Dạy học địa lí lớp 4 theo hướng tích hợp

Ở tiểu học cùng với các môn học khác như môn Toán, Tiếng Việt, Đạo đức, Hát nhạc, Mỹ thuật, Tự nhiên và Xã hội thì môn Địa Lí là môn học có tính tích hợp cao, môn học cung cấp cho học si

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC

Chuyên nghành: Giáo dục Tiểu học

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS Phạm Quang Tiệp

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trường Đại học Sư Phạm Hà Nội 2, Ban chủ nhiệm khoa cùng toàn thể các thầy cô giáo trong khoa Giáo dục Tiểu học đã tận tình giúp đỡ tôi trong suốt thời gian học tập, rèn luyện và nghiên cứu tại trường Đặc biệt tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS Phạm Quang Tiệp - Giảng viên khoa Giáo dục Tiểu học đã nhiệt tình hướng dẫn, động viên giúp tôi từng bước hoàn thành khóa luận tốt nghiệp này

Tôi xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội, tháng 5 năm 2017

Sinh viên

Trần Thị Phương

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Những kết

quả và số liệu trong khóa luận chưa được ai công bố dưới bất kì hình thức

nào Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về lời cam đoan này

Hà Nội, tháng 5 năm 2017

Sinh viên

Trần Thị Phương

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 3

5 Giả thuyết khoa học 3

6 Phạm vi nghiên cứu 3

7 Các phương pháp nghiên cứu đề tài 3

NỘI DUNG 5

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 4 THEO HƯỚNG TÍCH HỢP 5

1.1 Cơ sở lý luận 5

1.1.1 Một số vấn đề về dạy học tích hợp 5

1.1.2 Một số vấn đề chung về phần Địa Lí trong môn Lịch Sử - Địa Lí lớp 4 9

1.1.3 Đặc điểm học tập của học sinh lớp 4 14

1.1.4 Điều kiện để dạy học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp 17

1.2 Cơ sở thực tiễn 20

1.2.1 Mục đích khảo sát thực trạng 20

1.2.2 Nội dung khảo sát thực trạng 20

1.2.3 Kết quả khảo sát thực trạng 21

Tiểu kết chương 1 24

Chương 2 BIỆN PHÁP DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 4 THEO HƯỚNG TÍCH HỢP 25

2.1 Các nguyên tắc xây dựng nội dung dạy học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp 25

2.1.1 Phù hợp chương trình và chuẩn kiến thức, kĩ năng của các môn học

tích hợp Error! Bookmark not defined 2.1.2 Đảm bảo mối liên hệ giữa các bài học tích hợp Error! Bookmark not defined

2.1.3 Lựa chọn bài học trong một môn học nhất định để làm "xương

sống" của bài học tích hợp Error! Bookmark not defined

2.2 Biện pháp dạy học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp 26

2.2.1 Xây dựng quy trình thiết kế bài học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp 26

2.2.1.1 Vận dụng quy trình thiết kế một số bài học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp 67

2.2.2 Một số phương pháp và kĩ thuật thường sử dụng trong dạy học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp 35

Tiểu kết chương 2 78

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 79

DANH MỤC CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO 81 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Nước ta đang trong thời kì công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước nền kinh

tế, văn hóa xã hội đang có nhiều chuyển biến vô cùng mạnh mẽ Một trong những yêu cầu đặt ra với sự phát triển kinh tế xã hội, đó là phải có những con người mới có kiến thức sâu rộng và chuyên môn sâu, có năng lực bản lĩnh, đáp ứng được mọi yêu cầu của nền kinh tế - xã hội hiện đại Từ đó đòi hỏi phải có sự đổi mới về mọi mặt, trong đó đổi mới nền giáo dục được coi là có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc đáp ứng nhu cầu của xã hội Để hoàn thành được sức mạnh to lớn này giáo dục phải có sự đổi mới toàn diện đó là đổi mới theo hướng giáo dục tích hợp Phát huy vai trò tích cực của học sinh để học sinh có những năng lực đáp ứng được những đòi hỏi của cuộc sống

Thực tế giáo dục ngày nay, tích hợp đang là một trong số các giải pháp hiệu quả để hình thành năng lực cho người học được phổ biến và ưa chuộng ở nhiều quốc gia có nền giáo dục hàng đầu như Anh, Pháp, Mĩ, Đức, Nga, Nhật Bản… Dạy học tích hợp đã giải quyết được sự chồng chéo, trùng lặp về nội dung các môn học tránh được lối dạy học nặng nề tri thức mà kém thực tiễn, ít thực hành Dạy học tích hợp mang lại cho người học những trải nghiệm vô cùng thú vị Cùng một thời gian học tập song người học có cơ hội tiếp cận với kiến thức từ nhiều lĩnh vực khoa học khác nhau, kiến thức khoa học được gắn liền với các kiến thức thực tiễn, gắn với kinh nghiệm sống của họ Nội dung học tập của họ Nội dung học tập trở nên nhẹ nhàng, hấp dẫn, vừa gần gũi lại không kém phần mới lạ Dạy học tích hợp cũng tạo cơ hội cho người học không chỉ tiếp nhận tri thức mới mà còn trở thành trung tâm của quá trình dạy học, luôn được thể hiện mình, bên cạnh đó không ngừng phát triển năng lực làm việc nhóm, hợp tác với nhóm Chính quá trình làm việc nhóm này đã mang tới cho họ những cách thức giải quyết vấn đề đầy sáng tạo, kích thích mỗi thành viên tích cực hoạt động để giải quyết vấn đề

Tiểu học là bậc học nền tảng trong hệ thống giáo dục quốc dân có nhiệm

vụ trang bị kiến thức cơ bản ban đầu của người lao động tương lai, đó là những con người được được phát triển toàn diện, có tri thức, có tay nghề năng lực thực hành tự chủ sáng tạo Vì vậy, với từng môn học, phần học, giáo viên cần nghiên cứu, tìm hiểu những biện pháp dạy học cụ thể nhằm đạt được hiệu quả dạy học cao nhất Ở tiểu học cùng với các môn học khác như môn Toán, Tiếng Việt, Đạo đức, Hát nhạc, Mỹ thuật, Tự nhiên và Xã hội thì môn Địa Lí

là môn học có tính tích hợp cao, môn học cung cấp cho học sinh những kiến thức về về sự vật, hiện tượng và các mối quan hệ Địa Lí ở các vùng miền chính trên đất nước Việt Nam; cung cấp cho học sinh những hiểu biết về thiên nhiên và hoạt động sản xuất của con người ở các vùng miền khác nhau; hình thành kỹ năng phân tích bản đồ, lược đồ, biết khai thác triệt để kênh hình kênh chữ trong sách giáo khoa nhằm khám phá ra kiến thức cho mình để từ

đó vận dụng vào cuộc sống thực tế Phân môn Địa Lí là “chìa khóa” mở cửa cho các ngành khoa học, là cơ sở để học tập các môn học khác và là môn học không thể thiếu trong nhà trường Nó góp phần vào sự phồn vinh của đất nước.Với môn học này giáo viên cần phải hình thành cho học sinh cách chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện kĩ năng học tập của học sinh, học sinh phải được học tập bộc lộ những năng lực thông qua học tập

Nhận thấy tiềm năng của việc dạy học theo hướng tích hợp vừa đáp ứng tốt các mục tiêu phát triển năng lực của học sinh, vừa giúp hiện thực mục tiêu giáo dục dân chủ, nhân văn, học sinh nghiên cứu các vấn đề học tập trên nhiều lĩnh vực, thành một chỉnh thể,… do vậy em đã lựa chọn đề tài: “Dạy học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp” để tìm hiểu và nghiên cứu trong khóa luận tốt nghiệp của mình

