: 15

2.3.2 Phương pháp nghiên cứu tương ứng với từng nội dung: 15

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 18

3.1 Phân tích các cơ chế chính sách hỗ trợ phát triển vùng nguyên liệu, chế biến và tiêu thụ sản phẩm Ba kích của tỉnh Quảng Ninh 18

3.2 Đánh giá thực trạng phát triển trồng Ba kích Quảng Ninh 23

3.3 Nghiên cứu thực trạng sản xuất giống Ba kích tại một số đơn vị trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh 26

3.3.1 Thực trạng kỹ thuật sản xuất cây giống 26

3.3.2 Thực trạng về thị trường tiêu thụ cây giống 31

3.4 Tìm hiểu về kỹ thuật trồng, đánh giá sinh trưởng, năng suất của một số mô hình trồng Ba kích tại Quảng Ninh 33

3.4.1 Kỹ thuật trồng, chăm sóc Ba kích 33

3.4.2 Đánh giá sinh trưởng, năng suất của các mô hình 38

3.4.3 Tình hình sâu bệnh hại của mô hình trồng Ba kích 41

3.5 Thực trạng chế biến va thị trường tiêu thụ các sản phẩm Ba kích 44

3.5.1 Thực trạng chế biến Ba kích Quảng Ninh 44

3.5.2 Thị trường tiêu thụ sản phẩm từ củ Ba kích Quảng Ninh 53

3.6 Đề xuất một số giải pháp phát triển Ba kích Quảng Ninh 55

3.6.1 Về chính sách hỗ trợ 55

3.6.2 Về công tác quy hoạch 55

3.6.3 Về chất lượng và kỹ thuật sản xuất giống 56

3.6.4 Về quy trình trông, chăm sóc Ba kích 56

3.6.5 Về công nghệ chế biến các sản phẩm chất lượng cao từ củ Ba kích: 57

3.6.6 Phát triển thị trường tiêu thụ sản phẩm 57

3.6.7 Về hợp tác 57

3.6.8 Về nguồn vốn 58

KẾT LUẬN, TỒN TẠI, KIẾN NGHỊ 61

1 Kết luận 61

2 Tồn tại: 62

3 Kiến nghị 63

TÀI LIỆU THAM KHẢO

DANH MỤC NHỮNG KÝ HIỆU CHỮ VIẾT TẮT

OCOP Chương trình mỗi xã một sản phẩm

OTC Ô tiêu chuẩn

NN&PTNT Nông nghiệp và phát triển nông thôn

PTNT Phát triển nông thôn

STT Số thứ tự

TB Trung bình

DANH MỤC CÁC BẢNG

3.1 Danh mục và nội dung một số văn bản của tỉnh Quảng Ninh liên

3.2 Quy hoạch diện tích trồng Ba kích tỉnh Quảng Ninh 24 3.3 Diện tích Ba kích Quảng Ninh giai đoạn 2013-2015 24

3.5 Tổng hợp thị trường tiêu thụ cây giống Ba kích 31 3.6 So sánh kỹ thuật trồng Ba kích tại 02 vùng sản xuất tập trung 34 3.7 Kết quả theo dõi tình hình sinh trưởng, năng suất của các mô hình 38

3.9 Kết quả điều tra khả năng tiêu thụ sản phẩm rượu Ba kích 54

DANH MỤC CÁC HÌNH

3.1 Bản đồ quy hoạch vùng nguyên liệu trồng Ba kích Quảng Ninh 21 3.2 Kỹ thuật sản xuất giống Ba kích tại Trung tâm KH&SX LNN 30

3.4 Mô hình trồng Ba kích tại Hợp tác xã toàn dân 37

ĐẶT VẤN ĐỀ

Quảng Ninh nằm ở phía Đông Bắc Việt Nam, chạy dài theo hướng Đông Bắc - Tây Nam với toạ độ địa lý: vĩ độ Bắc từ 20040’ đến 21040’; kinh độ Đông từ 106025’ đến 108025’; phía Bắc giáp nước Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa; phía Tây Bắc giáp các tỉnh Lạng Sơn, Bắc Giang; phía Đông và phía Nam giáp Vịnh Bắc Bộ, thành phố Hải Phòng và tỉnh Hải Dương

Quảng Ninh có diện tích đất tự nhiên 6.102 km2, có đường biên giới trên

bộ (118,8 km) và trên biển (gần 191 km) với Trung Quốc; 3 cửa khẩu (Móng Cái, Hoành Mô, Bắc Phong Sinh) tiếp giáp với vùng duyên hải rộng lớn Nam Trung Quốc; bờ biển dài 250 km, có 2.077 đảo (chiếm 2/3 số đảo của Việt Nam), trên 40.000 ha bãi triều và hơn 20.000 ha diện tích eo biển và vịnh Tỉnh Quảng Ninh có 14 đơn vị hành chính, trong đó 10/14 huyện, thị xã, thành phố tiếp giáp biển Dân số Quảng Ninh đạt 1,172 triệu người (năm 2011) Đây cũng là tỉnh duy nhất của cả nước có 4 thành phố (Hạ Long, Uông

Bí, Cẩm Phả và Móng Cái) và 02 thị xã (Quảng Yên, Đông Triều)

Với đặc điểm địa hình đa dạng, khí hậu có độ ẩm cao là điều kiện thuận lợi cho sự phát triển đa dạng của hệ thống thực vật, trong đó có cây Ba Kích

(Morinda officinalis How) được xác định là loài cây có giá trị kinh tế cao

Trong những năm qua, đã có một số doanh nghiệp đầu tư sản xuất giống

và trồng mô hình cây Ba Kích tại tỉnh Quảng Ninh, trong đó tập trung nhiều nhất ở các huyện Ba Chẽ và Hoành Bồ Tuy nhiên, do tỉnh Quảng Ninh chưa quy hoạch phát triển cây Ba Kích và thiếu hệ thống thông tin về công nghệ sản xuất giống, kỹ thuật trồng nên việc phát triển cây Ba Kích còn mang tính

tự phát, mỗi địa phương áp dụng một kỹ thuật khác nhau đã ảnh hưởng đến năng xuất, chất lượng sản phẩm Sản phẩm củ Ba Kích chủ yếu chỉ cung cấp cho các cơ sở ngâm rượu phục vụ thương hiệu rượu Ba Kích Quảng Ninh Thực hiện Quyết định số 1976/QĐ-TTg ngày 30/10/2013 của Thủ tướng

Chính phủ về phê duyệt quy hoạch tổng thể phát triển dược liệu đến năm

2020 và định hướng đến năm 2030 (ưu tiên phát triển Ba Kích), tỉnh Quảng Ninh đã chỉ đạo các cơ quan chức năng tham mưu xây dựng Quy hoạch phát

triển cây Ba Kích (Quy hoạch vùng nguyên liệu; cơ sở sản xuất giống; cơ sở chế biến tiêu thụ sản phẩm) Tuy nhiên, do thiếu thông tin về thực trạng công

nghệ sản xuất giống, kỹ thuật trồng, vùng trồng nguyên liệu, chế biến, thị trường tiêu thụ… nên đến nay tỉnh Quảng Ninh vẫn chưa xây dựng được Quy hoạch phát triển bền vững cây Ba Kích Để định hướng cho việc phát triển cây

Ba Kích, ngày 27/5/2014, Ủy ban nhân tỉnh Quảng Ninh đã ban hành công văn

số 2802/UBND-NLN1 về việc tạm thời chấp thuận phương án vùng trồng Ba

Kích tập trung (Hoành Bồ là 200 ha; Ba Chẽ là 616 ha)

Việc thực hiện đề tài “Nghiên cứu thực trạng và đề xuất một số giải pháp phát triển bền vững cây Ba kích tại Quảng Ninh” là rất cần thiết Kết quả

nghiên cứu góp phần tạo lập cơ sở khoa học cho việc định hướng phát triển bền vững loài cây Ba kích tại Quảng Ninh

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Ngoài nước

1.1.1 Về phân loại thực vật

Ba Kích (Morinda officinalis How, 1858), thuộc họ Cà phê (Rubiaceae)

(Lecomte H, 1905 - 1952)

