ĐẶT VẤN ĐỀTrong dạy học Ngữ văn truyền thống, việc đưa ra các câu hỏi để dẫn dắt học sinh khai thác thông tin, giáo viên cũng đã thường làm.. Trong giờ học Ngữ văn giáo viên không còn là
Trang 1I ĐẶT VẤN ĐỀ
Trong dạy học Ngữ văn truyền thống, việc đưa ra các câu hỏi để dẫn dắt học sinh khai thác thông tin, giáo viên cũng đã thường làm Tuy nhiên việc hỏi đáp trước đây thường diễn ra một chiều từ thầy đến trò, nội dung chủ yếu bám sát văn bản cùng những yêu cầu sẳn có trong sách giáo khoa và sách giáo viên Hệ thống câu hỏi hướng tới việc gợi nhớ kiến thức, giải ý nghĩa, liên hệ thực tế đời sống và rút ra bài học cho bản thân…
Những năm gần đây của chủ trương đổi mới dạy và học, các phương pháp có tác dụng tích cực hoạt động hoá của người học đặc biệt được coi trọng Trong giờ học Ngữ văn giáo viên không còn là người chuyên cung cấp kiến thức, mà là người tổ chức những hoạt động để kích thích tư duy độc lập, phát triển năng lực giải quyết vấn đề, giúp học sinh chủ động khám phá, nghệ thuật văn chương, phát triển ngôn ngữ và tạo lập văn bản
Với tinh thần ấy, bài học này đưa ra một số vấn đề xây dựng hệ thống câu hỏi và tổ chức thảo luận, nhằm khai thác thông tin sáng tạo, đồng thời giúp người học có cơ hội bộc lộ cảm nhân cá nhân thể hiện những ý kiến riêng của mình kết hợp cả kĩ năng để cùng nhau giải quyết những vấn đề trong môn Ngữ văn
II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
Theo hình thức dạy học truyền thống trong giờ học Ngữ văn, người giáo viên khi thuyết trình thông báo, tái hiện, phân tích, bình giảng văn bản, mạch tư duy không bị gián đoạn, dể bộc lộ cảm xúc Ngôn ngữ liền mạch của người thầy có khả năng làm tăng sự gợi cảm cho tác phẩm văn học, tạo sự hấp dẫn cho người nghe Song, học sinh cần lắng nghe ghi nhớ, khi về nhà thì học thuộc bài của thầy, cản nhận nội dung cũng như nghệ thuật tác phẩm thông qua chủ quan của người thầy, vì vậy làm văn (sản phẩm ca nhân) cũng theo cảm quan của người thầy Khi ra đời kiến thức Ngữ văn dễ bị lãng quên và học sinh thường lúng túng khi đưa ra một nhận định của riêng mình trên lĩnh vực văn học nghệ thuật Với người học đó là kiểu học bắt chước không phải là kiểu học sáng tạo Với lối học thụ động như thế, thường không khai thác hết giá trị đa chiều của tác phẩm, khó lòng đưa những bài
Trang 2ứng hoàn cảnh riêng của mỗi cá nhân học sinh Tuy giáo viên diễm giảng vẫn là hình thức cơ bản không thể thiếu, nhưng dạy học Ngữ văn còn cần đến những hình thức phong phú sinh động hơn nữa để phát huy được năng lực cảm nhận, đánh giá và sáng tạo nghệ thuật của học sinh trong nhà trường phổ thông làm nền móng cho sự phát triển trí tuệ
Bạn hãy so sánh hai cách dạy học: giáo viên dạy học theo cách truyền thống: thường nói nhiều, nêu hiện tượng, nhận xét kết luận…, học sinh lắng nghe và ghi nhớ (nếu có băng hình học tập bạn hãy xem để so sánh) Trong khi giáo viên dạy bằng cách đặt câu hỏi và tổ chức thảo luận thường chú ý nêu vấn đề để nhằm thu hút sự quan tâm của học sinh, sau đó đặt câu hỏi dẫn dắt từng bước cho học sinh tự giải quyết Vấn đề được đưa ra trên cơ sở thực tiễn và người học lật đi lật lại, bàn bạc trao đổi ý kiến cùng nhau, cuối cùng giáo viên mới gợi ý, hướng dẫn giúp học sinh tự mình đưa ra kết luận cho nội dung bài học Với cách thứ hai, giáo viên sử dụng việc đặt câu hỏi để phát triển nội dung bài học, rõ ràng có một ưu điểm lớn là học sinh tiếp nhận kiến thức một cách chủ động, sáng tạo và linh hoạt Nhất là quá trình thảo luận, đây chính là quá trình giáo viên giúp học sinh tự suy nghĩ, tìm tòi giải pháp Như vậy hiểu nhiều chứ không phải chỉ để biết Người giáo viên đòi hỏi phải dùng đến kĩ thuật đặt câu hỏi, câu hỏi của bạn phải khuyến khích được tất cả học sinh trong lớp suy nghĩ, câu hỏi phải ngắn gọn, rõ ràng, vừa sức để học sinh có thể đạt được những câu hỏi trả lời đúng, sau khi đặt câu hỏi nên giành thời gian cho học sinh suy nghĩ và bạn cần tỏ ra hài lòng về kết quả làm việc của học sinh, tránh câu hỏi quá khó gây căng thẳng Với câu trả lời sai bạn nên khéo léo xử lí, và có thể đặt thêm câu hỏi phụ để dẫn dắt học sinh
Ví dụ: Nhờ đâu mà các đoạn văn có thể liên kết với nhau để tạo thành một bài văn liền mạch?
