so sánh mức độ tự do hóa thương mại hàng hóa trong khuôn khổ WTO và ASEAN

Tự do hóa thương mại là sự nới lỏng can thiệp của nhà nước hay chính phủ của một quốc gia vào lĩnh vực trao đổi, buôn bán quốc tế của quốc gia đó với các quốc gia khác, mà cụ thể là quá

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT TP HỒ CHÍ MINH

TIỂU LUẬN MÔN: PHÁP LUẬT THƯƠNG MẠI TRONG ĐIỀU KIỆN HỘI NHẬP

Đề tài số 3:

SO SÁNH MỨC ĐỘ TỰ DO HÓA THƯƠNG MẠI HÀNG HÓA

TRONG KHUÔN KHỔ WTO VÀ ASEAN

Chuyên ngành: Luật Kinh Tế Lớp:

Nhóm học viên:

TP Hồ Chí Minh, tháng 3 năm 2016

LỜI MỞ ĐẦU

Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, tự do hóa thương mại vẫn đang gây ra nhiều tranh cãi ở cả những nước phát triển và những nước đang phát triển Vậy, để nắm bắt được vấn đề, chúng ta cần hiểu như thế nào về khái niệm và bản chất của tự

do hóa thương mại?

Tự do hóa thương mại là sự nới lỏng can thiệp của nhà nước hay chính phủ của một quốc gia vào lĩnh vực trao đổi, buôn bán quốc tế của quốc gia đó với các quốc gia khác, mà cụ thể là quá trình dở bỏ dần các phân biệt đối xử, các rào cản đối với thương mại, mà chủ yếu là về thuế quan và phi thuế quan; bên cạnh đó là việc kết hợp thực hiện các hoạt động thuận lợi hóa thương mại, trước hết nhằm đạt được sự đối xử công bằng giữa hàng hóa, dịch vụ sản xuất trong nước với hàng hóa, dịch vụ nhập khẩu từ nước ngoài và sau đó là đạt được chế độ thương mại tự do Do đó, tự do hóa thương mại đòi hỏi nhà nước phải áp dụng một số biện pháp cần thiết để từng bước giảm thiểu các trở ngại trong quan hệ mậu dịch quốc tế, tạo điều kiện cho các hoạt động thương mại được lưu chuyển tự do giữa các quốc gia và giữa các khu vực với nhau

Thương mại hàng hóa (cùng với thương mại dịch vụ) là hoạt động chiếm tỷ trọng chủ yếu trong thương mại quốc tế Bản chất của tự do hóa thương mại hàng hóa

là thông qua các biện pháp nhất định, hàng hóa nước ngoài có điều kiện thuận lợi để xâm nhập vào thị trường nội địa, đồng thời hoạt động xuất khẩu hàng hóa ra nước ngoài cũng được tiến hành dễ dàng hơn trên cơ sở đảm bảo cân đối cán cân xuất khẩu, nhập khẩu của quốc gia đó

Và để hiểu vấn đề rõ hơn, nội dung bài tiểu luận này sẽ đưa ra sự “so sánh mức độ tự do hóa thương mại hàng hóa trong khuôn khổ WTO và ASEAN”

thông qua Hiệp định chung về thương mại và thuế quan (GATT), Cam kết của Việt Nam về thương mại hàng hóa và Hiệp định thương mại hàng hóa ASEAN (Hiệp định ATIGA)

I Khung pháp lý về thương mại hàng hóa của WTO và ASEAN - Mối quan hệ giữa GATT và ATIGA

1 Khung pháp lý thương mại hàng hóa của WTO

Theo Hiệp định WTO, thương mại hàng hóa được điều chỉnh bởi hệ thống các hiệp định có cấu trúc như sau:

- Thứ nhất, hệ thống này bắt đầu bằng việc quy định các nguyên tắc chung như nguyên tắc tối huệ quốc (MFN), nguyên tắc đối xử quốc gia (NT) trong GATT;

- Tiếp đó là các hiệp định bổ sung và các phụ lục để điều chỉnh những yêu cầu đặc thù của từng lĩnh vực thương mại hoặc các vấn đề cụ thể

- Cuối cùng là các biểu cam kết dài và chi tiết hoặc danh sách những cam kết

cụ thể của từng thành viên cho phép các loại sản phẩm cụ thể của nước ngoài tiếp cận thị trường của mình

Trong hệ thống trên, GATT là văn bản nền tảng, giữ vai trò trọng yếu, được cấu thành bởi:

- Các quy định trong GATT 1947;