Theo hệ thống phân loại thực vật APG II, họ Cà phê có khoảng 611 chi

và hơn 13.000 loài Sự đa dạng về số lượng các loài đã đưa họ cà phê đứng vị trí thứ tư về số lượng các loài thực vật có hoa và đứng thứ năm về số lượng chi Trong đó có chi Nhàu (Morinda) có khoảng 80 loài, hầu hết các loài trong chi Nhàu được phân bố ở các vùng nhiệt đới trên thế giới Các loài trong chi này bao gồm cả cây thân gỗ, cây bụi và cây dây leo; hầu hết quả của các loài trong chi này là quả thịt, trong đó có loài Ba kích Ở Ấn Độ ba kích còn được gọi là “Nhàu Ấn Độ” [26]

1.1.2 Về phân bố tự nhiên

Ba kích ưa khí hậu nhiệt đới nóng và ẩm, nhiệt độ trung bình năm

22-24 oC, lượng mưa hàng năm khoảng 2000 mm Đất có Ba kích mọc tự nhiên thuộc loại feralit đỏ vàng hay vàng đỏ, hơi chua Ba kích có phạm vi phân bố hẹp nên có ít công trình nghiên cứu về đặc điểm phân bố của loài cây này, chỉ có một vài công trình nghiên cứu điển hình ở Australia, New Guinea và Trung Quốc [29] Riêng ở Trung Quốc thì Ba kích có phân bố tự nhiên ở các tỉnh Quảng Đông, Phúc Kiến, Vân Nam, Quảng Tây và đảo Hải Nam [27]

1.1.3 Về đặc điểm hình thái, sinh thái

Ba kích là cây dây leo, có nhiều nhánh mọc ra từ thân, dai và bền, khi non có nhiều lông cứng nhỏ, hay đầy lông Lá mọc đối, cuống lá dài 4-11mm,

có nhiều lông măng, trên cả 2 bề mặt lá có màu nâu đến nâu vàng, sáng bóng

mờ, lá hình trứng đến hình trứng ngược hoặc hình elíp, chiều dài 6-13cm,

chiều rộng 3-6cm Lá kèm hợp nhất thành mo cau hoặc ống dài từ 3-5mm, có lông măng, mỗi bên 2 răng cưa Cụm hoa hình tán, mọc ở đầu nhánh, cuống hoa có từ 1-7 hoặc 15-25, có hình chùm dài từ 0,1 - 1cm Hoa hợp nhất, đài hoa

có lông măng nhẵn, hình tam giác, đôi khi rõ rệt không đều trên một hoa riêng

lẻ Tràng hoa màu trắng, hình chuông hoặc hình ly, bên ngoài có lông măng hoặc không, ống dài 3-4mm, thùy 2-4, hình mũi mác hoặc hình chữ nhật hẹp, dài 3-4mm, đế hoa hình cầu, đường kính 5-11mm Quả hạch hoàn toàn hợp nhất hoặc rời, khi chín màu đỏ, dài 4-5mm Mùa ra hoa tháng 5-6, mùa quả chín tháng 10-11[20]

Các tài liệu nước ngoài rất ít mô tả về đặc điểm sinh thái loài cây này, chỉ nêu khái quát như Ba kích thường mọc ở rừng nơi có nhiều cây bụi thưa hoặc dày trên núi, cũng như ở rừng trồng, ba kích thường mọc ở độ cao 100 - 500m

so với mực nước biển [20]

1.1.4 Về thành phần hoá học và công dụng

Ba kích là loài cây dược liệu, bộ phận sử dụng là rễ củ Trong đó có các thành phần hóa học sau: 1,6-dihydroxy-2,4-dimethoxyanthraquinone, 1,6-dihydroxy-2-dimethoxyan-thraquinone, methylisoalizarin, ether methylisoalizarin-1-methyl, 1-hydroxy-2- methoxyanthraquinone, 1-hydroxy-2 -methoxyanthraquinone, physicon, 1-hydroxy-anthraquinone, 2-methoxyanthraquinon (Tectoquinon), 1-hydroxy-3-hydroxymethylanthraquinone, rubiadin và ether rubiadin-1-methyl Hợp chất hữu cơ Terpenoid được tìm thấy bao gồm: asperuloside tetraacetate, monotropein, morindolide và morofficinaloside Các đường Glucosid được tìm thấy bao gồm nystose, 1F-fructofuranosylnystose, inlunin loại hexasaccharide và heptasaccharide sitosterol, 24 ethylcholesterol, một xeton (officinalisin) và một số axit amin cũng đã được tìm thấy từ cấu tạo của củ Ba kích[27]

Trong y học cổ truyền của Trung Quốc, Ba kích được sử dụng để tăng cường năng lực nam giới, được sử dụng để điều trị chứng bệnh liệt dương và

vô sinh, chữa trị thấp khớp, điều hòa kinh nguyệt ở phụ nữ [21]

1.1.5 Về kỹ thuật nhân giống

Những nghiên cứu về ba kích trên thế giới còn chưa nhiều, đặc biệt là chọn giống, nhân giống và kỹ thuật gây trồng Tại Trung Quốc có một số tài liệu nghiên cứu về kỹ thuật nhân giống cây Ba kích như:

- Chen W, Xu L, Li Z, Li K (2006), đã nghiên cứu và nhân giống bằng phương pháp nuôi cấy mô cây ba kích như sau: tỷ lệ tạo chồi cao nhất 95% trên môi trường MS + 1,0 mg/l 6-BA + 0,5 mg/l α-NAA Kết quả 85 % chồi đã ra rễ trên môi trường MS không bổ sung chất điều tiết sinh trưởng và 90% chồi đã ra

rễ sống sót sau khi cấy[22]

- He và cs (2000), kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ chồi tạo rễ đạt được cao nhất là 80% khi bổ sung α-NAA vào môi trường với nồng độ 0,2 - 0,5 mg/l [23]

- Huang và cs (2007), đã nghiên cứu đưa ra môi trường MS bổ sung 1,0 mg/l BA + 0,2 mg/l IBA sau 60 ngày nuôi cấy cho hệ số nhân chồi cao nhất đạt 6 lần [24]

1.1.7 Về vấn đề bảo tồn nguồn gen

Trung Quốc là nước sử dụng thảo dược để làm thuốc chữa bệnh nhiều nhất từ trước tới nay, Ba kích được sử dụng như một loại dược liệu làm thuốc

bổ Tuy nhiên, cho đến nay vấn đề bảo tồn loài cây này vẫn chưa thực hiện, mới chỉ xác định được những vấn đề cần quan tâm như: Nghiên cứu xem xét

về giá trị y học cổ truyền trong việc sử dụng Ba kích làm thuốc; Điều tra phân

bố và đánh giá sản lượng Ba kích trong tự nhiên và gây trồng; Nghiên cứu các đặc điểm sinh thái và ảnh hưởng của các nhân tố sinh thái tới khả năng sinh trưởng và phát triển của cây Ba kích; Phân tích các đặc điểm di truyền của loài Ba kích ở Trung Quốc [21][27]

1.1.8 Về công nghệ chế biến và thị trường tiêu thụ sản phẩm

Đến nay không tiếp cận được công trình nào nghiên cứu về công nghệ chế biến và thị trường tiêu thụ sản phẩm Ba kích

1.2 Trong nước

1.2.1 Về phân loại thực vật

Ba kích còn có tên khác là Ba kích thiên, Chẩu phóng xì (Tày), Chày

kiềng đòi (Dao) và có tên khoa học là Morinda officinalis How, 1858

Thuộc họ Cà phê – Rubbiaceae [4][8][10][13][19] Trong dân gian còn gọi là cây ruột gà

1.2.2 Về phân bố

Ở Việt Nam, Ba kích có phân bố tự nhiên ở các tỉnh Quảng Ninh, Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Giang, Vĩnh Phúc, Thái Nguyên, Yên Bái, Phú Thọ, Hà Tây, Hòa Bình Gần đây mới phát hiện ở huyện Tây Giang của tỉnh Quảng Nam và huyện Hướng Hóa của tỉnh Quảng Trị [9][13][14]