Đây là câu hỏi gợi trí tò mò và gây hứng thú, Sau đó bạn có thể đặt câu hỏi phụ để dẫn dắt học sinh
Trường hợp giáo viên đặt câu hỏi đóng: Chỉ có mõt câu trả lới đúng và thường ngắn gọn
Trang 3VD: Em náo phát hiện từ ngữ có tác dụng liên kết đoạn văn trong đoạn trích sau:
“Hai bên đánh nhau ròng rã mấy tháng trời, cuối cùng Sơn Tinh vững vàng mà sức Thuỷ Tinh đã kiệt Thần nước đành phải rút quân Từ đó, oán nặng, thù sâu, háng năm, Thuỷ Tinh làm mưa gió, bảo lụt dâng nước đánh Sơn Tinh”
Trường hợp giáo viên đặt câu hỏi mở: Học sinh phải suy nghĩ nhiều, và câu trả lời thường dài, nó thể hiện rõ hơn mức độ hiểu bài của học sinh
VD: Câu in đậm trong phần trích sau đây, có tác dụng liên kết đoạn văn như thế nào?
“Chị tính xem em nên đi học hay đi bộ đội? – Nó nhìn tôi không chớp mắt
Thật khó trả lời Lâu nay tôi vẫn là người chị khuyên bảo lời hay
lẽ phải Bây giờ phải nói với nó ra sao? Đi bộ đội hay đi học?”
Giáo viên dạy học thường có nhiều kinh nghiệm, các loại câu hỏi với nhiều cấp độ khác nhau, thường là người ta đi từ dể đến khó, để gợi mở tư duy từng bước sao cho phù hợp từng đối tượng học sinh anh2 phù hợp với tiến trình khai thác vấn đề
Trường hợp GV đặt câu hỏi để gợi nhớ kiến thức: nhằm củng cố lại kiến thức, nhấn mạnh những điểm trọng tâm, cĩ tác dụng luyện trí nhớ VD: Phương tiện liên kết câu củng cĩ thể dùng để liên kết đoạn văn,
em nào nhớ các phương tiện liên kết câu ở lớp 8?
Trường hợp đặt câu hỏi yêu cầu quan sát: Yêu cầu học sinh xem xét
sự vật hiện tượng
VD: Bức tranh trong truyện Sự tích trái sầu riêng” thể hiện những nhân vật nào?
Trường hợp câu hỏi gợi mở:
VD: Hình ảnh trong bức tranh gợi cho em điều gì, điều đĩ liên quan như thế nào chủ đề câu chuyện?
Đặt câu hỏi suy đốn:
VD: Từ tên gọi của truyện và từ nội dung câu chuyện em cĩ thề xác định được thể loại của truyện này trong hệ thống thể loại truyện kể dân gian Việt Nam khơng?
Đặt câu hỏi đánh giá:
VD: Em cĩ nhận định gì về giá trị giáo dục của truyện?
Trang 4VD: Để dựng một màn kịch ngắn về đề tài này, em cĩ ý tưởng gí?
