BÀI GIẢNG ĐIỆN TỬ NGUYÊN LÝ CHỦ NGHĨA MÁC LÊNIN CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN VÀ CNTBĐQ NHÀ NƯỚC

Tiếp theo giai đoạn cạnh tranh tự do, chủ nghĩa tư bản phát triển lên giai đoạn cao hơn là giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền và sau đó là chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước Thực chất

18/12/2015 1

HỌC THUYẾT KINH TẾ VỀ CHỦ NGHĨA TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

Tiếp theo giai đoạn cạnh tranh tự do, chủ nghĩa tư bản phát triển lên giai đoạn cao hơn là giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền và sau đó là chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước

Thực chất đây là những nấc thang mới trong quá trình phát triển và điều chỉnh của chủ nghĩa tư bản cả về lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất để thích ứng với những biến động mới trong tình hình kinh tế và chính trị thế giới từ cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX đến nay

CNTB độc quyền và CNTB độc quyền nhà nước

Click to edit Master text styles

I

II

III

Chủ nghĩa Tư bản độc quyền

Chủ nghĩa Tư bản độc quyền Nhà nước

Những nét mới trong sự phát triển của chủ nghĩa tư bản hiện đại

NỘI DUNG

VI Vai trò, hạn chế và xu hướng vận động của chủ nghĩa Tư bản

I CHỦ NGHĨA

TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

Thạc sĩ Lê Đức Thọ

1. Nguyên nhân chuyển biến từ CNTB tự do cạnh tranh sang CNTB Độc quyền

C.Mác và Ph.Ăngghen đã dự báo rằng: cạnh tranh tự do sinh ra tích tụ và tập trung sản xuất, tích tụ và tập trung sản xuất phát triển đến một mức độ nào đó sẽ dẫn đến độc quyền

CHỦ NGHĨA

TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

CHỦ NGHĨA

TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN

1. Nguyên nhân chuyển biến từ CNTB tự do cạnh tranh sang CNTB Độc quyền

LLSXPT Tích tụ và tập trung sản xuất Xí nghiệp quy mô lớn

CM KH–KT Thể kỷ 19

Ngành sản xuất mới NSLĐ Tăng

Xí nghiệp quy mô lớn Tích luỹ tư bản

Tác động của quy luật kinh tế Biến đổi cơ cấu kinh tế Tập trung sản xuất quy mô Độc quyền

Tín dụng phát triển

Tích tụ tập trung tư bản Tập trung sản xuất

Từ những nguyên nhân trên, V.I Lênin khẳng định:

" cạnh tranh tự do đẻ ra tập trung sản xuất và sự tập trung sản xuất này, khi phát triển tới một mức độ nhất định, lại dẫn tới độc quyền….”

(V.I.Lênin: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, t.27.tr.402)

V.I Lênin đã nêu ra năm đặc điểm kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản độc quyền

8/31/17 ThS Lê Đức Thọ 9

2 Đặc điểm kinh tế của CNTB độc quyền

+ Tập trung sản xuất và các tổ chức độc quyền

+ Tư bản tài chính và bọn đầu sỏ tài chính

+ Xuất khẩu tư bản

+ Sự phân chia thế giới về kinh tế giữa các tổ chức

+ Sự phân chia thế giới về lãnh thổ giữa các cường quốc

đế quốc.

Có 5 đặc điểm:

Tổ chức độc quyền là tổ chức liên minh giữa các nhà tư bản lớn để tập trung vào trong tay phần lớn việc

sản xuất và tiêu thụ một số loại hàng hoá nào đó nhằm mục đích thu lợi nhuận độc quyền cao

Cạnh tranhgắt gao

Độc quyền

a Tập trung sx và các tổ chức độc quyền

Tờ rớt Côngxoocxiom

Thoả thuận về giá cả, quy mô, thị

a Tập trung sx và các tổ chức độc quyền

8/31/17 ThS Lê Đức Thọ 13

+ Lúc đầu các doanh nghiệp liên kết

theo chiều ngang

Ép giá nguyên liệu từ người nông dân

Bán sản phẩm ra thị trường với giá cao

Liên kết

8/31/17 ThS Lê Đức Thọ 14

+ Về sau nguồn cung nguyên liệu bị thu hẹp

ảnh hưởng đến việc kinh doanh.

Chuyển sang liên kết theo chiều dọc Mở

rộng ra thêm nhiều ngành khác.

Nhà cung cấp tư liệu sản xuất A

Nhà cung cấp tư liệu sản xuất B

Sản phẩm chất lượng, giá cả hợp lí,

tăng sức cạnh tranh

8/31/17 ThS Lê Đức Thọ 15

b Tư bản tài chính & bọn đầu sỏ tài chính

Xí nghiệp công nghiệp lớn

Cần nguồn vốn lớn

Phá sản, chấm dứt hoạt động

g n ổi

Các ngân

Hàng nhỏ

Phá sảntrong cạnh tranh

Sáp nhập

Tổ chức Độc quyền Ngân hàng

Tổ chứcĐộc quyềnCông nghiệp

Lênin: “Tư bản tài chính là kết quả của sự hợp nhất giưa TB ngân hàng của một số ít ngân hàng ĐQ lớn nhất với TB của liên minh độc quyền các nhà công nghiệp”

(V I.Lênin: Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2005, t.27.tr.489

b Tư bản tài chính & bọn đầu sỏ tài chính

Sự phát triển của tư bản tài chính dẫn đến một nhóm nhỏ độc quyền chi phối toàn bộ đời sống kinh tế

Trực tiếp đầu tư vào CN

Thâm nhập vào các tổ Chức ĐQCN để giám sát

8/31/17 ThS Lê Đức Thọ 18

* Sự phát triển của tư bản tài chính dẫn đến một nhóm nhỏ độc quyền chi phối toàn bộ đời sống kinh tế và

chính trị của xã hội tư bản gọi là bọn đầu sỏ tài chính.

Bọn đầu sỏ tài chính

Dù ng $ đ

Tư b ản tà

i c hín h

Các tổ ch

ức độc q uyề n

Sản xuất hàng hóa nhỏ

Các doanh nghiệp phi độc quyền

Là xuất khẩu giá trị ra nước ngoài nhằm mục đích chiếm đoạt giá trị thặng dư và các nguồn lợi khác của nước nhập tư

Nguyên liệu Rẻ

Trực tiếp

Gián tiếp

Tích luỹ khối lượng TB lớn

Hội nhập kinh tế

Xuất khẩu TB

Chính trị

Kinh tế

Mục tiêu

Chủ thể xuất khẩu TB

XK Nhà nước

NK

Tư nhân

Tạo điều kiện cho TBTN

Xuất khẩu

TB

Chính trị Kinh tế

Quân sự

Ảnh hưởng Chính sách

Hướng vào Ngành kết cấu

Hạ tầng

Đặt căn cứ Quân sự

Ngành chu chuyển vốn nhanh

và lợi nhuận độc quyền cao

Phân chia về kinh tế giữa các tập đoàn tư bản

d Sự phân chia thế giới về kinh tế giữa các cường quốc đế quốc

Đụng độ giữa các TBĐQ

8/31/17 ThS Lê Đức Thọ 24

e Sự phân chia thế giới về lãnh thổ giữa các cường quốc đế quốc

Cần nhiều nguyên liệu hơn, thị trường ổn định hơn, ít cạnh tranh hơn,

Xâm lược thuộc

địa

Chiến tranh thế giới Tranh giành, phân chia lại thuộc địa.

Phân chia không đều

a. Quan hệ giữa độc quyền và cạnh tranh trong giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền

Cạnh tranh

Lưu ý: Độc quyền sinh ra từ cạnh tranh tự do, độc quyền đối lập với cạnh tranh tự do, nhưng sự xuất hiện

của ĐQ không thủ tiêu được cạnh tranh mà còn làm cho cạnh tranh trở nên đa dạng và gay gắt hơn

3. Sự hoạt động của quy luật giá trị và giá trị thặng dư trong giai đoạn CNTB độc quyền

Nguồn nguyên liệu Nhân công, phương

tiện ….

Giữa các tổ Chức Độc quyền với nhau

a. Quan hệ giữa độc quyền và cạnh tranh trong giai đoạn chủ nghĩa tư bản độc quyền

Quy luật p’ và p’

