Rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh trung học cơ sở thông qua các bài tập chương tứ giác lớp 8 (tt)

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC PHÙNG THỊ ÁNH RÈN LUYỆN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ THÔNG QUA CÁC BÀI TẬP CHƯƠNG TỨ GIÁC LỚP 8 LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PH

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

PHÙNG THỊ ÁNH

RÈN LUYỆN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ THÔNG QUA

CÁC BÀI TẬP CHƯƠNG TỨ GIÁC LỚP 8

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM TOÁN

Hà Nội – 2016

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

PHÙNG THỊ ÁNH

RÈN LUYỆN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ THÔNG QUA

CÁC BÀI TẬP CHƯƠNG TỨ GIÁC LỚP 8

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM TOÁN HỌC Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN TOÁN)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Lê Anh Vinh

Hà Nội – 2016

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Mục lục ii

Danh mục bảng, biểu đồ v

MỞ ĐẦU 4

1 Lí do chọn đề tài 4

2 Lịch sử nghiên cứu 5

4 Vấn đề nghiên cứu 5

5 Giả thuyết khoa học 6

6 Nhiệm vụ nghiên cứu 6

7 Phương pháp nghiên cứu 6

8 Phạm vi nghiên cứu 7

9 Cấu trúc luận văn 7

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 8

1.1 Đại cương về tư duy 8

1.1.1 Tư duy là gì? 8

1.1.2 Tầm quan trọng của việc phát triển tư duy 8

1.1.3 Những đặc điểm của tư duy 9

1.1.5 Các thao tác tư duy 11

1.1.6 Vấn đề phát triển năng lực tư duy 13

1.1.7 Dấu hiệu đánh giá tư duy phát triển 13

1.2 Tư duy sáng tạo 14

1.2.1 Tư duy sáng tạo là gì? 14

1.2.2 Quá trình sáng tạo 17

1.3 Một số yếu tố đặc trưng của tư duy sáng tạo 18

1.3.1 Tính mềm dẻo Error! Bookmark not defined

1.3.2 Tính nhuần nhuyễn Error! Bookmark not defined 1.3.3 Tính độc đáo Error! Bookmark not defined 1.3.4 Tính hoàn thiện Error! Bookmark not defined 1.3.5 Tính nhảy cảm vấn đề Error! Bookmark not defined

1.4 Biện pháp rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh thông qua dạy học môn

Toán Error! Bookmark not defined

1.4.1 Rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh cần kết hợp với các hoạt động

trí tuệ khác Error! Bookmark not defined

1.4.2 Rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh cần đặt trọng tâm vào việc rèn

luyện khả năng phát hiện vấn đềmới, khơi dậy những ý tưởng mới Error! Bookmark not defined

1.4.3 Chú trọng bồi dưỡng từng yếu tố cụ thể của tư duy sáng tạo Error! Bookmark not defined

1.4.4 Rèn luyện tư duy sáng tạo là một quá trình lâu dài cần tiến hành trong

tất cả các khâu của quá trình dạy học Error! Bookmark not defined

1.5 Thực trạng việc rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh trung học cơ sở

Error! Bookmark not defined Kết luận chương 1 Error! Bookmark not defined

Chương 2 RÈN LUYỆN TƯ DUY SÁNG TẠO CHO HỌC SINH TRUNG

HỌC CƠ SỞ THÔNG QUA CÁC BÀI TẬP CHƯƠNG “TỨ GIÁC” Error! Bookmark not defined

2.1 Một số kiến thức cơ bản của chương “Tứ giác” lớp 8Error! Bookmark not defined

2.1.1 Tứ giác Error! Bookmark not defined 2.1.2 Hình thang, hình thang cân Error! Bookmark not defined 2.1.3 Hình bình hành Error! Bookmark not defined 2.1.4 Hình chữ nhật Error! Bookmark not defined 2.1.5 Hình thoi Error! Bookmark not defined 2.1.6 Hình vuông Error! Bookmark not defined

2.1.7 Đường trung bình của tam giác, của hình thangError! Bookmark not defined

2.1.8 Đối xứng trục, đối xứng tâm Error! Bookmark not defined 2.1.9 Đường thẳng song song với một đường thẳng cho trước Error! Bookmark not defined

2.2 Xây dựng một số bài toán nội dung chương “Tứ giác” nhằm rèn luyện tư

duy sáng tạo cho học sinh Error! Bookmark not defined 2.2.1 Những bài toán có nhiều cách giải Error! Bookmark not defined

2.2.2 Có thể thay đổi điều kiện thứ yếu trong bài toán để tạo ra bài toán mới

Error! Bookmark not defined 2.2.3 Phát triển từ một bài toán hình học Error! Bookmark not defined 2.2.4 Một số bài tập có dễ mắc sai lầm Error! Bookmark not defined

2.3 Rèn luyện tư duy sáng tạo qua bài toán dựng hình chương “Tứ giác” lớp

8 Error! Bookmark not defined 2.3.1 Các bước giải của bài toán dựng hình Error! Bookmark not defined 2.3.2 Các kiến thức cơ bản Error! Bookmark not defined 2.3.3 Dựng hình bằng thước và compa dựng hình thangError! Bookmark not defined

2.4 Các bài toán tổng hợp phối hợp các hoạt động trí tuệ nhằm phát triển các

loại hình tư duy Error! Bookmark not defined Kết luận chương 2 Error! Bookmark not defined Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined 3.1 Mục đích, nhiệm vụ, phương pháp, kế hoạch thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.2 Tiến trình thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.2 Nội dung thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined Kết luận chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 19

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Nhân loại đang bước vào thế kỷ XXI, thế kỉ mà nền kinh tế, khoa học, công nghệ, truyền thông phát triển như vũ bão Để đáp ứng được những thay đổi nhanh chóng đó, trong xã hội tương lai, nền giáo dục phải đào tạo ra những người trẻ có trí tuệ, thông minh và sáng tạo

Xuất phát từ những yêu cầu xã hội đối với sự phát triển nhân cách của thế hệ trẻ, từ những đặc điểm của nội dung mới và từ bản chất của quá trình học tập buộc chúng ta phải đổi mới phương pháp dạy theo hướng rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh

Việc học tập tự giác tích cực, chủ động và sáng tạo đòi hỏi học sinh phải

có ý thức về những mục tiêu đặt ra và tạo được động lực thúc đẩy bản thân họ

tự duy để đạt được mục tiêu đó

Toán học có liên quan chặt chẽ với thực tế và có ứng dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực khác nhau của khoa học, công nghệ, sản xuất và đời sống xã hội hiện đại, nó thúc đẩy mạnh mẽ quá trình tự động hóa sản xuất, trở thành công cụ thiết yếu cho mọi ngành khoa học và được coi là chìa khóa của sự phát triển

Trong việc rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh ở trường phổ thông, môn Toán đóng vai trò rất quan trọng Bởi vì, Toán học có một vai trò rất lớn trong sự phát triển của các ngành khoa học và kĩ thuật; Toán học có liên quan chặt chẽ và có ứng dụng rộng rãi trong rất nhiều lĩnh vực khác nhau của khoa học, công nghệ, sản xuất và đời sống xã hội hiện đại; Toán học còn là một công cụ để học tập và nghiên cứu các môn học khác

Vấn đề rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh đã được nhiều tác giả trong

và ngoài nước quan tâm nghiên cứu Với tác phẩm “Sáng tạo toán học” nổi

tiếng, nhà toán học kiêm tâm lý học G.Polya đã nghiên cứu bản chất của quá trình giải toán, quá trình sáng tạo toán học Đồng thời trong các tác phẩm

“Tâm lý năng lực toán học của học sinh”, Krutecxiki đã nghiên cứu cấu trúc

năng lực toán học của học sinh Ở nước ta, các tác giả Nguyễn Bá Kim, Phạm Văn Hoàn, Tôn Thân, Phạm Gia Đức, … đã có nhiều công trình giải quyết những vấn đề về lý luận và thực tiễn về việc phát triển tư duy sáng tạo cho học sinh

Như vậy, việc rèn luyện và phát triển tư duy sáng tạo trọng hoạt động dạy toán học được rất nhiều nhà nghiên cứu quan tâm Tuy nhiên, việc rèn luyện

tư duy sáng tạo cho học sinh trung học cơ sở qua các bài tập chương “Tứ giác” lớp 8 thì các tác giả chưa khai thác và đi sâu vào nghiên cứu cụ thể Vì vậy, chúng tôi chọn đề tài nghiên cứu luận văn này là: “Rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh trung học cơ sở qua các bài tập chương “Tứ giác” lớp 8”

2 Lịch sử nghiên cứu

Qua tìm hiểu chúng tôi thấy có rất nhiều tài liệu nghiên cứu về việc rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh trong dạy học các bộ môn, rồi các công trình khoa học nghiên cứu “Rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh trung học

cơ sở qua các bài tập chương “Tứ giác” lớp 8”

3 Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu nghiên cứu là xây dựng hệ thống các bài toán trong chương

“Tứ giác” lớp 8 nhằm phát triển và rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh

Các bài toán trong hệ thống cần tiềm ẩn các cơ hội có thể khai thác và rèn luyện được tư duy sáng tạo cho học sinh Với đê tài này chúng tôihy vọng rằng sẽ đóng góp một phần nhỏ của mình vào việc nâng cao chất lượng giáo dục và cũng nhằm rút kinh nghiệm cho bản thân để việc giảng dạy môn Toán

ở trường phổ thông trung học cơ sở được tốt hơn

4 Vấn đề nghiên cứu

- Rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh là thế nào?

- Sử dụng các bài tập chương “Tứ giác” như thế nào để rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh THCS?

5 Giả thuyết khoa học

- Thông qua hệ thống các bài tập chương “Tứ giác” giúp cho học sinh xây dựng khả năng tự học, tự nghiên cứu và lòng say mê toán học, qua đó rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh

- Nếu dạy học chương “Tứ giác” lớp 8 theo định hướng rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh thì có thể góp phần đổi mới phương pháp dạy học trong giai đoạn hiện nay và nâng cao chất lượng dạy học toán ở trường trung học cơ

sở

6 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Làm sáng tỏ khái niệm tư duy, tư duy sáng tạo

- Nghiên cứu hoạt động tư duy của học sinh trong quá trình giải bài tập về chương “Tứ giác”, từ đó hướng dẫn học sinh xây dựng tiến trình luận giải, làm cơ sở cho việc tìm kiếm lời giải một cách có hiệu quả

- Phân loại và xây dựng hệ thống bài tập về chương “Tứ giác” và đưa ra phương pháp chung cho mỗi loại đó

- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả của hệ thống bài tập về chương

“Tứ giác” đã được phân loại và xây dựng để phát triển năng lực tư duy sáng tạo cho học sinh thông qua quá trình tìm kiếm lời giải Đối chiếu kết quả thực nghiệm với kết quả điều tra ban đầu, rút ra kết luận về khả năng áp dụng hệ thống bài tập đã đề xuất

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Nghiên cứu lí luận

- Nghiên cứu các tài liệu về giáo dục học môn Toán, tâm lý học, lý luận dạy học môn Toán

- Nghiên cứu lí luận về tư duy, rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh THCS

- Các công trình nghiên cứu có các vấn đề liên quan trực tiếp đến đề tài

7.2 Điều tra, quan sát

- Dự giờ, tổng kết kinh nghiệm việc dạy chủ đề này

- Điều tra thực trạng nhận thức và năng lực tư duy sáng tạo của học sinh THCS trong quá trình giải các bài tập chương “Tứ giác”

- Tình hình sử dụng các bài tập chương “Tứ giác” trong dạy học toán học của giáo viên THCS hiện nay

9 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, danh mục tài liệu tham khảo, phụ lục, luận văn được trình bày trong 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn

Chương 2: Rèn luyện tư duy sáng tạo cho học sinh Trung học cơ sở thông qua các bài tập chương “Tứ giác”

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1.Đại cương về tư duy

1.1.1 Tư duy là gì?

Theo M.N Sacđacôp: "Tư duy là sự nhận thức khái quát gián tiếp các sự vật và hiện tượng của hiện thực trong những dấu hiệu, những thuộc tính chung và bản chất của chúng Tư duy cũng là sự nhận thức sáng tạo những sự vật, hiện tượng mới, riêng rẽ của hiện thực trên cơ sở những kiến thức khái quát hóa đã thu nhận được Còn theo tác giả Nguyễn Xuân Trường (Đại học

Sư Phạm Hà Nội) thì "tư duy là hành động trí tuệ nhằm thu thập và xử lí thông tin về thế giới quanh ta và thế giới trong ta Chúng ta tư duy để hiểu, làm chủ tự nhiên, xã hội và chính mình"

Tư duy phản ánh tích cực hiện thực khách quan dưới dạng các khái niệm, sự phán đoán, lý luận v.v Theo một định nghĩa khác, "tư duy" là danh

từ triêt học dùng để chỉ những hoạt động của tinh thần, đem những cảm giác của người ta sửa đổi và cải tạo thê giới thông qua hoạt động vật chất, làm cho người ta có nhận thức đúng đắn về sự vật và ứng xử tích cực với nó

Cơ chế hoạt động cơ sở của tư duy dựa trên hoạt động sinh lý của bộ não với tư cách là hoạt động thần kinh cao cấp Mặc dù không thể tách rời não nhưng tư duy không hoàn toàn gắn liền với một bộ não nhất định Trong quá trình sống, con người giao tiếp với nhau, do đó, tư duy của từng người vừa tự biến đổi qua quá trình hoạt động của bản thân vừa chịu sự tác động biến đổi

từ tư duy của đồng loại thông hoạt động có tính vật chất Do đó, tư duy không chỉ gắn với bộ não của từng cá thể người mà còn gắn với sự tiến hóa của xã hội, trở thành một sản phẩm có tính xã hội trong khi vẫn duy trì được tính cá thể của một con người nhất định

1.1.2 Tầm quan trọng của việc phát triển tư duy

Lý luận dạy học hiện đại đặc biệt chú trọng đến việc phát triển tư duy cho

học sinh thông qua việc điều khiển tối ưu quá trình dạy học, còn các thao tác

tư duy cơ bản là công cụ của nhận thức, đáng tiếc rằng điều này cho đến nay vẫn chưa được thực hiện rộng rãi và có hiệu quả Vẫn biết sự tích lũy kiến thức trong quá trình dạy học đóng vai trò không nhỏ, song không phải quyết định hoàn toàn Con người có thể quên đi nhiều sự việc cụ thể mà dựa vào đó những nét tính cách của anh ta được hoàn thiện Nhưng nếu những nét tính cách này đạt đến mức cao thì con người có thể giải quyết được mọi vấn đề phức tạp nhất, điều đó nghĩa là anh ta đã đạt đến một trình độ tư duy cao

1.1.3 Những đặc điểm của tư duy

Với tư cách là một mức độ của hoạt động nhận thức, tư duy có những đặc điểm sau:

Tính “có vấn đề” của tư duy: Tư duy là một quá trình mang tính chất có

mục đích rõ ràng Sự cần thiết phải tư duy được nẩy sinh, trước hết, khi trong quá trình đời sống và thực tiễn xuất hiện một mục đích mới, một vấn đề mới, những hoàn cảnh và điều kiện hoạt động mới Nhưng không phải hoàn cảnh

có vấn đề nào cũng kích thích được hoạt động tư duy Muốn kích thích được

tư duy thì hoàn cảnh có vấn đề phải được nhận thức đầy đủ, được chuyển thành nhiệm vụ tư duy của cá nhân –nghĩa là cá nhân xác định được cái gì đã biết, đã cho và cái gì chưa biết, nếu những dữ kiện đó nằm ngoài phạm vi hiểu biết của cá nhân, thì tư duy cũng không xuất hiện

Tính gián tiếp của tư duy: Tư duy của con người mang tính chất gián

tiếp Tư duy được biểu hiện trong ngôn ngữ Các quy luật, quy tắc, các sự kiện, các mối liên hệ và sự phụ thuộc, được khái quát và được diễn đạt trong các từ Mỗi người đều sử dụng những phát minh, những kết quả tư duy của người khác để giải quyết những nhiệm vụ hằng ngày được đặt ra cho mình Khi sử dụng những phát minh đó vào hoạt động sản xuất và sinh hoạt hằng ngày, họ thấy rõ được tính chất đúng đắn của chúng Những quy luật mà các nhà bác học, các nhà tư tưởng ở các nước khác nhau tìm ra, cũng như cả kinh

nghiệm cá nhân của con người đều là công cụ để mỗi người hiểu thế giới xung quanh, để giải quyết những vấn đề mới đối với họ

Tính trừu tượng và khái quát của tư duy: Tư duy có khả năng trừu xuất

khỏi sự vật, hiện tượng những thuộc tính, những dấu hiệu cụ thể, cá biệt, chỉ giữ lại những thuộc tính bản chất nhất chung cho nhiều sự vật, hiện tượng, rồi trên cơ sở đó mà khái quát các sự vật, hiện tượng riêng lẻ khác nhau, nhưng

có chung những thuộc tính bản chất thành một nhóm, một loại, một phạm trù

Tư duy quan hệ chặt chẽ với ngôn ngữ: Quan điểm duy vật biện chứng

quan niệm một cách đúng đắn rằng: Tư duy quan hệ chặt chẽ với ngôn ngữ, chúng thống nhất, nhưng không đồng nhất với nhau, cũng không tách rời nhau được: tư duy không thể tồn tại bên ngoài ngôn ngữ được, ngược lại ngôn ngữ cũng không thể có được nếu không dựa vào tư duy Mối quan hệ giữa tư duy và ngôn ngữ là mối quan hệ giữa hình thức và nội dung

Tính chất lí tính của tư duy: Chỉ có tư duy mới giúp con người phản ánh

được bản chất của sự vật, những mối quan hệ và liên hệ có tính chất của sự vật, những mối quan hệ và liên hệ có tính quy luật của chúng, bởi vì tư duy mới có thể vượt qua được những giới hạn trực quan, cụ thể của nhận thức cảm tính Nói cách khác, tư duy là một mức độ cao của hoạt động nhận thức – mức

độ lí tính

Tư duy có quan hệ mật thiết với nhận thức cảm tính Tuy là mức độ nhận thức cao hơn hẳn về chất so với nhận thức cảm tính, nhưng tư duy không tách rời khỏi nhận thức cảm tính Mặc dù là trong những điều kiện của khoa học hiện đại, việc nghiên cứu một hiện tượng hay quá trình nào đó được bắt đầu

từ những sự trừu tượng hóa cao nhất, từ những giả thuyết toán học nhưng cuối cùng nó vẫn phải được dựa trên những tài liệu cảm tính, trên kinh nghiệm, trên cơ sở trực quan sinh động