Do đĩ khi dùng phương pháp đặt câu hỏi, cần nhằm đến hiệu quả câu trả lới, giáo viên nên chuẩn bị trước ở nhà thật kĩ Trong một bài học Ngữ văn thì tồn bộ câu hỏi thường phải cĩ tính hệ thống, tạo ra mối quan hệ logíc từ đầu đến cuối bài, vì tác phẩm là một thể thống nhất
Để dạy cĩ kết quả và tạo cho học sinh cĩ tính sáng tạo tích cực thì người giáo viên phải kết hợp thêm phương pháp tranh luận vào trong bài dạy của mình; trước hết người giáo viên phải xác định được vấn đề cần thảo luận: Trong mơn Ngữ văn cĩ thể là nội dung tác phẩm, một chủ đề hoặc một đề tài văn học
VD: Vẻ đẹp của con sơng quê hương qua hồi tưởng của tác giả, đã được thể hiện trong những hình ảnh, từ ngữ đặt sắc náo?(từ bài thơ “Nhớ con sơng quê hương” của Tế Hanh)
Sau đĩ xác định điều kiện để thảo luận: Trước khi tổ chức cuộc thảo luận GV chuẩn bị cho HS những yếu tố cần thiết như khơng gian, thời gian, địa điểm tinh thần chuẩn bị tham gia, ý thức sẵn sàng nghe và sẵn sáng nêu ý kiến của mình, sẵn sàng tranh luận để đi đến kết quả đúng, cĩ tinh thần tập thể cao Do thảo luận vấn đề thuơc mơn Ngữ văn, nên học sinh cần chuẩn bị về cả ngơn ngữ để cĩ được hành văn lưu lốt, ý tứ phong phú
Khi giáo viên tổ chức cho học sinh thảo luận: Xác định được mục tiêu cần đạt trong thảo luân
Sau khi thoả luận học sinh nên tích cực học sinh nên tích cực để tìm ra vấn đề cần thảo luận
Giáo viên nên chuẩn bị câu hỏi phù hợp với việc thảo luận và những câu hỏi cĩ khản năng dẫn dắt suy nghĩ và hoạt động của học sinh
Học sinh cần ghi chép lại những ý kiến cho là đúng, cĩ kết luận về những điều đả được bàn bạc
Sau đĩ trình bày quan điểm của nhĩm trước tập thể
VD: Với tư cách là người tham gia, giáo viên cĩ thể dẫn dắt như sau: + Chúng ta sẽ làm gì trước yêu cầu của câu hỏi? Cĩ cần xác định nội dung chính khơng?
+ Các ý chính đĩ là gì?
+Cơng việc tiếp theo là gì?
Giáo viên hướng dẫn học sinh làm việc theo nhĩm: Đọc và tìm ý chính, trao đổi với nhau, đưa ra kết luận chung: Giáo viên giữ vai trị người hướng dẫn, gợi mở, dẫn dắt học sinh thảo luận
Để đạt được hiệu quả cần xây dựng quy trình thảo luận dựa trên hệ thống câu hỏi và tổ chức thảo luận cĩ quy mơ nhĩm phù hợp, cĩ những
Trang 5cuộc thảo luận cần số đơng, cĩ những cuộc thảo luận chỉ nên ít người (hình thức nhĩm nhỏ)
Nên sử dụng đàm thoại hoặc thảo luận nhĩm nhỏ để bàn về những câu hỏi cĩ dạng trả lời ngắn
VD: Bài văn thuơc thể văn gì? Cĩ mấy đoạn? Mỗi đoạn cĩ ý nghĩa như thế nào?
Hoặc cĩ thể sử dụng nhĩm lớn, hay cả lớp để thảo luận câu hỏi sau:
- Tác giả muốn nĩi với em điều gì ở hai con Hổ? Trong cách nĩi đĩ , về mặt nghệ thuật kể chuyện cĩ gì thú vị? (Trong bài con Hổ cĩ nghĩa lớp 6 tập II)
Vậy cĩ thể nĩi vai trị của người giáo viên trong cuộc thảo luận rất quan trọng, giáo viên là người tổ chức, tạo điều kiện, lắng nghe và hổ trợ khi cần Giáo viên khơng nên can thiệp sâu vào cuộc thảo luận của học sinh, nên tơn trọng ý kiến học sinh, tạo điều kiện dẫn dắt học sinh theo hướng tích cực chủ động Tánh nhằm chán tẻ nhạt, hướng thảo luận sơi nổi, bình đẳng giửa các thành viên trong nhĩm, giúp các nhĩm tự tin, thoải mái khi tham gia; kêt quả thảo luận cần được khẳng định bằng cách ghi lại
III KẾT THÚC VẤN ĐỀ
Với phương pháp đặt câu hỏi và tổ chức thảo luận, bài học Ngữ văn sẽ được mở ra trong nhận thức sâu sắc của học sinh
Hỏi đáp và thảo luận mang ý nghĩa khám phá nhưng không phải là cạnh tranh Do vậy giáo viên cần hướng người học đến sự suy đoán và sự điều chỉnh quang điểm
Hệ thống câu hỏi và kế hoạch thảo luận cần được xây ựng công phu nghiêm túc, và thật sự thành công cùng với sự chuẩn bị tốt của người dạy để điều hành tập thể lớp trả lời câu hỏi và tổ chức thảo luận các đề tài Ngữ văn, với thái độ luôn khuyến khích học sinh bằng những lời khen ngợi, hoặc ghi những biểu hiện tích cực của học sinh bằng ngôn ngữ, cử chỉ như: ánh mắt, nụ cười, gật đầu…
Đồng thời biết thông cảm và giúp đỡ, khi học sinh trả lời hoặc trình bày vấn đề bằng ngôn ngữ văn chương chưa được lưu loát…
Đề tài nếu được thực hiện đúng sẽ đạt kết quả cao