Quy luật GTTD

Lợi nhuận Độc quyền cao

II CHỦ NGHĨA

TƯ BẢN ĐỘC QUYỀN NHÀ NƯỚC

Thạc sĩ Lê Đức Thọ

PCLĐ phát triển Xuất hiện mới N.nghề Hình thành kết nối mới

Chủ nghĩa Tư bản độc quyền nhà nước

b. Bản chất của CNTB độc quyền nhà nước

Chủ nghĩa Tư bản độc quyền nhà nước

Là sự kết hợp sức mạnh của các tổ chức ĐQ tư nhân với sức mạnh của nhà nước TS trở thành một thiết chế và thể chế thống nhất nhằm phục vụ lợi ích của tổ chức ĐQ và cứu nguy cho CNTB CNTB độc quyền nhà nước là 1 quan

hệ kinh tế, chính trị, xã hội

2. Những biểu hiện chủ yếu của CNTB độc quyền Nhà nước

a. Sự kết hợp nhân sự giữa tổ chức ĐQ với Nhà nước

Sự kết hợp về nhân sự thực hiện thông qua các đảng phái, nghiệp đoàn, hội chủ xí nghiệp, hình thức tham dự của các quan chức chính phủ vào tổ chức độc quyền … Chính các tổ chức này này đã tạo ra cho tư bản độc quyền một cơ sở xã hội để thực hiện sự thống trị và trực tiếp xây dựng đội ngũ quan chức cho bộ máy nhà nước

Nhà nước tư sản

Độc quyền

Tham dự

b. Sự hình thành và phát triển sở hữu Nhà nước

Xây dựng DNNN bằng vốn ngân sách

Quốc hữu hoá xí nghiệp tư nhân bằng cách mua lại

Mua cổ phần của các DN tư nhân

Mở rộng DNNN bằng vốn tích luỹ của các DNNN

Sở hữuNhà nước

Sở hữu nhà nước là sở hữu tập thể của GCTB độc quyền có nhiệm vụ ủng hộ và phục vụ lợi ích của TBĐQ nhằm duy trì sự tồn tại của CNTB Nó biểu hiện không những ở chỗ sở hữu nhà nước tăng lên mà còn ở sự tăng cường mối quan hệ giữa sở hữu nhà nước và sở hữu độc quyền tư nhân, hai loại sở hữu này đan kết với nhau trong quá trình tuần hoàn của tổng tư bản xã hội

2. Những biểu hiện chủ yếu của CNTB độc quyền Nhà nước

Ba là: làm chỗ dựa cho sự điều tiết kinh tế tư bản chủ nghĩa theo những chương trình nhất định

Chức năng của doanh nghiệp nhà nước

b. Sự hình thành sở hữu Nhà nước

Hướng dẫn – Kiểm soát và Uốn nắn

2. Những biểu hiện chủ yếu của CNTB độc quyền Nhà nước

III NHỮNG NÉT CHÍNH TRONG SỰ

PHÁT TRIỂN CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN HIỆN ĐẠI

Thạc sĩ Lê Đức Thọ

1. Sự phát triển nhảy vọt về lực lượng sản xuất

2. Nền kinh tế có xu hướng chuyển từ kinh tế công nghiệp sang kinh tế tri thức

 Cách mạng trong ngành công nghệ thông tin

 Giáo dục được tăng cường và tố chất của người lao động được nâng cao

 Kinh tế tăng trưởng nhanh và năng suất lao động được nâng cao

 Kinh tế tri thức là nền kinh tế trong đó sự sản sinh ra, phổ cập và sử dụng tri thức giữ vai trò quyết định đối với sự phát triển kinh tế, tạo ra của cải, nâng cao chất lượng cuộc sống

 Cơ cấu ngành kinh tế có sự chuyển dịch theo hướng dịch vụ hoá công nghệ cao

3. Sự điều chỉnh về quan hệ sản xuất và quan hệ giai cấp

4. Thể chế quản lý kinh doanh trong nội bộ doanh nghiệp có những biến đổi lớn.

 Quan hệ sở hữu thay đổi

 Kết cấu gia cấp thay đổi với sự xuất hiện của tầng lớp trung lưu đông đảo

 Thu nhập (tiền lương) của người lao động tăng trưởng khá nhanh

 Cơ chế quản lý được cải cách

 Ứng dụng công nghệ cao trong quan lý và điều hành

 Coi trọng lao động trí thức

 Thay đổi tổ chức mô hình doanh nghiệp

5. Điều tiết vĩ mô của nhà nước ngày càng được tăng cường

6. Các công ty xuyên quốc gia có vai trò ngày càng quan trọng trong hệ thống kinh tế TBCN, là lực lượng chủ yếu thúc đẩy toàn cầu hoá kinh tế.