Tại Quảng Ninh Ba kích được phân bố chủ yếu ở một số huyện miền núi như Ba Chẽ, Hoành Bồ, Vân Đồn, Tiên Yên, Móng Cái, Bình Liêu [9][18][29][30]

1.2.3 Về đặc điểm hình thái và sinh thái

Ba kích là cây dây leo bằng thân quấn, hóa gỗ ít, phân cành nhiều Rễ nạc dài, có nhiều ngấn giống ruột gà Thân và cành lúc non có lông, khi già thì nhẵn Lá có cuống ngắn, mọc đối, phiến lá thuôn hình bầu dục, nhọn hai đầu, dài 6 - 14cm, rộng 3 - 6 cm Lá kèm hình ống mỏng, ôm sát thân Cụm hoa

dạng tán, mọc ở đầu cành, cuống cụm hoa dài 0,5 - 3cm, có nhiều lông Hoa nhỏ màu trắng ngà, đài hình chén gồm những lá đài không bằng nhau Nhị 4, bầu hạ, thường có 2 ô, vòi nhụy rất ngắn Quả hạch hình cầu nhỏ, mọc rời hoặc đính nhiều quả với nhau, khi chín màu đỏ cam Hạt màu vàng, vỏ hạt nhám [9][13][14]

Ba kích là cây ưa ẩm và chịu bóng khi còn nhỏ Trong tự nhiên thường mọc ở trong rừng thứ sinh phục hồi, các đồi cây bụi hoặc trên đất bỏ hoang lâu ngày Cây thường phân bố tự nhiên ở độ cao từ 300 - 900m, nơi có khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm, nhiệt độ trung bình 230C, lượng mưa trên 2000mm/năm Ba kích có phân bố trên nhiều loại đất khác nhau như feralit đỏ vàng, vàng đỏ, đất mùn trên núi; môi trường đất từ trung tính đến hơi chua Cây sinh trưởng mạnh trong mùa mưa ẩm, trong mùa đông thường rụng lá nhưng không nhiều; ra hoa nhiều hàng năm, nhưng đậu quả ít và chu kỳ sai quả không đều Tái sinh từ hạt và chồi tốt[9][13][14][29]

Hình thái cây ba kích tím phân bố tại Quảng Ninh là cây dây leo, sống nhiều năm, thân non màu tím, có lông, cành non có cạnh Lá mọc đối, cứng nhọn, hình ngọn giáo thuôn dài 6-14cm, rộng 2,5-6cm, lúc non màu xanh, có lông dài ở mặt dưới, sau đó ít lông và có màu trắng mốc; lá kèm hình ống Hoa nhỏ, màu trắng sau hơi vàng, 2-10 cánh hoa, 4 nhị, mọc thành cụm ở kẽ

lá, đầu cành Quả tròn, khi chín màu đỏ[9][18]

1.2.4 Về thành phần hoá học và công dụng

Ba kích là vị thuốc quý được sử dụng từ lâu đời trong Y học cổ truyền ở Việt Nam và Trung Quốc, được dùng làm thuốc bổ tăng cường năng lực cho nam giới và điều hòa kinh nguyệt cho nữ giới, làm thuốc chữa các bệnh đau nhức xương ở người già Trong rễ củ Ba kích chứa các hoạt chất: anthraglucosid, iridoid glucosid, các sterol, lacton, đường, nhựa acid hữu cơ, tinh dầu, các chất vô cơ (K, Na, Mg, Fe), vitamin C [9][13]

1.2.5 Về kỹ thuật nhân giống

Ba kích có thể nhân giống từ hạt, hom và nuôi cấy mô

- Nhân giống từ hạt:

Theo Nguyễn Tập (2007), chọn cây mẹ lấy hạt và hom từ 3-5 tuổi trở lên, cây sinh trưởng phát triển tốt, không sâu bệnh, ra hoa kết quả đều Hàng năm vào cuối tháng 10 - 11, khi quả đã chín đỏ thì tiến hành thu hái Quả chín thu hái về ủ 2-3 ngày cho mềm vỏ để chế biến lấy hạt, chà xát, đã bỏ phần thịt quả và hạt lép, vớt ra phơi trong nắng nhẹ cho ráo vỏ sau đó gieo ngay Trộn hạt Ba kích với cát vàng theo tỷ lệ 1 hạt + 3 cát ủ trong túi vải và tưới ẩm hàng ngày Sau 17-25 ngày, hạt nứt nanh thì đem cấy vào bầu, tỷ lệ nảy mầm đạt cao nhất tới 91%, sau 35-45 ngày cây mầm nhú lên khỏi mặt đất Ngoài

ra, Ba kích cũng có thể nhân giống bằng phương pháp giâm hom, chọn những cành bánh tẻ dưới 1 năm tuổi, cắt thành đoạn 6 - 8cm, chấm vào thuốc kích thích ra rễ và cấy vào bầu Tuy nhiên, thuốc kích thích ra rễ và nồng độ chưa được tác giả nêu rõ[13]

Nguyễn Chiều (1999) đã nghiên cứu sản xuất giống cây ba kích từ hạt: Quả chín đỏ hái về loại bỏ quả thối và tạp chất rồi ủ cho đến khi thịt quả chín nhũn ra thì đãi lấy hạt Loại bỏ hạt lép, hạt thối sau đó hong khô hạt đến khối lượng không đổi (1.000 hạt: 10g) Đem gieo thí nghiệm[5]

- Nhân giống từ hom:

Nguyễn Chiều, nghiên cứu sản xuất giống từ hom thân ba kích Các công thức thí nghiệm xử lý hom giống bằng chế phẩm của Trung tâm Khoa học tự nhiên và Công nghệ Quốc gia – Viện Công nghệ sinh học Kết quả cho thấy hom không ra rễ chỉ sống tối đa 33 ngày, tỷ lệ hom ra rễ cao nhất 48,75% Những hom ra rễ tiếp tục cấy vào bầu sau 73 ngày mới có hom đầu tiên ra chồi [6]

Lê Đình Dung và Mai Nghị đề cập đến nhân giống bằng rễ Mai Nghị

chỉ ghi: cắt đoạn rễ, vùi xuống đất sẽ tạo thành cây mới Lê Đình Dung đào rễ

ba kích mọc tự nhiên cắt thành đoạn 20cm làm được 3.496 hom trồng thí nghiệm Kết quả chết 100%[7][11]

- Để cải thiện hệ số nhân giống và chất lượng giống cây ba kích, một

số tác giả đã nghiên cứu sử dụng phương pháp nuôi cấy mô tế bào

+ Võ Châu Tuấn và Huỳnh Minh Tư (2010), đã nghiên cứu đưa ra quy

trình nhân giống invitro cây ba kích như sau: Giai đoạn vào mẫu, sử dụng đoạn

thân 1-1,5 cm có mắt lá của cây ba kích 1 năm tuổi huyện Tây Giang - Quảng Nam ngâm trong dung dịch thuốc diệt nấm (0,3%) khoảng 15 phút sau đó khử trùng bằng cồn 700 trong 60 giây, khử tiếp bằng HgCl2 0,1% trong 7 phút, tái sinh chồi cơ bản trên môi trường MS bổ sung 0,25 mg/l Kinetin + 30 g/l đường sacharose + 8 g/l agar Nhân nhanh trên môi trường MS + 3,5 mg/l BA + 0,2 mg/l IBA+ 30 g/l đường sacharose + 8 g/l agar đạt 15 chồi/mẫu cấy Chồi được tạo rễ trên môi trường MS bổ sung IBA hoặc NAA, hình thành rễ tốt nhất trên

môi trường MS bổ sung 0,2 - 0,25 mg/l IBA Cây in vitro đưa ra nhà lưới 97,9%

cây sống và thích nghi với điều kiện tự nhiên, giá thể phù hợp là đất cát pha[16]