- Các quy định của những văn bản pháp lý có hiệu lực theo GATT 1947 trước ngày Hiệp định về thành lập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) có hiệu lực, như các văn kiện và chứng nhận liên quan đến cam kết thuế quan; văn kiện gia nhập v.v…

- Các thỏa thuận liên quan đến việc giải thích một số điều của GATT 1994 điều chỉnh các vấn đề pháp lý như các biểu cam kết về nhượng bộ thuế quan, doanh nghiệp nhà nước, cán cân thanh toán, các liên minh hải quan và khu vực thương mại tự do, các miễn trừ, sửa đổi các biểu cam kết trong GATT, và trường hợp không áp dụng của GATT

- Nghị định thư Marakesh về GATT 1994

2 Khung pháp lý thương mại hàng hóa của ASEAN

ATIGA là hiệp định toàn diện đầu tiên của Hiệp hội các Quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) điều chỉnh toàn bộ thương mại hàng hóa trong nội khối và được xây dựng trên cơ sở tổng hợp các cam kết đã được thống nhất trongHiệp định về Thuế quan Ưu đãi có hiệu lực chung trong Khu vực Mậu dịch Tự do ASEAN (CEPT/AFTA) cùng các hiệp định, nghị định thư có liên quan Nguyên tắc xây dựng cam kết trong ATIGA

là các nước ASEAN phải dành cho nhau mức ưu đãi tương đương hoặc thuận lợi hơn mức ưu đãi dành cho các nước đối tác trong các Thỏa thuận thương mại tự do (FTA)

mà ASEAN là một bên của thỏa thuận

Ngoài mục tiêu xóa bỏ hàng rào thuế quan, ATIGA hướng nỗ lực chung của ASEAN để xử lý tối đa các hàng rào phi thuế quan, hợp tác hải quan và vệ sinh, kiểm dịch đồng thời xác lập mục tiêu hài hòa chính sách giữa các thành viên ASEAN trong bối cảnh xây dựng AEC

Ngày 26/2/2009, Hiệp định ATIGA được ký tại Hội nghị Cấp cao ASEAN 14 tại Thái Lan và được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại công văn số 1012/TTg-QHQT ngày 22/6/2009

3 Mối quan hệ giữa GATT và ATIGA

GATT và ATIGA đều là những hiệp định khung, chứa những quy định cụ thể về quyền, nghĩa vụ của các quốc gia thành viên trong việc cắt giảm thuế quan và dỡ bỏ hàng rào phi thuế quan trong thương mại hàng hóa cũng như lộ trình để thực hiện

ATIGA được xây dựng dựa trên những nguyên tắc được ghi nhận trong GATT

và các hiệp định thương mại tự do (FTA) mà ASEAN đã tham gia Nhiều nguyên tắc, quy định trong GATT được thừa nhận và trở thành một phần của Hiệp định ATIGA Chẳng hạn, Điều 6 về nguyên tắc đối xử quốc gia đối với thuế nội địa trong ATIGA quy định: “Mỗi Quốc gia Thành viên sẽ dành đối xử quốc gia cho hàng hoá của các Quốc gia Thành viên khác phù hợp với Điều III của Hiệp định GATT 1994 Với mục đích này, Điều III của GATT 1994, với sự điều chỉnh phù hợp, sẽ trở thành một phần của Hiệp định này” Chính vì thế, dẫn đến một hệ quả, nếu GATT hoặc bất kỳ điều khoản nào của nó (liên quan hoặc liên kết chặt chẽ tới ATIGA) cần được sửa đổi thì có thể sẽ dẫn đến việc sửa đổi ATIGA Việc sửa đổi này sẽ được quyết định thông qua sự hội ý của các quốc gia thành viên ASEAN1

Mặt khác, tuy được xây dựng dựa trên GATT nhưng mức độ tự do hóa thương mại hàng hóa thể hiện qua ATIGA sâu rộng và cao hơn nhiều so với GATT Bởi với ATIGA, các nước thành viên ASEAN đặt ra một lộ trình nhằm xây dựng và thực thi

“Chương trình làm việc về Thuận lợi hóa thương mại ASEAN”2 Theo đó, khi thực hiện ATIGA, các nước thành viên ASEAN đều phải áp dụng cơ chế hải quan một cửa ASEAN, công nhận lẫn nhau về tiêu chuẩn chất lượng hàng hóa Điều này hướng đến một môi trường thương mại nội khối nhất quán, minh bạch, tăng cường cơ hội cho các doanh nghiệp, kể cả các doanh nghiệp vừa và nhỏ Đối với các nước thành viên ASEAN đồng thời là thành viên WTO, chương trình này không cản trở việc thực hiện cam kết của họ với WTO hay vi phạm nguyên tắc tối huệ quốc vì nó ứng với trường hợp miễn trừ cho các thành viên đang tham gia liên minh thuế quan khu vực

