Hình thức tổ chức dạy học theo nhóm trong phân môn luyện từ và câu lớp 3

Song do nhiều nguyên nhân khác nhau, nhiều giáo viên chưa thực sự chú ý đến vận dụng các phương pháp, hình thức dạy học, phát huy sự năng động, sáng tạo trong học tập của học sinh hoặc v

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Tiếng Việt

Người hướng dẫn khoa học

Th.S LÊ BÁ MIÊN

HÀ NỘI - 2017

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc đến thầy giáo TH.S

LÊ BÁ MIÊN, người đã hướng dẫn và giúp đỡ tôi tận tình trong thời gian

thực hiện và hoàn thành đề tài này

Do thời gian và trình độ còn hạn chế nên đề tài không tránh khỏi những thiếu sót Tôi rất mong nhận được sự đóng góp của quý thầy cô và các bạn để

đề tài được hoàn thiện hơn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, ngày 27 tháng 4 năm 2017

Sinh viên thực hiện

Bùi Thị Lưu

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đề tài: “Hình thức dạy học nhóm trong phân môn

Luyện từ và câu lớp 3” là kết quả mà tôi trực tiếp tìm tòi, nghiên cứu Trong

quá trình nghiên cứu tôi đã sử dụng tài liệu của một số tác giả Tuy nhiên đó chỉ là cơ sở để tôi rút ra được những vấn đề cần tìm hiểu ở đề tài của mình Đây là kết quả của cá nhân tôi hoàn toàn không trùng với kết quả của các tác giả khác

Nếu sai tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm!

Hà Nội, ngày 27 tháng 4 năm 2017

Sinh viên thực hiện

Bùi Thị Lưu

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu 2

3 Mục đích nghiên cứu 4

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

5 Khách thể nghiên cứu 4

6 Đối tượng- phạm vi nghiên cứu 4

7 Phương pháp nghiên cứu 4

8.Cấu trúc khóa luận 5

PHẦN NỘI DUNG 6

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 6

1 Cơ sở lý luận 6

1.1 Hình thức dạy học theo nhóm là gì ? 6

1.2 Bản chất của hình thức dạy học theo nhóm 7

1.3 Đặc điểm của hình thức tổ chức dạy học theo nhóm 7

1.4 Quy trình dạy học theo nhóm 8

1.5 Một số điều kiện tổ chức thực hiện theo nhóm 11

1.6 Những ưu điểm và nhược điểm hình thức dạy học theo nhóm. 12

1.7 Cơ sở triết học và cơ sở giáo dục học của hình thức dạy học theo nhóm. 14

1.8 Đặc điểm tâm lý lứa tuổi của học sinh lớp 3 17

2 Cơ sở thực tiễn 21

2.1 Vị trí, nhiệm vụ của phân môn Luyện từ và Câu lớp 3 21

2.2 Nội dung chương trình và cấu trúc nội dung bài học phân môn Luyện từ và Câu lớp 3 22

2.3 Thực trạng hoạt động dạy học theo nhóm trong giờ dạy Luyện từ và

câu lớp 3 25

CHƯƠNG 2: DẠY HỌC THEO NHÓM TRONG PHÂN MÔN LUYỆN TỪ VÀ CÂU LỚP 3 29

1 Hình thức tổ chức dạy học theo nhóm trong kiểu bài thực hành ở phân môn Luyện từ và câu lớp 3 29

1.1 Quy trình dạy kiểu bài thực hành trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3 29

1.2 Vận dụng hình thức dạy học theo nhóm vào quy trình dạy bài Luyện từ và câu lớp 3 30

1.3 Vận dụng hình thức dạy học theo nhóm vào dạy các kiểu bài Luyện từ và câu lớp 3 37

1.4 Những hình thức hướng dẫn cụ thể thích hợp khi thực hiện giảng dạy theo nhóm 49

1.5.Cách thức đánh giá kết quả học tập theo nhóm 51

2 Hình thức tổ chức hoạt động nhóm trong giờ ngoại khóa Tiếng Việt đối với phân môn Luyện từ và câu lớp 3 53

CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM 59

1 Mục dích thực nghiệm 59

2 Địa điểm, thời gian thử nghiệm 59

3 Đối tượng thử nghiệm 59

4 Nội dung thử nghiệm 59

5 Giáo án thử nghiệm 60

5.1 Tiết 1: Mở rộng vốn từ: Nghệ thuật Dấu phẩy ( tuần 24) 60

5.2 Tiết 2 : Nhân hóa Ôn tập cách đặt và trả lời câu hỏi Vì sao? 65

(tuần 25) 65

6 Kết quả thử nghiệm 72

6.1 Đặc điểm khác nhau của lớp thử nghiệm và lớp đối chứng 72

6.2 Kết quả thống kê 73

6.3 Nhận xét chung 74

KẾT LUẬN 75

TÀI LIỆU THAM KHẢO 77 PHỤ LỤC

Muốn đạt được mục tiêu giáo dục Tiểu học, chúng ta phải tiến hành đồng bộ các vấn đề của bậc học Tiểu học Một trong những vấn đề đó là việc

sử dụng hình thức tổ chức dạy học Cùng với xu hướng chung của đổi mới giáo dục, đổi mới hình thức và phương pháp dạy học cũng đi theo hướng tích cực hóa hoạt động học tập của học sinh Một trong những hình thức và phương pháp học tập tích cực là hình thức tổ chức dạy học theo nhóm

Trong các phân môn của chương trình tiểu học Tiếng Việt là môn học trung tâm và chiếm thời lượng lớn nhất Trong đó, Luyện từ và câu giữ một vị trí đặc biệt quan trọng Dạy Luyện từ và câu nhằm mở rộng, hệ thống hóa và làm phong phú vốn từ của học sinh, cung cấp cho học sinh những hiểu biết sơ giản về từ và câu, rèn cho học sinh kĩ năng dùng từ, dùng câu và sử dụng các kiểu câu để thể hiện tư tưởng, tình cảm của mình, đồng thời giúp cho học sinh

có khả năng hiểu các câu nói của người khác Luyện từ và câu có vai trò hướng dẫn học sinh trong việc nghe, nói, đọc, viết, phát triển ngôn ngữ và trí tuệ của các em

Ở lớp 3, nhiệm vụ của phâm môn luyện từ và câu là cung cấp vốn từ, dạy cách sư dụng vốn từ cho học sinh, rèn kĩ năng dùng từ, câu trong giao tiếp

để học sinh biết cách sử dụng từ trong giao tiếp có hiệu quả Thực tế, việc dạy phân môn luyện từ và câu lớp 3 cho thấy chương trình và sách giáo khoa mới

đã tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên vận dụng các phương pháp dạy học phát huy tính tích cực của học sinh.Ở nhiều nơi trên cả nước, giáo viên đã chú

2

trọng đổi mới phương pháp dạy học Song do nhiều nguyên nhân khác nhau, nhiều giáo viên chưa thực sự chú ý đến vận dụng các phương pháp, hình thức dạy học, phát huy sự năng động, sáng tạo trong học tập của học sinh hoặc việc đổi mới chỉ mang tính hình thức

Với vai trò, vị trí của bậc học Tiểu học nói chung và phân môn Luyện

từ và câu trong bộ môn Tiếng Việt ở lớp 3 nói riêng, chúng tôi nghĩ rằng việc phát huy tính tích cực học tập của học sinh có ý nghĩa vô cùng quan trọng Một trong những phương pháp đã và đang được sử dụng đó là hình thức tổ chức dạy học theo nhóm

Hiện nay, các phương pháp dạy học tích cực nói chung và phương pháp dạy học theo nhóm nói riêng chưa được vận dụng tốt vào quá trình dạy học Trong các giờ học vẫn còn hiện tượng thầy giảng - trò nghe, thầy đọc – trò chép, thầy đưa ra những câu hỏi mà trò không hiểu, chưa phát huy được tính tích cực tự giác tự lực của học sinh Vậy làm thế nào để giờ học thảo luận nhóm thực sự đạt kết quả, tránh hiện tượng hình thức,chúng tôi đã suy nghĩ

và quyết định chọn đề tài: “Hình thức tổ chức dạy học theo nhóm trong

phân môn Luyện từ và câu ở lớp 3”