+ Hoàng Thị Thế, Nguyễn Thị Phương Thảo, Ninh Thị Thảo, Nguyễn Thị

Thuỷ (2013), đã đưa ra quy trình nhân giống invitro cây ba kích như sau: Giai

đoạn vào mẫu là đoạn thân mang mắt ngủ khử trùng bằng Ca(ClO)2 10% trong thời gian 15 phút và HgCl2 trong thời gian 5 phút Trên môi trường MS + 0,25 mg/l kinetin + 1,0 mg/l BA, 96,6% đoạn thân ba kích cảm ứng tạo chồi sau 30 ngày nuôi cấy Hệ số nhân chồi đạt cao nhất (10,13 lần) sau 45 ngày nuôi cấy trên môi trường MS + 3,0 mg/l BA + 0,2 mg/l IBA + 10 mg/l Riboflavin Môi

trường thích hợp để cảm ứng tạo rễ cho chồi in vitro là 1/2 MS + 0,2 mg/l IBA +

0,4 g/l than hoạt tính Tỷ lệ chồi tạo rễ đạt 100%, số rễ trung bình đạt 3,5 rễ/chồi

sau 30 ngày nuôi cấy Cây in vitro sau tạo rễ 35 ngày thích hợp nhất để chuyển ra

trồng ở vườn ươm Trên giá thể hữu cơ gồm 50% bột dừa và 50% phế liệu sản

xuất nấm ăn, tỷ lệ cây sống cao (96,1% sau 60 ngày), cây sinh trưởng phát triển tốt[17]

1.2.6 Về kỹ thuật gây trồng

- Theo Nguyễn Tập (2007), thời vụ trồng Ba kích có 2 vụ là vụ Xuân

và vụ Thu, nếu trồng vụ Xuân thì sử dụng cây con từ hạt 1 năm tuổi, nếu trồng vụ Thu thì sử dụng cây con từ 7-8 tháng tuổi Có thể trồng Ba kích dưới tán vườn cây ăn quả hoặc trồng thuần loài trên đất trồng sau nương rẫy, mật

độ 2x2m (2.500 cây/ha) Bón lót 4kg phân chuồng hoai + 0,2kg NPK Do Ba kích là loại cây leo quấn nhưng ưu sáng nên phải làm giàn cho Ba kích leo

Cứ sau 2-3 tháng thì làm cỏ, mỗi năm nên bón thúc 1 lần vào mùa mưa trước khi cây ra hoa, phân bón chủ yếu là NPK 0,4kg/khóm.Theo tài liệu này, Ba kích có thể khai thác từ tuổi 4-7, nơi đất tốt thì sớm cho khai thác, có thể khai thác vào tuổi 4-5, nơi đất xấu có thể khai thác vào tuổi 6-7.[13] Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa có đánh giá năng suất sau trồng

- Tại Sơn Động và Hoành Bồ năm 2006 đã triển khai tạo giống Ba kích bằng hom và trồng quy mô hộ gia đình với mô hình trồng dưới tán cây

ăn quả và dưới tán rừng phục hồi Đã có đánh giá ban đầu về tỷ lệ sống và sinh trưởng, nhưng chưa có đánh giá năng suất củ

- Trên cơ sở hiện trường trồng Ba kích ở xã Đồng Lâm huyện Hoành

Bồ do Dự án LSNG thực hiện, Lê Đình Anh (2012) đã đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển một số loài cây Lâm sản ngoài gỗ ở xã Đồng Lâm - huyện Hoành Bồ- tỉnh Quảng Ninh, trong đó có cây Ba kích Để thực hiện bảo tồn, tác giả đã đề xuất thời vụ trồng chủ yếu tháng 4 - 5 hàng năm, mật độ chủ yếu

là 4.400 cây/ha, kích thước hố trồng là 40x40x40cm, bón lót bằng phân chuồng hoai khoảng 2- 5kg/hố Đặc biệt chú ý cây Ba kích sinh trưởng phát triển tốt dưới tán rừng có độ tàn che 0,2- 0,3 Sau 2-3 năm trồng cây đạt đường kính gốc từ 0,4- 0,5cm, chiều dài thân từ 2,0-2,7m, cây mọc nhiều

nhánh sau 4-5 năm có thể cho khai thác, năng suất bình quân 1.500 - 2.000kg/ha[1][18]

1.2.7 Về vấn đề bảo tồn

Theo Nguyễn Tập (2007), cây Ba kích đã bị khai thác khá nhiều và liên tục trong nhiều năm, phạm vi phân bố tự nhiên bị thu hẹp dần do rừng bị suy giảm cả về số lượng và chất lượng Vì vậy, cây Ba kích đang có nguy cơ bị tuyệt chủng trong tự nhiên, đã được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam (1996: K) và Danh lục Đỏ cây thuốc Việt Nam (1996, 2001 và 2006: EN.A1) nhằm khuyến cáo để bảo vệ[3][4][13][28] Tuy nhiên, đến nay vẫn chưa có công trình nào nghiên cứu bảo tồn nguồn gen cũng như tính đa dạng sinh học loài cây này mang tính đồng bộ Các đề tài, dự án đã triển khai, thực hiện chủ yếu mang tính thử nghiệm theo hướng thâm canh và phục vụ mục đích phát triển kinh tế

- xã hội, ít mang ý nghĩa về vấn đề bảo tồn và phát triển nguồn gen như:

- Đề tài “Nghiên cứu, xác định mối đe dọa, xây dựng mô hình thực nghiệm và đề xuất giải pháp bảo tồn và phát triển bền vững các loài cây thuốc quý hiếm tại Vườn Quốc gia Tam Đảo” kết quả đã trồng sưu tập 10 loài

cây thuốc, quy mô 3,0 ha, bao gồm các loài: Ba kích, Sâm cau, Hoàng tinh hoa trắng, Na rừng, Hoàng đằng, Khổ sâm, Gối hạc, Hoài sơn, Thiên niên kiện, Râu hùm hoa tía và xây dựng được 05 mô hình trồng cây thuốc, trong đó

có 02 mô hình trồng Ba kích và đưa ra một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát triển bền vững nguồn tài nguyên cây thuốc này

- Năm 2012, Trung tâm Khuyến nông - Khuyến ngư Quảng Ninh hỗ trợ xây dựng mô hình trình diễn trồng cây ba kích theo hướng thâm canh quy mô 2ha tại xã Thanh Lâm (Ba Chẽ), bước đầu có 20 hộ dân tham gia Đây là mô hình nông, lâm kết hợp triển khai theo phương thức trồng thâm canh kết hợp với việc phát triển lâm sản ngoài gỗ nhiều tầng lấy ba kích làm cây chủ đạo

- Năm 2013 UBND tỉnh Quảng Ninh đã thẩm định và phê duyệt Dự án

trồng và phát triển cây Ba Kích tím tại huyện Ba Chẽ do HTX Toàn Dân làm chủ đầu tư, từ nguồn Quỹ phát triển Khoa học Công nghệ của tỉnh Dự án hỗ trợ xây dựng vườn ươm cây giống từ cây nôi cây mô, phát triển vùng trồng với diện tích 30 ha, áp dụng kỹ thuật thâm canh cao, xử lý thực bì 100%, mật

độ 5000 cây/ha Do dự án chưa kết thúc nên chưa có kết quả đánh giá hiệu quả, năng xuất, chất lượng sản phẩm của mô hình

- Dự án Ứng dụng khoa học và công nghệ trong nhân giống và phát triển cây Ba Kích làm dược liệu tại huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên, thuộc Chương trình Nông thôn miền núi đã lựa chọn được loài Ba kích vào

mô hình thử nghiệm nhân giống và trồng phân tán

- Tại Phú Thọ năm 2013, Bộ NN&PTNT hỗ trợ dự án “Trình diễn năng lực phục hồi rừng bền vững ở Việt Nam” đã triển khai trồng 50 ha cây lâm sản ngoài gỗ trong đó có ba kích, hương bài, kim tiền thảo

Qua tổng quan các công trình nghiên cứu trên thế giới và ở trong nước cho thấy cây Ba kích đã được nghiên cứu khá toàn diện về vùng phân bố, các đặc điểm hình thái, thành phần hóa học, giá trị sử dụng, kỹ thuật nhân giống,

kỹ thuật gây trồng, sơ chế và sử dụng ở các mức độ khác nhau

Tuy nhiên, các nghiên cứu mới chủ yếu được lưu giữ ở các đơn vị nghiên cứu khoa học, các trường Đại học nên chưa phát huy được giá trị đối với việc định hướng phát triển bền vững sản phẩm từ loài cây Ba kích của các địa phương, trong đó có tỉnh Quảng Ninh Một số vấn đề quan trọng đang được UBND tỉnh Quảng Ninh quan tâm bao gồm:

- Cần xác định và điều tiết mối quan hệ giữa sản xuất giống, vùng trồng nguyên liệu, xây dựng các cơ sở chế biến, thị trường tiêu thụ một các hợp lý để

tránh hiện tượng“khủng hoảng thừa” gây thiệt hại cho người dân và doanh nghiệp;

- Cần xây dựng và ban hành hệ thống các cơ chế chính sách đồng bộ, hỗ trợ phát triển sản phẩm Ba kích Quảng Ninh;

- Cần đề xuất quy trình công nghệ gây trồng phù hợp để nâng cao năng xuất, chất lượng sản phẩm sản phẩm Ba kích Quảng Ninh;

- Cần đa dạng hóa các sản phẩm, công nghệ chế biến và thị trường tiêu thụ sản phẩm Ba kích Quảng Ninh

1.3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài nghiên cứu:

Đề tài sẽ góp phần cung cấp hệ thống các luận cứ khoa học có liên quan trực tiếp đến việc định hướng phát triển bền vững sản phẩm loài cây Ba kích tại Quảng Ninh

Chương 2 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI, MỤC TIÊU, NỘI DUNG,

PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu:

- Đối tượng nghiên cứu: Loài Ba kích và một số doanh nghiệp gây trồng,

chế biến và tiêu thụ sản phẩm trong vùng quy hoạch phát triển Ba kích của tỉnh Quảng Ninh; một số mô hình trồng Ba kích tại huyên Hoành Bồ và Ba Chẽ

+ Phạm vi về không gian: Tập trung ở các địa phương trong vùng quy hoạch phát triển Ba kích của tỉnh Quảng Ninh gồm các huyện: Hoành Bồ, Ba Chẽ

2.2 Mục tiêu nghiên cứu:

- Mục tiêu tổng quát: Xác định cơ sỏ khoa học cho việc nhân giống và

trồng Ba kích nhằm nâng cao năng xuất và chất lượng củ, mở rộng thị trường

Ba kích theo hướng bền vũng

- Mục tiêu cụ thể:

+ Đánh giá được thực trạng cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển vùng nguyên liệu, chế biến và tiêu thụ sản phẩm Ba kích của tỉnh Quảng Ninh;

+ Đánh giá được thực trạng nhân giống, trồng chế biến và tiêu thụ các sản phẩm của Ba kích làm cơ sở cho đề xuất giải pháp phát triển Ba kích theo hướng bền vững tại Quảng Ninh

2.3 Nội dung và phương pháp nghiên cứu:

2.3.1 Các nội dung nghiên cứu:

- Nghiên cứu các cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển vùng nguyên liệu, chế biến và tiêu thụ sản phẩm Ba kích của tỉnh Quảng Ninh;

- Nghiên cứu thực trạng phát triển vùng trồng Ba kích Quảng Ninh;

- Nghiên cứu thực trạng sản xuất giống Ba kích tại một số đơn vị trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh;

- Tìm hiểu về kỹ thuật trồng, đánh giá sinh trưởng, năng suất của một số

mô hình trồng Ba kích tại Quảng Ninh;

- Nghiên cứu thực trạng chế biến và thị trường tiệu thụ các sản phẩm Ba kích tại Quảng Ninh;

- Đề xuất một số giải pháp cho phát triển loài Ba kích tại Quảng Ninh

2.3.2 Phương pháp nghiên cứu tương ứng với từng nội dung:

2.3.2.1 Nghiên cứu các cơ chế, chính sách:

Thu thập các văn bản có liên quan đến hướng phát triển vùng nguyên liệu, chế biến và tiêu thụ sản phẩm Ba kích do Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh ban hành Các văn bản được thu thập từ công báo văn bản được Văn phòng Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh đăng tải trên cổng thông tin điện từ giai đoạn 2010-2015 Các thông tin được tổng hợp trong mẫu biểu sau:

TT Tên văn bản Số hiệu văn bản T.gian ban hành Nội dung hỗ trợ

PT Ba Kích

1

2

3

2.3.2.2 Nghiên cứu thực trạng phát triển vùng trồng Ba kích Quảng Ninh:

Thu thập quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội của các huyện, thị

xã thành phố của tỉnh Quảng Ninh giai đến 2020, tầm nhìn đến 2030 để tổng hợp dữ liệu về vùng trồng, diện tích quy hoạch trồng Ba Kích Số liệu nghiên cứu được tổng hợp trong biểu sau:

TT Tên địa phương Địa điểm dự kiến

2.3.2.3 Nghiên cứu thực trạng sản xuất giống:

Điều tra phỏng vấn trực tiếp theo phiếu tìm hiểu về phương pháp, công suất nhân giống tại 06 đơn vị sản xuất giống Ba kích trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh (Trung tâm KH&SX lâm nông nghiệp Quảng Ninh (Quảng Yên); Công

ty cổ phần Agritech và Công ty CP Đông Sơn Xanh (Hoành Bồ); Hợp tác xã Toàn Dân và Công ty cổ phần phát triển rừng bền vững (Ba Chẽ); Công ty TNHH nuôi trồng, chế biến dược liệu Đông Bắc (Cẩm Phả));

2.3.2.4 Tìm hiểu về kỹ thuật trồng, đánh giá sinh trưởng, năng suất:

- Điều tra trực tiếp tại 02 mô hình đại diện cho 02 phương thức trồng phổ biến nhất của Quảng Ninh hiện nay (trồng tập trung dưới tán rừng bằng giống

có nguồn gốc từ hom (Hoành Bồ); trồng thâm canh mật độ cao bằng cây nuôi cấy mô (tại Ba Chẽ))

+ Tìm hiểu kỹ thuật trồng: Phát phiếu điều tra tìm hiểu về kỹ thuật trồng tại 02 đơn vị: Công ty CP Đông Sơn Xanh Hoành Bồ và Hợp tác Toàn Dân Ba Chẽ

+ Đánh giá sinh trưởng và năng suất: Để đánh giá sinh trưởng và năng suất, tại mỗi mô hình tiến hành lập OTC 500 m2 (bảo đảm trên 30 cây/OTC)

tiến hành điều tra các chỉ tiêu: chiều thân (H cm), số nhánh trên bụi, đường kích gốc (D00 cm), số củ, chiều dài trung bình củ, khỗi lượng củ, phần ghi chú ghi chép tình hình sâu bệnh hại

- Đánh giá tình hình sâu bệnh hại:

+ Khảo sát thu thập tình hình sâu bệnh hại tại các mô hình;

+ Thu thập mẫu bệnh, kết quả phân tích bào tử nấm bệnh trong các mô hình

- Điều tra phỏng vấn trực tiếp theo phiếu một số cơ sở chế biến, tiêu thụ sản phẩm để tìm hiểu thực trạng chế biến kinh doanh các sản phẩm từ củ Ba kích Các thông tin điều tra gồm: công nghệ chế biến; các sản phẩm từ củ Ba kích; thị trường tiêu thụ sản phẩm; sản lượng Ba kích tiêu thụ/năm

- Xử lý số liệu bằng phần mềm SPSS;

- Áp dụng công nghệ ảnh vệ tinh và GIS khoanh vùng bản đồ khu vực phát triển Ba kích Quảng Ninh

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN

3.1 Phân tích các cơ chế chính sách hỗ trợ phát triển vùng nguyên liệu, chế biến và tiêu thụ sản phẩm Ba kích của tỉnh Quảng Ninh

Bảng 3.1 Danh mục và nội dung một số văn bản của tỉnh Quảng Ninh

liên quan tới phát triển Ba kích

TT Tên văn bản Ngày ban

hành

Cơ quan ban hành Nội dung chính

- Hỗ trợ xây dựng quy chế, quy trình quản lý nhãn hiệu chứng nhận

- Hỗ trợ xây dựng bản đồ vùng nguyên liệu

- Hỗ trợ xúc tiến thương mại thông qua việc giới thiệu sản phẩm tại các hội chợ

2 Quyết định số

05/12/2014 UBND tỉnh - Hỗ trợ 1 triệu đồng/ha

cho công tác tuyên truyền, họp triển khai

áp, hệ thống cấp thoát nước, hệ thống xử lý nước thải, đường giao thông trục chính;

