Tại sao một tác phẩm văn học được sáng tạo bởi nhà văn nhưng số phận lịch sử của nó lại phụ thuộc vào người đọc

Tác phẩm văn học có thể tồn tại dưới hình thức truyền miệng văn học dângian hay dưới hình thức văn bản nghệ thuật được giữ gìn qua văn tự vănhọc viết, văn học bác học, có thể được viết b

I Tác phẩm văn học và quá trình sáng tạo của nhà văn.

1 Khái quát về tác phẩm văn học

Tác phẩm văn học là công trình nghệ thuật ngôn từ, kết quả của tiến trình laođộng nghệ thuật (hoạt động sáng tác) của nhà văn

Tác phẩm văn học có thể tồn tại dưới hình thức truyền miệng (văn học dângian) hay dưới hình thức văn bản nghệ thuật được giữ gìn qua văn tự (vănhọc viết, văn học bác học), có thể được viết bằng văn vần hay văn xuôi, vàđược xếp vào các thể loại nhất định như: tự sự, trữ tình, kịch, nhật ký, ký,tùy bút hay một đề tài văn học nhất định như hài kịch, bi kịch, thơ tràophúng, thơ tự do, truyện tiếu lâm, truyện ngắn, tiểu thuyết v.v…

Xét về dung lượng, tác phẩm văn học có thể rất đồ sộ như “Chiến tranh vàhòa bình” của L.Tonxtoi, “Sông đông êm đềm” của Solokhop, “Nhữngngười cùng khổ” của V.Hugo hoặc có thể chỉ là một bài thơ ngắn vài ba câunhư thơ Hai Cư của Ba-sô,

2.Quá trình sáng tạo của nhà văn

Quá trình sáng tác của nhà văn qua nhiều khâu, nhiều đoạn và mỗi người

có một cách riêng

Tố Hữu nói: Mỗi người có một cách làm của mình, không ai giống ai.Ôngcũng đã nhận xét: Trong sáng tạo, mỗi người có một phương pháp, có mộtlối (…) cùng một tư tưởng, một lí tưởng nhưng mỗi người một tính, một lốiviết, một lối cảm nghĩ

Tuy vậy, vẫn có thể phân ra những giai đoạn tiêu biểu của quá trình sángtạo

2.1.Giai đoạn tích lũy

Giai đoạn tích lũy gồm: quan sát và học tập, nhận thức, thu thập tài liệu vàghi nhớ, Có thể nói là khá lâu dài:

Nhà văn luôn quan sát thế giới, quan sát một cách kĩ lưỡng và tinh tế Họquan sát không chỉ để tìm chất liệu trong khi nuôi nấng câu chuyện nào đó,

mà như một công việc thường ngày, như một thói quen nghề nghiệp Có thểnói, là nhà văn thì bất cứ lúc nào, ở đâu cũng ''đi thực tế'' nghĩa là học luônđôi mắt để quan sát, đôi tai để lắng nghe những rung chuyển và biến động từnhỏ bé đến phức tạp của đời sống

Những nhà văn hiện thực như Balzac, Maupassant, Tshekhov, Lỗ Tấn, Trải qua rất nhìu nghề là điều kiện để họ thu thập tài liệu về cuộc sống, nhờ

đó mà họ nhìn rõ những ngóc nghách của đời người và người đời Tshekhovtừng khuyên các nhà văn trẻ hãy đi tàu hạng ba để có thể quan sát đời sống ởđáy sâu của nó

Kinh nghiệm, vốn sống, ý thức, Chôn sâu trong lòng nhà văn đã là tích luỹcho nên khó xác định giai đoạn tích lũy của nhà văn bắt đầu từ khi nào.Ngoài ra, dù là nghệ sĩ ngôn từ, trên bài viết của nhà văn luôn cần có nhữngcuốn từ điển tốt nhất: từ điển tiếng mẹ đẻ, từ điển song ngữ, từ điển tiếng địaphương, từ điển thành ngữ tục ngữ, từ điển tiếng lóng… được tích lũy từtrước

2.2 Rung động nghệ thuật và nắm bắt cảm hứng sáng tạo

Rung động nghệ thuật phải trải qua hai điều kiện:

Điều kiện 1: Phải có kích thích của thế giới bên ngoài, đó có thể là một nhânvật, một câu chuyện, có thể là một tư tưởng, một cảnh vật, hay thậm chí làmột âm điệu, một bản tin, một cuốn phim,

Điều kiện 2: Là sự nung nấu trong tâm hồn nhưng suy nghĩ về con người, vềcuộc đời, có khát vọng muốn biểu đạt, muốn gửi thông điệp tinh thần đếnmọi người