2 Lịch sử nghiên cứu

Theo tài liệu trên sách, báo, internet, nhiều nước có nền giáo dục tiên tiến như Hoa Kì, Canada , Anh, Pháp rất chú ý đến vấn đề xây dựng cách học

“học nhóm” Chính vì thế trong những năm cải cách giáo dục nước ta cũng có

áp dụng và đưa hình thức dạy học theo nhóm ở tiểu học và chương trình cải cách

Ở nước ta, bàn về vấn đề này cũng có nhiều tác giả đề cập đến như:

- Phùng Như Thụy (1999), “Tổ chức hoạt động dạy học theo nhóm ở trường học”, Tạp chí giáo dục, (số 23)

- Phạm Văn Tuấn (2009), Bước đầu tìm hiểu thực trạng sử dụng phương pháp dạy học theo nhóm trong môn Khoa học ở các lớp 4 và 5 các trường Tiểu học thuộc khu vực thành phố Vĩnh Yên- Vĩnh Phúc, Khóa luận tốt nghiệp

- Đặng Quốc Bảo, Đinh Thị Kim Thoa, Đổi mới phương pháp dạy học ở Tiểu học: Tài liệu bồi dưỡng Giáo viên NXB GD 2006

- Đặng Vũ Hoạt- Nguyễn Đức, Hình thức tổ chức theo nhóm trong gia đình

- Chu Lan Phương Tìm hiểu thực trạng sử dụng phương pháp dạy học theo nhóm trong dạy học môn Đạo Đức lớp 4 ở trường Tiểu học Khóa luận tốt nghiệp

Tuy nhiên, các tài liệu mới chỉ nói đến cách thức, biện pháp tổ chức nhóm như thế nào nói chung Còn việc sử dụng hình thức nhóm nào, nên tổ chức hoạt động nhóm linh hoạt như thế nào trong tiết học, Những vấn đề này không được dề cập rõ ràng Khiến cho việc áp dụng hình thức dạy học theo nhóm vào trường Tiểu học giáo viên rất lúng túng, thiếu chủ động

4

3 Mục đích nghiên cứu

Tìm hiểu hình thức dạy học theo nhóm trong phân môn Luyện từ và câu

ở lớp 3 nhằm tích cực hóa hoạt động của học sinh trong học tập, biết phát huy thế mạnh của mình và biết hợp tác với nhau, cùng phát triển

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích trên, khóa luận phải thực hiện những nhiệm vụ cơ bản sau:

- Nhiệm vụ 1: Nghiên cứu cơ sở lí luận và cơ sơ thực tiễn của đề tài

- Nhiệm vụ 2: Tìm hiểu hình thức dạy học theo nhóm trong phân môn luyện từ và câu lớp 3

- Nhiệm vụ 3: Thực nghiệm sư phạm

5 Khách thể nghiên cứu

Hình thức tổ chức dạy học nhóm ở Tiểu học

6 Đối tượng- phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Cơ sở lí luận và việc vận dụng hình thức tổ chức dạy học theo nhóm trong phân môn Luyện từ và câu trong môn Tiếng Việt ở Tiểu học

- Phạm vi nghiên cứu: Việc dạy và học phân môn Luyện từ và câu ở lớp

3

7 Phương pháp nghiên cứu

Thực hiện đề tài này, tôi đã sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

5

8 Cấu trúc khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục, nội dung của khóa luận được chia làm 3 chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 2: Hình thức dạy học theo nhóm trong phân môn Luyện từ và câu lớp 3

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

6

PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

Hình thức tổ chức dạy học theo nhóm còn được gọi bằng những tên gọi khác nhau như hình thức dạy học hợp tác, hình thức dạy học theo nhóm nhỏ… Dạy học theo nhóm không phải là một phương pháp dạy học cụ thể mà

là một hình thức tổ chức, hay là hình thức hợp tác của dạy học mang tính chất của phương pháp dạy học, nên khi không phân biệt giữa hình thức và phương pháp dạy học một cách cụ thể thì trong nhiều tài liệu hình thức dạy học này còn được gọi là phương pháp dạy học nhóm

Hình thức tổ chức hoạt động theo nhóm thường được áp dụng để đi sâu, vận dụng, luyện tập, củng cố một chủ đề đã học, nhưng cũng có thể để tìm hiểu một chủ đề mới Trong các môn khoa học tự nhiên, công việc nhóm

có thể được sử dụng để tiến hành các thí nghiệm và tìm các giải pháp cho những vấn đề được đặt ra Trong các môn nghệ thuật, âm nhạc, các môn khoa học xã hội, các đề tài chuyên môn có thể được xử lí độc lập trong các nhóm,

7

các sản phẩm học tập sẽ được tạo ra Trong môn Tiếng Việt có thể chuẩn bị các trò chơi cho học sinh tham gia hoạt động nhóm, tạo ra các sản phẩm học tập

1.2 Bản chất của hình thức dạy học theo nhóm

Đây là một hình thức dạy học tích cực, thể hiện định hướng đổi mới của Bộ Giáo Dục “hoạt động hóa học sinh”

- Xét về mặt hình thức đây là hình thức tổ chức dạy học theo nhóm nhỏ Hình thức này sử dụng các mối quan hệ xã hội mang tính tương tác trực tiếp,

đa chiều ở nhiều cấp độ giữa chủ thể học để tổ chức dạy học

- Xét về mặt nội dung nó nói lên tính chất của quan hệ xã hội trong học đường, đó là tính tích hợp và tính cạnh tranh lành mạnh Mặt này đề cập đến việc huy động sự cộng hưởng ý tưởng của nhiều người để tạo nên sức mạnh trí tuệ

1.3 Đặc điểm của hình thức tổ chức dạy học theo nhóm

Dạy học theo nhóm có một số đặc điểm sau:

- Hoạt động dạy học vẫn được tiến hành trên quy mô cả lớp, như mô hình truyền thống

- Việc phân chia nhóm học sinh vừa tuân theo đặc điểm tâm lý- nhận thức của học sinh vừa phụ thuộc vào nhiệm vụ học tập học sinh phải giải quyết

- Trong mỗi nhóm phải có sự phân công nhiệm vụ rõ ràng, phải cùng nhau hợp tác giải quyết nhiệm vụ chung của cả nhóm

- Học sinh phải trực tiếp tham gia các hoạt động, giải quyết các nhiệm vụ học tập được đặt ra cho mỗi nhóm

- Giáo viên là người thiết kế các nhiệm vụ học tập và đưa ra các hoạt động cụ thể cho từng nhóm Giáo viên chỉ đóng vai trò tổ chức hướng dẫn chứ không phải là người đưa ra kiến thức

8

- Học sinh là chủ thể tích cực chủ động sáng tạo của hoạt động sáng tạo của hoạt động học tập Dạy học theo nhóm là sự tác động trực tiếp giữa học sinh với nhau, cùng nhau thảo luận và cùng nhau hoàn thành nhiệm vụ học tập Mỗi cá nhân phải tự hoàn thành nhiệm vụ của mình Thành công của cá nhân là thành công của cả nhóm

- Giáo viên là người thức tỉnh tổ chức và đạo diễn Trong giờ học theo nhóm, giáo viên dẫn dắt học sinh khám phá, lĩnh hội kiến thức qua từng bước Các nhóm học sinh tự tiến hành các hoạt động, qua đó có thể rút ra các tri thức cần thiết cho mình Giáo viên là người tổ chức, điều khiển học sinh tự tiến hành các hoạt động

1.4 Quy trình dạy học theo nhóm

Quy trình 1: Theo tài liệu Dự án phát triển Giáo viên Tiểu học: Đổi mới

phương pháp dạy học ở Tiểu học, gồm 5 bước:

Bước 1: Tổ chức thành lập các nhóm

Giáo viên có thể chia 2 – 6 học sinh thành một nhóm theo tổ hoặc dãy bàn Tùy thuộc vào nội dung, mục đích, yêu cầu và thời lượng của tiết học mà giáo viên có thể sử dụng các loại nhóm sau:

Nhóm cặp đôi (2 học sinh ), giáo viên chia lớp thành nhiều nhóm, mỗi nhóm 2 học sinh Vị trí, vai trò của học sinh trong nhóm là bằng nhau

Nhóm nhiều người ( từ 3 – 7 học sinh ), giáo viên chia lớp thành nhiều nhóm, mỗi nhóm từ 3 -7 học sinh, học sinh thảo luận theo các tình huống mà giáo viên đưa ra

Các nhóm được chia ngẫu nhiên và có chủ định:

- Nhóm nhiều trình độ: có cả học sinh giỏi, khá, trung bình yếu

- Nhóm cùng trình độ: trong nhóm học sinh có cùng trình độ

- Nhóm tình bạn

- Nhóm cùng sở thích

9

- Nhóm cùng nhu cầu học tập

Trong các kiểu nhóm trên, hai kiểu đầu được sử dụng nhiều hơn và được

sử dụng trong phần chính của bài

Bước 2: Đề ra nhiệm vụ

Giáo viên xác định nhiệm vụ của từng nhóm và cách tiến hành hoạt động của từng nhóm Có hai cách giao nhiệm vụ là giáo viên giao cho tất cả các nhóm thảo luận một nhiệm vụ chung hoặc chia thành nhiệm vụ riêng rồi giao cho từng nhóm

Hình thức giao nhiệm vụ: giáo viên có thể dùng lời trực tiếp hoặc dùng phiếu giao việc Để học sinh thảo luận tốt nhiệm vụ, giáo viên đưa ra không được quá dễ hoặc quá khó, phải đảm bảo tính rõ ràng chính xác

Bước 3: Giáo viên tổ chức cho các nhóm thảo luận thực hiện nhiệm vụ Yêu cầu người giáo viên phải kiểm tra các nhóm đã nắm được nhiệm

vụ thảo luận của nhóm mình hay chưa Sau đó, giáo viên giám sát, theo dõi các nhóm làm việc để có thể giúp đỡ các nhóm hoàn thành nhiệm vụ

Với nhóm đông người khi tổ chức thảo luận, giáo viên cần hướng dẫn cho các em phải bầu nhóm trưởng, thư kí và các thành viên đóng vai trò tích cực trong nhóm Khi hoạt động nhóm, phải tuân thủ quy định của nhóm trưởng, tập trung thảo luận, giải quyết nhiệm vụ chung của nhóm mình Người báo cáo kết quả có thể là nhóm trưởng hoặc bất cứ thành viên nào trong nhóm

Bước 4: Tổ chức cho các nhóm báo cáo kết quả thảo luận, nhận xét, bổ sung, đánh giá đưa ra kết luận

Đại diện nhóm báo cáo kết quả làm việc của nhóm mình Hình thức báo cáo kết quả:

10

- Hình thức dùng lời: học sinh trực tiếp báo cáo kết quả bằng lời nói Yêu cầu các nhóm khác lắng nghe, chất vấn, bổ sung để hoàn thành nhiệm vụ chung

- Hình thức dùng biểu bảng: học sinh được làm việc bằng giấy Tôky to

để ghi lại kết quả thảo luận, kết quả đó được gắn lên bảng Các nhóm cùng nhận xét, đánh giá để đưa ra kết luận đúng Qua quá trình đó, học sinh hình thành khả năng đánh giá, nhận xét

Bước 5: Hoạt động chung cả lớp (nếu cần thiết)

Giáo viên tổ chức cho học sinh chốt lại kiến thức mới xuất hiện, đánh giá hoạt động học tập của nhóm

Quy trình 2: Theo tài liệu gần đây nhất về phương pháp dạy học tích

cực của Dự án Việt – Bỉ (2001 – 2003), một hoạt động được tổ chức dạy học theo nhóm bao gồm các bước sau:

- Phân công trong nhóm, từng cá nhân làm việc độc lập

- Trao đổi ý kiến, thảo luận trong nhóm

- Cử đại diện trình bày kết quả của cả nhóm

Bước 3: Thảo luận, tổng kết trước toàn lớp

- Các nhóm lần lượt báo cáo kết quả

- Thảo luận chung, nhận xét, bổ xung, đánh giá

- Giáo viên tổng kết chốt lại kiến thức, đánh giá kết quả học tập của nhóm, đặt vấn đề tiếp theo

11

1.5 Một số điều kiện tổ chức thực hiện theo nhóm

- Một nhóm lí tưởng là một nhóm cho phép mọi thành viên tham gia diễn đạt ý kiến của mình, bình luận và trao đổi ý kiến với người khác Sự không đồng nhất giữa các thành viên tron nhóm cũng là một chỉ tiêu đáng quan tâm

vì nó cho phép sản sinh nhiều ý kiến đa dạng Sự không đống nhất thể hiện ở các khía cạnh sau: đặc trưng của từng cá nhân, kiến thức, trình độ học vấn, khả năng nhận thức và hiểu biết xã hội

- Đặc trưng của một nhiệm vụ hay: muốn sử dụng cách tổ chức làm việc theo nhóm được hiệu quả, điều kiện không thể thiếu là đưa ra một nhiệm vụ hay Nhiệm vụ hay phải đảm bảo các yêu cầu sau: Sự lựa chọn, thách thức, kiểm soát

- Hợp tác nhằm phát triển kĩ năng giao tiếp xã hội Việc cộng tác sẽ làm tăng động cơ học tập của người học Một nhiệm vụ càng gần với kinh nghiệm

cá nhân hoặc với công việc sau này của người học sẽ có nhiều cơ hội khích lệ người học tham gia vào hoạt động học

Điều kiện đảm bảo thành công của thảo luận nhóm

- Đề tài hay nhiệm vụ đưa ra thảo luận có tác dụng kích thích sự tò mò, suy nghĩ của học sinh

- Không lạm dụng hình thức thảo luận nhóm Chỉ những vấn đề cần thiết mới đưa ra thành vấn đề thảo luận

- Mỗi nhóm cần tóm tắt ý kiến, ghi trên khổ giấy lớn và trình bày trước lớp Sau mỗi lần như vậy cần có thời gian để học sinh hỏi, thắc mắc hoặc bổ sung ý kiến

- Kết thúc cuộc thảo luận, giáo viên phải tổng kết, giảng giải thêm nếu ý kiến và động viên các nhóm

Để hoạt động dạy học theo nhóm đạt kết quả tốt, giáo viên cần:

12

- Soạn giảng: chọn những bài, những câu hỏi trong bài có độ khó tương đối, có hướng mở, đòi hỏi nhiều thời gian nhiều người thảo luận, tranh cãi

- Chia nhóm: Cần xác định số lượng thành viên trong nhóm; nên bắt đầu

từ nhóm đôi để hình thành kĩ năng hợp tác nhóm.Thời gian để nhóm gắn kết với nhau khoảng một học kì Nên chọn nhóm theo năng lực đa dạng để hỗ trợ nhau trong học tập

- Phân công trách nhiệm trong nhóm: do học sinh trong nhóm tự phân,

có nhóm trưởng, và thư kí ghi chép nội dung của các thành viên trong nhóm

- Giao nhiệm vụ: phải rõ ràng, ngắn gọn, đủ để các thành viên biết nhóm mình phải làm gì trong thời gian bao lâu Nếu cần giáo viên phải giải thích thêm

- Tổ chức quản lí lớp: giáo viên phải bao quát lớp, đảm bảo cho học sinh làm việc hiệu quả Trong khi làm việc nhóm, học sinh gặp khó khăn, giáo viên phảo hỗ trợ, giúp đỡ kịp thời