2 Mục đích nghiên cứu

Đề xuất quy trình thiết kế bài học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp và các phương pháp, kĩ thuật dạy học tương ứng với các bài học tích hợp đó, nhằm góp phần hình thành và phát triển các năng lực cần thiết cho học sinh

trong quá trình dạy học

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của việc dạy học Địa Lí lớp

4 theo hướng tích hợp

- Đề xuất biện pháp dạy học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp

4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đề tài nghiên cứu biện pháp dạy học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp

4.2 Khách thể nghiên cứu

Qúa trình dạy học Địa Lí lớp 4 ở Tiểu học

5 Giả thuyết khoa học

Nếu dạy học Địa Lí lớp 4 được thực hiện theo hướng tích hợp thì sẽ nâng cao chất lượng dạy học Địa Lí ở lớp 4 theo hướng tiếp cận năng lực

6 Phạm vi nghiên cứu

Do thời gian có hạn nên việc nghiên cứu chỉ dừng lại ở việc đề xuất biện pháp dạy học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp

7 Các phương pháp nghiên cứu đề tài

a Phương pháp nghiên cứu tài liệu

Căn cứ vào mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài bản thân em đã thu thập tài liệu từ các nguồn tài liệu khác nhau như: đọc sách báo, tạp chí chuyên ngành, các báo cáo khoa học, các đề tài nghiên cứu khoa học, thông tin tài liệu trên mạng internet, tài liệu giáo dục và các tài liệu liên quan như sách giáo khoa, sách hỏi đáp, sách hướng dẫn học, sách giáo viên

b Phương pháp điều tra

Để nâng cao hiệu quả nghiên cứu và tính chính xác của đề tài, em có sử dụng phương pháp điều tra để thu thập kết quả từ đó phân tích, so sánh với nội dung em đang tìm hiểu

c Phương pháp quan sát

Đây là phương pháp góp phần quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả

và tính chính xác của đề tài

NỘI DUNG Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA DẠY HỌC

ĐỊA LÍ LỚP 4 THEO HƯỚNG TÍCH HỢP 1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Một số vấn đề về dạy học tích hợp

1.1.1.1 Khái niệm tích hợp

Tích hợp theo Tiếng Việt [1] “Tích hợp là sự kết hợp những hoạt động, chương trình hoặc những thành phần khác nhau thành một khối chức năng Tích hợp có nghĩa là sự thống nhất, hòa hợp, kết hợp”

Theo từ điển Giáo dục: “Dạy học tích hợp là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập, của cùng một lĩnh vực hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học”

Dạy học tích hợp được hiểu là những hoạt động của của học sinh, dưới

sự tổ chức và hướng dẫn của giáo viên, huy động đồng thời kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập, thông qua đó hình thành những kiến thức, kĩ năng mới, từ đó phát triển những năng lực cần thiết

1.1.1.2 Phân loại

Ở Tiểu học gồm có các hình thức dạy học tích hợp sau:

* Tích hợp trong nội bộ môn học

- Tích hợp theo chiều ngang là tích hợp các mảng kiến thức, kĩ năng trong môn học theo nguyên tắc đồng quy; tích hợp các kiến thức, kĩ năng thuộc mạch/phân môn này với kiến thức, kĩ năng thuộc mạch/phân môn khác

- Tích hợp theo chiều dọc là tích hợp một đơn vị kiến thức, kĩ năng mới với những kiến thức, kĩ năng trước đó theo nguyên tắc đồng tâm (hay còn gọi

là đồng trục hay vòng trong xoáy trôn ốc) Cụ thể là: kiến thức, kĩ năng của lớp trên, bậc học trên bao hàm kiến thức, kĩ năng của lớp dưới, bậc học dưới

* Tích hợp đa môn

Tích hợp đa môn tập trung trước hết vào các môn học

Trong tích hợp đa môn, một đề tài có thể nghiên cứu theo nhiều môn học khác nhau, các môn liên quan với nhau có chung một định hướng về nội dung

và phương pháp dạy học nhưng mỗi môn có một chương trình riêng Tích hợp

đa môn được thực hiện theo cách tổ chức các “chuẩn” nhiều môn học xoay quanh một chủ đề/đề tài/dự án, tạo điều kiện cho người học vận dụng tổng hợp các kiến thức của các môn học có liên quan

* Tích hợp liên môn

Tích hợp liên môn là phương án, trong đó nhiều môn học liên quan được kết lại thành một môn học mới với hệ thống những chủ đề nhất định xuyên suốt qua nhiều cấp lớp

* Tích hợp xuyên môn

Trong cách tiếp cận tích hợp xuyên môn, giáo viên tổ chức chương trình học tập xoay quanh các vấn đề và quan tâm tới người học Với tích hợp xuyên môn, học sinh có thể học và hình thành kiến thức, kĩ năng ở nhiều thời điểm

và thời gian khác nhau, theo sự lựa chọn của người học và người dạy

Qua tích hợp xuyên môn, học sinh phát triển các kĩ năng sống khi họ áp dụng các kĩ năng môn học và liên môn vào ngữ cảnh thực tế của cuộc sống Hai phương pháp thường được sử dụng trong tích hợp xuyên môn là: học theo

- Năng lực không chỉ là vốn kiến thức, kĩ năng và thái độ phù hợp với

- Năng lực của học sinh được hình thành và phát triển trong quá trình thực hiện các nhiệm vụ học tập ở trong và ngoài lớp học Nhà trường là môi trường chính giúp học sinh hình thành các năng lực chung, năng lực chuyên biệt phù hợp với lứa tuổi song đó không phải là nơi duy nhất Những môi trường khác như gia đình, cộng đồng xã hội sẽ góp phần bổ sung và hoàn thiện các năng lực của các em

- Chương trình phổ thông sau năm 2015 được cấu trúc theo định hướng phát triển năng lực người học Các năng lực của học sinh sau khi kết thức chương trình giáo dục phổ thông được xác định là:

1.1.1.3.2.Vai trò của dạy học tích hợp

- Giúp phát triển những năng lực giải quyết những vấn đề phức tạp và làm cho việc học tập trở nên ý nghĩa hơn đối với học sinh

- Nâng cao năng lực của người học, giúp học sinh có đầy đủ phẩm chất

và năng lực để giải quyết các vấn đề của cuộc sống hiện tại

- Dạy học tích hợp sẽ làm cho nhà trường gắn liền với thực tiễn cuộc sống, với sự phát triển của cộng đồng, làm cho học sinh có nhu cầu học tập để giải đáp những thắc mắc, phục vụ cho cuộc sống của mình và cộng đồng…

1.1.1.3.3 Mối quan hệ giữa dạy học tích hợp và việc phát triển năng lực cho học sinh

Tích hợp là phương thức tốt nhất để dạy học phát triển năng lực, điều này có nghĩa là: Dạy học tích hợp là định hướng dạy học trong đó giáo viên tổ chức hướng dẫn để học sinh biết huy động tổng hợp kiến thức, kĩ năng thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau nhằm giải quyết các nhiệm vụ học tập, đời sống; thông qua đó hình thành những kiến thức, kĩ năng mới; phát triển được những năng lực cần thiết, nhất là năng lực giải quyết vấn đề trong học tập và trong thực tiễn cuộc sống

Tùy thuộc phạm vi tri thức được vận dụng để giải quyết vấn đề trong các tình huống khác nhau mà có các dạng dạy học tích hợp sau: Tích hợp các nội dung trong một môn học, khi đó, vừa gắn kết đảm bảo tính đồng bộ giữa các nội dung có liên quan trong một môn học, vừa đặt ra những tình huống đòi hỏi học sinh vận dụng các kiến thức kĩ năng môn học để giải quyết hoặc lồng các nội dung giáo dục cần thiết