- Hỗ trợ 50% chi phí để xây dựng nhà sơ chế, bảo quản, chế biến tối đa

đồng/người sản xuất/dự án;

- Hỗ trợ 60% chi phí mua giống, tối đa không quá

100 triệu đồng/người sản xuất/dự án;

- Hỗ trợ đầu tư, ứng dụng tiến bộ khoa học và công nghệ

Sản phẩm Ba kích được tỉnh Quảng Ninh xác định là một trong những sản phẩm đặc trưng, có thế mạnh ưu tiên hỗ trợ thúc đẩy phát triển Trong giai đoạn 2010 – 2015, tỉnh Quảng Ninh đã phê duyệt, ban hành 02 văn bản hỗ trợ phát triển vùng nguyên liệu, chế biến và tiêu thụ sản phẩm cây Ba kính, cụ thể:

- Về chính sách hỗ trợ xây dựng, phát triển thương hiệu sản phẩm rượu

Ba kích Quảng Ninh: Ngày 13/02/2012, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh đã

ban hành Quyết định số 273/QĐ-UBND về việc ban hành chương trình xây dựng và phát triển thương hiệu nông sản của tỉnh Quảng Ninh đến năm 2015

Ba kích là một trong 23 sản phẩm nông nghiệp được ngân sách Nhà nước hỗ

trợ 100% kinh phí (2,8 tỷ đồng) để triển khai dự án “Tạo lập, quản lý và phát triển nhãn hiệu chứng nhận Quảng Ninh cho sản phẩm rượu Ba kích tỉnh Quảng Ninh” Dự án đã triển khai một số nội dung:

+ Thành lập Hội Ba kích Quảng Ninh với các thành viên là Phó chủ tịch

Uỷ ban nhân dân các huyện Hoành Bồ, Ba Chẽ, Tiên Yên, Vân Đồn và đại diện một số cơ sở sản xuất, kinh doanh Ba kích trên địa bàn tỉnh (HTX toàn Dân, Công ty Cổ phần xây dựng và sản xuất Bia – Rượu – Nước giải khát Cẩm Phả, Công ty Cổ phần Đầu tư và Phát triển nông nghiệp An Hưng); + Xác lập quyền sở hữu trí tuệ nhãn hiệu chứng nhận Quảng Ninh cho rượu Ba kích Ngày 13/6/2014, Cục Sở hữu trí tuệ đã ra Quyết định số 33649/QĐ-SHTT về việc cấp giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu chứng nhận rượu Ba Kích Quảng Ninh

+ Xây dựng quy chế, quy trình quản lý nhãn hiệu chứng nhận

+ Xây dựng bản đồ vùng nguyên liệu và vùng sản xuất rượu Ba kích Vùng nguyên liệu cho sản phẩm rượu mang nhãn hiệu chứng nhận Quảng Ninh được các định gồm các huyện: Ba Chẽ, Tiên Yên, Hoành Bồ, Vân Đồn, Bình Liêu, Hải Hà và Đầm Hà Đây là các địa điểm có thổ nhưỡng và điều kiện khí hậu thích hợp cho việc phát triển cây Ba kích trong hiện tại và tương lai

+ Hỗ trợ xúc tiến thương mại thông qua việc giới thiệu sản phẩm tại các hội chợ xuân Hạ Long 2013, hội chợ Agroviet 2013 tại Hà Nội, hội chợ thương mại-du lịch Quảng Ninh 2014

Thông qua việc hỗ trợ triển khai dự án, danh tiếng và giá trị của rượu Ba kích Quảng Ninh đã từng bước nâng cao vị thế trên thị trường, nâng cao tính cạnh tranh và tiềm năng phát triển

Nguồn: Dự án xây dựng nhãn hiệu chứng nhận Ba Kích Quảng Ninh

Hình 3.1 Bản đồ quy hoạch vùng nguyên liệu trồng Ba kích Quảng Ninh

- Về chính sách hỗ trợ phát triển vùng sản xuất tập trung Ba kích: Ngày

05 tháng 12 năm 2014, Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh đã ban hành Quyết định số 2901/QĐ-UBND về chính sách khuyến khích phát triển hàng hóa nông nghiệp tập trung trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh, giai đoạn 2014-2016 Trong đó, đối với những vùng trồng Ba kích có quy mô trên 30 ha tại các huyện Ba Chẽ, Hoành Bồ, Vân Đồn sẽ được ngân sách Nhà nước cấp tỉnh hỗ trợ các nội dung sau:

- Hỗ trợ 1 triệu đồng/ha cho công tác tuyên truyền, họp triển khai công tác dồn điền đổi thửa;

- Hỗ trợ 100% kinh phí đầu tư hệ thống đường điện trục chính và trạm biến áp, hệ thống cấp thoát nước, hệ thống xử lý nước thải, đường giao thông trục chính;

- Hỗ trợ 50% chi phí để xây dựng nhà sơ chế, bảo quản, chế biến tối đa không quá 2 tỷ đồng/người sản xuất/dự án;

- Hỗ trợ 60% chi phí mua giống, tối đa không quá 100 triệu đồng/người sản xuất/dự án;

- Hỗ trợ đầu tư, ứng dụng tiến bộ khoa học và công nghệ gồm:

+ Tối đa 100% cho các nội dung sau: chi phí thuê chuyên gia, cán bộ kỹ thuật; tham quan học tập kỹ thuật trong và ngoài nước; đào tạo, tập huấn kỹ thuật cho cán bộ kỹ; hội thảo, tập huấn mở rộng; phân tích mẫu để kiểm tra, đánh giá chất lượng sản phẩm, hàng hoá; mua tài liệu, tư liệu, số liệu, sách, tạp chí tham khảo, tài liệu kỹ thuật, bí quyết công nghệ, tài liệu chuyên môn, các loại xuất bản phẩm; mua giống vật nuôi, cây trồng…

+ Tối đa 50% cho các nội dung sau: công lao động phổ thông trực tiếp; cua dụng cụ, bảo hộ lao động; cua nguyên, nhiên vật liệu phục vụ trực tiếp và có tính quyết định đến công nghệ chuyển giao của dự án; khấu hao tài sản cố định; mua máy móc, thiết bị phục vụ trực tiếp và có tính quyết định đến công nghệ chuyển giao của dự án; mua tài sản thiết yếu, phục vụ trực tiếp cho dự án

Quảng Ninh là tỉnh đầu tiên và duy nhất trong cả nước ban hành và có mức hỗ trợ cao cho cây Ba kích Việc tỉnh Quảng Ninh ban hành Quyết định

số 2901/QĐ-UBND đã kịp thời tháo gõ khó khăn cho các huyện trong việc hỗ trợ đẩy mạnh phát triển vùng nguyên liệu Ba kích

Mặc dù đã bước đầu đã tạo được cơ chế đẩy mạnh phát triển Ba kích Quảng Ninh Tuy nhiên, thời hạn quy định của chính sách chỉ có hiệu lực trong 3 năm (2014-2016), trong thời gian quá mới chủ yếu tập trung hỗ trợ 60% cây giống để phát triển vùng nguyên liệu, các nội dung liên quan đến đầu

tư hạ tầng dùng chung, chế biến vẫn chưa được triển khai

Do đó, để duy trì và phát triển sản phẩm ba kích Quảng Ninh, cần đề xuất tiếp tục kéo dài thời gian hỗ trợ của chính sách đến năm 2020 Trong đó phải ưu tiên nguồn lực hỗ trợ nâng cao năng suất cây trồng, hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư các cơ sở, nhà máy chế biến các sản phẩm cao cấp từ củ Ba kích, đặc biệt là hỗ trợ mở rộng thị trường tiêu thụ hướng tới xuất khẩu