- Tổ chức cho học sinh báo cáo: đảm bảo cho các nhóm được báo cáo, đưa ra quan điểm hay thắc mắc của nhóm mình Học sinh có thể nhận xét, bổ sung cho nhau, để hoàn thành nhiệm vụ học tập Giáo viên có nhiệm vụ nhận xét việc hoạt động nhóm của các nhóm, đồng thời phải đưa ra đáp án cuối cùng của nhiệm vụ học tập được giao

1.6 Những ưu điểm và nhược điểm hình thức dạy học theo nhóm

Ưu điểm

Dạy học theo nhóm là một hoạt động tích cực:

+ Đem lại cho học sinh cơ hội được sử dụng kiến thức và kĩ năng mà các em được lĩnh hội và rèn luyện

+ Cho phép học sinh diễn đạt những ý tưởng, khám phá của mình

+ Mở rộng suy nghĩ và thực hành kĩ năng tư duy

13

+ Dạy học theo nhóm góp phần hình thành và phát triển các mối quan hệ qua lại giữa học sinh, đem lại bầu không khí đoàn kết, giúp đỡ, tin tưởng lẫn nhau trong học tập

+ Tổ chức học tập theo nhóm giúp các em học sinh nhút nhát, khả năng diễn đạt kém có điều kiện rèn luyện, tập dượt

+ Khi dạy học hợp tác theo nhóm, giáo viên tận dụng kinh nghiệm và sáng tạo của học sinh trong học tập

Vai trò, lợi ích, thế mạnh trong giáo dục

Sử dụng hình thức dạy học theo nhóm góp phần hình thành và phát triển năng lực hoạt động theo nhóm bao gồm:

Kĩ năng:

- Kĩ năng giao tiếp: là kĩ năng hoạt động hợp tác giữa các cá nhân trong nhóm làm việc

- Kĩ năng tìm kiếm thông tin: trình bày và tiếp nhận thông tin

- Kĩ năng làm việc trong môi trường hợp tác

- Khả năng phối hợp với người khác cùng hoàn thành công việc

- Biết kết hợp thành quả của người khác để hoàn thành công việc của mình Có ý thức, có khả năng tổ chức người khác cùng hợp tác làm việc Biết chỉ huy và điều chỉnh công việc

- Kĩ năng xây dựng niềm tin: đây là kĩ năng tránh sự mặc cảm, nhất là đối tượng HS khó khăn về học tập

- Kĩ năng giải quyết mâu thuẫn: đây là kĩ năng giúp học sinh tránh những

từ ngữ gây mất lòng nhau Vì thế, trong thảo luận cần tránh những từ ngữ như đúng sai, mà nên dùng các từ như: bạn hãy tìm cách giải quyết tốt hơn, làm như thế này sẽ hay hơn…

Thái độ:

- Ý thức hợp tác trong công việc

14

- Ý thức tự chịu trách nhiệm trong nhóm

- Ý thức tôn trọng thành quả lao động của người khác

- Ý thức cùng người khác hướng tới mục đích hoạt động chung

Nhược điểm

+ Trong hoạt động hợp tác theo nhóm chỉ có một số học sinh tham gia,

số còn lại ít tham gia hoặc tham gia không tích cực

+ Nhóm có thể lạc hướng hoặc bị một số cá nhân làm rối loạn

+ Các thành viên trong nhóm không lắng nghe ý kiến của nhau

+ Vai trò của các thành viên trong nhóm không thay đổi

+ Nếu trong nhóm biến tranh luận thành tranh cãi thì buổi thảo luận không thành công

+ Nếu nhóm trưởng không có khả năng điều khiển, tổ chức mặt khác lại độc đoán thì kết quả thảo luận không cao

1.7 Cơ sở triết học và cơ sở giáo dục học của hình thức dạy học theo

nhóm

Cơ sở triết học

Theo quan điểm của triết học duy vật biện chứng, mâu thuẫn là nguồn gốc của sự vận động và phát triển Đây chính là cơ sở của hình thức dạy học theo nhóm, tạo điều kiện cho học sinh cọ xát, chia sẻ và hợp tác Sự cạnh tranh, đấu tranh giữa những nhận thức trái ngược nhau sẽ tạo nên động lực thôi thúc sự tìm kiếm chân lý của mỗi cá nhân, cũng như của cả nhóm

Cơ sở giáo dục học của hình thức dạy học theo nhóm

- Giáo dục trong tập thể và bằng tập thể

Tập thể là một cộng đồng người được tập hợp trên cơ sở những mục đích chung có ý nghĩa xã hội và những hoạt động chung hướng vào việc thực hiện mục đích nào đó Nhờ vậy vừa mang lại lợi chung, vừa mang lại lợi ích riêng trong sự thống nhất với nhau

em theo yêu cầu chung của nhà trường và xã hội

Tập thể học sinh có một số chức năng sau:

+ Chức năng tổ chức: tập thể tập hợp, lôi cuốn học sinh tham gia vào các hoạt động đa dạng phong phú trong và ngoài trường

+ Chức năng giáo dục: tập thể học sinh vừa là môi trường, vừa là phương tiện giáo dục góp phần hình thành và phát triển toàn diện những phẩm chất, năng lực cho học sinh Việc lĩnh hội tri thức, phát triển trí tuệ, rèn luyện

kĩ năng cũng như giáo dục thế giới quan khoa học, đạo đức, niềm tin, động

cơ, tính cách, thói quen và hành vi ứng xử đúng đắn,… có thể được thực hiện trong hoạt động chung và giao tiếp trong tập thể

+ Chức năng kích thích, điều chỉnh: tập thể động viên tính tích cực, tự giác của học sinh, hình thành động cơ đạo đức trong các hoạt động, điều chỉnh hành vi ứng xử và các mối quan hệ qua lại giữa các thành viên

Khi thực hiện quá trình giáo dục nên lưu ý:

Lôi cuốn mọi học sinh vào hoạy động tập thể, giáo dục, tổ chức cho các

em tự giác tham gia vào các công việc của tập thể

Xây dựng các mối quan hệ và giao lưu đúng đắn, lành mạnh trong tập thể: quan hệ trách nhiệm – học tập; quan hệ nhân ái – bạn bè và các quan hệ riêng tư

Xây dựng tập thể lành mạnh Khuyến khích nhận thức, thái độ và hành

vi đúng đắn, đồng thời ngăn chặn, lên án những hành vi sai trái làm ảnh

ép nguyện vọng chính đáng của cá nhân

- Nguyên tắc phát triển trong dạy học

Cuộc sống con người là một chuỗi những hoạt động, giao lưu kế tiếp nhau, đan xen nhau Con người sống, tồn tại, phát triển trong hoạt động và học tập thông qua hoạt động Nhân cách của con người cũng được hình thành

và phát triển trong chính quá trình sống, học tập, lao động, giao lưu, vui chơi, giải trí của cá nhân trong cộng đồng xã hội

Chính trong quá trình hoạt động, con người tham gia vào các mối quan

hệ với thế giới tự nhiên, thế giới đồ vật do các thế hệ trước tạo ra mà con người chiếm lĩnh được các giá trị văn hóa của loài người gửi gắm vào trong các mối quan hệ, qua đó nhân cách của con người được hình thành và phát triển

Học sinh muốn có nhân cách phát triển toàn diện phải hoạt động trong tập thể, phải là chủ thể có ý thức đối với các hoạt động như: học tập, lao động, giao lưu, vui chơi giải trí, … cần tự giác, tích cực, chủ động rèn luyện và tu dưỡng ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường để trở thành những người có nhân cách – chủ nhân tương lai của đất nước

Trong công tác giáo dục cần chú ý tổ chức tốt các loại hình hoạt động phong phú, đa dạng phù hợp với lứa tuổi học sinh, đặc biệt chú ý tổ chức tốt hoạt động chủ đạo ở từng lứa tuổi cụ thể

