Phân tích những câu ca dao than thân, yêu thương thương tình nghĩa số 2

Đề bài: Phân tích những câu ca dao than thân, yêu thương thương tình nghĩa Bài làm Bài 1, 2: Ca dao là sản phẩm tinh thần của tập thể nhân dân, là tấm gương phản chiếu tâm hồn người lao

Đề bài: Phân tích những câu ca dao than thân, yêu thương thương tình nghĩa

Bài làm

Bài 1, 2: Ca dao là sản phẩm tinh thần của tập thể nhân dân, là tấm gương phản chiếu tâm hồn người lao động một cách sâu sắc Tính chất "đồng sáng tạo" đó đã tạo ra trong ca dao nói riêng, trong văn học dân gian nói chung các công thức truyền thống mang tính thẩm mĩ cộng đồng trong sáng tạo nghệ thuật Khi tìm hiểu ca dao cần đặt bài ca dao đó trong hệ thống công thức nghệ thuật truyền thống để chúng có thể âm vang trong nguồn mạch chung và thể hiện được sắc thái riêng độc đáo Trong ca dao có niềm vui và nỗi buồn, có tiếng ca nghĩa tình và tiếng hát than thân Khi nghĩ về thân phận của mình, người nông dân xưa kia thường cất lên tiếng ca chứa chất nỗi buồn tủi, đắng cay Trong dòng mạch đó nổi lên rõ nhất là tiếng hát than thân về cuộc đời người phụ nữ mà hai bài ca dao mở đầu bằng hai tiếng "Thân em" là minh chứng Cuộc đời người phụ nữ xưa kia có rất nhiều nỗi khổ cực, đắng cay Nỗi khổ về vật chất, phải thức khuya dậy sớm dãi gió, dầm sương : Thân em như lá đài bi, Ngày thì dãi nắng, đêm thì dầm sương, Ngày ngày hai bữa cơm đèn, Lấy gì má phấn răng đen hỡi chàng Nhưng nỗi khổ lớn nhất của họ vẫn là nỗi khổ tinh thần Xã hội phong kiến xưa kia với những quan niệm bất công như "tam tòng" (ở nhà phải theo cha, lấy chồng phải theo chồng, chồng chết phải theo con) đã gây ra bao nỗi khổ cực cho người phụ nữ trong suốt cả cuộc đời Họ không có quyền định đoạt hạnh phúc cũng như cuộc đòi mình Chính vì thế, khi nghĩ về thân phận của mình, người phụ nữ thường cất lên tiếng

hát than thân chứa chất nỗi buồn tủi, đắng cay Nếu thống kê, ta sẽ thấy số bài ca mở đầu bằng cụm từ "Thân em như" chiếm số lượng khá lớn Nỗi khổ về thân phận bị phụ thuộc ấy được thể hiện rõ nét qua biện pháp nghệ thuật so sánh quen thuộc của ca dao Hai bài

ca dao mang nét chung trong biện pháp nghệ thuật và nội dung ý nghĩa Hai bài đều sử dụng cụm từ mở đầu "Thân em như" Sự giống nhau ở cấu trúc mở đầu là đặc điểm của một số bài ca dao tạo nên một hệ thống lối nói khắc sâu,ấn tượng chung về "thân phận" con người Hai bài ca dao đều sử dụng biện pháp so sánh trực tiếp Hai vế so sánh được nối bởi từ "như" tạo nên sự đối chiếu những nét tương đồng giữa hai đối tượng khác loại, giúp người nghe hiểu đặc điểm của sự vật và cảm thông với tâm sự của nhân vật trử tình Thân phận con ngựời có ý nghĩa vô cùng lớn lao lại được tác giả dân gian so sánh với những vật, những đối tượng mong manh, nhỏ bé, bị phụ thuộc, chỉ được đánh giá, xem xét ở giá trị sử dụng, bị "đồ vật hoá" : Thân em như tấm lụa đào Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai Đây là một trong số ít bài ca mà người phụ