Như vậy, giữa GATT và ATIGA có mối quan hệ tương hỗ, gắn bó mật thiết với nhau

1 Nguyên tắc này được ghi nhận tại Điều 92 - Sửa đổi hoặc kế thừa các Hiệp định Quốc tế - Hiệp định ATIGA

II So sánh mức độ tự do hóa thương mại hàng hóa về thuế quan trong khuôn khổ WTO và ASEAN

Tự do hóa thương mại hàng hóa là mục tiêu chung của cả ASEAN và WTO, để thực hiện tự do hóa thương mại thì cần phải thực hiện nhiều biện pháp, trong đó việc hạn chế và xóa bỏ hàng rào thuế quan là một biện pháp quan trọng Có thể hiểu xóa bỏ hàng rào thuế quan là việc cắt giảm thuế quan, hướng đến xóa bỏ thuế quan, nhằm tự

do thương mại hàng hóa, để hàng hóa của một quốc gia được giảm và xóa bỏ thuế quan khi xuất nhập khẩu đến quốc gia khác trong tổ chức Cả ASEAN và WTO cùng

có xu hướng giảm dần những rào cản thuế quan, tuy nhiên có thể khẳng định mức độ

tự do hóa thuế quan của ASEAN sâu và rộng hơn WTO thể hiện thông qua hai hiệp định ATIGA, GATT và cam kết về thuế quan của Việt Nam khi tham gia hai tổ chức này

Việc cắt giảm và xóa bỏ thuế quan trong ASEAN thực hiện theo Hiệp định ATIGA, theo đó các quốc gia thành viên sẽ xóa bỏ thuế quan đối với tất cả các sản phẩm vào năm 2010 với các nước Brunei, Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, Thái Lan và linh hoạt tới năm 2018 với các nước Campuchia, Lào, Mianma và Việt Nam Mức thuế suất của các sản phẩm hướng đến bằng hoặc thấp hơn 5%, Thuế nhập khẩu của một số sản phẩm của Campuchia, Lào, Mianma và Việt Nam không vượt quá 7% số dòng thuế sẽ xóa bỏ vào năm 2018.3 Còn đối với WTO thì quốc gia ký kết sẽ dành cho thương mại các quốc gia thành viên sự đối xử không kém thuận lợi hơn, hay nói cách khác các quốc gia thành viên sẽ dành những ưu đãi về thuế quan dựa trên phụ lục của hiệp định.4 Ta thấy, mức độ cắt giảm thuế trong WTO không sâu

và rộng bằng ASEAN

Thứ nhất, trong WTO chủ yếu là cắt giảm thuế, còn đối với ASEAN thì các mức thuế không chỉ cắt giảm mà hướng tới xóa bỏ thuế quan (mức thuế 0%) Trong ASEAN khi ký kết ATIGA mức thuế suất của các sản phẩm hướng đến bằng hoặc thấp hơn 5% và sẽ tiến tới mức thuế 0% hay xóa bỏ thuế quan theo lộ trình đến năm 2018 Còn trong biểu cam kết với WTO thì thuế suất bình quân khi gia nhập là 17.2% và thuế suất bình quân cắt giảm đến thời điểm cuối cùng là 13.4% cao gấp nhiều lần so với mức thuế bình quân trong ASEAN Rõ ràng ASEAN có mức độ cắt giảm thuế sâu hơn WTO, ASEAN không dừng lại ở mức độ giảm bớt thuế để hàng hóa các quốc gia thành viên có thể lưu thông, xuât nhập khẩu thuận lợi hơn, mà còn tiến đến giảm dần xuống 0% để giữa các quốc gia thành viên không còn bất kỳ rào cản thuế quan nào trong hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa Thực tế, thực hiện cam kết Khu vực thương