 Điều chỉnh linh hoạt trong chiến lược tổng thể

 Thay đổi chính sách kinh tế

 Vận dụng linh hoạt các công cụ điều tiết vĩ mô

 Thúc đẩy phân cộng lao động

 Chuyển gia khoa học và công nghệ

 Mở rộng thị trường mang tính toàn cầu

 Cạnh tranh và có những ảnh hưởng lớn đến kinh tế toàn cầu

IV VAI TRÒ, HẠN CHẾ VÀ XU HƯỚNG VẬN ĐỘNG CỦA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN

Thạc sĩ Lê Đức Thọ

8/31/17 ThS Lê Đức Thọ 40

1 Vai trò của chủ nghĩa tư bản đối với sự phát triển của nền sản xuất xã hội

- Thực hiện xã hội hóa sản xuất

8/31/17 ThS Lê Đức Thọ 41

- Phát triển lực lượng sản xuất

8/31/17 ThS Lê Đức Thọ 42

- Chuyển sản xuất nhỏ thành sản xuất lớn hiện đại

8/31/17 ThS Lê Đức Thọ 43

2 Hậu quả của chủ nghĩa tư bản

- Thủ phạm chính gây ra hai cuộc thế chiến.

8/31/17 ThS Lê Đức Thọ 44

- Chạy đua vũ trang

8/31/17 ThS Lê Đức Thọ 45

- Ô nhiễm môi trường

8/31/17 ThS Lê Đức Thọ 46

- Nghèo đói, bệnh tật

Trẻ em & phụ nư

Châu Phi

8/31/17 ThS Lê Đức Thọ 47

3 Xu hướng vận động của chủ nghĩa tư bản

được “chữa trị” như thế nào?

V.I Lênin nhận xét: sự phát triển nhanh chóng và sự trì trệ thối nát là hai xu thế cùng song song tồn tại trong nền kinh tế của chủ nghĩa tư bản độc quyền Đó cũng chính là một biểu hiện quan trọng thuộc bản chất của chủ nghĩa tư bản độc quyền

Những thành tựu và hạn chế trên đây của chủ nghĩa tư bản bắt nguồn từ mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản: mâu thuẫn giữa tính chất và trình độ xã hội hoá cao của lực lượng sản xuất với quan hệ sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất

3 Xu hướng vận động của chủ nghĩa tư bản

Chủ nghĩa tư bản càng phát triển, tính chất và trình độ xã hội hóa của lực lượng sản xuất ngày càng cao thì quan hệ sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa về tư liệu sản xuất ngày càng trở nên chật hẹp so với nội dung vật chất ngày càng lớn lên của nó

Mặc dù chủ nghĩa tư bản ngày nay đã có điều chỉnh nhất định trong quan hệ sở hữu, quản lý và phân phối, và ở một chừng mực nhất định, sự điều chỉnh đó cũng đã phần nào làm giảm bớt tính gay gắt của mâu thuẫn này Song tất cả những điều chỉnh ấy vẫn không vượt qua khỏi khuôn khổ của sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa Vì vậy mâu thuẫn vẫn không bị thủ tiêu

3 Xu hướng vận động của chủ nghĩa tư bản

Theo sự phân tích của C Mác và V.I Lênin, đến một chừng mực nhất định, quan hệ sở hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa sẽ bị phá vỡ và thay vào đó là một quan hệ sở hữu mới Sở hữu xã hội (sở hữu công cộng) về tư liệu sản xuất được xác lập để đáp ứng yêu cầu phát triển của lực lượng sản xuất

Điều đó cũng có nghĩa là phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa sẽ bị thủ tiêu và một phương thức sản xuất mới – phương thức sản xuất cộng sản chủ nghĩa sẽ ra đời và phủ định phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa

3 Xu hướng vận động của chủ nghĩa tư bản

Tuy nhiên, phải nhận thức rằng, phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa không tự tiêu vong và phương thức sản xuất cộng sản chủ nghĩa cũng không tự phát hình thành mà phải được thực hiện thông qua cuộc cách mạng xã hội, trong đó giai cấp có sứ mệnh lịch sử lãnh đạo cuộc cách mạng xã hội này chính là giai cấp công nhân

3 Xu hướng vận động của chủ nghĩa tư bản

8/31/17 ThS Lê Đức Thọ 53

THẢO LUẬN

chóng và xu hướng trì trệ của nên kinh tế)

3 Tại sao nói CNĐQ là kẻ thù chung của nhân dân thế giới? Bằng kiến thức lịch sử và sự hiểu biết của cá nhân hãy lấy một số dẫn chứng về hậu quả của chiến tranh?