nữ thể hiện rõ sự tự ý thức về vẻ đẹp hình thức của mình Tấm lụa mềm mại, óng ả lại nổi bật về màu sắc "Tấm lụa đào" là biểu tượng của tuổi thanh xuân tươi đẹp mà người phụ nữ đã ý thức được một cách rõ ràng Câu thơ thứ nhất nêu lên hình ảnh so sánh một cách khái quát, còn câu thơ thứ hai mang tính chất bổ sung, làm rõ nghĩa cho câu trên "Tấm lụa đào" là tấm lụa đẹp về hình thức và có giá trị nhưng lại "phất phơ giữa chợ" Chợ là nơi kẻ qua, người lại, nơi người đời mua bán, trao đổi hàng hoá, vật dụng Người ta có thể bán, có thể mua "Tấm lụa đào" trở thành đối tượng sở hữu của bất

kì người nào có nhu cầu mua bán, nó không có quyền lựa chọn,

định đoạt số phận mình Hình ảnh ẩn dụ và câu hỏi tu từ "biết vào tay ai" chứa đựng biết bao lo lắng về thân phận phụ thuộc, nổi trôi, mong manh của người phụ nữ trong xã hội xưa Thân em như củ ấu gai Ruột trong thì trắng vỏ ngoài thì đen Ai ơi, nếm thử mà xem ! Nếm ra, mới biết rằng em ngọt bùi Đày là bài ca dao có nét chung với bài ca dao 1 như trên đã phân tích, nhưng lại có sắc thái riêng độc đáo Nếu ở bài 1, người phụ nữ ý thức được về vẻ đẹp hình thức thì ở bài 2 này, người phụ nữ muốn khẳng định về vẻ đẹp nội dung, phẩm chất bên trong dẫu bề ngoài không tương xứng Củ ấu gai có vỏ ngoài đen đúa, xấu xí, gai góc nhưng ẩn chứa sau vẻ ngoài xấu xí ấy là ruột ấu trắng thơm, ngọt bùi Ai đã một lần ăn chắc sẽ nhớ và càng nhớ hơn bài học tự rút ra về cách đánh giá sự vật trong cuộc đời Bài ca sử dụng phương pháp đối lập ngay trong một dòng thơ (tiểu đối) với các cặp tương phản : trong - ngoài, trắng

- đen "Ruột trong thì trắng vỏ ngoài thì đen" Lời mời mọc, nhắn gửi của người phụ nữ với người đời vừa là sự tự khẳng định vẻ đẹp tâm hồn của mình song nghe cũng thật tủi hờn, xót xa : Ai ơi, nếm thử

mà xem ! Nếm ra, mới biết rằng em ngọt bùi Với người con gái, sự mời mọc tha thiết và tự khẳng định ấy là sự "vạn bất đắc dĩ" bởi vì

vẻ đẹp bên trong - giá trị thực của họ chẳng được ai biết đến Bài ca dao có sự lựa chọn hình ảnh so sánh rất chính xác, vừa cụ thể vừa biểu cảm, chắc chắn đây phải là người phụ nữ lao động gắn bó với ruộng đồng mới có cái nhìn so sánh giản dị, tự nhiên như vậy Hình ảnh được so sánh đã cụ thể hoá tâm trạng tủi buồn của người phụ

nữ Bài ca có ý nghĩa nhân văn và ý nghĩa ngầm phê phán những ai không coi trọng giá trị đích thực của con người Hai bài ca dao trên

bổ sung cho nhau, là sự tự khẳng định một vẻ đẹp bên ngoài, một

vẻ đẹp bên trong nhưng bao trùm là cảm hứng ngậm ngùi, xót xa về thân phận người phụ nữ trong xã hội xưa Đó là giá trị tố cáo và giá trị nhân đạo sâu sắc trong tiếng hát than thân ướt đầm nước mắt của người phụ nữ Các bài ca dao có cùng công thức mở đầu gần gũi nhau bởi nét tương đồng trong nội dung, ý nghĩa và cùng sử dụng biện pháp nghệ thuật so sánh Bên cạnh đó, mỗi bài có nét riêng trong việc lựa chọn đối tượng miêu tả và biểu hiện Cũng để diễn tả thân phận chìm nổi của người phụ nữ mà có một loạt hình ảnh khác nhau để so sánh khiến biện pháp nghệ thuật và nội dung diễn đạt càng đa dạng, phong phú, tránh được sự đơn điệu, nhàm chán So sánh là sự khắc hoạ một cách cụ thể, làm sáng rõ hơn những khái niệm trừu tượng : "Thân em" là khái niệm trừu tượng được thể hiện thông qua những hình ảnh giản dị, gần gũi vói cuộc sống con người : "tấm lụa đào", "giếng giữa đàng", "miếng cau khô",