Như vậy giáo viên phải biết phân tích nội dung môn học để thiết kế các hoạt động, sao cho khi thực hiện học sinh phải vận dụng kiến thức kĩ năng ở các phạm vi rộng khác nhau với các mức độ nêu trên tương thích với các bối cảnh của quá trình dạy học

Để thực hiện sự phát huy hiệu quả của dạy học tích hợp giáo viên cần tổ chức cho học sinh các hoạt động vận dụng kiến thức để giải quyết các vấn đề trong cuộc sống để hiểu sự vật với tri thức đa dạng, từ đó phát triển năng lực Cũng trong hoạt động này, học sinh sẽ phải huy động nhiều mảng kiến thức khác nhau, bởi không thể giải quyết vấn đề chỉ với một nội dung kiến thức đơn lẻ

Như vậy để phát triển được năng lực của học sinh thì dạy học tích hợp là rất cần thiết:

Trước hết do mọi sự vật hiện tượng trong tự nhiên và xã hội đều ít nhiều

có mối liên hệ với nhau; nhiều sự vật hiện tượng có những điểm tương đồng

và cùng một nguồn cội…Để nhận biết và giải quyết các sự vật, hiện tượng ấy, cần huy động tổng hợp các kiến thức và kĩ năng từ nhiều lĩnh vực khác nhau Thứ hai trong quá trình phát triển của khoa học và giáo dục, nhiều kiến thức kĩ năng chưa cần thiết trở thành một môn học trong nhà trường, nhưng lại rất cần chuẩn bị cho học sinh để học có thể đối mặt với những thách thức của cuộc sống; do đó cần tích hợp giáo dục các kiến thức và kĩ năng để thông qua các môn học

Thứ ba do tích hợp mà các kiến thức gần nhau, liên quan với nhau sẽ được nhập vào cùng một môn học nên số đầu môn học sẽ giảm bớt, tránh được sự trùng lặp không cần thiết về nội dung giữa các môn học

Tóm lại dạy học tích hợp có thể xem là phương thức tốt nhất để phát triển năng lực cho học sinh Nhờ dạy học tích hợp mà năng lực của học sinh được hình thành và phát triển tốt nhất

1.1.2 Một số vấn đề chung về phần Địa Lí trong mônLịch Sử - Địa Lí lớp 4

1.1.2.1 Mục tiêu dạy học của phần Địa Lí lớp 4

Mục tiêu của dạy học các bài Địa Lí 4 nhằm giúp học sinh:

Về kiến thức: Nhận biết được một số đặc điểm khái quát về tự nhiên, dân

cư và hoạt động ở các miền địa hình trên đất nước ta, cung cấp cho học sinh những biểu tượng địa lý, bước đầu hình thành một số khái niệm cụ thể Xây dựng một số mối quan hệ địa lí đơn giản

năng phân tích các mối quan hệ đơn giản

Về thái độ:

- Hình thành và phát triển ở học sinh thái độ và thói quen ham hiểu biết, yêu thiên nhiên đất nước, con người, có ý thức và hành động bảo vệ thiên nhiên

- Bước đầu hình thành thế giới quan khoa học cho học sinh, hạn chế những hiểu biết sai lệch, mê tín dị đoan trước những hiện tượng địa lý tự nhiên Vì vậy việc dạy học Địa Lí không chỉ cung cấp cho học sinh những kiến thức đơn thuần mà còn phải hình thành, phát triển năng lực tự học Đó là những nhiệm vụ song song và có tầm quan trọng như nhau

1.1.2.2 Nội dung chương trình phần Địa Lí lớp 4

Kiến thức Địa Lí ở bậc tiểu học được chia làm 2 giai đoạn: Giai đoạn đầu (lớp 1, 2, 3) kiến thức môn Địa Lí được tích hợp ở mức cao trong các chủ

đề khác nhau của môn Tự nhiên và xã hội Sang giai đoạn 2 (lớp 4, 5), cụ thể nội dung Địa Lí được phân bố theo chương trình chung là dạy 1 tiết/tuần x 35 tuần = 35 tiết và bao gồm các chủ đề sau:

& Bản đồ và cách sử dụng Bản đồ Việt Nam

& Thiên nhiên và hoạt động sản xuất của con người ở miền núi và trung du

- Đặc điểm tiêu biểu của thiên nhiên (địa hình, khí hậu, ruộng rừng)

- Cư dân (mật độ dân số không lớn, 3 dân tộc tiêu biểu với nét đặc trưng

về trang phục, lễ hội)

- Hoạt động sản xuất với tài nguyên rừng, sức nước, đất, khoáng sản (thủy điện, khai thác chế biến gỗ, quặng, trồng trọt chăn nuôi…), hoạt động dịch vụ (giao thông miền núi và chợ phiên)

- Thành phố vùng cao (Thành phố Đà Lạt)

& Thiên nhiên và hoạt động sản xuất của con người ở đồng bằng

- Đặc điểm tiêu biểu của thiên nhiên (địa hình, khí hậu, sông ngòi)

- Cư dân (Mật độ dân số lớn, ba dân tộc tiêu biểu với nét đặc trưng về trang phục, lễ hội)

- Hoạt động sản xuất gắn với tài nguyên đất, nước (sông), khí hậu và sinh vật (trồng trọt, chăn nuôi, chế biến nông, thủy sản), hoạt động dịch vụ (giao thông đồng bằng, thương mại)

- Thủ đô Hà Nội, các thành phố lớn (thành phố Hồ Chí Minh, thành phố Cần Thơ)

& Thiên nhiên và hoạt động của con người ở miền duyên hải (duyên hải miền Trung)

- Đặc điểm tiêu biểu của thiên nhiên (địa hình, khí hậu, đất, nước, sinh vật)

- Cư dân (dân cư khá đông đúc, hai dân tộc tiêu biểu với nét đặc trưng về trang phục, lễ hội)

- Hoạt động sản xuất với tài nguyên (trồng trọt, chăn nuôi, đánh bắt và chế biến hải sản)

- Thành phố Huế, thành phố Đà Nẵng

& Vùng biển Việt Nam

- Biển Đông, đảo và quần đảo

- Sơ lược về thiên nhiên, giá trị kinh tế biển, đảo

- Khai thác dầu khí và đánh bắt, chế biến hải sản

1.1.2.3 Một số đặc trưng của phần Địa Lí lớp 4

Các kiến thức trong môn Địa Lí lớp 4 phong phú và đa dạng có tính phân tầng Sự phong phú đa dạng thể hiện ở chỗ kiến thức trong chương trình là sự tích hợp của nhiều kiến thức của nhiều ngành khoa học mà ở mỗi lĩnh vực học sinh sẽ có những thế mạnh và hạn chế khác nhau

Sự phân tầng kiến thức thể hiện thông qua mạch kiến thức đi từ dễ đến khó từ đơn giản đến phức tạp, từ cụ thể đến trừu tượng, bên cạnh kiến thức cơ bản còn có kiến thức mở rộng và nâng cao Đây cũng chính là điều kiện giúp

giáo viên vận dụng việc dạy học Địa Lí 4 theo hướng tích hợp

Mặt khác quá trình nhận thức của học sinh đầu tiểu học mang tính trực quan cụ thể, thường gắn với các hoạt động thực tiễn, hình ảnh cụ thể Để tiếp thu kiến thức tổng hợp trên thì giáo viên phải cho học sinh hoạt động trực tiếp

sử dụng các giác quan để tri giác đối tượng như: sờ, nhìn, nghe, ngửi, nếm… Đây chính là lúc năng lực cá nhân được phát triển Mỗi cá nhân học sinh sẽ có cách nhìn nhận, phát hiện vấn đề (nằm trong nội dung bài học) theo cách riêng của mình Có em hiểu sâu, rộng nội dung bài học (học sinh khá, giỏi) có

em hiểu nông, thậm chí chưa hiểu đúng nội dung bài học (học sinh yếu, kém) qua đó giáo viên vận dụng dạy học tích hợp để giúp học sinh nắm nội dung bài học