3 Điều 19, Hiệp định ATIGA

4 Điều II, Hiệp định GATT

mại tự do ASEAN, thì thuế nhập khẩu đối với các sản phẩm của Việt Nam sẽ bằng và thấp hơn 5%, hiện nay Việt Nam đã áp dụng mức thuế 0% với 90% số dòng thuế, hướng đến năm 2018 cũng sẽ áp dụng mức thuế 0% với những mặt hàng còn lại.5 Để thấy rõ hơn mức độ cắt giảm sâu các dòng thuế trong ASEAN so với WTO có thể so sánh mức thuế của một số nhóm hàng theo cam kết của Việt Nam với WTO và ASEAN: Thị lợn ướp lạnh (WTO: 25%, ASEAN: 0%) ; Sữa thành phẩm (WTO: 25%, ASEAN: 0%); Trứng tươi: (WTO: 80%, ASEAN: 0-5%); Bia (WTO: 35%, ASEAN: 5%); Cà phê rang (WTO: 40%, ASEAN: 0%); Lúa gạo (WTO: 40%, ASEAN: 0-5%); Dầu nhiên liệu (WTO: 40%, ASEAN: 5%); muối ăn (WTO: 60%, ASEAN: 5%); giầy dép (WTO: 30%, ASEAN: 0%); xi măng (WTO: 32%, ASEAN: 5%) Mặc dù thuế suất trong WTO đã được cắt giảm, nhưng mức thuế quan trong WTO vẫn cao hơn nhiều so với ASEAN Sự chênh lệch thuế suất của hai biểu thuế càng khẳng định ASEAN cắt giảm thuế quan sâu hơn WTO

Thứ hai, trong WTO chỉ cắt giảm thuế quan theo phụ lục thuộc biểu nhân nhượng của hiệp định GATT, có nghĩa là chỉ những hàng hóa thuộc biểu nhân nhượng theo phụ lục của hiệp định thì mới được cắt giảm thuế, còn những hàng hóa không thuộc biểu nhân nhượng sẽ không cần phải cắt giảm thuế Còn ASEAN thì cam kết sẽ cắt giảm và xóa bỏ tất cả thuế xuất nhập khẩu đối với tất cả các loại hàng hóa Như vậy, ASEAN rõ ràng cắt giảm thuế quan rộng hơn so với WTO, ASEAN không còn ở mức cam kết và liệt kê những mặt hàng được cắt giảm thuế như WTO mà tiến tới cắt giảm và xóa bỏ hàng rào thuế quan với tất cả hàng hóa, tạo điều kiện thuận lợi cho lưu thông thương mại nội khối Thực tế theo Biểu cam kết khi Việt Nam gia nhập WTO thì Việt Nam cắt giảm thuế với khoảng 3.800 dòng thuế (chiếm 35,5% số dòng của biểu thuế), giữ mức thuế hiện hành với khoảng 3.700 dòng (chiếm 34,5% số dòng của biểu thuế).6 Còn theo cam kết ATIGA với ASEAN, hiện nay Việt Nam đã cắt giảm được 8574 dòng thuế xuống thuế suất 0%, tương đương khoảng 90% số dòng thuế của Biểu thuế ATIGA có mức thuế suất 0% (theo danh mục biểu thuế quan hài hòa 2012)

://chongbanphagia.vn/diemtin/20150106/asean-hoi-nhap-hang-nghin-dong-thue-cua-viet-nam-ve-0, [truy cập: 8/3/2015]

01/chinh-thuc-cat-giam-mot-so-dong-thue-theo-cam-ket-wto-37-35581.htm, [Truy cập: 8/3/2015]

Còn lại 669 dòng thuế (chiếm 7% Biểu thuế) tập trung vào các nhóm hàng như sắt thép, giấy, vải may mặc, ô tô, linh kiện phụ tùng ô tô, máy móc thiết bị, nguyên vật liệu xây dựng, đồ nội thất, sẽ tiếp tục được cắt giảm xuống 0% theo lộ trình đến năm

2018.7

Tóm lại, WTO và ASEAN đều tiến hành cắt giảm và xóa bỏ những rào cản thuế quan để thực hiện tự do hóa thương mại hàng hóa Tuy nhiên, theo cam kết ATIGA thì ASEAN có mức độ tự do hóa thương mại hàng cao hơn WTO thông qua việc cắt giảm và xóa bỏ những rào cản thuế quan sâu và rộng hơn

gov.vn/portal/page/portal/mof_vn/1539781?pers_id=2177014&item_id=122608676&p_details=1, [truy cập: 8/3/2015]

III So sánh mức độ tự do hóa thương mại hàng hóa về hàng rào phi thuế quan trong khuôn khổ WTO và ASEAN

Bên cạnh biện pháp bảo hộ bằng thuế quan, các quốc gia còn sử dụng hàng rào phi thuế quan như một công cụ đắc lực trong việc bảo hộ nền sản xuất trong nước thông qua việc cấm hoặc hạn chế xuất, nhập khẩu hàng hóa Hiện nay, trên thế giới tồn tại nhiều quan niệm về hàng rào phi thuế quan WTO định nghĩa hàng rào phi thuế quan