17

Như vậy, để người học phát triển một cách tốt nhất, quá trình dạy học phải đảm bảo cả nguyên tắc giáo dục trong tập thể, bằng tập thể và nguyên tắc phát triển trong dạy học Việc tổ chức dạy học theo nhóm trong giáo dục không chỉ giúp người học phát triển nhân cách một cách toàn diện mà còn quán triệt vận dụng và đảm bảo cả hai nguyên tắc trên

1.8 Đặc điểm tâm lý lứa tuổi của học sinh lớp 3

- Đặc điểm ngôn ngữ:

Ngôn ngữ của học sinh tiểu học phát triển mạnh cả về ngữ âm , ngữ pháp và từ vựng Vốn từ của các em tăng lên một cách đáng kể do được học nhiều môn và tiếp xúc được mở rộng Khả năng hiểu nghĩa của từ cũng phát triển từ chỗ hiểu một cách cụ thể , cảm tính đến hiểu khái quát và trừu tượng nghĩa của từ Tuy nhiên, trẻ thường hiểu nghĩa của từ gắn với nội dung cụ thể của bài khóa

Ngôn ngữ viết của trẻ cũng được phát triển mạnh Tuy vậy, theo kết quả nghiên cứu ngôn ngữ viết của trẻ còn nghèo hơn nhiền so với ngôn ngữ nói Bởi vì, trẻ rất khó chuyển từ ngôn ngữ bên trong vào hình thức viết.Hơn nữa,

do hiểu từ ngữ chưa chính sác, nắm ngữ pháp chưa chắc, nên khi viết các em dùng từ còn sai, viết câu chưa đúng, không biêt chấm câu,…

Trên cơ sở của sự phát triển những mặt trên, kĩ năng đọc của trẻ được hoàn thiện

Trong phân môn Luyện từ và câu, học sinh được phát triển về ngôn ngữ,

mở rộng vốn từ,hiểu nghĩa từ, ngữ pháp câu,… Vì thế, nhiệm vụ của giáo viên là cần chú ý: chuẩn xác trong phát âm , tìm biện pháp làm giàu vốn từ cho trẻ, rèn luyện ngôn ngữ nói và viết cho các em,nhất là khả năng diễn đạt mạch lạc

- Đặc điểm tri giác:

và tổng hợp mà chỉ liệt kê những gì tìm thấy,…

Tri giác của các em phát triển dưới ảnh hưởng của hoạt động học tập Ngày càng có khả năng quan sát tinh tế (tìm ra các dấu hiệu đặc trưng cho sự vật hiện tượng, biết tìm ra các sắc thái của các chi tiết) ; có mục đích và phương hướng rõ ràng;…Vì vậy, người giáo viên cần phải quan tâm và bồi dưỡng năng lực quan sát cho học sinh tiểu học

- Đặc điểm trí nhớ:

Ở học sinh tiểu học, trí nhớ trực quan – hình tượng phát triển hơn trí nhớ từ ngữ-logic Tính không chủ định vẫn chiếm ưu thế cả trong ghi nhớ lẫn tái hiện, nhất là ở các lớp đầu tiểu học Các em có khả năng ghi nhớ tốt, đặc biệt là ghi nhớ máy móc Tình cảm có ảnh hưởng lớn đến độ bền vững và độ nhanh của sự ghi nhớ của học sinh tiểu học Trí nhớ của các em phát triển dưới ảnh hưởng của hoạt động học tập theo hướng ngày càng mang tính chủ định, tính trừu tượng, khái quát

Học sinh Tiểu học chưa biết sử dụng các biện pháp ghi nhớ, nhất là các biện pháp ghi nhớ ý nghĩa Vì vậy, người giáo viên cần phải quan tâm đến việc hình thành và phát triển trí nhớ ý nghĩa cho học sinh tiểu học

- Đặc điểm chú ý:

Chú ý không chủ định được phát triển mạnh và chiếm ưu thế ở học sinh Tiểu học Tất cả những gì mới mẻ, bất ngờ, rực rỡ, khác thường đều dễ dàng cuốn hút sự chú ý của trẻ mà không cần bất kì một sự nỗ lực nào của ý chí Sự

19

chú ý không chủ định của trẻ càng trở nên đặc biệt tập trung và bền vững khi tài liệu học tập có tính trực quan sinh động hoặc khơi gợi ở trẻ những rung cảm tích cực Vì vậy, để tổ chức tốt sự chú ý của trẻ, việc sử dụng đồ dùng, phương tiện dạy học một cách hợp lí, khoa học nhằm tạo hứng thú là điều kiện quan trọng

Khả năng phát triển chú ý chủ định và chú ý sau chủ định ở học sinh Tiểu học trong quá trình học tập là rất cao Điều này phụ thuộc rất nhiều vào việc tổ chức hoạt động học cho các em của người giáo viên, đặc biệt là việc hình thành và phát triển các động cơ học tập mang tính chất xã hội cao, mang tính ý thức trách nhiệm đối với kết quả học tập cũng như mang tính nhận thức

ở các em

- Đặc điểm tưởng tượng:

Trong các giờ học, học sinh không chỉ phải nhớ và suy nghĩ những gì giáo viên hướng dẫn, kể, giảng giải mà còn phải tự hình dung cho mình những sự việc, con người, sự vật, hiện tượng mà trẻ chưa được nhìn thấy bao giờ Tưởng tượng của học sinh tiểu học được hình thành và phát triển trong hoạt động học tập và các hoạt động khác của các em Khuynh hướng chủ yếu trong sự phát triển của tưởng tượng ở trẻ tiểu học là:

+ Tiến dần đến phản ánh một cách đúng đắn, đầy đủ, rõ ràng hiện thực khách quan trên cơ sở những tri thức tương ứng

+ Tiến dần đến phản ánh một cách khái quát, sáng tạo hiện thực khách quan trên cơ sở của ngôn từ và các hệ thống kí hiệu khác

- Đặc điểm tư duy:

Đặc điểm nổi bật nhất của tư duy học sinh Tiểu học là chuyển dần từ tính trực quan, cụ thể sang tính trừu tượng, khái quát: tính trực quan cụ thể giảm dần còn tính trừu tượng, khái quát tăng dần theo khối lượng Vì vậy, người

20

giáo viên cần phải quan tâm đến việc hình thành các yếu tố tư duy lí luận cho học sinh Tiểu học

- Đặc điểm tình cảm:

Ở học sinh tiểu học, tình cảm, xúc cảm vẫn mang những đặc điểm từng

có ở lứa tuổi trước, như mang tính cụ thể, trực tiếp; rất dễ xúc cảm; dễ bộc lộ tình cảm, khả năng kiềm chế tình cảm yếu; chưa bền vững và chưa sâu sắc Đời sống tình cảm của các em đã có nhiều biến đổi dưới ảnh hưởng của cuộc sống nhà trường và hoạt động học tập Sự biến đổi này diễn ra cả về nội dung lẫn mức độ biểu hiện Điều này được biểu hiện rõ nhất ở sự hình thành

và phát triển các tình cảm cấp cao của các em Nét chung trong đời sống tình cảm của học sinh tiểu học là yêu đời, sảng khoái, vui vẻ Tuy vậy, những đặc điểm cá nhân trong tình cảm được hình thành khá rõ ở lứa tuổi này

Đối với học sinh tiểu học,tình cảm còn có vị trí đặc biệt vì nó là khâu trọng yếu gắn liền nhận thức với hành động của trẻ Trong giáo dục tiểu học, nếu quá quan tâm đến sự phát triển trí tuệ mà xem nhẹ giáo dục tình cảm thì

sẽ làm cho nhân cách của học sinh phát triển phiến diện Vì vậy, nắm được các đặc điểm tình cảm và biết được phương pháp giáo dục tình cảm cho các

em là nhiệm vụ quan trọng của người giáo viên

- Đặc điểm ý chí:

Ở học sinh tiểu học, tình cảm giữ vai trò rất quan trọng trong các hành động ý chí của các em, đến nỗi trong nhiều trường hợp, nó trở thành động cơ của hành vi, của hoạt động Vì thế, ở lứa tuổi này, sự phát triển của ý chí và tình cảm diễn ra trong sự tác động lẫn nhau không ngừng