Thêm vào đó nội dung của môn Địa Lí chủ yếu là những bài học giúp các em có những hiểu biết về thiên nhiên và hoạt động của con người ở miền núi, miền trung du, miền đồng bằng, miền duyên hải và sơ lược về biển Đông, các đảo, quần đảo Những nội dung này vốn là học sinh đã có những hiểu biết nhất định vì vậy dạy học môn Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp đảm bảo cho việc dạy sát đối tượng, phát huy và bồi dưỡng những năng lực, những hiểu biết học sinh đã có

1.1.2.4 Phương pháp thường sử dụng trong dạy học phân môn Địa Lí lớp 4

Phương pháp dạy học là lĩnh vực rất phức tạp Có nhiều quan điểm quan niệm khác nhau về phương pháp dạy học Trong tài liệu giáo dục kĩ năng sống trong các môn học ở tiểu học, phương pháp dạy học được hiểu là cách thức, là con đường hoạt động chung giữa giáo viên và học sinh, trong những điều kiện dạy học xác định, nhằm đạt tới mục đích dạy học

Trong phân môn Địa Lí lớp 4 thì phương pháp thường được vận dụng là: học tập

* Phương pháp quan sát

Phương pháp quan sát là phương pháp sử dụng các giác quan để tri giác trực tiếp, có mục đích các sự vật, hiện tượng diễn ra trong tự nhiên và trong cuộc sống mà không có sự can thiệp vào quá trình diễn biến của các sự vật hoặc hiện tượng đó

Tùy từng nội dung cụ thể mà giáo viên hướng dẫn học sinh quan sát bằng cách sử dụng một hay nhiều giác quan khác nhau Tùy theo bài học cụ thể mà giáo viên có thể tổ chức cho học sinh quan sát ở trong lớp hay ngoài lớp theo quy trình sau:

Bước 1: Xác định mục tiêu quan sát

Bước 2: Lựa chọn đối tượng quan sát

Bước 3: Tổ chức và hướng dẫn học sinh quan sát

Bước 4: Trình bày kết quả quan sát

Việc tổ chức cho học sinh học tập theo nhóm là rất quan trọng, trước hết

nó cho phép học sinh có nhiều cơ hội hơn để diễn đạt và khám phá ý tưởng,

mở rộng suy nghĩ, hiểu biết và rèn luyện kĩ năng nói, nó cũng cho phép học sinh có cơ hội để học hỏi từ bạn, phát huy vai trò trách nhiệm, điều đó làm phát triển kĩ năng xã hội và tính cách của học sinh, đặc biệt kĩ năng phối hợp

và hợp tác với các bạn khác Để dạy học hợp tác theo nhóm có hiệu quả giáo viên cần biết cách chia nhóm: Theo sở thích hoặc theo trình độ…

Chỉ dẫn cho học sinh biết vai trò, công việc của từng em trong nhóm một

cách rõ ràng từ nhóm trưởng đến các thành viên có như vậy các nhóm mới hoạt động tốt

* Phương pháp đàm thoại, vấn đáp tìm tòi

Phương pháp đàm thoại (hỏi, đáp) là phương pháp giáo viên khéo léo đặt

hệ thống câu hỏi để học sinh trả lời nhằm gợi mở cho học sinh sáng tỏ những vấn đề mới tự khám phá những tri thức mới bằng sự tái hiện những tài liệu đã học hoặc từ kinh nghiệm đã tích lũy được trong cuộc sống nhằm giúp học sinh củng cố, mở rộng, đào sâu, tổng kết, hệ thống hóa tri thức đã tiếp thu được nhằm mục đích kiểm tra, tự đánh giá việc lĩnh hội tri thức, kĩ năng, kĩ xảo trong quá trình dạy học (PGS Đặng Văn Đức, 2003)

Đặc điểm của phương pháp đàm thoại vấn đáp về hình thức, đây là sự trao đổi trực tiếp giữa giáo viên và học sinh trong giờ học ở trên lớp Về thời gian, chỉ diễn ra trong thời gian rất ngắn Về nội dung các câu hỏi của giáo viên

* Phương pháp nêu vấn đề để định hướng mục tiêu, xác định nhiệm vụ học tập

Phương pháp nêu vấn đề để định hướng mục tiêu, xác định nhiệm vụ học tập là phương pháp dạy học dựa trên những quy luật của sự lĩnh hội tri thức và cách thức hoạt động một cách sáng tạo, có những nét cơ bản của sự tìm tòi khoa học, bản chất của nó là tạo nên một chuỗi “tình huống vấn đề”

“tình huống học tập” và điều khiển học sinh giải quyết những vấn đề học tập đó Nhờ đó nó đảm bảo cho học sinh lĩnh hội vững chắc những cơ sở khoa học, phát triển năng lực tư duy sáng tạo và hình thành cơ sở thế giới quan khoa học

1.1.3 Đặc điểm học tập của học sinh lớp 4

Kết quả giảng dạy học sinh phụ thuộc rất nhiều vào việc tìm hiểu đặc điểm tâm lý của học sinh Điều này càng đúng hơn so với lứa tuổi học sinh

tiểu học nhất là đối với học sinh lớp 4, độ tuổi mà các nhà tâm lý cho rằng có

sự chuyển biến, thay đổi trong cả cảm tính và lý tính Những đặc điểm tâm lý

có ảnh hưởng chi phối đến việc dạy học tích hợp cho học sinh cụ thể là:

1.1.3.1 Đặc điểm tri giác

Học sinh tiểu học tri giác sự vật, hiện tượng bằng các hành động cụ thể như: nhìn, sờ, nắm, bóp, ngửi trên những đối tượng khách quan Tri giác của học sinh phát triển mạnh trong quá trình học ở tiểu học và khuynh hướng phát triển của nó là tri giác ngày càng mang tính chủ định đi sâu vào chi tiết của sự vật hiện tượng Học sinh lớp 4 đã nắm được mục đích quan sát và trong quá trình quan sát các em đã biết chú ý quan sát các chi tiết của đối tượng và đi sâu vào chi tiết riêng rẽ các em đã có thể tổng hợp chúng để có được một biểu tượng hoàn chỉnh về đối tượng

Những đặc điểm tri giác trên của học sinh tiểu học cho thấy trong giờ dạy học Địa Lí muốn phát huy năng lực cho học sinh, giáo viên cần tổ chức cho học sinh quan sát một cách trực tiếp hoặc gián tiếp các thiết bị dạy học như tranh ảnh, mô hình, bản đồ…Để học sinh có thể tri giác một cách chủ định thì giáo viên phải nêu rõ mục đích quan sát, yêu cầu học sinh phải quan sát đối tượng một cách cụ thể, đi sâu vào đối tượng cần quan sát thì học sinh

sẽ tự khai thác được tri thức

1.1.3.2 Khả năng chú ý

Chú ý không chủ định chiếm ưu thế trong chú ý của học sinh tiểu học Cùng một lúc các em không thể chú ý đến nhiều đối tượng hoặc nhiều chi tiết của đối tượng Các em chỉ chú ý vào những gì mình thích những gì mới

mẻ, sinh động và thời gian tập trung chú ý của học sinh rất ngắn Các em rất khó tập trung chú ý vào những gì quen thuộc,nhàm chán, cũ kĩ, đơn điệu, tĩnh lặng