"hạt mưa sa", Những vật thể rất khác nhau ấy được xích lại gần nhau nhờ những nét tương đồng bởi sự lựa chọn của biện pháp so sánh Điều này giúp việc khắc hoạ sâu hon đặc điểm đối tượng đuợc đem ra so sánh mà vẫn giàu giá trị biểu cảm Ta có thể thấy nhu có tiếng thở dài cam chịu, giọt nước mắt đắng cay của bao kiếp người phụ nữ xưa kia Trong ca dao còn có rất nhiều bài khác cũng

sử dụng biện pháp nghệ thuật này để thể hiện nội dung tưong tự Bởi vì ca dao là sáng tác của nhân dân lao động, được diễn xướng trong lao động, trong hát đối đáp nơi hội hè, đình đám Từ đời này qua đời khác, ca dao được lưu truyền, khắc hoạ rõ thêm tâm tình người lao động : - Thân em như cái quả xoài trên cây, Gió đông gió tây, gió nam gió bắc Nó đánh lúc la lúc lắc trên cành - Thân em như chổi đầu hè Phòng khi mưa gió đi về chùi chân - Thân em như

nước giếng trong Để cho bèo tấm, bèo ong lọt vào Thân em như giếng giữa đàng Người khôn rửa mặt, người phàm rửa chân -Chàng ơi phụ thiếp làm chi Thiếp như com nguội đỡ khi đói lòng Tiếp mạch cảm nghĩ chung về thân phận phụ thuộc, mỏng manh, nổi nênh của người phụ nữ trong ca dao, nữ sĩ Hồ Xuân Hương đã khắc hoạ rõ nét hon trong tiếng thơ đầy bản sắc của bà tạo nên một tiếng nói chung, một mạch tiếp nối giữa văn học dân gian và văn học viết : Thân em vừa trắng lại vừa tròn, Bảy nổi ba chìm với nước non Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn, Mà em vẫn giữ tấm lòng son Những bài ca dao trên cho ta hiểu hơn về nỗi khổ của cuộc đời người phụ nữ xưa, giúp ta thêm yêu cuộc sống hiện nay Người phụ

nữ hiện đại vẫn giữ những nét dịu dàng, khiêm nhường của người phụ nữ truyền thống nhưng họ không còn phải cam chịu cuộc sống phụ thuộc mà đã ý thức được về vị thế xã hội của mình, chủ động và xây dựng cuộc sống ngày càng tốt đẹp hơn : Một buổi sớm mai trớm bước chân mình trên cát Người mẹ cho ra đời những Phù Đổng Thiên Vương Dầu là nguyên thủ quốc gia hay là những anh hùng Là bác học hay là ai đi nữa Cũng là con của người phụ nữ Người đàn

bà rất bình thường không ai biết tuổi tên

Bài 3: Trong ca dao có một số lượng khá lớn những bài ca mở đầu bằng công thức "Trèo lên" Như : "Trèo lên cây bưởi hái hoa ",

"Trèo lên cây gạo cao cao ", "Trèo lên trái núi Thiên Thai ", Các bài ca mở đầu theo kiểu này thường gây nên không ít cách hiểu khác nhau, tạo nên những tranh luận thú vị trong cảm hiểu thơ ca dân tộc Bài "Trèo lên cây bưởi hái hoa" là một ví dụ, làm tốn không