Học sinh tiểu học chưa có khả năng tự đặt ra mục đích cho hành động của mình và chưa biết lập kế hoạch của hành động Nên trẻ không thể tập trung và kiên trì theo đuổi mục đích Vì vậy, các em dễ gặp thất bại và dễ mất lòng tin vào sức lực, khả năng của mình

21

Tính độc lập, kiềm chế và tự chủ của học sinh Tiểu học còn thấp nên chưa thể độc lập hoàn toàn trong hành động mà còn trông chờ nhiều vào sự giúp đỡ của người khác Tính bột phát ngẫu nhiên vẫn còn trong hành động ý chí nên học sinh Tiểu học dễ bắt trước hành động của người khác

- Đặc điểm tính cách:

Những nét tính cách của học sinh tiểu học mới được hình thành , chưa ổn định, có thể thay đổi dưới tác động giáo dục của gia đình, nhà trường và xã hội

Ở lứa tuổi học sinh tiểu học, điều dễ nhận thấy trong tính cách của các

em là tính xung động( hành động ngay lập tức dưới tác động của kích thích bên trong và bên ngoài mà không kịp suy nghĩ cân nhắc; tính cả tin (tin tưởng tuyệt đối vào người lớn, vào sách vở và bản thân mình.); tính hồn nhiên( với các em không có gì là phức tạp, khó khăn Các em tin rằng mình sẽ làm được những gì mình mong muốn.)… Bên cạnh đó, còn có những tính cách tốt như

là lòng vị tha, tính ham hiểu biết, tính chân thật,cần cù, khả năng sáng tạo…

2 Cơ sở thực tiễn

2.1 Vị trí, nhiệm vụ của phân môn Luyện từ và Câu lớp 3

Từ và câu có vai trò đặc biệt quan trọng trong hệ thống ngôn ngữ Từ là đơn vị trung tâm của hệ thống ngôn ngữ Câu là đơn vị nhỏ nhất có thể thực hiện chức năng giao tiếp Vai trò của từ và câu trong hệ thống ngôn ngữ quyết định tầm quan trọng của việc dạy Luyện từ và câu ở tiểu học

Việc dạy Luyện từ và câu nhằm mở rộng , hệ thống hóa và làm phong phú vốn từ của học sinh, cung cấp cho học sinh những hiểu biết sơ giản về từ

và câu, rèn cho học sinh những kỹ năng dùng từ, dùng câu và sử dụng các kiểu câu để thể hiện tư tưởng, tình cảm của mình, đồng thời giúp cho học sinh

có khả năng hiểu các câu nói của người khác Luyện từ và câu có vai trò

22

hướng dẫn học sinh trong việc nghe, nói, đọc viết, phát triển ngôn ngữ và trí tuệ của các em

Nhiệm vụ của phân môn Luyện từ và câu

- Làm giàu vốn từ cho học sinh và phát triển năng lực dùng từ đặt câu của học sinh

- Dạy nghĩa từ Làm cho học sinh nắm nghĩa từ ngữ; thêm vào vốn từ của học sinh những từ ngữ mới, những nghĩa mới của từ đã biết Dạy từ ngữ phải hình thành ở học sinh những khả năng phát hiện ra tữ ngữ mới chưa biết trong văn bản cần tiếp nhận; nắm được một số thao tác giải nghĩa từ; phát hiện ra một số nghĩa mới của từ đã biết; làm rõ sắc thái nghĩa khác nhau của

từ trong ngữ cảnh khác nhau

- Hệ thống hóa vốn từ Dạy học sinh sắp xếp các từ một cách hệ thống trong trí nhớ mình để tích lũy từ được nhanh chóng; tạo ra tính thường trực của từ; tạo điều kiện cho các từ đi vào hoạt động lời nói được thuận lợi

- Tích cực hóa vốn từ: Dạy cho học sinh sử dụng từ, phát triển kĩ năng sử dụng từ trong lời nói, lời viết của học sinh; đưa từ vào trong vốn từ tích cực được học sinh sủ dụng thường xuyên, tức là dạy học sinh biết dùng từ ngữ trong hoạt động nói năng của mình

- Cung cấp cho học sinh một số kiến thức về từ và câu: Dạy cho học sinh biết cách đặt câu, sử dụng các kiểu câu đúng mẫu, phù hợp hoàn cảnh, mục đích giao tiếp

2.2 Nội dung chương trình và cấu trúc nội dung bài học phân môn Luyện

từ và Câu lớp 3

Nội dung phân môn Luyện từ và câu ở lớp 3 được phân bố đều theo chủ điểm của các tuần: măng non, mái ấm, tới trường, cộng đồng, quê hương, Bắc-Trung-Nam, anh em một nhà, thành thị và nông thôn, bảo vệ tổ quốc, sáng tạo, nghệ thuật, lễ hội, thể thao, ngôi nhà chung, bầu trời và mặt đất Mỗi

Phân môn Luyện từ và câu ở lớp 3 chỉ trình bày các kiến thức học sinh cần làm quen và nhận biết chúng thông qua các bài tập thực hành Đó là các nội dung như từ và cấu tạo từ, từ loại, các kiểu câu, biện pháp tu từ, cấu tạo câu, dấu câu

em thấy được vẻ đẹp của quê hương, đất nước, con người, dạy các em biết yêu và ghét Nội dung chương trình từ ngữ ở Tiểu học phải phù hợp với yêu cầu phát triển ngôn ngữ của học sinh, đồng thời phải đảm bảo nguyên tắc giáo dục trong dạy học

24

Ở lớp 3, học sinh học thêm khoảng 400-450 từ ngữ( kể cả một số thành ngữ, tục ngữ quen thuộc và nghĩa của một số yêu tố gốc Hán thông dụng và một số từ địa phương) theo các chủ điểm.Ngoài ra, vốn từ còn được mở rộng trong các bài :

- Từ loại: Ôn tập về từ chỉ sự vật, ôn tập về từ chỉ hoạt động, trạng thái,

ôn tập về từ chỉ đặc điểm

- Biện pháp tu từ: so sánh, nhân hóa

Kĩ năng về từ

- Tìm từ theo các chủ điểm trong sách giáo khoa

- Nhận biết nghĩa của một số thành ngữ, tục ngữ gắn với các chủ điểm

- Nhận biết một số biện pháp tu từ phổ biến

- Nhận biết sâu hơn ý nghĩa chung của từng lớp từ đã học ở lớp 2: lớp từ chỉ người, vật và sự vật nói chung, lớp từ chỉ hoạt động trạng thái, lớp từ chỉ đặc điểm, tính chất

- Làm quen với cách giải nghĩa thông thường: giải nghĩa bằng cách định nghĩa, bằng cách mô tả trực tiếp, bằng cách tìm từ đồng nghĩa hoặc trái nghĩa

2.2.2 Kiến thức và kĩ năng về câu ở lớp 3

Kiến thức về câu

- Các kiểu câu: Ôn tập về câu “Ai là gì?”, ôn tập về câu “Ai làm gì?”,

ôn tập về câu “Ai thế nào?”

- Cấu tạo câu: Ôn tập cách đặt và trả lời câu hỏi “Khi nào?”, ôn tập cách đặt và trả lời câu hỏi “Ở đâu?”, ôn tập cách đặt và trả lời câu hỏi “Vì sao?”, Đặt và trả lời câu hỏi “Bằng gì?”