là những biện pháp phi thuế quan mang tính cản trở đối với thương mại mà không dựa trên cơ sở pháp lý, khoa học hoặc bình đẳng, trong khi ATIGA xác định cụ thể hơn phạm vi khái niệm hàng rào phi thuế quan, nhận định hàng rào phi thuế quan là các biện pháp ngoài biện pháp thuế quan cấm hoặc hạn chế xuất nhập khẩu hàng hóa trong một quốc gia thành viên 8 Biện pháp phi thuế quan không đồng nghĩa với hàng

rào phi thuế quan, ngoài mục tiêu bảo hộ sản xuất trong nước, biện pháp phi thuế quan còn được dùng để bảo vệ các lợi ích quan trọng của quốc gia Do đó, hàng rào phi thuế quan chỉ là một số các biện pháp phi thuế quan do quốc gia thành viên xây dựng,

có tính cản trở tự do thương mại hàng hóa đối với các quốc gia khác Hàng rào phi thuế quan có thể chia thành 2 nhóm chính: rào cản hành chính và rào cản kỹ thuật

Thứ nhất, rào cản hành chính là các quy định mang tính mệnh lệnh hành chính nhà

nước thể hiện dưới các hình thức phổ biến như: cấm nhập, cấm xuất, giấy phép nhập khẩu, hạn ngạch, hạn chế xuất khẩu tự nguyện, tỷ lệ nội địa hóa bắt buộc, biện pháp bảo vệ cán cân thanh toán và kiểm dịch động thực vật

Thứ hai, rào cản kỹ thuật là những tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật mà một quốc gia

áp dụng đối với hàng hóa nhập khẩu và/hoặc quy trình đánh giá sự phù hợp của hàng hóa nhập khẩu đối với tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật đó Về nguyên tắc, đây là những quy định hợp lý cần thiết nhằm bảo vệ các lợi ích quan trọng của quốc gia Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp các biện pháp kỹ thuật này có thể được sử dụng như một cách thức cản trở hàng hóa nhập khẩu vào thị trường nội địa, bảo hộ mục tiêu sản xuất trong nước khi quốc gia xây dựng biện pháp kỹ thuật quá khác biệt và khó đáp ứng trên thực tế

Ngoài ra, các biện pháp bảo vệ thương mại tạm thời bao gồm: biện pháp tự vệ, biện pháp chống bán phá giá, biện pháp đối kháng và trợ cấp nông nghiệp cũng là những rào cản phi thuế quan cản trở sự tự do hóa thương mại hàng hóa giữa các quốc gia

Do các tác động, ảnh hưởng tiêu cực đến tự do thương mại hàng hóa trong khu vực

và quốc tế từ hàng rào phi thuế quan nên các hiệp định của WTO và ASEAN, đặc biệt

là GATT 1994 và ATIGA, đều quy định hạn chế tối đa hàng rào phi thuế quan, thậm chí hướng đến mục tiêu xóa bỏ hoàn toàn hàng rào phi thuế quan Đối với các rào cản hạn chế định lượng, cả ASEAN và WTO đều nghiêm cấm các quốc gia thành viên áp dụng dưới bất kỳ hình thức nào, trừ một số trường hợp ngoại lệ9 Theo đó, quốc gia thành viên được quyền cấm hay hạn chế xuất nhập khẩu khi thuộc những trường hợp quy định tại Khoản 2 Điều XI, Điều XX, Điều XXI của GATT 1994 Một số hàng rào phi thuế quan khác vẫn được WTO và ASEAN cho phép áp dụng trong giới hạn nhất định với điều kiện tuân thủ những quy định cụ thể, khách quan như hàng rào kỹ thuật, biện pháp kiểm dịch động thực vật, các biện pháp bảo vệ thương mại tạm thời

Tuy nhiên, xét về mức độ tự do hóa thương mại hàng hóa, các quy định về việc cắt giảm hàng rào phi thuế quan trong ASEAN thể hiện mức độ tự do hóa sâu rộng hơn nhiều so với WTO ASEAN đã đạt được những tiến bộ nhất định trong việc dỡ bỏ hàng rào phi thuế quan tồn tại ở các quốc gia thành viên, thành công này phần lớn nhờ vào việc xây dựng ATIGA Trong ATIGA điều kiện cho phép quốc gia thành viên được áp dụng các hàng rào phi thuế quan được quy định cụ thể, chi tiết và rõ ràng hơn

so với GATT 1994 Mặc dù ATIGA được ASEAN xây dựng và phát triển dựa trên nội dung GATT 1994, tuy nhiên với ưu điểm số lượng thành viên ít nên ASEAN dễ dàng đạt được sự đồng thuận để thông qua các quy định nhằm đảm bảo mức độ tự do hóa thương mại khu vực, nâng cao tính minh bạch và thúc đẩy, tăng cường mối quan hệ hợp tác thương mại nội khối