Với đặc điểm chú ý của học sinh lớp 4 không nên yêu cầu học sinh quan

sát nhiều đối tượng trong cùng một lúc mà cho học sinh quan sát từng đối tượng riêng rẽ với từng nhiệm vụ cụ thể Tổ chức nhiều hoạt động cho học sinh học tập dưới nhiều hình thức khác nhau để tránh sự nhàm chán cho học sinh Độ bền vững và chú ý của các em phụ thuộc vào đối tượng chú ý và mức độ hoạt động với sự vật Vì thế các thiết bị như bản đồ, lược đồ, bảng số liệu, tranh ảnh phục vụ việc dạy học Địa Lí phải rõ ràng, đơn giản và trong đó chủ yếu chỉ nên thể hiện các đối tượng Địa Lí cần thiết nhất Giáo viên cần tạo điều kiện tối đa cho các em làm việc với chúng, có như vậy mới phát huy được năng lực cho học sinh

Tính chủ định trong chú ý cũng được hình thành dần trong quá trình học

ở tiểu học Để giúp học sinh rèn được tính chú ý có chủ định, thường trước khi yêu cầu các em tiến hành một hoạt động nào, giáo viên cần giúp các em xác định rõ mục đích của hoạt động ấy

1.1.3.3 Đặc điểm trí nhớ

Trí nhớ hình tượng trực quan ở học sinh tiểu học lớn hơn trí nhớ từ ngữ

và logic Điều này biểu hiện ở chỗ, học sinh sẽ nhớ những gì mình được nhìn,

sờ, nắn,…hơn là những gì các em được đọc, được nghe, được tả, Ngoài ra thời kì này ghi nhớ của các em vẫn là ghi nhớ không chủ định Các em thường không nhớ bản chất của đối tượng mà chỉ ghi nhớ những gì mình thích, cái được lặp lại nhiều lần

Những đặc điểm trên về trí nhớ của học sinh lớp 4 cho thấy: Để giúp các

em phát huy được năng lực của mình thì giáo viên cần gây hứng thú, kích thích sự tò mò và khả năng tự tìm hiểu khai thác thông tin của các em Muốn làm được, giáo viên cần phải xây dựng quy trình dạy học một cách rõ ràng theo từng bước, tạo điều kiện cho các em làm việc nhiều hơn để các em có thể ghi nhớ kiến thức Kiến thức mà các em khai thác được không mang tính khái quát và hệ thống vì thế sau khi học sinh phát hiện ra tri thức thì giáo viên cần

hệ thống lại vấn đề cơ bản, cho học sinh nhắc lại nhiều lần và cho học sinh ghi nhớ

1.1.3.4 Khả năng tưởng tượng

Đến lớp 4, các chi tiết trong hình ảnh tưởng tượng của học sinh giàu có hơn, được sắp xếp hợp lí hơn so với các lớp đầu tiểu học Đặc biệt đến thời kì này các em đã bắt đầu có khả năng tưởng tượng dựa trên những tri giác đã có

từ trước và dựa trên ngôn ngữ

Dựa vào đặc điểm này thì khi phát triển năng lực cho học sinh giáo viên không những có thể sử dụng thiết bị dạy học để hình thành các biểu tượng kí

ức mà còn có thể hình thành biểu tượng tưởng tượng cho các em, giúp các em

có thể mô tả được những đối tượng sự vật thật được kí hiệu trên bản đồ, biến những kí hiệu, màu sắc, thành những đối tượng thật sống động

1.1.3.5 Khả năng tư duy

Tư duy của học sinh tiểu học còn mang tính trực quan cụ thể Tuy nhiên, đến lớp 4, học sinh đã biết phân tích đặc điểm của đối tượng để tìm ra dấu hiệu bản chất Ngoài ra các em còn biết khái quát những hiện tượng riêng lẻ thành nội dung hoàn chỉnh, các em cũng đã có khả năng phán đoán giả định, biết chứng minh và lập luận những phán đoán của mình

Nhờ khả năng tư duy đã phát triển cao hơn ở giai đoạn đầu mà học sinh

có thể tiếp thu được những kiến thức Địa Lí một cách hệ thống hơn, việc sử dụng bản đồ là nguồn tri thức để cho học sinh khai thác, tự tìm ra kiến thức cũng sẽ dễ dàng hơn Học sinh có thể phân tích các kí hiệu, hình vẽ quy ước trên bản đồ, sau đó lại khái quát những đối tượng ấy thành đặc điểm của sự vật và đưa ra những phán đoán và suy luận của riêng mình, từ đó phát huy được năng lực cho các em

1.1.4 Điều kiện để dạy học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp

1.1.4.1 Cơ sở vật chất và thiết bị dạy học

Cơ sở vật chất của nhà trường cũng cần hỗ trợ đắc lực cho việc tổ chức

dạy học được thay đổi dễ dàng, linh hoạt, phù hợp với dạy học tích hợp

Thiết bị dạy học là điều kiện không thể thiếu được cho việc triển khai chương trình, sách giáo khoa nói chung và đặc biệt cho việc triển khai đổi mới phương pháp hướng vào hoạt động tích cực, chủ động của học sinh Đáp ứng yêu cầu này phương tiện thiết bị dạy học phải tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh thực hiện các hoạt động độc lập hoặc các hoạt động nhóm Hình thức

tổ chức lớp học phải dễ dàng thay đổi linh hoạt, phù hợp với dạy học cá thể, dạy học hợp tác

Trong quá trình biên soạn sách giáo khoa, sách giáo viên các tác giả đã chú ý lựa chọn danh mục thiết bị và chuẩn bị các thiết bị dạy học theo một số yêu cầu để có thể phát huy vai trò của thiết bị dạy học Cụ thể như sau:

- Đảm bảo tính đồng bộ, hệ thống, thực tế và đạt chất lượng cao, tạo điều kiện đẩy mạnh hoạt động của học sinh trên cơ sở tự giác, tự khám phá kiến thức thông qua hoạt động thực hành, thâm nhập thực tế trong quá trình học tập

- Đảm bảo để nhà trường có thể đạt được thiết bị dạy học ở mức tối thiểu, đó là những thiết bị thực sự cần thiết không thể thiếu được

- Chú trọng thiết bị thực hành giúp học sinh tiến hành các bài thực hành thí nghiệm Những thiết bị đơn giản có thể được giáo viên, học sinh tự làm góp phần làm phong phú thêm thiết bị dạy học của nhà trường

- Đối với những thiết bị dạy học đắt tiền sẽ được sử dụng chung

Cần tính tới việc thiết kế đối với trường mới và bổ sung đối với trường

cũ phòng học bộ môn, phòng đa năng và kho chứa thiết bị bên cạnh các phòng học bộ môn

1.1.4.2 Con người

Đối với người học:

Việc dạy học tích hợp phải xuất phát từ người học, vì người học, đáp ứng được những yêu cầu, hứng thú, sở thích, khả năng, đặc điểm tâm sinh lí, cấu trúc

tư duy, vốn tri thức, cảm xúc, động cơ học tập, điều kiện của học sinh

Người học sinh chủ động trong học tập là người có kĩ năng tự giác nhận lấy công việc, hoàn thành công việc đó bằng chính sức của bản thân, do những động cơ và nguyên tắc của bản thân tự đề ra, không chờ đợi thúc ép từ bên ngoài Người đó thường phấn khởi, có hoài bão vươn lên những đỉnh cao của học tập, có nghị lực để giải quyết các vấn đề trong học tập và thực tiễn cuộc sống