- Dấu câu: dấu chấm, dấu phẩy,dấu chấm hỏi, dấu chấm than, dấu hai chấm

Kĩ năng về câu

25

- Nhận biết câu trong lời nói và trong văn bản dựa trên tính tương đối trọn vẹn về ý nghĩa của câu, dựa trên dấu hiệu mở đầu và kết thúc câu trong văn bản ( viết hoa chữ cái đầu câu,dấu chấm, dấu chấm hỏi, dấu chấm than ở chỗ kết thúc câu)

- Nhận biết các bộ phận chính trong những kiểu câu phổ biến có mô hình Ai(cái gì) – làm gì?, Ai (cái gì) – là gì?, Ai (cái gì) – thế nào? Qua việc đặt câu hỏi cho từng bộ phận chính của câu

- Nhận biết các bộ phận phụ của câu trả lời cho các câu hỏi Khi nào?, Ở đâu?, Như thế nào?, Vì sao?, Để làm gì?, Bằng gì? Trong những kiểu câu phổ biến trên

- Nhận biết các dấu kết thúc câu kể, câu hỏi, câu cầu khiến, câu cảm Nhận biết cách dùng dấu phẩy, dấu hai chấm ở giữa câu

2.3 Thực trạng hoạt động dạy học theo nhóm trong giờ dạy Luyện từ và câu lớp 3

Để tìm hiểu về việc sử dụng hình thức dạy học theo nhóm trong nhà trường Tiểu học nói chung và trong dạy học phân môn Luyện từ và câu nói riêng,chúng tôi đã tiến hành quan sát và trò chuyện về việc dạy của giáo viên

và việc học của học sinh ở trường Tiểu học mà tôi đã trực tiếp được thực tập

sư phạm

Chúng tôi thấy hầu hết các giáo viên ở các trường tiểu học đều cho rằng, việc sử dụng hình thức tổ chức học tập theo nhóm trong các môn học đã làm cho quá trình dạy và học hiệu quả hơn, học sinh có điều kiện tiếp thu bài học tốt hơn Về việc sử dụng hình thức dạy học nhóm trong phân môn Luyện từ

và câu thường được tiến hành như sau:

Bước 1: Giáo viên nêu chủ đề thảo luận

Bước 2: Giáo viên chia nhóm, phân công vị trí

Bước 3: Giáo viên giao nhiệm vụ cho từng nhóm

là thứ yếu, không chứa kiến thức nên không cần thiết phải sử dụng hình thức này Và cụ thể, việc sử dụng hình thức dạy học này trong từng bước của phần dạy bài mới, giáo viên cũng làm chưa tốt

- Thực trạng về cách chia nhóm:

Thực tế cho thấy, đa số giáo viên đã sử dụng cách chia nhóm theo bàn

và theo tổ Còn cách chia ngẫu nhiên như: gọi số, gọi tên đồ, con vật, loài hoa,… thì rất ít được giáo viên sử dụng, nó chỉ được sử dụng ở những tiết dạy

“đặc biệt” đó là những tiết có giáo viên dự giờ, đánh giá hoặc là những tiết mà giáo viên chuẩn bị đi thi giáo viên giỏi các cấp Cách chia nhóm theo tổ chỉ được sủ dụng trong hoàn cảnh nội dung thảo luận khó Sở dĩ, giáo viên thường sử dụng hình thức chia nhóm theo bàn là do: cách chia này thuận tiện phù hợp với điều kiện lớp học, học sinh không phải di chuyển chỗ ngồi, không tốn nhiều thời gian để hình thành một nhóm và học sinh không mất trật

tự

- Thực trạng về số lượng học sinh trong một nhóm:

Số lượng học sinh trong nhóm là một yếu tố rất quan trọng ảnh hưởng đến kết quả hoạt động theo nhóm cua học sinh Với mỗi nội dung và nhiệm vụ thảo luận cụ thể cần có số lượng học sinh thảo luận khác nhau

Ở các trường tiểu học, số lượng học sinh trong một nhóm thường là 2 học sinh, 4 học sinh và 6 học sinh Còn nhóm có số lượng học sinh lớn hơn

27

thì chỉ thỉnh thoảng giáo viên mới sử dụng hoặc không sử dụng vì ở những nhóm nhiều học sinh nếu học sinh không tích cực tham gia thảo luận thì kết quả thảo luận chỉ là của một vài học sinh tích cực hoạt động thôi Điều đó làm ảnh hưởng xấu đến hiệu quả sử dụng hình thức dạy học nhóm

- Thực trạng cách giáo viên giao nhiệm vụ cho các nhóm:

Thực tế cho thấy, mọi giáo viên đều giao nhiệm vụ cho các nhóm thảo luận giống nhau tức là các nhóm cùng thảo luận một nhiệm vụ mà ít khi để cho mỗi nhóm thảo luận một nhiệm vụ riêng biệt, chỉ để cho mỗi nhóm thảo luận một nhiệm vụ riêng khi nội dung đó có nhiều vấn đề cần được giải quyết

- Thực trạng giáo viên tổ chức cho các nhóm thực hiện thảo luận:

Qua quan sát chúng tôi thấy, giáo viên đã có sự theo dõi, quan sát hay đi đến từng nhóm để giúp đỡ khi học sinh gắp khó khăn Nhưng vẫn có những tiết học mà giáo viên không làm gì để cho các nhóm tự làm việc, tự thảo luận không quan tâm đến hoạt động của học sinh

- Thực trạng về việc cho các nhóm báo cáo kết quả:

Có hai cách để tổ chức cho học sinh báo cáo kết quả thảo luận nhóm đó

là báo cáo bằng lời và báo cáo bằng biểu tượng Thực tế cho thấy, giáo viên cho học sinh báo cáo bằng lời là chủ yếu, rất ít khi dùng phiếu giao việc vì không có điều kiện về thời gian Ngoài ra, giáo viên cho rằng, học sinh báo cáo kết quả bằng lời vừa phát triển ngôn ngữ nói cho học sinh, vừa rèn luyện cho học sinh khả năng nói trước tập thể

- Thực trạng về cách thức giáo viên nhận xét và đưa ra kết luận:

Mỗi nội dung, nhiệm vụ đưa ra đều phải được tổng kết, kết luận nhằm giúp học sinh ghi nhớ được nội dung bài học.Thực tế, giáo viên đều nhận xét đánh giá phần trả lời của học sinh, sau đó đưa ra kết luận của bài học Bên cạnh đó cũng có một số tiết dạy, sau khi học sinh thảo luận xong giáo viên đã đưa ra kết luận ngay chứ không dành thời gian nhận xét yêu cầu trả lời của

Ở các trường Tiểu học hiện nay hình thức dạy học theo nhóm đã được

sử dụng rộng rãi ở hầu hết các môn học Nhận thức của giáo viên về tác dụng của hình thức tổ chức dạy học nhóm cũng nâng lên, đại đa số đều thấy được vai trò, vị trí của phương pháp dạy học nhóm Giáo viên đã vận dụng, kết hợp được hình thức dạy học theo nhóm với các hình thức và phương pháp khác Tuy nhiên, mức độ sử dụng hình thức này mới chỉ ở khâu hình thành tri thức

là chủ yêu, còn trong các khâu ôn tập, củng cố thường không được sử dụng Hình thức tổ chức dạy học nhóm còn đơn điệu, thường không được thay đổi trong một tiết học,… Như vậy, có thể thấy thực tiễn sử dụng hình thức dạy học nhóm trong nhà trường Tiểu học nói chung và trong phân môn Luyện từ

và câu nói riêng hiện nay chưa thực sự đạt hiệu quả, chưa phát huy được hết

ưu điểm của hình thức dạy học này

ở phần lí thuyết phần hình thành khái niệm và phần ghi nhớ giữ lại phần luyện tập Kiến thức ở kiểu bài thực hành sẽ đƣợc giáo viên củng cố và lồng vào trong tiết học Sau đây,chúng tôi sẽ tìm hiểu kĩ hơn về loại bài thực hành ở lớp 3

A- Kiểm tra bài cũ

Gọi 1-2 học sinh lên bảng trả lời hoặc làm bài tập theo yêu cầu của giáo viên

(1) Mời một học sinh đọc to yêu cầu của bài tập

(2) Giáo viên phân tích yêu cầu của bài hoặc cho học sinh chỉ ra yêu cầu của bài tập (tìm từ, đặt câu,…)