ít giấy mực của các nhà nghiên cứu và độc giả yêu thích thơ ca

Thơ ca tồn tại sâu đậm trong tâm hồn con người phải chăng cũng có phần bởi sự mơ hồ, không dễ giải thích bằng lời ấy: Trèo lên cây khế nửa ngày, Ai làm chua xót lòng này, khế ơi! Hỏi khế rằng ai đã làm chua xót lòng khế thì quả là một câu hỏi tu từ quá đỗi tài tình Không ít người thấy câu này khó hiểu ! Phải chăng theo kinh nghiệm dân gian, trèo hái khế nói riêng, hái quả nói chung giữa nắng trưa quá mái thì quả sẽ bị chua hơn ? Phương pháp nghệ thuật nổi bật ở hai câu mở đầu này là phương pháp nhân cách hoá Nhân cách hoá

có hai hình thức : một là gọi những vật vô tri vô giác mà trò chuyện, bộc bạch với chúng như với những người bạn ; hai là gửi gắm vào các sự vật vô tri vô giác ấy những hành động, cảm xúc của con người khiến thế giói vật thể vô hồn trở nên sống động, tràn ngập cảm xúc như con người Hai câu thơ này đã sử dụng tài tình cả hai hình thức ấy Lựa chọn khế để hỏi vị chua là một sự lựa chọn tài tình bởi trong lòng khế (trừ khế ngọt) chẳng bao giờ hết chứa đựng

vị chua Hai câu đầu nghe sao da diết, xót xa Lối nói ẩn dụ, kín đáo, bóng bẩy càng làm cho người nghe cảm nhận được nỗi lòng đau đớn khôn nguôi của kẻ phải chịu lỡ dở duyên tình, ở đây ẩn chứa

sự tương đồng kín đáo : khế chua - lòng người chua xót Đại từ phiếm chí "ai" và câu hỏi tu từ "ai làm chua xót" mang ý nghĩa khái quát và mở ra nhiều trường liên tưởng, giống như câu hỏi hờn giận duyên phận trong một bài ca khác "Ai làm cho bướm lìa hoa" Ai có thể là hoàn cảnh khách quan, là xã hội, là người ngoài cuộc, cũng

có thể là người trong cuộc tự chia xa Chỉ biết rằng nhân vật trữ tình (ở đây có thể nghiêng về cách hiểu là chàng trai giống như chàng trai trong bài ca dao "Trèo lên cây bưởi hái hoa") dù duyên tình lỡ

dở nhưng vẫn hoài niệm, ngóng vọng, thương nhớ khôn nguôi

"người ấy" qua sự bộc bạch nỗi lòng ở nhũng câu tiếp theo : Mặt trăng sánh với mặt trời, Sao Hôm sánh với sao Mai chằng chằng Tác giả đã lựa chọn hàng loạt hình ảnh ẩn dụ mang ý nghĩa biểu trung cho con người, tình người Các hình ảnh thiên nhiên, vũ trụ biểu tượng của sự vĩnh cữu, tương ứng với nhau đồng thời cũng biểu tượng của sự cách xa vô vọng Các cặp hình ảnh đối sánh : mặt trang - mặt trời, sao Hôm - sao Mai như em và anh luôn tương xứng dẫu phải xa cách Hai lần từ "sánh với" được lặp lại và kèm thêm tính từ "chằng chằng" khẳng định dù phải cách xa nhưng hai ta vẫn đẹp đôi vừa lứa Mặt trời lặn, mặt trăng lên là quy luật tự nhiên bất biến ; sao Hôm và sao Mai vốn chỉ là một, đó là sao Kim (khi mọc vào buổi sáng thì gọi là sao Mai, mọc vào buổi chiều thì gọi là sao Hôm) Lấy hình ảnh thiên nhiên vĩnh cửu, vô cùng vô tận để khẳng định tình yêu son sắt không đổi thay là biện pháp nghệ thuật

so sánh có hiệu quả cao Đó là những vật thể vĩnh cứu, tương xứng trong vũ trụ dẫu đối lập về thời gian xuất hiện nhưng chúng luôn là