Mỗi cá nhân tiến hành các bước học tập bằng hành động của mình chứ không phải là giáo viên tiến hành cho tất cả mọi người hoặc là lối học tập thể không biết cá nhân là gì trong tập thể nhóm:

Về mặt sản phẩm: Người học tự mình làm ra sản phẩm học tập dần dần, từng bước theo cách của riêng mình

Về mặt quản lí: Người học phải tự quản lí vì đây là làm việc cá nhân

Về mặt điều chỉnh: Điều chỉnh trở thành thứ yếu vì nó là kết quả của các mối quan hệ trong học tập (ít được chú ý trong phương pháp này)

Đối với giáo viên:

Việc dạy học tích hợp chỉ có thể hiệu quả và chất lượng cao khi có sự cộng tác hết sức chặt chẽ, hợp lý giữa thầy và trò, trong đó thầy giữ vai trò chủ đạo Thầy là người tổ chức, điều khiển, kích thích quá trình tự học của học sinh

- Giảng dạy tích hợp là dạy kết hợp lý thuyết và thực hành, do vậy giáo viên phải đảm bảo dạy được cả lý thuyết và thực hành nghề Ngoài kiến thức chuyên môn, kỹ năng tay nghề thì giáo viên phải có trình độ xác định các mục tiêu bài dạy, phân bố thời gian hợp lý, chọn lựa phương pháp dạy học phù hợp, khả năng bao quát và điều hành hoạt động của người học

- Giáo viên phải biết nguyên tắc, quy trình các bước xây dựng các chủ

đề tích hợp

+ Việc xây dựng chủ đề tích hợp được thực hiện theo nguyên tắc: hướng đến mục tiêu giáo dục phổ thông, đảm bảo mục tiêu giáo dục môn học; Đảm bảo tích hợp nội dung phương pháp dạy học Nội dung chủ đề học sinh khai thác, vận dụng kiến thức của môn học để phát hiện và giải quyết vấn đề một cách chủ động và sáng tạo với tinh thần hợp tác; Gắn với thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh; Phù hợp với năng lực hiện có của học sinh; Phù hợp với điều kiện khách quan của trường học hiện nay; Đảm bảo để tổ chức cho học sinh học tập tích cực, giúp học sinh khai thác kiến thức môn, phát hiện một số kĩ năng, năng lực chung

- Phải sáng tạo và linh hoạt khi lựa chọn phương pháp dạy học phù hợp với mỗi chủ đề tích hợp

Chúng ta hãy phấn đấu để mỗi tiết học trở nên thú vị, học sinh được hoạt động nhiều hơn, thảo luận nhiều hơn và quan trọng nhất là học sinh được suy nghĩ và ý thức được vai trò của bản thân trên con đường chiếm lĩnh khoa học

1.2.2 Nội dung khảo sát thực trạng

Để nắm được thực trạng dạy học Địa Lí lớp 4 và thực trạng dạy học tích hợp ở Tiểu học Chúng tôi đã tiến hành điều tra trao đổi với giáo viên tiểu học Toàn bộ nội dung được cụ thể hóa trong phiếu điều tra với một hệ thống câu hỏi

gồm 6 câu (xem phụ lục) Các câu hỏi được xây dựng nhằm thu thập những thông tin khái quát về việc dạy học Địa Lí ở lớp 4 và việc dạy học tích hợp Chúng tôi tiến hành điều tra 30 giáo viên tại trường Tiểu học Nhân Hậu -

Lý Nhân - Hà Nam Kết quả thu được 30 phiếu hợp lệ, chúng tôi tiến hành tổng hợp và đánh giá kết quả như sau:

Bảng 1: Quan điểm về dạy học tích hợp

Qua đây cho thấy có tới 80% giáo viên có nhận thức đúng đắn về dạy học lấy học sinh làm trung tâm đây là yêu cầu cơ bản của dạy học hiện nay Còn lại vẫn lờ mờ về dạy học tích hợp vì vậy cần phải trang bị cho giáo viên những cái cơ bản về dạy học tích hợp

Tiếp theo tôi tiến hành điều tra đặc trưng của dạy học tích hợp: Câu 2 (Phụ lục)

Chúng tôi thu được kết quả như sau:

tiếp nhận sẽ được một cấu trúc một cách tổ chức và bền vững hơn

Tiếp theo chúng tôi tiến hành điều tra về việc sử dụng cá phương pháp, hình thức tổ chức dạy học trong quá trình dạy học tích hợp: Câu 3 (phụ lục) Chúng tôi thu được kết quả như sau:

Hình thức và

phương pháp

Mức độ sử dụng Hiệu quả sử dụng Thường

xuyên

Thỉnh thoảng

Chưa sử dụng

Có hiệu quả

Ít hiệu quả

Không hiệu quả

được bày tỏ quan điểm, giao lưu học hỏi các bạn Dạy học dựa vào vấn đề cũng được khá nhiều giáo viên mạnh dạn đưa vào quy trình dạy học của mình,

đã tạo ra cho học sinh cơ hội tìm tòi khám phá tạo điều kiện phát triển tư duy của học sinh Đa số giáo viên khi sử dụng phương pháp dạy học này đều nhận thấy những hiệu quả nhất định của nó Một số các kĩ thuật dạy học hiện đại như dạy học dự án, kĩ thật phòng tranh, kĩ thuật KWL… Giáo viên chưa được tiếp cận và việc sử dụng các phương pháp đó trong quá trình dạy học ở lớp 1

là khó khả thi do đặc điểm học sinh còn quá nhỏ

Đây cũng chính là cở sở thực tiễn quan trọng tiếp tục đẩy mạnh và phát huy việc phối hợp sử dụng một số phương pháp dạy học nhắm phát huy năng lực của học sinh trong quá trình dạy học ở tiểu học nói riêng và trong dạy học tích hợp nói chung

Tiếp theo chúng tôi tiến hành điều tra hiện nay việc dạy học tích hợp trong trường tiểu học được thực hiện: Câu 4 (Phụ lục)

Chúng tôi thu được kết quả như sau:

Bảng 4: Việc dạy học tích hợp trong trường tiểu học

Qua bảng trên cho ta thấy hầu hết giáo viên đã nhận thức được vai trò của việc dạy học tích hợp, nó không chỉ tạo sự liên kết giữa các môn học mà còn phát huy được năng lực của học sinh, tăng tính tự giác tích cực cho các

em Còn một số ít giáo viên không nhận ra điều đó

Từ bảng trên ta thấy, giáo viên đã có cái nhìn đúng đắn về phân môn Địa

Lí lớp 4 đây là môn học giúp học sinh có những kiến thức để đáp ứng những đòi hỏi của xã hội hiện nay Còn lại giáo viên chỉ coi môn này là môn học phụ, không quan trọng

Tiếp theo chúng tôi tìm hiểu thực trạng việc dạy học Địa Lí 4 theo hướng tích hợp: Câu 6: (Phụ lục)

Đáp án Thường xuyên Thi thoảng Chưa bao giờ

Bảng 6: Việc dạy học Địa Lí 4 theo hướng tích hợp

Từ bảng trên cho ta thấy mặc dù giáo viên biết được vai trò của việc dạy học tích hợp, nhưng phần lớn họ vẫn còn lúng túng trong việc xây dựng và tổ chức dạy học theo hướng tích hợp Hơn nữa họ chưa hiểu rõ và chưa nắm được quy trình thiết kế bài học tích hợp nên việc vận dụng vào dạy học Địa Lí