30

(3) Giáo viên tổ chức cho học sinh thực hiện làm mẫu một phần bài tập

để cả lớp quan sát

(4) Cả lớp làm bài tập, báo cáo kết quả

(5) Giáo viên cho học sinh nhận xét bài làm của các bạn, giáo viên chốt đáp án

ta có thể vận dụng hình thức tổ chức dạy học theo nhóm như sau:

A- Kiểm tra bài cũ

- Mục đích: hệ thống lại kiến thức bài cũ cho học sinh Xét về mặt thời gian đây là hoạt động đầu tiên, khởi động một tiết học cho học sinh nên đây cũng là bước mà giáo viên cần tổ chức sao cho tốt Mỗi một kiến thức bài học đều nằm trong hệ thống kiến thức của từng tuần, từng học kì, từng môn học, theo từng chủ đề Nên kiểm tra bài cũ là cần thiết để học sinh biết mình đã học kiến thức gì, trong chủ điểm, hệ thống kiến thức nào; kiểm tra bài cũ còn kiểm tra được tinh thần học tập của học sinh

- Trước kia, kiểm tra bài cũ là một khâu bắt buộc vào đầu tiết học và phải có điểm nên được thực hiện một cách máy móc, mang tính hình thức (giáo viên gọi cá nhân một học sinh lên hỏi, học sinh đó trả lời và sau đó giáo viên cho điểm) Nhưng hiện nay, giáo viên có thể kiểm tra bài cũ bằng cách

31

thực hiện lồng vào trong tiết học Theo định hướng đổi mới giáo dục là dạy học hiệu quả, lấy học sinh làm trung tâm, học sinh phải được làm việc, chủ động tích cực, sáng tạo, mà học sinh tất cả lớp đều được kiểm tra việc học bài

cũ ở nhà Vì vậy, ngay trong khâu kiểm tra bài cũ, ta có thể sử dụng hình thức

tổ chức dạy học tiến bộ và tích hợp là hình thức tổ chức dạy học theo nhóm

- Tiến hành theo quy trình thực hiện hình thức tố chức dạy học theo nhóm gồm các bước sau:

+ Chuẩn bị phương tiện cho những bài tập đó

+ Dự kiến tỏ chức nhóm: tùy thuộc vào nội dung bài( mức độ khó, dễ) để lập số lượng thành viên trong nhóm

+ Dự kiến thời gian, viết phiếu thảo luận (nếu có)

VÍ DỤ: Bài “Mở rộng vốn từ trường học Dấu phẩy” (Tiếng việt 3 – tập 1)

Khâu kiểm tra bài cũ của bài học này có thể có nội dung như sau:

- Nội dung thảo luận nhóm: Tìm những hình ảnh so sánh trong câu

- Dự kiến đáp án:

Tìm hình ảnh so sánh trong các câu sau:

a, Tiếng suối ngân nga như tiếng hát

b, Mặt trăng tròn vành vạch như cái mâm khổng lồ

c, Trường học là ngôi nhà thứ hai của em

d, Mặt nước hồ trong tựa như mặt gương soi

- Các nhóm độc lập thảo luận, nhóm trưởng nêu vấn đề, các thành viên trong nhóm đưa ra ý kiến, thư kí ghi lại nội dung thảo luận của nhóm

Kết quả:

Như vậy, phần kiểm tra bài cũ có thể sử dụng hình thức dạy học theo nhóm, dựa vào từng nội dung phần kiến thức cần kiểm tra và thời gian cho phép ta sử dụng các nội dung thảo luận kết hợp hình thức làm việc cá nhân sao cho đảm bảo thời gian cho phép, vừa kiểm tra được đầy đủ kiến thức yêu cầu Học sinh đã được khởi động đầy hào hứng bằng hoạt động thảo luận nhóm, với nội dung thảo luận không quá khó Học sinh cả lớp sẽ được kiểm tra bài cũ 100% bằng cách thảo luận nhóm (lưu ý trong khi thảo luận nhóm

33

nên có bước trao đổi bài để học sinh tự kiểm tra cho nhau và nội dung kiến thức bài cũ sẽ được khắc sâu hơn)

B- Dạy bài mới

- Mục đích: đây là phần quan trọng, trọng tâm nhất của bài, cung cấp kiến thức chính cho học sinh về từ và câu Bài dạy có đạt được mục tiêu bài học hay không là phụ thuộc vào việc tổ chức giảng dạy của giáo viên ở khâu này

Bài thực hành Luyện từ và câu ở lớp 3 là những bài luyện từ và câu được cấu thành từ một tổ hợp bài tập mà tên bài chỉ có ở phần mục lục, những bài

có tên gọi là mở rộng vốn từ, luyện tập hay những bài chỉ đặt tên theo tiết ở tuần ôn tập Như vậy, ở lớp 3, việc giảng dạy phân môn này chủ yếu là việc giáo viên tổ chức cho học sinh làm bài tập.Ta có thể coi mỗi bài tập trong một tiết Luyện từ và câu là một nội dung thảo luận Vì thế, giáo viên có thể sử dụng hình thức dạy học theo nhóm một cách tối đa ở phần này như sau:

- Tiến hành

(1) Giới thiệu bài

Đây là một phần phụ nhưng cần phải có, nó là sự kết nối, thành phần trung gian giữa bài cũ và bài mới nên nếu làm không tốt phần này học sinh sẽ khó khăn khi bước vào bài mới

Giới thiệu bài trong phân môn Luyện từ và câu thường diễn ra ngắn gọn trong 1-2 phút, giáo viên có thể nêu yêu cầu của tiết học hoặc dẫn một câu giới thiệu để làm nổi bật mối quan hệ giữa nội dung tiết học bài mới với những tiết học trước

Ngày nay, giảng dạy theo định hướng dạy học tích cực, hiệu quả, hướng đến mục tiêu, giáo viên có thể thực hiện bằng nhiều cách khác nhau miễn sao đạt được mục tiêu đề ra đối với cả bài và phần giới thiệu bài

34

Hình thức tổ chức dạy học theo nhóm được vận dụng trong phần giới thiệu bài như sau:

+ Giáo viên có thể dùng câu hỏi để dẫn vào bài

+ Giáo viên có thể nêu tên bài nhưng sau đó cho học sinh nhắc lại nối tiếp nhau theo hàng ngang hoặc hàng dọc để giáo viên có thời gian ghi bảng

và đồng thời học sinh khắc sâu được tên loại kiến thức mình sẽ học

VÍ DỤ: Bài “ Mở rộng vốn từ trường học Dấu phẩy” (Tiếng Việt –tập 1) Giáo viên giới thiệu bài như sau: “Tiết học hôm nay các em sẽ được mở rộng vốn từ về trường học qua một trò chơi rất thú vị; đó là bài tập giải ô chữ

mà các em đã làm quen ở lớp 2 Và sau đó các em sẽ làm bài tập ôn luyện về dấu phẩy Bài học mang tên “Mở rộng vốn từ trường học dấu phẩy” Cô mời các em cùng nhắc lại tên bài cho cô ( Học sinh dưới lớp lần lượt đọc lại tên bài học)

Kết quả:

Học sinh nắm được hôm nay sẽ học bài gì,kiến thức gì một cách cụ thể

và nó có liên quan gì đến những kiến thức cũ; nó nằm trong hệ thống kiến thức nào và kiến thức ấy có tác dụng gì, nên học sinh sẽ hứng thú, tò mò tìm hiểu khám quá kiến thức mới

(2) Dạy bài mới

Phân môn Luyện từ và câu ở lớp 3 chỉ có kiểu bài Thực hành, giáo viên giúp học sinh lĩnh hội kiến thức bài học thông qua việc giải các bài tập

Giáo viên tổ chức hướng dẫn học sinh lần lượt giải các bài tập thực hành theo nội dung, yêu cầu của bài:

+ Giáo viên mời học sinh đọc to yêu cầu của bài tập

+ Giáo viên chia nhóm học sinh, giao nhiệm vụ cho từng nhóm

+ Giáo viên tổ chức cho học sinh hoạt động nhóm

+ Yêu cầu học sinh báo cáo kết quả, nhận xét bổ sung nếu có