Như vậy, tỉnh Quảng Ninh đã có một số văn bản rất cụ thể tạo điều kiện cho các địa phương, doanh nghiệp và hộ dân phát huy thế mạnh của địa phương để phát triển loài cây Ba kích, đáp ứng nhu cầu của địa phương và đảo bảo tính cạnh tranh tạo thế mạnh cho loài cây Ba kích

3.2 Đánh giá thực trạng phát triển trồng Ba kích Quảng Ninh

Bên cạnh việc ban hành các chính sách khuyến khích phát triển vùng nguyên liệu, chế biến và tiêu thụ sản phẩm cây Ba kính Trong những năm qua, Tỉnh ủy, Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh đã quan tâm chỉ đạo quyết liệt việc triển khai xây dựng quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội đến năm 2020, định hướng 2030 đối với từng huyện, thị

xã, thành phố (gọi tắt là các địa phương) Đối với từng lĩnh vực cần xác định

rõ sản phẩm, quy mô, tiến độ thực hiện Riêng lĩnh vực nông nghiệp phải xác định được sản phẩm có thế mạnh để ưu tiên nguồn lực đầu tư, tránh đầu tư dàn trải Đến nay, 14/14 địa phương đã được ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh quy hoạch Kết quả tổng hợp quy hoạch diện tích trồng Ba kích trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh được tổng hợp trong bảng 3.2

Bảng 3.2 Quy hoạch diện tích trồng Ba kích tỉnh Quảng Ninh

đến 2015

Quy hoạch đến 2020

(Nguồn: Tổng hợp quy hoạch tổng thể phát triển kinh tế xã hội các huyện, thị

xã, thành phố của tỉnh Quảng Ninh)

Bảng 3.3 Diện tích Ba kích Quảng Ninh giai đoạn 2013-2015

12/2013

Diện tích 12/2015

Kết quả tổng hợp trong bảng 3.2 cho thấy:

- Có 06/14 địa phương của tỉnh Quảng Ninh lựa chọn Ba kích là sản phẩm có thế mạnh để phát triển, tập trung diện tích lớn nhất là tại huyện Ba Chẽ 616 ha, huyện Hoành Bồ 200 ha và huyện Vân Đông 100 ha

- Tổng diện tích đã được 06 địa phương quy hoạch đến năm 2020 là 1.017 ha (tăng gần 2,5 lần so với năm 2015), tổng diện tích cần tiếp tục hỗ trợ phát triển trong giai đoạn 2016-2020 là 603 ha, bình quân môi năm cần trồng mới khoảng 120 ha Khi hoàn thiện quy hoạch đến năm 2020 Ba Chẽ sẽ trở thành trung tâm sản xuất dược liệu của tỉnh Quảng Ninh, góp phần nâng cao giá trị sản xuất lâm nghiệp, đẩy mạnh tốc độ phát triển kinh tế xã hội của khu vực miền núi

- Ba Chẽ cũng là địa phương có nhu cầu giống cây Ba kích lớn nhất (391

ha x 5000 cây/ha = 1.955.000 cây giống Ba kích, do đó huyện Ba Chẽ cần tiếp tục duy trì hệ thống vườn ươm 10.000 m2 tại Hợp tác xã Toàn Dân nhằm phục vụ nhu cầu cây giống chất lượng cao cho vùng nguyên liệu, chủ động đề xuất đặt hàng việc xử lý sâu bệnh hại để giảm thiểu thiệt hại cho người dân và doanh nghiệp

- Nhu cầu nguồn vốn đầu tư để phát triển vùng trồng Ba kích đến năm

2020 khoảng gần 100 tỷ đồng Tỉnh Quảng Ninh cần tiếp tục kéo dài thời hạn thực hiện Quyết định số 2901/QĐ-UBND để tiếp tục hỗ trợ, tháo gõ khó khăn cho người dân và doanh nghiệp

Tính đến thời điểm 2015, diện tích trồng Ba kích trên toàn tỉnh đạt 414

ha, chiếm 40% diện tích so với quy hoạch, trong đó huyên trồng nhiều nhất là

225 ha, đạt 36% so với quy hoạch, điều này khẳng định tính khả thi của Quy hoạch và quyết tâm của các huyện trong tỉnh

3.3 Nghiên cứu thực trạng sản xuất giống Ba kích tại một số đơn vị trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh

3.3.1 Thực trạng kỹ thuật sản xuất cây giống

Để đánh giá rõ thực trạng sản xuất giống cây Ba kích trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh, đề tài đã điều tra phỏng vấn trực tiếp tại 06 đơn vị: Trung tâm KH&SX lâm nông nghiệp Quảng Ninh (Quảng Yên); Công ty cổ phần Agritech và Công ty Cổ phần Đông Sơn Xanh (Hoành Bồ); Hợp tác xã Toàn Dân và Công ty cổ phần phát triển rừng bền vững (Ba Chẽ); Công ty TNHH nuôi trồng, chế biến dược liệu Đông Bắc (Cẩm Phả) Trong 06 đơn vị điều tra

có 01 đơn vị đã dừng hoạt động sản xuất giống cây Ba kích (Công ty cổ phần phát triển rừng bền vững (Ba Chẽ)) Kết quả nghiên cứu thực trạng sản xuất giống cây Ba kích trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh được tổng hợp trong bảng 3.4

Bảng 3.4 Thực trạng kỹ thuật sản xuất cây giống

pháp SX

Vườn vật

Số cây sản xuất/năm

Viện Sinh thái rừng và Môi trường, ĐH Lâm nghiệp chuyển giao

Đang SX thử nghiệm (dự kiến 1.000.000 cây)

Sơn Xanh

Viện Dược liệu

300.000

dược liệu Đông Bắc

Dược liệu chuyển giao

15.000

giống invitro

Dược liệu chuyển giao

530.000

Kết quả nghiên cứu cho thấy:

- Trong số 05 đơn vị sản xuất giống cây Ba kích có 02 đơn vị đã đầu tư

hệ thống nhà nuôi cấy mô hiện đại để triển khai công nghệ invitro, 02 đơn vị

áp dụng kỹ thuật giâm hom và 01 đơn vị áp dụng kỹ thuật ươm cây từ cây invitro để trong sản xuất giống cây Ba kích, hầu hết các công nghệ sản xuất giống đều được thực hiện thông qua chuyên giao hoặc hỗ trợ của của các Viện nghiên cứu, trường Đại học nên năng lực làm chủ công nghệ sản xuất giống là khá tốt

- Kỹ thuật sản xuất giống bằng công nghệ invitro: Được thực hiện tại

Trung tâm KH&SX lâm nông nghiệp Quảng Ninh và Công ty cổ phần Agritech Về cơ bản quy trình sản xuất và các chỉ tiêu kỹ thuật là giống nhau: +Mô chọn để nuôi cấy thường là các chồi đỉnh, chồi bên có khả năng tái sinh cao trong ống nghiệm, sạch bệnh, giữ được các đặc tính quý của cây mẹ + Mẫu mô được đưa vào nuôi cấy trong môi trường dinh dưỡng nhân tạo thích hợp để tái sinh mô cấy

+ Các mẫu mô nuôi cấy nếu không bị nhiễm khuẩn, nấm hoặc virus sẽ được lưu giữ ở phòng nuôi cấy với điều kiện nhiệt độ, ánh sáng phù hợp + Sau một thời gian nhất định, từ mẫu nuôi cấy ban đầu sẽ xuất hiện các chồi, cụm chồi, rễ Các mẫu này sẽ tiếp tục được nuôi trong ống nghiệm để phát triển cân đối về thân, lá, rễ đạt tiêu chuẩn của một cây giống

+ Cây từ ống nghiệm sẽ được đưa ra vườn ươm, ở giai đoạn này cây con được chăm sóc với trình chiếu sáng, dinh dưỡng và giữ nước, điều kiện cách

ly bệnh đặc biệt để cây con thích nghi với điều kiện sống ở môi trường vườn ươm, sao cho cây giống đạt tỷ lệ sống cao nhất

+ Cấy được cấy ra bầu đất có kích thước 8cm x 15cm và chăm sóc trong nhà lưới đến khi đạt chiều cao từ 25-30 cm, có đủ 5-6 cặp lá có thể đem đi trồng