4 chưa được phát huy

Tiểu kết chương 1

Từ thực tiễn giáo dục tiểu học ở nước ta cho thấy dạy học tích hợp sẽ phát huy năng lực của học sinh là xu thế đổi mới tất yếu Giáo viên khi đã quen với cách dạy tích hợp này thì việc xử lý các tình huống giáo dục sẽ trở nên mềm dẻo hơn Dạy học theo hướng tích hợp phát huy được tính tích cực

và năng lực của học sinh, góp phần đổi mới nội dung và phương pháp dạy học

ở trường tiểu học

Chương 2 BIỆN PHÁP DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 4

Hơn nữa, chuẩn kiến thức và kĩ năng của môn học có tính khái quát cao

Ở đó, chỉ mô tả yêu cầu hay cái đích trọng tâm mà học sinh cần đạt được về một lĩnh vực khoa học hay một lĩnh vực giáo dục ở một độ tuổi xác định Chính vì thế sự liên quan giữa các môn học ở bình diện này sẽ bộc lộ rõ nhất,

nó giúp cho người thiết kế bài học dễ tìm ra mục đích chung giữa các môn học, hoặc điểm tương đồng về nội dung dạy học để từ đó tích hợp thành bài học mới

2.1.2 Đảm bảo mối liên hệ giữa các bài học tích hợp

Để tích hợp được các bài học thuộc một môn học hay thuộc nhiều môn học khác nhau thì cần phải tôn trọng và khai thác mối liên hệ giữa các bài học

ấy Mối liên hệ này có thể được bộc lộ một cách tường minh hoặc chỉ thể hiện

ở một khía cạnh Mức độ liên quan về mục tiêu hay nội dung các bài học nhiều hay ít sẽ quyết định mức độ tích hợp sâu hay nông giữa các bài học đó

2.1.3 Lựa chọn bài học trong một môn học nhất định để làm “xương sống” của bài học tích hợp

Khi xây dựng bài học tích hợp, cần chọn một bài học cụ thể thuộc môn học nào đó làm trung tâm Các ý tưởng để thiết kế bài học tích hợp được phát triển từ nội dung chính của bài học này

Trong một số trường hợp, ý tưởng chính của bài học tích hợp không hoàn toàn nằm trong một môn học, mà mang đậm tính chất của một vấn đề có tính xã hội hay các vấn đề khác không có nhiều liên hệ tới các môn học cụ thể Khi thiết kế kiểu bài học tích hợp loại này, giáo viên thường tìm ý tưởng chính từ các sự kiện hay hiện tượng trong thế giới hiện thực xung quanh học sinh Tuy nhiên cách xây dựng những bài học tích hợp như vậy cũng không phải là xu thế phổ biến

2.2 Biện pháp dạy học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp

2.2.1 Xây dựng quy trình thiết kế bài học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp

Để thiết kế bài học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp tôi xin đưa ra quy trình thiết kế bài học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp có thể được tiến hành qua 6 bước cơ bản như sau:

Bước 1: Rà soát lại chương trình, sách giáo khoa tìm nội dung dạy học có liên quan đến nhau, hoặc liên quan đến một vấn đề của đời sống

xã hội cần giáo dục cho học sinh

Đây là công việc có thể được thực hiện ở đầu năm học với sự phối hợp của nhiều giáo viên

Các công việc chính của giáo viên cần thực hiện trong bước này là rà soát, đối sánh chuẩn kiến thức, kĩ năng chương trình, các môn học để tìm

kiếm chọn lọc các bài học, các nội dung học có vấn đề liên quan, từ đó xây dựng thành bài học tích hợp

Công việc này không quá khó khăn nhưng cũng không hề đơn giản Bởi

để tìm được sự liên hệ giữa các bài học, các nội dung học từ các môn học khác nhau đòi hỏi giáo viên vừa phải am tường về chuyên môn (nắm chắc chuẩn kiến thức, kĩ năng, chương trình các môn học; hiểu sâu sắc nội dung học vấn từng môn học), đồng thời phải có ít nhiều kinh nghiệm nghề nghiệp tức là năng lực sư phạm)

Ví dụ:

Bài: Tây Nguyên

Trong phần Địa Lí có bài “Tây Nguyên” bài “Một số dân tộc ở Tây Nguyên” và “Hoạt động sản xuất của người dân ở Tây nguyên” ; cùng chủ đề này trong môn Tiếng Việt học sinh có thể luyện đọc và trả lời câu hỏi cho bài tập đọc: “Nhà rông ở Tây Nguyên”; Mở rộng vốn từ về các dân tộc; hay trong môn Toán học sinh được thực hành đo và chia tỉ lệ Âm nhạc có các bài hát về Tây Nguyên; Mỹ thuật, Thủ công: vẽ, xé dán lễ hội…

Bước 2: Xác định bài học, chủ đề tích hợp

Sau khi rà soát chương trình và sách giáo khoa tìm được nội dung dạy học có liên quan hoặc có liên quan đến một vấn đề của đời sống xã hội, giáo viên sẽ phải xác định bài học, chủ đề tích hợp mà mình sẽ dạy cho học sinh trong nội dung này là gì ? Bài học, chủ đề đó phải là vấn đề cốt lõi sao cho các nội dung bài học, trong chủ đề phải xoay quanh nó Tên chủ đề, bài học cần phải rõ ràng, phù hợp và gây ấn tượng với học sinh

Ví dụ:

Bài: Tây Nguyên

Đối với nội dung trên ta có thể xác định chủ đề đó là: Tây Nguyên

Bước 3: Xác định mục tiêu bài học/ chuyên đề tích hợp, bao gồm:

Ngoài những mục tiêu về kiến thức, kĩ năng và giá trị thuộc các lĩnh vực khoa học được chọn để tích hợp, giáo viên cần phải xác định thêm những mục tiêu hình thành và phát triển năng lực kĩ năng cho học sinh

Bài học tích hợp không nên đặt quá cao mục tiêu kiến thức mà- phải trú trọng các mục tiêu hình thành và phát triển kĩ năng sống, năng lực hoạt động

xã hội cho học sinh

Khi thiết kế mục tiêu cho bài học tích hợp, cần chú ý:

+ Không nên đưa nhiều mục tiêu về kiến thức thuộc nhiều khoa học khác nhau mà cần chắt lọc các mục tiêu trọng tâm nhất

+ Nên thể hiện rành mạch các nội dung đặc thù của bài học chính là mục tiêu tích hợp

+ Tập trung vào các mục tiêu phát triển năng lực cho học sinh, nhất là các mục tiêu về kĩ năng sống, năng lực xã hội

Ví dụ:

Bài: Tây Nguyên

Mục tiêu:Sau bài học, học sinh:

- Xác định được vị trí của Tây Nguyên trên bản đồ Việt Nam

- Biết được một số nét đặc trưng về thiên nhiên, văn hóa, con người

nó chứ không phải là gắng” nhồi” cho đủ kiến thức; cũng không phải là lướt qua cho có hoạt động

Tuy nhiên cũng cần lưu ý rằng, thời lượng được xác định chỉ có tính chất

dự kiến Trong thực tế, triển khai hoạt động không nên gò thời lượng theo dự kiến một cách cứng nhắc mà cần linh hoạt điều chỉnh thời lượng này cho phù hợp với điều kiện thực tế Để cho cả giáo viên và học sinh có cơ hội để phát triển bản thân, để thử thách khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề cho các tình huống cụ thể

Việc dự kiến thời lượng của bài học cần căn cứ vào các yếu tố sau:

+ Năng lực thực tế của học sinh

+ Mục tiêu và nội dung bài học tích hợp

+ Điều kiện dạy học thực tế

- Cũng cần xác định thời điểm thực hiện bài học tích hợp, bởi vì trong nội dung bài học tích hợp có những kiến thức, kĩ năng cần điều kiện tiên quyết là những kiến thức, kĩ năng khác Do vậy cần xác định thời điểm học sao cho người học có đủ các kiến thức, kĩ năng nền tảng để có thể tham gia bài học tích hợp một cách hiệu quả

Ví dụ:

Bài: Tây Nguyên

Thời lượng dự kiến: 4 tiết

Học sinh có những kiến thức sơ giản về Tây Nguyên

Bước 5: Xây dựng nội dung của bài học tích hợp

Căn cứ vào chủ đề, mục tiêu, thời gian dự kiến (Thậm chí cả đặc điểm tâm sinh lý của học sinh và yếu tố địa bàn) giáo viên dựa vào đó mà xây dựng nên nội dung của bài học tích hợp Bài học gồm những nội dung nào, gồm bao nhiêu hoạt động, thứ tự các hoạt động ra sao,… sao cho thật hợp lý, phù hợp, gây được sự thu hút của học sinh trong toàn bài học

Khi xây dựng nội dung của bài học tích hợp giáo viên cần chú ý:

+ “Trung thành” với mục tiêu dạy học đã xác định

+ Bao quát những đặc điểm chung về sự phát triển của lứa tuổi, của học sinh, đồng thời chú ý tới đặc điểm riêng của tư duy, ngôn ngữ, kinh nghiệm sống của các em

+ Đưa vào bài học những thông tin cốt lõi của môn học, đồng thời chú ý mối liên hệ giữa các mảng kiến thức có liên quan đến nhau

Ví dụ:

Bài: Tây Nguyên

Nội dung tích hợp của chủ đề:

- Địa lý: Vị trí Tây Nguyên trên bản đồ Việt Nam, một số đặc điểm dân

cư, văn hóa truyền thống của người dân Tây Nguyên

- Toán: chia tỉ lệ

- Tập đọc: Nhà rông ở Tây Nguyên

- Luyện từ và câu: mở rộng vốn từ về các dân tộc

- Tập làm văn: tập thuyết trình, viết đoạn

- Mỹ thuật, Thủ công: vẽ, tô màu, cắt, dán

- Đạo đức: Giữ gìn những giá trị văn hóa truyền thống

Bước 6: Xây dựng kế hoạch bài học tích hợp, bao gồm cả kế hoạch hoặc công cụ đánh giá

Xây dựng kế hoạch bài học tích hợp đây là khâu quan trọng nhất của quá trình hoạt động Vì xét đến cùng đây là việc hoạch định các chiến lược cụ thể cho người học Xét về bản chất, xây dựng kế hoạch bài học chính là quá trình thiết kế các hoạt động cho học sinh học tập để từ đó học sinh tìm tòi khám phá tri thức, thực hành luyện tập cho học sinh, thiết kế phương pháp dạy học, thiết kế môi trường dạy học, thiết kế phương tiện dạy học,…

Để xây dựng được bài học thú vị và hiệu quả giáo viên phải kết hợp được nhiều phương pháp và hình thức tổ chức dạy học, kết hợp tri thức, kĩ năng chuyên môn với vốn sống phong phú, biết “hoạt động hóa” các mục tiêu

và nội dung dạy học…

Mỗi hoạt động học tập thường có cấu trúc như sau:

Các hoạt động học tập

Biên tập cuốn sách “bản sắc Tây Nguyên”

Em hãy sử dụng tranh, ảnh và bài viết về Tây Nguyên đã sưu tầm để:

- Làm thành cuốn sách với tên gọi: Bản sắc Tây Nguyên

- Thuyết trình giới thiệu về cuốn sách đó cho các bạn trong lớp cùng nghe

Xác định vị trí của Tây Nguyên trên bản đồ

Quan sát bản đồ Việt Nam:

b) Trao đổi với bạn bên cạnh kết quả bài làm của em

Vẽ bản đồ Tây Nguyên

- Em hãy cùng các bạn trong nhóm vẽ bản đồ Tây Nguyên vào giấy A3

- Làm nẹp và dây treo rồi treo lược đồ tại góc học tập của lớp học

Tìm hiểu về nhà rông ở Tây nguyên

Đọc đoạn văn sau và trả lời câu hỏi:

Nhà rông ở Tây Nguyên

Nhà rông thường được làm bằng các loại gỗ bền, chắc như: lim, gụ, sến, táu Nó phải cao để đàn voi đi qua mà không đụng sàn và khi múa rông chiêng trên sàn, ngọn giáo không vướng mái

Gian đầu nhà rông là nơi thờ thần làng, trên vách treo một giỏ mây đựng hòn đá thần Đó là hòn đá mà già làng nhặt lấy khi chọn đất lập làng Xung quanh hòn đá thần, người ta đeo những cành hoa đan bằng tre, vũ khí, nông cụ của cha ông truyền lại và chiếng trống dùng khi cúng tế

Gian giữa với bếp lửa là trung tâm của nhà rông Các già làng thường họp tại đây để bàn những việc lớn Đây cũng là nơi tiếp khách của làng

Từ gian thứ ba là nơi ngủ của thanh niên Theo tập quán của nhiều dân tộc, trai làng từ 16 tuổi chưa lập gia đình đều ngủ tập trung ở nhà rông để bảo

vệ buôn làng

Theo Nguyễn Văn Huy

Trả lời câu hỏi:

1 Vì sao nhà rông phải chắc và cao?

2 Nhà rông được làm từ vật liệu gì?

3 Gian đầu của nhà rông được trang trí như thế nào?

4 Vì sao nói gian giữa là trung tâm của nhà rông?

Trò chơi: “Thi nói nhanh”

- Em hãy cùng bạn thi nói nhanh những từ chỉ tên các dân tộc ở Tây nguyên

- Viết 1 đoạn văn ngắn kể về một lễ hội ở Tây Nguyên mà em biết

- Báo cáo với giáo viên những việc em đã làm

Tìm hiểu về cồng chiêng Tây nguyên

Quan sát ảnh sau:

Trả lời câu hỏi:

a Cồng chiêng Tây Nguyên được UNESCO công nhận vào năm nào?

b Lễ hội cồng chiêng thường được tổ chức vào mùa nào trong năm?

c Trong lễ hội cồng chiêng người ta thường làm gì?

2.2.1.1 Vận dụng quy trình thiết kế một số bài học Địa Lí lớp 4 theo hướng tích hợp

Bài: Tây Nguyên

Mục tiêu: Sau bài học, học sinh:

- Xác định được vị trí của Tây Nguyên trên bản đồ Việt Nam

- Biết được các cao nguyên xếp tầng và khí hậu của Tây nguyên

- Biết được một số nét đặc trưng về thiên nhiên, văn hóa, con người Tây Nguyên

- Biết được một loại hình dân gian truyền thống của Tây Nguyên (cồng chiêng Tây Nguyên)

Nội dung chính của chủ đề

- Địa lý: vị trí Tây Nguyên trên bản đồ Việt Nam, một số đặc điểm dân

cư, văn hóa truyền thống của người dân Tây Nguyên

- Tập đọc: Nhà rông ở Tây Nguyên

- Toán: chia tỉ lệ

- Luyện từ và câu: mở rộng vốn từ về các dân tộc

- Tập làm văn: tập thuyết trình, viết đoạn

- Mỹ thuật, Thủ công: vẽ, tô màu, cắt, dán

- Đạo đức: Gìn giữ những giá trị văn hóa truyền thống

Chuẩn bị: