Giải pháp nhằm thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất ở huyện quang bình,tỉnh hà giang

- Chủ thể nghiên cứu: Các vấn đè liên quan đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp và anh hưởng của nó tới hiệu quả sử dụng đất ở huyện Quang B

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP

Ở HUYỆN QUANG BÌNH, TỈNH HÀ GIANG

LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ

Hà Nội , 2012

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP

Ở HUYỆN QUANG BÌNH, TỈNH HÀ GIANG

Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp

Mã Số: 60.62.01.15

LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS TRẦN THỊ THU THỦY

Hà Nội, 2012

i

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan rằng số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận văn là trung thực và chưa hề được sử dụng để bảo vệ một học vị nào

Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện luận văn này

đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong luận văn đã được chỉ rõ nguồn gốc

Hà Nội, ngày tháng năm 2012

Tác giả luận văn

Lại Văn Lẫm

ii

LỜI CÁM ƠN

Sau một thời gian học tập và nghiên cứu, đến nay tôi đã hoàn thành

luận văn thạc sỹ kinh tế nông nghiệp với đề tài “Giải pháp thúc đẩy chuyển

dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất ở huyện Quang Bình, tỉnh Hà Giang”

Trong quá trình học tập và thực hiện đề tài, tôi luôn nhận được sự giúp

đỡ nhiệt tình và đóng góp quý báu của nhiều tập thể và cá nhân Tôi xin bày

tỏ sự cảm ơn sâu sắc tới các tập thể và cá nhân đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu

Trước hết, tôi xin chân thành cảm ơn TS Trần Thị Thu Thủy, người đã trực tiếp hướng dẫn và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm ơn Khoa đào tạo Sau đại học; quý thầy cô thuộc Khoa Quản trị kinh doanh trường Đại học lâm nghiệp đã giúp tôi hoàn thành quá trình học, tập nghiên cứu và thực hiện luận văn

Tôi xin trân trọng cảm ơn sự giúp đỡ của lãnh đạo Ủy ban nhân dân huyện Quang Bình, Phòng Thống kê; Phòng Tài nguyên - Môi trường, Phòng Tài chính - Kế hoạch, Phòng Công thương, Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện đã giúp đỡ về mọi mặt, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình thu thập số liêu, cung cấp thông tin cần thiết để tôi hoàn thành luận văn này Xin bày tỏ lòng biết ơn các thầy cô giáo, bạn bè, đồng nghiệp đã chỉ bảo giúp đỡ, động viên khích lệ tôi hoàn thành chương trình học tập và thực hiện luận văn này

Xin chân thành cảm ơn./

Tác giả luận văn

iii

MỤC LỤC

Trang Trang phụ bìa

Lời cam đoan i

Lời cảm ơn ii

Mục lục iii

Danh mục các từ viết tắt vi

Danh mục các bảng vii

Danh mục các hình vii

ĐẶT VẤN ĐỀ 1

Chương 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 5

1.1 Cơ sở lý luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất 5

1.1.1.Các khái niệm 5

1.1.2 Đặc trưng của cơ cấu kinh tế nông nghiệp 11

1.1.3 Nội dung của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp 14

1.1.4 Những nhân tố ảnh hưởng đến sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế

nông nghiệp 16

1.2 Kinh nghiệm về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp trên thế giới và Việt Nam 22

1.2.1.Trên thế giới 22

1.2.2 Kinh nghiệm tại Việt Nam 27

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 30

2.1 Đặc điểm cơ bản của huyê ̣n Quang Bình 30

2.1.1 Đặc điểm tự nhiên 30

2.1.2 Đặc điểm kinh tế, xã hội 33

iv

2.1.3 Đánh giá chung về điều kiện tự nhiên kinh tế xã hội của huyện 36

2.2 Phương pháp nghiên cứu 38

2.2.1 Chọn địa điểm nghiên cứu 38

2.2.2 Phương pháp thu thập tài liệu, số liệu 39

2.2.3 Phương pháp xử lý, phân tích số liệu 41

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU 44

3.1 Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp của huyện Quang Bình 44

3.1.1 Sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế chung toàn huyện Quang Bình 44

3.1.2 Thực trạng chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp huyện Quang Bình 47 3.1.3 Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong các hộ điều tra 63

3.2 Nhân tó ảnh hưởng đến quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp huyện Quang Bình 65

3.2.1 Điều kiện tư nhiên 65

3.2.2 Thị trường nông, lâm sản 67

3.2.3 Cơ sở hạ tầng 67

3.2.4 Hội nhập kinh tế quốc tế 68

3.2.5 Chủ trương chính sách của Đảng và nhà nước 68

3.3 Đánh giá chung quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp huyện Quang Bình 69

3.3.1 Những kết quả và hiệu quả chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp huyện Quang Bình 69

3.3.2 Tồn tại và nguyên nhân 73

3.4 Phương hướng và những giải pháp nhằm thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở huyện Quang Bình - Hà Giang trong thời gian tới 79

3.4.1 Quan điểm chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở huyện Quang Bình 79

v

3.4.2 Mục tiêu chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp của huyện

Quang Bình 81 3.4.3 Phương hướng chung chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất của huyện Quang Bình đến năm

2020 83 3.4.4 Giải pháp chủ yếu thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất tại huyện Quang Bình tỉnh Hà 83

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 96 TÀI LIỆU THAM KHẢO

vi

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

CNH-HĐH Công nghiệp hóa - hiện đại hóa

3.1 Quy mô và cơ cấu lao động của huyện Quang Bình giai đoạn

3.5 Quy mô và cơ cấu giá trị sản xuất ngành trồng trọt huyện

Quang Bình giai đoạn 2007 – 2011 (Giá cố định 1994)

50

3.6 Quy mô và cơ cấu giá trị sản xuất ngành chăn nuôi huyện

Quang Bình giai đoạn 2007 - 2011

52

3.7 Một số chỉ tiêu về lâm nghiệp huyện Quang Bình giai đoạn

2007 – 2011

53

3.8 Quy mô và cơ cấu giá trị sản xuất lâm nghiệp huyện Quang

Bình giai đoạn 2007 – 2011 (giá cố định 1994)

viii

3.11 bảng tính toán hiệu quả sản xuất của các hộ điều tra 59

3.13 Hiệu quả sử dụng đất của các hộ điều tra 65 3.14 Một số chỉ tiêu đánh giá kết quả và hiệu quả chuyển dịch cơ

cấu kinh tế nông nghiệp của huyện Quang Bình giai đoạn

1

ĐẶT VẤN ĐỀ

1 Tính cấp thiết của đề tài

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nói chung, cơ cấu kinh tế nông nghiệp nói

riêng là vấn đề đang được quan tâm hiện nay của nhiều nước trên thế giới, đặc biệt là đối với các nước đang phát triển trong đó có Việt Nam Chuyển dịch

cơ cấu kinh tế nông nghiệp đúng hướng nâng cao hiệu quả sử dụng đất nhằm thoả mãn nhu cầu cho xã hội về nông sản phẩm đang trở thành một trong các mối quan tâm lớn nhất Thực tế, trong những năm qua, đã có nhiều biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả cho người sử dụng đất, hoàn thiện hệ thống thuỷ lợi, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, đưa các giống cây tốt năng suất cao vào sản xuất, nhờ đó mà năng suất cây trồng, hiệu quả sử dụng đất được nâng lên Trong đó, việc thay đổi cơ cấu cây trồng, sử dụng giống mới với năng suất và chất lượng cao, áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật, có biểu hiện ảnh hưởng rõ rệt đến hiệu quả sử dụng đất

Quang Bình là huyện vùng thấp của tỉnh Hà Giang, được chia tách từ huyện Bắc Quang, vào năm 2003 Là huyện thuần nông, sản xuất nông nghiệp đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển kinh tế xã hội của huyện Trong những năm qua, mặc dù còn nhiều khó khăn, song được sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, chính quyền địa phương, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đã đạt được những thành tựu đáng kể Bộ mặt kinh tế xã hội có nhiều thay đổi, đời sống nhân dân ngày càng được cải thiện

Tuy nhiên, cũng như các huyện thuần nông khác hiện nông nghiệp Quang Bình đang phải đối mặt với hàng loạt các vấn đề như: sản xuất nhỏ, manh mún, tự cung, tự cấp, công nghệ lạc hậu, năng suất và chất lượng nông sản hàng hóa thấp, khả năng hợp tác liên kết cạnh tranh yếu, sự chuyển dịch

cơ cấu chậm Trong điều kiện diện tích đất nông nghiệp ngày càng bị thu hẹp

do sức ép của quá trình đô thị hóa, công nghiệp hóa và sự gia tăng dân, thì đặt

- Nhà nước, địa phương có cơ chế, chính sách gì để thu hút người dân

và các thành phần kinh tế tham gia vào quá trình chuyển dich cơ cấu kinh tế nông nghiệp?

Để góp phần làm sáng tỏ những vấn đề trên, tôi đã lựa chọn đề tài:

"Giải pháp thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nhằm nâng cao

hiệu quả sử dụng đất ở huyện Quang Bình, tỉnh Hà Giang” làm đề tài luận

để góp phần thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, nhằm nâng

cao hiệu quả sử dụng đất của huyện Quang Bình trong những năm tới

2.2 Mục tiêu cụ thể

- Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về chuyển dịch cơ cấu kinh tế

3

nông nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp

- Đánh giá thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở huyện Quang Bình, tỉnh Hà Giang; làm rõ những nhân tố tác động đến chuyển dịch

cơ cấu kinh tế nông nghiệp

- Đề xuất một số giải pháp chủ yếu thúc đẩy chuyển dich cơ cấu kinh tế nông nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất nông nghiệp ở huyện Quang Bình, tỉnh Hà Giang

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

- Chủ thể nghiên cứu:

Các vấn đè liên quan đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp và anh hưởng của nó tới hiệu quả sử dụng đất ở huyện Quang Bình, tỉnh Hà Giang

- Khách thể nghiên cứu:

Các vấn đề kinh tế, cơ chế quản lý, các cơ chế chính sách như: Công tác quy hoạch, phân vùng sản xuất, hỗ trợ trong công tác chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp Một số vấn đề xã hội liên quan đến chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp trên địa bàn huyện

4

nghiệp ở huyện Quang Bình, tỉnh Hà Giang được thu thập từ năm 2007 –

2011 Số liệu sơ cấp thông qua điều tra phỏng vấn năm 2012

Các giải pháp thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp có thể

áp dụng cho giai đoạn 2012 - 2020

4 Nội dung nghiên cứu

- Một số vấn đề chủ yếu về cơ sở lý luận và thực tiễn về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất

- Thực trạng chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp ở huyện Quang Bình trong những năm qua; Phân tích các nhân tố ảnh hưởng tới chuyển dịch

cơ cấu kinh tế nông nghiệp và rút ra những hạn chế, tồn tại cần tiếp tục giải quyết

- Một số giải pháp chủ yếu đẩy mạnh quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh

tế nông nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất ở huyện Quang Bình trong những năm tới

5

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

1.1 Cơ sở lý luận về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng đất

1.1.1.Các khái niệm

1.1.1.1 Khái niệm về cơ cấu kinh tế

Muốn xác định xây dựng được cơ cấu kinh tế nông nghiệp hợp lý thì trước hết ta cần phải hiểu thế nào là cơ cấu kinh tế và thế nào là cơ cấu kinh tế nông nghiệp

Theo C.Mác: “Cơ cấu kinh tế - xã hội là toàn thể các quan hệ sản xuất phù hợp với một quá trình phát triển nhất định của lực lượng sản xuất vật chất” Cơ cấu chính là sự phân chia về chất và tỉ lệ về những số lượng của

những quá trình sản xuất xã hội

Từ đó có thể hiểu cơ cấu kinh tế là tổng thể các mối quan hệ kinh tế giữa các bộ phân hợp thành của nền kinh tế với vị trí, trình độ công nghệ, qui

mô, tỉ trọng tương ứng của từng bộ phận và quan hệ tương tác giữa tất cả các

bộ phận trong điều kiện kinh tế xã hội ở từng giai đoạn phát triển nhất định của lịch sử nhằm thực hiện các muc tiêu kinh tế xã hội đã được xác định Cơ cấu kinh tế luôn gắn liền với phương thức sản xuất nhất định và một nền kinh

tế nhất định Nó bao gồm nhiều yếu tố cấu thành và tuỳ theo mục đích phân tích mà sự phân loại các yếu tố cũng không giống nhau

Cơ cấu của nền kinh tế quốc dân là hình thức cấu tạo bên trong của nền KTQD, đó là tổng thể các quan hệ chủ yếu về số lượng và chất lượng tương đối ổn định của lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất trong một hệ thống tái sản xuất xã hội với những điều kiện kinh tế xã hội nhất định Nền kinh tế quốc dân dưới giác độ cấu trúc là sự đan xen của nhiều loại cơ cấu khác nhau,

6

có mối quan hệ chi phối lẫn nhau trong quá trình phát triển của nền kinh tế Những loại cơ cấu kinh tế cơ bản quyết định sư tồn tại và phát triển của nền KTQD bao gồm: Cơ cấu ngành và nội bộ ngành sản xuất loại cơ cấu này phản ánh số lượng và chất lượng cũng như tỷ lệ giữa các ngành và sản phẩm trong nội bộ ngành của nền KTQD

Cơ cấu kinh tế được xem xét dưới các góc độ khác nhau như: cơ cấu ngành kinh tế, cơ cấu vùng kinh tế và cơ cấu thành phần kinh tế Đây là ba bộ phận cơ bản và có quan hệ chặt chẽ với nhau, trong đó cơ cấu ngành kinh tế

có vị trí chủ yếu trong cơ cấu kinh tế của mọi quốc gia

1.1.1.2 Khái niệm cơ cấu kinh tế nông nghiệp

Cơ cấu kinh tế nông nghiệp là bộ phận cấu thành rất quan trọng trong cơ cấu nền kinh tế quốc dân, có ý nghĩa hết sức quan trọng đối với sự phát triển kinh tế xã hội ở nước ta Cơ cấu KTNN là một tổng thể của các quan hệ kinh

tế đó là các mối quan hệ tỷ lệ về số lượng, chất lượng và các quan hệ tương tác lẫn nhau giữa các bộ phận cấu thành nền nông nghiệp bao gồm các ngành sản xuất nông lâm nghiệp, các vùng sản xuất nông nghiệp và các thành phần kinh tế nông nghiệp

Cơ cấu kinh tế nông nghiệp và cơ cấu kinh tế nông thôn có mặt đồng nhất và không đồng nhất, đồng thời cũng có quan hệ tác động lẫn nhau Nông nghiệp là yếu tố cơ bản của cơ cấu kinh tế nông thôn Song ngoài nông nghiệp

là bộ phận cơ bản thì cơ cấu kinh tế nông thôn còn có cả công nghiệp nông thôn và dịch vụ nông thôn

Khi nhắc đến nông thôn thì đầu tiên phải nhắc đến nông nghiệp vì đại

bộ phân dân cư ở khu vực này sống bằng nghề nông Tuy nhiên, trong quá trình công nghiệp hoá sẽ có sự phân công lại lao động nông thôn và làm cho lao động trong lĩnh vực nông nghiệp giảm dần, còn lao động trong lĩnh vực phi nông nghiệp sẽ tăng lên

7

Cơ cấu kinh tế nông nghiệp thực chất là cấu trúc bên trong của ngành nông nghiệp, cấu trúc này bao gồm các bộ phận hợp thành và các mối quan hệ tỷ

lệ hữu cơ giữa các bộ phận đó trong điều kiện thời gian và không gian nhất định

Cơ cấu kinh tế nông nghiệp nếu hiểu theo nghĩa rộng bao gồm cơ cấu kinh tế giữa các ngành nông – lâm – thuỷ sản và cơ cấu kinh tế nội bộ của các ngành đó

Cơ cấu kinh tế nông nghiệp nếu hiểu theo nghĩa hẹp chỉ gồm cơ cấu kinh tế giữa các ngành trồng trọt, chăn nuôi và dịch vụ trong nông nghiệp và

cơ cấu kinh tế trong nội bộ các ngành đó Và trong nội bộ mỗi ngành nhỏ lại

có cơ cấu riêng, ví dụ như cơ cấu cây trồng trong cơ cấu ngành trồng trọt, cơ cấu vật nuôi trong cơ cấu chăn nuôi, cơ cấu nuôi trồng và đánh bắt thuỷ sản trong cơ cấu thuỷ sản, cơ cấu nuôi trồng và bảo vệ rừng trong cơ cấu ngành lâm nghiệp,…Hay, cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp là tổng thể các bộ phận hợp thành và các mối quan hệ thể hiện qua tỷ trọng sản lượng, diện tích, lao động giữa các bộ phận đó Trong đó, ngành nông nghiệp mà biểu hiện cụ thể

là mối quan hệ giữa trồng trọt - chăn nuôi; Trong trồng trọt là tỷ trọng giữa cây lương thực, cây thực phẩm, cây công nghiệp, cây lâu năm, lâm nghiệp và các loại cây khác trong trồng trọt Trong chăn nuôi như chăn nuôi gia súc, chăn nuôi gia cầm, nuôi thuỷ sản và chăn nuôi khác

Như vậy cơ cấu kinh tế nông nghiệp là tổng thể các mối quan hệ kinh tế bao gồm các lĩnh vực: Trồng trọt, chăn nuôi, thuỷ sản, dịch vụ, lâm nghiệp,

… có mối quan hệ hữu cơ với nhau theo những tỷ lệ nhất định về mặt lượng

và liên quan chặt chẽ với nhau về mặt chất

1.1.1.3 Khái niệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp

* Chuyển dịch cơ cấu kinh tế :

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là sự thay đổi về số lượng hoặc về quan hệ

tỷ lệ giữa các ngành kinh tế Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là sự biến đổi về vị

8

trí, vai trò, tỷ trọng và tính cân đối vốn có giữa các yếu tố, các bộ phận của ngành, các vùng, các thành phần kinh tế cho phù hợp với điều kiện lịch sử, kinh

tế - xã hội và điều kiện tự nhiên của một nước trong một giai đoạn nhất định

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là một quá trình phức tạp, lâu dài, thậm chí rất khó khăn nhưng trong quá trình chuyển dịch đó các mối quan hệ cũ dần được cải biến theo những tỷ lệ phù hợp trong tất cả các ngành kinh tế cũng như trong nội bộ một ngành kinh tế Thông thường, chuyển dịch cơ cấu kinh tế sẽ diễn ra trước, sau đó mới dẫn đến sự chuyển dịch trong nội bộ từng ngành

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế là quá trình làm biến đổi cấu trúc và các mối quan hệ tương tác trong hệ thống theo những định hướng và mục tiêu nhất định, nghĩa là đưa hệ thống đó từ một trạng thái nhất định tới trạng thái phát triển tối ưu để đạt được hiệu quả mong muốn, thông qua sự điều khiển có

ý thức của con người, trên cơ sở vận dụng đúng đắn các quy luật khách quan

* Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp là sự thay đổi về số lượng hoặc về quan hệ tỷ lệ giữa các ngành trong nội bộ ngành nông nghiệp Khi có sự thay đổi về qui mô và tốc độ phát triển của các tiểu ngành sẽ tạo ra sự chuyển dịch

cơ cấu một cách hợp lý

Như vậy, chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành nông nghiệp là sự thay đổi về qui mô và tốc độ của các ngành trong nông nghiệp như chuyển dịch cơ cấu ngành nông - lâm - thuỷ sản, chuyển dịch cơ cấu nội bộ ngành nông nghiệp thuần giữa trồng trọt - chăn nuôi và chuyển dịch cơ cấu ngay nội bộ các tiểu ngành

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp gắn liền với chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn Cơ cấu kinh tế nông nghiệp hẹp hơn cơ cấu kinh tế nông thôn nhưng nó là bộ phận cốt lõi và là cơ bản của cơ cấu kinh tế nông thôn

Cơ cấu kinh tế nông nghiệp thường xuyên biến đổi, là tiền đề quan trọng cho

sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn

Cơ cấu kinh tế nói chung và cơ cấu kinh tế nông nghiệp nói riêng không thể cố định lâu dài, mà phải có những chuyển dịch phù hợp với sự phát triển kinh tế, xã hội nhất định Việc duy trì hay thay đổi cơ cấu kinh tế nói chung, cơ cấu kinh tế nông nghiệp nói riêng không chỉ là mục tiêu mà còn là yêu cầu của việc tăng trưởng và phát triển kinh tế Vì vậy, cơ cấu kinh tế nói chung và cơ cấu kinh tế nông nghiệp nói riêng của mỗi quốc gia có sự chuyển dịch nhanh hay chậm, không phải là sự mong muốn chủ quan mà phải dựa vào mục tiêu đạt hiệu quả kinh tế - xã hội như thế nào

Mặt khác, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nói chung, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nói riêng đúng, phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội sẽ phát huy hiệu quả trong sử dụng các nguồn lực (bao gồm đất đai, lao động, vốn ) của mỗi một đất nước

Chuyển dịch cơ cấu kinh tế trong đó có cả cơ cấu kinh tế nông nghiệp đạt hiệu quả thì quá trình chuyển dịch đó phải đúng hướng và phù hợp với điều kiện tự nhiên, kinh tế của địa phương và của cả nước Điều đó có nghĩa

là nền kinh tế của nước đó phải đảm bảo được tăng trưởng và phát triển bền vững; đất đai được sử dụng hợp lý và hiệu quả; thu nhập của người dân tăng lên; chất lượng cuộc sống ngày càng đảm bảo và ngày càng thu hẹp khoảng cách chênh lệch giữa người giàu và người nghèo

Vì vậy, có thể nói hiệu quả của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp

là kinh tế địa phương phát triển (vừa tăng trưởng, vừa phát triển) và đời sống

10

người nông dân được nâng lên, tạo ra nhiều việc làm cho lao động nông thôn, đất đai được sử dụng hợp lý (mang lại hiệu quả cao)

1.1.1.5 Khái niệm về hiệu quả sử dụng đất

Hiệu quả, theo quan điểm của C Mác đó là việc “Tiết kiệm và phân phối một cách thợp lý thời gian lao động sống và lao động vật hóa giữa các ngành” và đó cũng chính là quy luật “tiết kiệm và tăng năng suất lao động” hay là tăng hiệu quả

Hiệu quả, theo quan điểm của các nhà kinh tế học thị trường, ông Samelson người Mỹ và ông Đavibeg người Anh cho rằng “Hiệu quả sản xuất diễn ra khi xã hội không thể tăng một loại hàng hóa mà không cắt giảm sản lượng một loại hàng hóa khác ” và “hiệu quả có ý nghĩa là không lãng phí”

Có một số quan điểm lại cho rằng: Hiệu quả là một phạm trù kinh tế xã hội phản ánh mặt chất của các hoạt động sản xuất kinh doanh và là đặc trưng chung cho mọi hình thái xã hội Bản chất của hiệu quả có thể được hiểu như sau:

Hiệu quả kinh tế là phạm trù kinh tế khách quan, nhưng nó không chỉ là mục đích cuối cùng của sản xuất Bản chất thực sự của nó chính là thước đo duy nhất chất lượng của hoạt động sản xuất kinh doanh

Hiệu quả kinh tế là quan hệ so sánh, đo lường cụ thể quá trình sử dụng các yếu tố sản xuất (đất đai, vốn, lao động, ) để tạo ra khối lượng sản phẩm lớn hơn với chất lượng cao hơn và phải lượng hoá được cụ thể việc sử dụng các yếu tố đầu vào (chi phí) và các yếu tố đầu ra (kết quả) trong quá trình sản xuất ở từng đơn vị, ngành, nền sản xuất xã hội trong từng thời kỳ nhất định

Hiệu quả kinh tế phải được gắn liền với kết quả của những hoạt động sản xuất cụ thể trong các doanh nghiệp, nông hộ và nền sản xuất xã hội ở những điều kiện xác định về thời gian, hoàn cảnh kinh tế, chính trị xã hội

Hiệu quả và kết quả là hai phạm trù khác nhau nhưng có mối liên hệ

11

khăng khít và mật thiết - mối liên hệ đó thể hiện giữa mặt chất và mặt lượng trong hoạt động sản xuất kinh doanh Kết quả là một đại lượng vật chất biểu hiện bằng nhiều chỉ tiêu, nội dung tuỳ thuộc vào từng trường hợp cụ thể Hiệu quả là đại lượng đánh giá xem kết quả đó được tạo ra như thế nào, chi phí bao nhiêu, có thể chấp nhận được không Tuy vậy, hiệu quả và kết quả phụ thuộc vào rất nhiều các yếu tố: Điều kiện tự nhiên, kinh tế xã hội, đặc điểm ngành sản xuất, quy luật kinh tế.v.v Do vậy, khi đánh giá hiệu quả cần phải cân nhắc xem xét để có kết luận phù hợp

Căn cứ vào nội dung và bản chất của hiệu quả, hiệu quả chia làm 3 loại:

- Hiệu quả kinh tế: Phản ánh mối quan hệ tương quan giữa kết quả hữu

ích đạt được về mặt kinh tế và chi phí bỏ ra để đạt kết quả đó Nó đánh giá hoạt động sản xuất chủ yếu về mặt kinh tế

- Hiệu quả xã hội: Phản ánh mối quan hệ tương quan giữa kết quả hữu

ích đạt được về mặt xã hội và chi phí bỏ ra để đạt kết quả đó Nó đánh giá chủ yếu về mặt xã hội của hoạt động sản xuất

- Hiệu quả môi trường: Là hiệu quả của việc làm thay đổi môi trường

do hoạt động sản xuất gây ra như xói mòn, ô nhiễm đất

Trong ba loại hiệu quả trên, hiệu quả kinh tế đóng vai trò quyết định và

nó được đánh giá đầy đủ khi được kết hợp với hiệu quả xã hội và môi trường

Như vậy: hiệu quả sử dụng đất có thể phân thành nhiều loại khác nhau, tùy theo mục đích nghiên cứu mà ta có thể lựa chọn các chỉ tiêu hiệu quả cho phù hợp Tuy nhiên, trong khuôn khổ của nghiên cứu này, hiệu quả sử dụng đất chủ yếu được tập trung đánh giá dưới góc độ kinh tế mà một đơn vị diện tích đất canh tác mang lại cho các nông hộ

1.1.2 Đặc trưng của cơ cấu kinh tế nông nghiệp

Là một bộ phận hợp thành của cơ cấu kinh tế nên cơ cấu kinh tế nông nghiệp vừa có những đặc trưng chung của cơ cấu kinh tế, vừa có đặc trưng

12

riêng của nông nghiệp

Từ khái niệm cơ cấu kinh tế nông nghiệp như trên thì cơ cấu kinh tế nông nghiệp có những đặc trưng cơ bản sau:

Thứ nhất: Cơ cấu kinh tế nông nghiệp mang tính lịch sử xã hội nhất định Cơ cấu kinh tế nông nghiệp chính là tỷ lệ giữa các bộ phận cấu thành nông nghiệp trong điều kiện thời gian và không gian nhất định Mỗi một khu vực hay vùng khác nhau sẽ có cơ cấu kinh tế nói chung và cơ cấu kinh tế nông nghiệp khác nhau Cơ cấu kinh tế nói chung và cơ cấu kinh tế nông nghiệp nói riêng luôn vân động và biến đổi theo thời gian và theo quá trình phát triển phù hợp với quy luật

Thứ hai: Cơ cấu kinh tế nông nghiệp mang tính khách quan, được hình thành trên cơ sở phát triển của lực lượng sản xuất và phân công lao động xã hội

Với mỗi một trình độ phát triển của lực lượng sản xuất và điều kiện tự nhiên của từng vùng, miền thì lại có một cơ cấu kinh tế nông nghiệp phù hợp với điều kiện, trình độ của từng vùng, miền ấy Như vậy, cơ cấu kinh tế nông nghiệp được hình thành trên những yếu tố khách quan và mang tính khách quan

Cơ cấu kinh tế nông nghiệp mang tính khách quan, nó luôn phản ánh và chịu tác động của các quy luật khách quan; còn con người là yếu tố chủ quan,

nó có thể tác động thúc đẩy hoặc hạn chế quá trình hình thành và chuyển dịch

cơ cấu kinh tế nói chung và cơ cấu kinh tế nông nghiệp nói riêng theo hướng hoàn thiện, hợp lý và ngược lại Vai trò của yếu tố chủ quan này thông qua nhận thức, sự hiểu biết ngày càng sâu sắc những quy luật đó, rà soát, tổng hợp, phân tích, đánh giá những xu thế phát triển khác nhau, hoặc mâu thuẫn nhau để tìm ra những cách thức, những phương án thay đổi cơ cấu có hiệu quả cao nhất trong điều kiện cụ thể của quốc gia cũng như từng vùng, từng

13

ngành trong quá trình phát triển kinh tế

Thứ ba: Cơ cấu kinh tế nông nghiệp không ngừng vận động và phát triển theo hướng ngày càng hoàn thiện, hợp lý có hiệu quả cao hơn

Cơ cấu kinh tế nông nghiệp phản ánh mối quan hệ giữa các yếu tố luôn vận động của lực lượng sản xuất dưới sự tác động của tự nhiên và hoạt động của con người Vì vậy, lực lượng sản xuất ngày càng phát triển, sự phân công

xã hội ngày càng sâu sắc hơn khi mà tiến độ khoa hoc kỹ thuật và công nghệ tác động vào Khi đó, lực lượng sản xuất và cấu trúc của nó có sự nhảy vọt về chất, tạo điều kiện cho con người phát triển, thực hiện có hiệu quả chiến lược phát triển đồng bộ, hợp lý trong quá trình tái sản xuất xã hội ở trong mỗi giai đoạn lịch sử cụ thể, kéo theo đó là cơ cấu kinh tế nông nghiệp cũng sẽ vận động và biến đổi Cơ cấu cũ mất đi, cơ cấu mới lại ra đời ngày càng hoàn thiện hơn

Thứ tư: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp là một quá trình và cũng không thể có một cơ cấu hoàn thiện, bất biến

Cơ cấu kinh tế nông nghiệp được hình thành gắn với những yếu tố nhất định về tự nhiên, kinh tế xã hội, chính sách… Không có cơ cấu nào hoàn thiện bất biến: khi những yếu tố này thay đổi thì cơ cấu kinh tế này sẽ không còn phù hợp nữa và cũng phải thay đổi theo để đạt được cơ cấu phù hợp hơn, hoàn thiện hơn và đáp ứng nhu cầu mới Quá trình chuyển dịch từ tích luỹ dần

về lượng và dẫn tới biến đổi về chất Quá trình này làm chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp không phải tự phát mà phụ thuộc vào nhiều yếu tố, trong

đó có yếu tố con người là quan trọng; vì con người thông qua các chính sách định hướng cho sự chuyển dịch nhanh hơn và hiệu quả hơn

Thứ năm: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp hình thành và biến đổi gắn liền với sự ra đời và phát triển của một nền nông nghiệp sản xuất hàng hoá

14

Từ thời kì kinh tế sinh tồn chuyển sang thời kì du canh, du cư, tự cấp,

tự túc thì nền kinh tế trong giai đoạn này đồng nhất với nền kinh tế nông nghiệp mà cơ cấu của nó là trồng lương thực và chăn thả gia súc Chỉ khi chuyển sang thời kỳ sản xuất nông nghiệp hàng hoá thì cơ cấu kinh tế nông nghiệp hình thành theo hướng đa dạng, có hiệu quả, sự phân công lao động xã hội chi tiết và tỉ mỉ hơn Kéo theo đó các loại cây trồng, vật nuôi đem lại hiệu quả kinh tế cao sẽ được phát triển và mở rộng tạo nên cơ cấu mới hiệu quả cao hơn

Thứ Sáu: Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp được hình thành và phát triển trên cơ sở của điều kiện tự nhiên và mức độ khai thác cải tạo điều kiện tự nhiên (đất đai, thời tiết khí hậu)

Sản xuất nông nghiệp phụ thuộc và chịu sự ảnh hưởng vào điều kiện tự nhiên Một cơ kinh tế nông nghiệp hiệu quả là có năng suất cao, chi phí thấp trên một đơn vị sản phẩm Để thực hiện được thì phải khai thác tối đa các điều kiện tự nhiên tham gia vào sản xuất một cách có lợi nhất Tuy nhiên đi đôi với khai thác thì cũng cần cải tạo để đảm bảo phát triển bền vững, bảo vệ môi trường sinh thái

1.1.3 Nội dung của chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp

- Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo ngành và nội bộ ngành

Trong thời gian dài phát triển xã hội loài người, kinh tế nông nghiệp chủ yếu là trồng trọt, chăn nuôi chưa phát triển, những nước kém phát triển tỷ trọng trồng trọt trong nông nghiệp chiếm rất cao; đại bộ phận nông dân chủ yếu tham gia lao động trồng trọt chỉ có số ít là kết hợp chăn nuôi

Cùng với sự phát triển của lực lượng sản xuất và tiến bộ khoa học - kỹ thuật đặc biệt sự phát triển của nông nghiệp hiện đại, cơ cấu kinh tế nông nghiệp được cải biến nhanh chóng theo hướng công nghiệp hoá, hiện đại hoá

và sản xuất hàng hoá

15

Hiện nay, nông nghiệp không chỉ bao gồm ngành trồng trọt và chăn nuôi nó còn bao gồm cả ngành lâm nghiệp và dịch vụ nông nghiệp Do vậy, trong cơ cấu ngành nông nghiệp còn phải xét tới sự chuyển dịch của ngành lâm nghiệp và ngành dịch vụ nông nghiệp Như vậy, cơ cấu kinh tế của ngành nông nghiệp bao gồm các nhóm ngành trồng trọt, chăn nuôi, dịch vụ nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản

Trong mỗi nhóm ngành lại được chia thành những ngành hẹp hơn Trong trồng trọt lại được chia thành cây lương thực, cây công nghiệp, cây thực phẩm, cây ăn quả, cây dược liệu Trong ngành chăn nuôi được phân chia thành: đại gia súc, tiểu gia súc, gia cầm

- Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo vùng lãnh thổ

Sự phân công lao động theo ngành kéo theo sự phân công lao động theo lãnh thổ đó là hai mặt của một quá trình gắn bó hữu cơ với nhau Sự phân công lao động theo ngành bao giờ cũng diễn ra trên những vùng lãnh thổ nhất định, nghĩa là cơ cấu vùng lãnh thổ chính là việc bố trí các ngành trong sản xuất nông nghiệp theo không gian cụ thể nhằm khai thác mọi ưu thế tiềm năng tự nhiên Ở đây, xu thế chuyển dịch cơ cấu vùng, lãnh thổ đi vào chuyên môn hoá và tập trung hoá hình thành những vùng sản xuất hàng hóa lớn tập trung có hiệu quả cao, gắn cơ cấu của từng khu vực với cơ cấu kinh tế của cả nước

Để hình thành cơ cấu vùng, lãnh thổ hợp lý thì cần bố trí các ngành trên vùng lãnh thổ hợp lý, để khai thác đầy đủ tiềm năng của từng vùng Đặc biệt, cần bố trí các ngành chuyên môn hoá dựa trên những lợi thế so sánh từng vùng đó như: đất đai tốt, khí hậu thuận lợi, đường giao thông thuận lợi

- Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo thành phần kinh tế

Trong suốt thời gian dài của thời kỳ bao cấp ở nước ta, cơ cấu thành phần kinh tế trong nông nghiệp chậm chuyển biến với sự tồn tại của hai loại

16

hình kinh tế (kinh tế quốc doanh và kinh tế tập thể) Từ khi có chính sách đổi mới, hộ nông dân được tự chủ nền kinh tế nước ta dần chuyển từ kế hoạch hóa, tập trung, bao cấp sang kinh tế thị trường có sự quản lý của nhà nước thì các thành phần kinh tế nước ta phát triển cũng đa dạng hơn Kinh tế hộ nổi lên thành kinh tế hộ độc lập, tự chủ, đây là thành phần kinh tế năng động nhất, tạo

ra những sản phẩm hàng hoá phong phú đa dạng cho xã hội

Trong quá trình phát triển kinh tế hộ chuyển từ sản xuất tự cung, tự cấp sang sản xuất hàng hoá nhỏ tiến tới hình thành các trang trại (sản xuất nông sản hàng hóa với quy mô ngày càng lớn)

Thành phần kinh tế quốc doanh có xu hướng giảm mạnh, nhà nước đang có biện pháp sắp xếp, rà soát lại, hoặc chuyển sang các chức năng khác cho phù hợp với điều kiện hiện nay

Thành phần kinh tế tập thể đã chuyển đổi chức năng từ trực tiếp điều hành sản xuất sang hướng dẫn sản xuất và làm dịch vụ phục vụ cho nguyện vọng của các hộ nông dân

Như vậy, sự phát triển đa dạng của các thành phần kinh tế cùng với việc chuyển đổi chức năng cuả nó làm cơ cấu thành phần kinh tế trong nông nghiệp có những chuyển biến mạnh mẽ theo hướng phát huy hiệu quả của các thành phần kinh tế

1.1.4 Những nhân tố ảnh hưởng đến sử dụng hiệu quả đất trong chuyển dịch

cơ cấu kinh tế nông nghiệp

a Điều kiện tự nhiên

Bao gồm các yếu tố về đất đai, khí hậu, thời tiết, nước, rừng, khoáng sản và các yếu tố sinh học khác, chúng ảnh hưởng thường xuyên và có tính quyết định đối với cơ cấu cũng như sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp

Mỗi vùng, lãnh thổ có điều kiện tự nhiên khác nhau nên cơ cấu kinh tế

17

nông nghiệp của các khu vực này cũng không giống nhau Vì thế, sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp trong mỗi vùng cũng sẽ có những nét riêng biệt Đối với những vùng có điều kiện tự nhiên thuận lợi, đất đai màu mỡ, bằng phẳng… sẽ thuận lợi cho phát triển mạnh các loại cây có giá trị kinh tế cao, lúa, hoa, cây cảnh… Những vùng có địa hình, vị trí kinh tế thuận lợi thì

sẽ có tốc độ chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nhanh và thu hút vốn đầu

tư lớn Những vùng có vị trí khó khăn thì sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp sẽ diễn ra chậm Những vùng có điều kiện về thời tiết, khí hậu thuận tiện “mưa thuận, gió hoà” thì ít bị rủi ro, sản xuất nông nghiệp sẽ đạt hiệu quả

cao

b Nhân tố kinh tế - xã hội

- Thị trường: Cần phải khẳng định thị trường có ảnh hưởng trực tiếp đến việc hình thành và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, trước hết là cơ cấu kinh tế theo ngành; bởi lẽ các hoạt động sản xuất nông nghiệp tạo ra nông sản phẩm hàng hoá đều hướng ra thị trường Người sản xuất phải xuất phát từ nhu cầu của thị trường để định hướng sản xuất ra các sản phẩm đáp ứng cho yêu cầu của thị trường

Thị trường nông, lâm sản vận động theo quy luật cung cầu, với cơ chế nhất định nên dễ dẫn tới rủi ro cho người sản xuất; do đó cần có sự can thiệp, quản lý của nhà nước thông qua các chính sách vĩ mô, đặc biệt là chính sách kinh tế Vì thế, thị trường đã ảnh hưởng không nhỏ đến việc thay đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi trong nông hộ Cho nên, chúng ta có thể nói chuyển dịch

cơ cấu kinh tế nông nghiệp bị chi phối bởi thị trường

- Cơ sở vật chất kĩ thuật: Gồm cơ sở hạ tầng đường xá cầu cống Đây cũng là một trong các nhân tố ảnh hưởng đến quá trình chuyển dịch cơ cấu

vật chất kỹ thuật phục vụ cho sản xuất nông, lâm nghiệp tuy đã được cải thiện

- Sự phát triển các khu công nghiệp và đô thị: Ở địa phương nào có khu công nghiệp và đô thị phát triển tức là địa phương đó sẽ có nhiều nguồn vốn đầu tư cho khu vực nông thôn.Vì thế, cơ sở hạ tầng nông thôn ở những vùng này sẽ được nâng cấp làm thúc đẩy quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá nông nghiệp, nông thôn và góp phần đẩy nhanh quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông thôn, trong đó có chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp

Dân số, lao động: Nhân tố này ảnh hưởng tới chuyển dịch cơ cấu kinh

tế nông nghiệp được xem xét trên các khía cạnh: kết cấu dân cư; trình độ dân trí, nếu trình độ dân trí cao hoặc tương đối, lao động có tay nghề, chất lượng cao thì mới có khả năng thực hiện cơ khí hoá nông nghiệp, hoá học hoá và áp dụng những thành tựu sinh học trong nông nghiệp Nhờ đó, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nói chung và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp nói riêng sẽ diễn ra nhanh và hiệu quả hơn Ngược lại, dân số đông nhưng trình độ thấp cũng sẽ làm hạn chế đến quá trình phát triển kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp

c Cơ chế quản lý của Nhà nước

Có thể nói tất cả các nhân tố trên chỉ phát huy tác động thúc đẩy quá

19

trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nếu có sự can thiệp hiệu quả của nhà nước thông qua các công cụ: Hệ thống pháp luật, các thể chế, thiết chế, các chính sách… Kinh nghiệm cho thấy không quốc gia nào lại không quan tâm đến chính sách kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế, trong đó cơ cấu kinh tế nông nghiệp Bằng các công cụ của mình, nhà nước khuyến khích các thành phần kinh tế phát triển sản xuất, kinh doanh theo định hướng chiến lược xác định

Những định hướng, chiến lược vai trò quản lý vĩ mô của nhà nước có ý nghĩa quan trọng đối với hình thành cơ cấu kinh tế nông nghiệp Nếu phó mặc cho sự tác động của thị trường thì việc hình thành cơ cấu hợp lý mong muốn

sẽ diễn ra rất chậm và có thể không hình thành được Ngược lại, nếu các chính sách hay sự can thiệp của nhà nước vào thị trường quá sâu sẽ làm cho

cơ cấu hình thành kém hiệu quả Vì các chính sách của nhà nước cần phải đồng bộ cùng với các công cụ quản lí để thúc đẩy hình thành và chuyển dịch

cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng có lợi nhất

Các nhân tố trên có tác động lẫn nhau, trong mối quan hệ tương tác đó mỗi nhân tố có vị trí khác nhau, tác động theo phương hướng không giống nhau; song cùng tác động tới việc hình thành và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp Để cơ cấu kinh tế nông nghiệp chuyển dịch đúng hướng, hợp lý cần phải tìm hiểu rõ các nhân tố ảnh hưởng tới nó trong mỗi ngành, mỗi vùng, mỗi thành phần kinh tế

d Nhân tố quốc tế

Trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế quá trình hợp tác và giao lưu kinh tế ngày càng mở rộng nên hầu hết các quốc gia đều thực hiện chiến lược kinh tế mở Thông qua quan hệ thương mại quốc tế, các quốc gia ngày càng tham gia sâu hơn vào quá trình hợp tác và phân công lao động quốc tế Vì thế

có thể nói nhân tố này cũng phần nào ảnh hưởng tới quá trình biến đổi cơ cấu kinh tế nói chung và biến đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp nói riêng ở mỗi quốc

độ công nghệ kỹ thuật, đẩy mạnh quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế

e Nhân tố tổ chức - kỹ thuật

Bao gồm: Các hình thức tổ chức sản xuất trong nông nghiệp, sự phát triển của khoa học kỹ thuật và việc áp dụng các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất… Cơ cấu quản lý kinh tế là phạm trù khách quan nhưng lại là sản phẩm hoạt động của con người Sự tồn tại, vận động của các chủ thể kinh tế trong nông nghiệp là cơ sở của sự hình thành và phát triển của các ngành kinh

tế, các vùng kinh tế và các thành phần kinh tế Các chủ thể kinh tế trong nông nghiệp tồn tại và hoạt động qua các hình thức tổ chức sản xuất với các mô hình tổ chức tương ứng là một trong những yếu tố quan trọng ảnh hưởng tới

sự biến đổi của cơ cấu kinh tế Từ năm 1990, kinh tế hộ nước ta được thừa nhận trở thành đơn vị kinh tế tự chủ, kinh tế tư nhân được tạo điều kiện phát triển, kinh tế quốc doanh và kinh tế tập thể được cải biến theo một nội dung mới Sự biến đổi về các mô hình sản xuất nêu trên đã tạo ra những điều kiện cho nông nghiệp và nông thôn phát triển mạnh mẽ, tạo ra những thay đổi bước đầu đáng kể trong cơ cấu kinh tế nông nghiệp Trong nông nghiệp, tỷ trọng của ngành trồng trọt giảm xuống, tỷ trọng của ngành chăn nuôi tăng lên Trong trồng trọt, tỷ trọng cây lương thực giảm, cây công nghiệp và cây ăn quả tăng lên, dần dần hình thành nhiều vùng chuyên canh tập trung cây công nghiệp dài ngày Các mô hình kinh tế hộ phát triển trở thành trang trại ngày càng tăng đồng thời các mô hình sản xuất nông, lâm nghiệp ứng dụng các kỹ

21

thuật mới và công nghệ tiến bộ ngày càng phổ biến

Ngày nay, khoa học kỹ thuật đang trở thành lực lượng sản xuất trực tiếp, sự phát triển của khoa học kỹ thuật và việc ứng dụng chúng vào sản xuất

có vai trò ngày càng to lớn đối với sự phát triển kinh tế nói chung, nông nghiệp nói riêng Việc ứng dụng khoa hoc kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp

sẽ góp phần làm tăng năng suất, nâng cao hiệu quả sử dụng đất trong nông nghiệp và thúc đẩy quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng phù hợp và mang lại hiệu quả kinh tế cao

f Chính sách của Đảng và nhà Nước về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp

Trong những năm qua để tạo điều kiện cho quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp được thuận lợi và nâng cao hiệu quả sử dụng đất cho các hộ nông dân, Đảng và Nhà nước ta đã ban hành các chính sách đầu tư vốn phát triển kinh tế nông nghiệp, phát triển sản xuất và các chính sách hỗ trợ nông dân phát triển sản xuất, thực hiện chuyển giao kỹ thuật công nghệ tiên tiến vào sản xuất, hỗ trợ xây dựng cơ sở hạ tầng …

Các chủ trương, chính sách của Nhà nước về chuyển dịch cơ cấu kinh

tế nông nghiệp có thể kể đến là:

Nghị quyết số 06 - NQ/TW ngày 10/11/1998 của Bộ Chính trị về một

số vấn đề phát triển nông nghiệp, nông thôn

Nghị quyết số 09/NQ/CP ngày 15/6/2000 của Chính phủ về chuyển dịch cơ cấu kinh tế và tiêu thụ sản phẩm nông nghiệp

Nghị quyết số 03/NQ/CP ngày 02/2/2000 của Chính phủ về kinh tế trang trại

Quyết định số 67/1999/QĐ - TTg ngày 30/3/1999 của Thủ tướng Chính phủ về một số chính sách tín dụng ngân hàng phục vụ phát triển nông nghiệp

và nông thôn

22

Nghị định số 66/2001/NĐ - CP ngày 28/9/2001 của Chính phủ về sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 04/2000/NĐ - CP ngày 11/02/2000

về thi hành Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Đất đai

1.2 Kinh nghiệm về chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp trên thế giới và Việt Nam

1.2.1.Trên thế giới

a Kinh nghiệm của Trung Quốc

Nằm trong khu vực và liền kề với biên giới nước ta, Trung Quốc có nhiều điểm tương đồng về tự nhiên, kinh tế - xã hội, chính trị như nước ta, nhưng họ đã lựa chọn được những bước đi và những giải pháp phát triển kinh tế- xã hội nông thôn phù hợp và đã thu được những kết quả vượt bậc từ 1950

đến nay Khi mới giành độc lập, Trung Quốc cũng là một nước có xuất phát

điểm từ một nền nông nghiệp lạc hậu, dân số đông nhất thế giới, diện tích đất nông nghiệp bình quân đầu người 900 m2, thấp hơn nước ta

Quá trình tìm kiếm con đường đi lên CNH, HĐH cho nền kinh tế của Trung Quốc cũng hết sức gian truân và đã phải trả giá Do kiên trì đường lối phát triển nên cuối năm 1978 các nhà lãnh đạo Trung Quốc đã đạt được những thành công ban đầu về hoạch định chính sách và đường lối phát triển kinh tế nông thôn bằng Nghị quyết hội nghị TW3 khoá XI tháng 12 năm

1978 Một trong những quyết sách đó là khoán hộ trong sản xuất nông nghiệp Khoán hộ là một cơ chế tổ chức quản lý sản xuất nông nghiệp kiểu mới nhằm giải phóng các yếu tố sản xuất, khuyến khích lợi ích vật chất của nông dân, đổi mới hoạt động kinh doanh của các công xã nhân dân và các xí nghiệp Quốc doanh nông nghiệp ở nông thôn Trung Quốc

Chủ trương khoán hộ đã được nông dân thực hiện ở quy mô làng xã, đến năm 1978 được mở rộng đến quy mô tỉnh Hộ nông dân được coi là đơn

vị kinh tế tự chủ và đi vào sản xuất hàng hoá mang tính chuyên sâu và ngày

23

càng lớn

Cơ chế khoán hộ đã góp phần đưa nền nông nghiệp Trung Quốc thoát khỏi trì trệ, sa sút kéo dài hơn 30 năm kể từ khi giành được độc lập, đã hoàn sinh cho cuộc sống của nông dân và góp phần tích luỹ nông thôn cả nước, là

cơ sở kinh tế xã hội để chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng CNH, phát triển sản xuất hàng hoá và bền vững Từ đó, Trung Quốc xác định

để chuyển dịch CCKT nông nghiệp, nông thôn phục vụ CNH, HĐH đất nước cần phải rút ra những bài học kinh nghiệm

Thứ nhất: Phải phát triển nông nghiệp toàn diện trên cơ sở đảm bảo được

an toàn lương thực cho đời sống xã hội nói chung và khu vực nông thôn nói riêng

Thứ hai: Mở rộng các ngành nghề tiểu thủ công nghiệp truyền thống và

các ngành công nghiệp, xây dựng khác để vừa phục vụ sản xuất nông nghiệp,

bảo quản, chế biến, xuất khẩu nông sản hàng hoá, vừa thu hút lao động dư thừa trong nông thôn, tăng thu nhập cho nông dân

Thứ ba: thực hiện nhất quán cơ chế thị trường ở nông thôn có sự quản ý của nhà nước trong việc dịch vụ cung ứng vật tư, tiền vốn, kỹ thuật và các lao

vụ khác, đồng thời còn tiêu thụ nông sản hàng hoá thông qua các tổ chức kinh

tế tập thể (HTX), thôn, xã, nhà nước và một bộ phận nhỏ do nông dân tự nguyện lập ra trên các vùng nông thôn Trung Quốc

Nhà nước luôn duy trì được vai trò quản lý vĩ mô trong việc chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp - nông thôn để dẫn đường các cơ cấu kinh tế địa phương có bước đi phù hợp với cơ cấu nền kinh tế; đồng thời đảm bảo nguyên tắc định hướng cho quá trình chuyển dịch này

b Kinh nghiệm của Nhật Bản

Tuy nằm trong vùng Đông Á, song Nhật Bản lại có điều kiện tự nhiên, kinh tế- xã hội lúc xuất phát khá giống nước ta Người dân Nhật Bản nổi tiếng

24

là cần cù, chịu khó và rất thông minh sáng tạo, nhưng trước đây họ vẫn phải chấp nhận chế độ khẩu phần lương thực, thực phẩm do Mỹ cung cấp Có thể nói đây cũng là một tình cảnh chung của các nước Châu Á trước khi bước vào thời kỳ phát triển Mặc dù vậy, Nhật Bản đã vượt lên nhanh chóng và trở thành một trong những quốc gia có nền kinh tế phát triển hàng đầu thế giới

Có thể nói Chính phủ Nhật Bản đã sớm tìm ra được hướng đi và lựa chọn bước đi thích hợp cho nền kinh tế nói chung, trong đó có ngành nông nghiệp Ngay từ những năm 50, trong chính sách khôi phục kinh tế, Chính phủ Nhật Bản đã coi nông nghiệp và công nghiệp hàng tiêu dùng là quan trọng hàng đầu Trong đó trọng tâm là thực hiện an toàn lương thực, thực phẩm và phát triển tổng hợp các cây trồng và vật nuôi Vì vậy, đến đầu thập kỷ 80, nông nghiệp Nhật Bản không những sản xuất đủ ăn mà còn dự trữ được 6 triệu tấn nông sản

Năm 1987, Chính phủ Nhật Bản đã triển khai chương trình xây dựng vùng nông nghiệp đặc thù và chuyên canh theo hướng sản xuất hàng hoá trên

cơ sở tự nguyện của nông dân trong vùng Đồng thời, bằng tiềm lực kinh tế to lớn, Chính phủ Nhật Bản đã thực hiện tốt chính sách trợ giúp nông nghiệp và chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông thôn theo hướng CNH, HĐH Với quan điểm coi phát triển thị trường nông thôn là động lực thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp, Chính phủ đã đầu tư kinh phí xây dựng hệ thống giao thông nông thôn khá hoàn chỉnh Đồng thời, Nhà nước Nhật Bản giao cho chính quyền địa phương xây dựng các hệ thống kênh mương phục vụ sản xuất nông nghiệp và chủ trương cho nông dân vay vốn với lãi suất thấp hơn lãi suất tín dụng

Sản xuất nông nghiệp ổn định đã tạo điều kiện thúc đẩy quá trình phân công lại lao động trong khu vực nông thôn Đồng thời, Nhà nước khuyến khích phát triển ngành nghề tại các hộ gia đình, các làng, xã có ngành nghề

25

truyền thống Các tổ chức sản xuất này đều hướng vào hàng hoá tinh, mẫu mã đẹp, giá thành hạ, đáp ứng yêu cầu tiêu dùng trong nước và xuất khẩu

Từ các mô hình phát triển kinh tế nông nghiệp - nông thôn Nhật Bản rút

ra bài học kinh nghiệm là: khuyến khích phát triển sản xuất hàng hoá trong các nông trại theo quy luật kinh tế thị trường có sự điều tiết của Chính phủ Đồng thời bằng tiềm lực kinh tế có được, Chính phủ hỗ trợ nông dân ứng dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật và công nghệ hiện đại vào sản xuất và chế biến nông sản hàng hoá, và thực hiện rộng rãi mô hình hệ thống công nghiệp

ba tầng nông thôn thành các khu vực sản xuất công nghiệp vệ tinh và thực hiện đô thị hoá nông thôn

c Kinh nghiệm của Thái Lan

Thái Lan là một nước nằm trong khu vực với nước ta, có diện tích canh tác 19,62 triệu ha Đến nay đã trở thành một nước phát triển trong khu vực mặc dù hàng chục năm trước Thái Lan cũng chỉ là một nước nông nghiệp lạc hậu

Trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội, Thái Lan đã xác định quan điểm nông thôn là xương sống của đất nước; vì vậy Chính phủ đã chấp nhận những giải pháp đặc biệt để giải quyết tình hình tụt hậu của nông nghiệp đất nước trong kế hoạch 5 năm lần thứ tư Đồng thời, Chính phủ còn khuyến khích chiến lược CNH đất nước nghĩa là đồng thời phát triển cả công nghiệp

và nông thôn để thực hiện chủ trương đa dạng hoá nền kinh tế hướng vào sản xuất sản phẩm cho xuất khẩu Do thay đổi chính sách phát triển kinh tế nên các tiềm năng trong nông nghiệp bắt đầu phát huy tác dụng và đạt được những kết quả rất đáng kể sau một thời gian Đến nay, nông sản hàng hoá của Thái Lan đã xuất khẩu đến nhiều nước trên thế giới, có những mặt hàng xuất khẩu xếp thứ 2, thứ 3 trên toàn thế giới