sự hồi âm, phản chiếu của nhau Câu kết trong ca dao giao duyên thường là lúc nỗi lòng được bộc lộ trực tiếp hơn Dường như nhân vật trữ tình không còn kìm nén lòng mình được nữa : Mình ơi! Có nhớ ta chăng ? Ta như sao Vượt chờ trăng giữa trời Đại từ nhân xưng mình - ta quen thuộc trong ca dao đã xuất hiện trực tiếp Nỗi nhớ không kìm nén được đã bật tuôn trào theo lôgíc tình cảm rất tự nhiên Hỏi người (mình) có nhớ ta chăng và tiếp theo là lời khẳng định tình yêu son sắt của ta dẫu duyên kiếp không thành - "Ta như sao Vượt chờ trăng giữa trời" Sao Vượt cũng là sao Hôm hay sao Mai Sao Vượt mọc rất sớm từ lúc chiều hôm Khi sao Vượt lên đến đỉnh của bầu trời thì trăng mới mọc, vậy mà sao Vượt vẫn "chằng

chàng" ngóng đợi trăng lên Sự chờ đợi, ngóng vọng dẫu cô đon nhưng kiên định biết bao Bài ca nói về nỗi xót đau lỡ dở duyên phận, nói về sự vô vọng của kẻ thất tình mà sao người nghe vẫn thấy ấm áp tình đời Sự ấm áp ấy toả ra từ niềm tin yêu vào sự thuỷ chung son sắt của tình yêu lứa đôi, của tình người cao đẹp

Bài 4: Bài ca dao diễn tả nỗi nhớ thưong da diết, bồn chồn của một cô gái đang yêu Trạng thái yêu thương, mong nhớ, giận hờn, nhất là trong tình yêu trai gái là những trạng thái tình cảm trừu tượng nhưng con người luôn mong muốn được giãi bày, chia sẻ Ca dao có rất nhiều cách diễn tả các trạng thái tình cảm phong phú, tinh

tế thảm sâu trong tâm hồn con người Có nỗi nhớ thương được diễn

tả trực tiếp : "Tôi thương người ấy nhiều nhiều - Người ấy thương lại bao nhiêu mặc lòng" Có nỗi nhớ được so sánh trực tiếp bằng sự cụ thể hoá, vật chất hoá các trạng thái tình cảm vốn ở dạng trừu tượng

"Nhớ ai bổi hổi bồi hồi - Như đứng đống lửa, như ngồi đống than" Bài ca dao Khăn thương nhớ ai này lại có nét riêng, độc đáo trong cách diễn tả Nhà phê bình văn học Hoài Thanh đã nhận xét: "Tôi cho đây là một trong những bài ca dao hay nhất Việt Nam" (tạp chí Văn nghệ, số 1, 1982) Nét độc đáo của bài ca dao này là lối biểu đạt vừa giản dị, kín đáo vừa tinh tế, sâu sắc Nghệ thuật nhân cách hoá, việc sử dụng điệp từ, điệp ngữ và sự lựa chọn hàng loạt các biểu tượng khăn, đèn, mắt đã góp phần diễn tả tâm trạng cô gái đang yêu Bài ca sử dụng năm lần câu hỏi thì ba lần vang lên điệp khúc hỏi khăn, từ khăn xuất hiện liên tiếp sáu lần ở vị trí mở đầu dòng thơ Trong ca dao giao duyên, khăn hay được nhắc đến bởi nó