VÀO MẪU

Tốt nhất vụ Xuân Đoạn thân mang mắt ngủ, khử trùng bằng HgCl2 0,1% trong 5 phút

TÁI SINH CHỒI

CÂY GIỐNG XUẤT VƯỜN (Chiều cao đạt 25- 30 cm, đường kính gốc đạt 0,2- 0,25 cm sau 5- 6 tháng)

Sơ đồ 3.1 Sơ đồ Quy trình công nghệ sản xuất invitro cây Ba kích

- Kỹ thuật sản xuất giống bằng phương pháp giâm hom: Được thực hiện

tại Công ty Cổ phần Đông Sơn xanh và Công ty cổ phần chế biến dược liệu

Đông Bắc do Viện Dược liệu hỗ trợ kỹ thuật Một số nội dung cơ bản của kỹ thuật như sau:

+ Thời vụ: Thời vụ giâm hom vào vụ xuân hoặc vụ thu

+ Kỹ thuật chọn và cắt hom giâm: Lấy hom ở thân cây mẹ 3 năm tuổi trở lên, lấy từ đoạn gốc lên đến hết phần bánh tẻ của thân (đến chỗ bẻ gãy được), không lấy phần ngọn non Chọn những đoạn hom thân có đường kính

từ 3mm trở lên và có từ 1-3 lóng gồm 2-4 mắt Mỗi đoạn hom cắt dài khoảng 25-35 cm và tỉa bỏ hết lá Hom cắt đến đâu nên giâm ngay đến đó

+ Kỹ thuật giâm và chăm sóc cây giống: Chuẩn bị sẵn các luống nổi, đánh rạch sâu 10cm ngang trên mặt luống, rạch nọ cách rạch kia 30cm Đặt hom vào rạch theo chiều nằm nghiêng 450, hom nọ cách hom kia khoảng 5cm rồi phủ đất mịn dày 2-3cm và nén chặt Cũng có thể giâm hom thẳng vào bầu Bầu là túi PE thủng 2 đầu, kích thước 15 x 8 cm (tương ứng 120 bầu/m2) Đất vào bầu có thành phần 78% đất mặt tốt với 20% phân chuồng hoai mục và 2% Supe lân theo khối lượng, cắm ràng hoặc che phên trên luống và tưới đủ ẩm + Chăm sóc cây giống: Tưới đủ nước cho cây, thời gian đầu phải tưới hàng ngày vào lúc sáng sớm hoặc chiều tối Khi cây đã mọc ổn định thì có thể cách 2-3 ngày tưới 1 lần Lượng nước tưới cần đủ ẩm Làm cỏ phá váng định

kỳ 7-10 ngày 1 lần cho cây con bằng bay để đảm bảo cho đất tơi xốp, thoáng khí Sau 2 tháng (khi cây có từ 3 cặp lá trở lên), bón thúc lần 1 với 40-50 kg phân chuồng hoai+ 2kg lân (cho 100 m2 ) Sau 3 tháng, bón thúc lần 2 với 40-

50 kg phân chuồng hoai+ 3kg lân (cho 100 m2 )

Sau 3-4 tháng, có thể bứng cây đi trồng Trước khi bứng cây 1 tháng cần đảo bầu, hạn chế tưới nước Cây hom giống được xuất vườn đem trồng khi chồi thứ cấp đạt chiều cao 20-25cm, có 5-6 cặp lá trở lên và rễ dài 5-7cm

Đối với cây giống từ hom cần khối lượng vật liệu rất lớn nân trong quá trình thực hiện thường không tuôn thủ nghiên ngặt quy trình cắt hom Công

nhân tận dụng tối đa những phần có thể cắt vì mục đích lấy số lượng cây nên chất lượng cây giống bị ảnh hưởng, nhất là những đoàn hom già cây sinh trưởng, phát triển kém

- Kỹ thuật nhân giống từ cây nuôi cấy mô (invitro): Được thực hiện tại

Hợp tác xã Toàn Dân với sự hỗ trợ, chuyển giao của Viện Dược liệu Hợp tác

xã chỉ thực hiện công đoạn trồng cây ra bầu đất có kích thước 8cm x 15cm, ươm trong vườn ươm đến khi đạt chiều cao từ 15-20cm, có đủ 4-5 cặp lá Như vậy để bảo đảm chất lượng cây giống đồng đều nên tập trung sản xuất cây giống bằng công nghệ invitro tại các đơn vị có hệ thống nhà nuôi cấy

mô và nhân rộng kỹ thuật ươm cây invitro, huấn luyện cây giống tại khu vực vùng trồng nguyên liệu, hình thành vườn ươm tại đây để giảm giá thành vận chuyển và giảm tỷ lệ cây chết < 10% Từng bước dừng sản xuất giống bằng hom

Hình 3.2 Kỹ thuật sản xuất giống Ba kích tại Trung tâm KH&SX LNN

Hình 3.3 Vươn ươm Ba kích từ cây mô của HTX Toàn Dân

3.3.2 Thực trạng về thị trường tiêu thụ cây giống

Tiêu thụ sản phẩm là một trong nhũng yếu tố có ý nghĩa rất quan trọng đối với các đơn vị sản xuất nói chung, sản xuất giống cây trồng nói riêng Kết quả điểu tra thực trạng về thị trường tiêu thụ cây giống Ba kích được tổng hợp trong bảng 3.5

Bảng 3.5 Tổng hợp thị trường tiêu thụ cây giống Ba kích

Cây bán trong tỉnh (%)

Chi phí bình quân (đồng)

Giá cây giống (đồng)

1 Trung tâm KH và SX lâm nông nghiệp 50 6000 7000

4 Công ty cổ phần chế biến dược liệu

Đông Bắc

Trong thời gian qua, các đơn vị được Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh phê duyệt, giao đất trồng vùng nguyên liệu cây Ba kích đã chủ động xây dựng vườn ươm sản xuất giống cây Ba kích phục vụ trồng mô hình như:

- Công ty Cổ phần Đông Sơn Xanh đã xây dựng vườn ươm sản xuất 300.000 cây giống Ba kích tại xã Quảng La, huyện hoành bồ trên quy mô 5.000 m2 để phục vụ vùng trồng 125 ha được Ủy ban nhân dân tỉnh Quảng Ninh giao tại xã Đồng Sơn, huyện Hoành Bồ Trong thời gian tới Công ty tiếp tục duy trì nguồn giống đã qua tuyển chọn làm nguyên liệu sản xuất giống phục vụ nhu cầu trong và ngoài tỉnh Quảng Ninh

- Hợp tác xã Toàn Dân đã đầu tư xây dựng 10.000 m2 nhà ươm (2.000 m2/nhà) được thiết kế liên hoàn phực vụ 530.000 cây giống trồng 102 ha đã được Ủy ban nhân tỉnh Quảng Ninh giao tại xã Thanh Lâm huyện Ba Chẽ

- Trung tâm KH&SX lâm nông nghiệp Quảng Ninh sản xuất khoảng 500.000 cây giống/năm phục vụ các đơn hàng ở các địa phương như Tiên Yên, Vân Đồn, Bình Liêu, 50% số lượng cây giống còn lại đã cung cấp cho các tỉnh: Thanh Hóa, Điện Biên, Lào Cai, Cao Bằng

- Công ty Cổ phần Agritech đã tiếp nhận công nghệ sản xuất invitro cây

Ba kích do Viện Sinh thái rừng và Môi trường, Đại học Lâm nghiệp chuyển giao Hiện tại Công ty đang trong giai đoạn sản xuất thử, dự kiến từ năm 2016

sẽ tìm kiếm thị trường và sản xuất quy mô 1.000.000 cây giống/năm

Như vậy, vấn đền lớn nhất đối với việc phát triển sản xuất giống cây Ba kích tại Quảng Ninh là thị trường tiêu thụ Năng lực sản xuất giống cây Ba kích trên địa bàn tỉnh Quảng Ninh rất lớn nhưng giá thành sản xuất vẫn còn cao, thị trường tiêu thụ cây giống ở tỉnh ngoài hạn chế Điều đó đặt ra cho các doanh nghiệp là làm thế nào để hạ giá thành cây giống và mở rộng thị trường tiêu thụ cây giống