Qua quá trình CNH, HĐH nông nghiệp - nông thôn nhằm chuyển dịch

- Đầu tư kịp thời chế biến nông sản hiện đại bằng nguồn vốn vay hay hợp tác với bên ngoài để nâng cao chất lượng sản phẩm xuất khẩu, đảm bảo quyền lợi và tránh được rủi ro cho nông dân, giữ được chữ tín với khách hàng

Qua các kinh nghiệm chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp của các nước trên chúng ta có thể rút ra một số bài học kinh nghiệm tổng quát:

Một là: Trong giai đoạn đầu phát triển kinh tế, Chính phủ của hầu hết các nước đều có chủ trương coi trọng sản xuất nông nghiệp, lấy tăng trưởng nông nghiệp làm cơ sở để ổn định đời sống xã hội và tích luỹ bước đầu cho công nghiệp

Hai là: Trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp các nước đã từng bước thực hiện CNH, HĐH nông nghiệp - nông thôn

Ba là: Kinh tế nông thôn chỉ có thể phát triển khi mọi thành phầm kinh

tế trong khu vực hướng vào sản xuất hàng hoá, trong đó lực lượng sản xuất chủ yếu là nông dân tham gia sản xuất nông nghiệp

Bốn là: Nghiên cứu chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp các nước cho thấy, vốn đầu tư là quá trình then chốt của phát triển, do đó Chính phủ các nước có nhiều biện pháp hỗ trợ vốn đầu tư cho nông dân

Năm là, để thực hiện đô thị hoá nông thôn, các nước còn chủ trương xây dựng cơ sở hạ tầng, làm cho nông dân không chỉ có thu nhập ngày càng cao mà còn tạo dựng cuộc sống văn hoá xã hội và môi trường văn minh

27

1.2.2 Kinh nghiệm tại Việt Nam

Thực tế cho thấy trong nhiều năm qua nền nông nghiệp Việt Nam đã chuyển đổi cơ bản thành công từ một nền nông nghiệp lạc hậu, truyền thống, sản xuất mang tính tự cấp, tự túc sang nền nông nghiệp hàng hoá và phát triển toàn diện Thực hiện công cuộc đổi mới nền nông nghiệp nước ta đã đạt được những thành tựu nổi bật, tạo ra những bước chuyển biến quan trọng cũng như

cơ hội và thách thức mới về cục diện nông nghiệp, nông thôn Những thành tựu nổi bật đó là:

- Sản xuất lương thực tăng nhanh và ổn định cả về diện tích và năng suất, bảo đảm an toàn lương thực ở tầm Quốc gia Từ một nước phải nhập khẩu 70-

80 vạn tấn lương thực, từ năm 1990 đến nay đã trở thành một nước xuất khẩu gạo lớn trên thế giới Đây là tiền đề quan trọng để chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá góp phần tăng thu nhập, nâng cao đời sống cho nông dân và phát triển kinh tế xã hội nông thôn

- Cơ cấu kinh tế nông nghiệp có sự chuyển biến tích cực theo hướng sản xuất hàng hoá có hiệu quả, nhằm khai thác tối đa tiềm năng của cả nước

và từng vùng địa phương phù hợp với chiến lược phát triển kinh tế - xã hội cả

nước Trong năm 2007 cơ cấu các ngành kinh tế trong nông thôn được chuyển dịch hợp lý, Nông- Lâm- Thuỷ sản chiếm 55%, Công nghiệp - Dịch vụ chiếm 45% Trong sản xuất nông nghiệp, trồng trọt chiếm 68%, chăn nuôi 26% và dịch vụ 6%

- Trong trồng trọt đã chú trọng phát triển các loại cây công nghiệp ngắn ngày và dài ngày, phát triển các loại cây đặc sản phù hợp với điều kiện, tiềm năng và lợi thế của từng vùng Hình thành một số vùng chuyên môn hoá tập trung ở một số vùng miền như cây cà phê, cao su, mía đường, cây ăn quả, cây dược liệu, cây rau đậu thực phẩm…

- Phát triển nhanh chăn nuôi theo hướng hiệu quả, bền vững và an toàn,

28

đảm bảo tốc độ tăng trưởng 8 - 10% Phát triển các loại gia súc gia cầm sản xuất hàng hoá theo hướng hình thành quy mô tập trung hình thức trang trại, nuôi công nghiệp, gắn với cơ sở chế biến tập trung Phát triển nuôi lợn chất lượng cao ở một số vùng có lợi thế theo hướng đảm bảo an toàn dịch bệnh chủ yếu giữ vững thị trường trong nước và hướng tới xuất khẩu

- Thuỷ sản phát triển nhanh và có xu hướng tăng tỷ trọng ngành này trong cơ cấu nông nghiệp Mở rộng nuôi trồng thuỷ sản bằng cách kết hợp nhiều hình thức nuôi phù hợp với tiềm năng của từng vùng, từng địa phương; đồng thời phát triển các loài thuỷ đặc sản mang giá trị xuất khẩu và giá trị kinh tế cao Đẩy mạnh nuôi cá lồng trên biển ở những địa phương có điều kiện phát triển

- Cơ cấu kinh tế vùng trên cả nước đã có nhiều tiến bộ Nhiều địa phương đã giảm đáng kể tỷ lệ thuần nông, chuyển đổi nhanh cơ cấu cây trồng, vật nuôi phù hợp nhằm khai thác tốt nhất lợi thế và tiềm năng của vùng Cơ cấu kinh tế nông nghiệp chuyển dịch theo hướng sản xuất hàng hoá, gia tăng

tỷ trọng cây công nghiệp, cây ăn quả, phát triển chăn nuôi hàng hoá và phát triển mạnh nuôi trồng thuỷ sản

Những kết quả đạt được trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp của Việt Nam trong những năm qua đã góp phần đáng kể vào việc tăng thu nhập, nâng cao đời sống cho nông dân Việt Nam, đóng góp không nhỏ vào sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Như vậy, chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá là quá trình chuyển biến vị trí, vai trò, mối quan hệ giữa các bộ phận cũng như trong từng

bộ phận của sản xuất nông nghiệp Đối với những nước có nền kinh tế phát triển chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hoá là con đường duy nhất để tiến hành phân công lại lao động, thực hiện xã hội hoá sản xuất, phát triển kinh tế hàng hoá, tạo thêm việc làm, ổn định và cải thiện

29

đời sống nhân dân Quá trình biến đổi này không chỉ chịu ảnh hưởng của tiến

bộ khoa học kỹ thuật - công nghệ, thị trường, vai trò điều tiết của Nhà nước

mà còn phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện tự nhiên, điều kiện phát triển kinh tế

- xã hội của mỗi vùng miền khác nhau Hà Giang là một tỉnh miền núi thuộc nước Việt Nam nên quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế của tỉnh vừa có những đặc điểm chung của cả nước vừa mang đặc trưng riêng của vùng và của tỉnh

30

Chương 2 ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG

2.1.1.1 Vị trí địa lý

Huyện Quang Bình là huyện miền núi của tỉnh Hà Giang được tách ra

từ huyện Bắc Quang là đầu mối giao thông quan trọng phía Tây - Nam của tỉnh Hà Giang

- Phía Bắc giáp huyện Hoàng Su Phì, Xín Mần

- Phía Đông giáp huyện Bắc Quang

- Phía Nam giáp với một phần của huyện Bắc Quang và Lục Yên, tỉnh Yên Bái

- Phía Tây giáp với huyện Bảo Yên tỉnh Lào Cai

2.1.1.2 Địa hình

Quang Bình nằm trong vùng núi thấp của tỉnh Hà Giang có 2 loại địa hình

cơ bản: Địa hình núi cao (trung bình từ 1000 – 1200 m) dạng lượn sóng và địa hình đồi núi thoải, thung lũng (gồm các dải đất thoải và những cánh đồng ven sông suối) Với điều kiện địa hình này Quang Bình rất thích hợp với các loại cây trồng nhiệt đới, thuận lợi cho việc phát triển nghề rừng, trồng các loại cây nguyên liệu giấy như bồ đề, mỡ, thông và đây cũng là vùng tre, nứa, vầu, luồng lớn nhất trong tỉnh Ngoài ra đây còn là vùng trồng các loại cây ăn