là vật thể quen thuộc thường quấn quýt bên người : khi đội đầu, khi

chùi nước mắt hoặc là kỉ vật thiêng liêng gợi hình bóng, lưu giữ "hơi hương" của người thương, trai gái trao tặng khăn cho nhau kín đáo gủi gắm lời thề nguyền, ước hẹn: - Gửi khăn gửi áo gửi lời, Gửi đôi chàng mạng cho người đàng xa - Nhớ khi khăn mở trầu trao, Miệng thì cười nụ biết bao nhiêu tình Ở bài ca dao Khăn thương nhớ ai, biện pháp nhân cách hoá quen thuộc được sử dụng tài tình Nỗi nhớ thưong của nhân vật trữ tình được gửi gắm kín đáo qua các vật thể quen thuộc, gần gũi với cuộc sống con người Lựa chọn biểu tượng khăn để gửi gắm nỗi nhớ đã là sự lựa chọn chính xác, song điều đáng chú ý ở đây là sự biểu hiện trạng thái của cái khăn Khăn không nằm yên một chỗ mà luôn vận động trong các trạng thái đa chiều, đối lập : rơi xuống, vắt lên, chùi nước mắt, Trạng thái vận động của khăn biểu trưng cho nỗi nhớ thương bồn chồn, khắc khoải, ngồi đứng không yên của nhân vật trữ tình Nhiều bài ca dao đã diễn tả sinh động nỗi lòng tương tư, sầu muộn của những kẻ đang yêu : "Nhớ ai nhớ mãi thế này - Nhớ đêm quên ngủ, nhớ ngày quên ăn", "Đêm nằm lưng chẳng dính giường - Mong cho đến sáng, ra đường gặp em" Cô gái hỏi khăn rồi hỏi đèn Đèn là hình ảnh biểu tượng của thời gian về đêm với sự ngóng vọng, đợi chờ Nếu khăn rơi xuống, vắt lên, chùi nước mắt xô lệch trong không gian đa chiều thì đèn biểu trưng cho sự chuyển hoá của thời gian Nỗi nhớ từ ngày chuyển sang đêm thường được biểu trưng bằng hình ảnh ngọn đèn trong ca dao : - Đèn thương ai mà đèn chẳng tắt, Ta thương mình nước mắt nhỏ sa Đêm khuya thắp chút dầu dư, Tim lan cháy lụn, sầu tư một mình - Đêm qua thắp đọi dầu đầy, Bấc non chẳng cháy, oan mày dầu ơi Và cuối cùng cô gái hỏi mắt : Mắt thương nhớ ai, Mắt ngủ không yên Nếu những câu hỏi dồn dập trên đây hỏi khăn,

hỏi đèn thể hiện qua biện pháp ẩn dụ, nhân cách hoá, thì tâm trạng nhân vật trử tình đến lúc này được bộc lộ trực tiếp Dường như cô gái không kìm giữ được tiếng lòng thổn thức của mình nữa mà nỗi nhớ được trào dâng theo sự bộc lộ tự nhiên Sự lựa chọn hình tượng để biểu đạt tâm trạng thật họp lí, nhất quán Từ khăn đến đèn rồi đến mắt Đôi mắt là cửa sổ tâm hồn Tác giả dân gian đã dùng phép hoán dụ, lấy mắt để chỉ nhân vật trử tình Đèn không tắt vì thương nhớ, làm sao mà mắt có thể ngủ yên khi khăn, đèn cũng thao thức, khắc khoải, cũng chính là những hình ảnh biểu đạt cụ thể nhất của tình yêu Đại từ phiếm chỉ ai được sử dụng trong bài ca này rất phù họp với lối biểu đạt tâm trạng kín đáo của con người Thể thơ bốn chữ gọn, chắc chuyển tải những câu hỏi dồn dập Lối gieo vần thiên về thanh trắc đất, vắt, mắt, tắt khá độc đáo đan xen với thanh bằng ai tạo nên sự đối xứng nhịp nhàng Hai câu thơ cuối nói về nỗi lo âu chính đáng của người con gái trong xã hội cũ : Đêm qua em những lo phiền, Lo vì một nỗi không yên một bề Đến đây

ta hiểu thêm vì sao cô gái dằn vặt, nhớ thương, phấp phỏng nhường

ấy Ngoài nỗi nhớ thương, cô còn lo cho tình yêu, cho duyên phận Một cô gái tinh tế, kín đáo, có tình yêu ngập tràn và sâu sắc thế thì làm sao không lo âu cho duyên phận của mình khi trong xã hội xưa, mỗi lần nghĩ đến thân phận của mình là người phụ nữ lại cất lên tiếng hát than thân ướt đẫm nước mắt Biện pháp nhân cách hoá với hệ thống biểu tượng được chọn lọc, cách diễn tả tài tình, giàu sắc thái biểu cảm là những biện pháp nghệ thuật nổi bật của bài ca dao Thiên nhiên là chất liệu nghệ thuật đắc lực giúp sự biểu đạt tình cảm đầy hiệu quả Năm lần lặp lại năm câu hỏi chỉ thay bằng ba hình tượng khác nhau khăn, đèn, mắt theo sự bộc lộ tình cảm tăng