Sau một quá trình chuẩn bị công phu về tài liệu, nghiền ngẫm kĩ càng về chủ

đề và số phận nhân vật với tư duy căng thẳng, cảm hứng sẽ đến với nhà văn

và thôi thúc họ cầm bút Phút giây có ý nghĩa bước ngoặt này là phút giâyquý giá, không lặp lại

Nhà văn cần phải nắm bắt được phút giây cảm hứng, nó như cái đòn bẩy làmbật lên tất cả năng lượng và tiềm lực sáng tạo từng ấp ủ Nếu để vuột quaphút giây cảm hứng có ý nghĩa khởi đầu đó, sau này nhà văn vẫn có thể cầmbút sáng tác về đề tài đã định, nhưng nó sẽ là một tác phẩm khác

Trong văn xuôi, G.Marquez cho ta một thí dụ khác về giá trị của phút giâycảm hứng.Những năm 60 của thế kỷ trước, nhà văn ấp ủ cuốn tiểu thuyết vềlịch sử một dòng họ ở một ngôi làng của Colombia.Ông đã chuẩn bị tư liệuhết sức chu đáo và phong phú nhưng suy nghĩ mãi vẫn không biết bắt đầucuốn tiểu thuyết như thế nào.Cho đến một ngày kia, ông lên ô-tô để nghỉ hè.Đang lúc lái xe trên đường, trong đầu ông bỗng lóe lên tia sáng về cách mở

đầu tác phẩm Ông cân nhắc và quyết định thuyết phục gia đình bỏ dở kìnghỉ hè quay xe về nhà và ngồi ngay vào bàn viết Những dòng chữ bị tắtnghẽn ở đâu đó, nay bỗng tuôn trào một mạch “Trăm năm cô đơn”, cuốntiểu thuyết vĩ đại của thế kỷ XX, đã ra đời như thế.

2.3 Sự hình thành và triển khai ý tưởng- Xây dựng cấu trúc tác phẩm

Ðây là giai đoạn xử lí tài liệu, hệ thống hóa những điều đã quan sát được,thu thập được và tổ chức chúng lại theo một chỉnh thể

Trong giai đoạn này, toàn bộ cấu trúc của hình tượng được tạo lập, tính chấtquan trọng việc triển khai cốt truyện được xác định, tính cách nhân vật đượcsuy tính kĩ càng Tuy nhiên, trong quá trình sáng tác, luôn có sự thay đổi,điều chỉnh đột phá thậm chí phá vỡ sơ đồ có sẵn, tùy thuộc vào cảm hứng vànhận thức mới của nhà văn

Mỗi nhân vật sống động và đậm nét đều có một đời sống riêng, sẵn sàngvượt thoát khỏi bàn tay bố trí của tác giả

V.Korolenko cho rằng nhân vật không thể hành động theo mệnh lệnh củanhà văn vì nó phải hành động và đang hành động theo tính cachscuar nó

Bà Bôvary trong tác phẩm cùng tên của G Flaubert, Meloni trong Cuốntheo chiều gió của M Mitchell, Gái đen trong Cửa biển của Nguyên Hồngchết bất ngờ trong sự thương xót của tác giả…Đó là những ”nhân vật nổiloạn” được sáng tạo trong những giây phút xuất thần của nhà văn Nhữngnhân vật này sẵn sàng phá vỡ khuôn khổ sơ đồ và đề cương của tác giả

2.4 Lao động trên từ ngữ

Viết tác phẩm là giai đoạn định hình chất liệu, suy nghĩ, cảm xúc của nhàvăn Ðây là giai đoạn căng thẳng của lao động nhà văn Nhà văn phải vật lộnvới từng câu, từng chữ, từng chi tiết, từng nhân vật Ðây là giai đoạn nhà vănsống hết mình với thế giới hình tượng, thực sự nhập thân vào nhân vật

Nguyễn Công Hoan viết: Khi tôi viết thì những nhân vật của truyện hiện ratrong óc tôi.Tôi bắt họ biểu diễn thật thong thả những ý nghĩ, từng cử chỉ,từng lời nói, từng cách đi đứng… như trong cuốn phim quay chậm, để tôinhìn rõ và ghi cho hết

Viết là giai đoạn kết tinh cao độ của lòng dũng cảm mãnh liệt với óc tưởngtượng phong phú.Ðây là giai đoạn khó khăn nhất

Khó khăn từ câu thơ đầu.Tố Hữu tâm sự: Về quá trình làm một bài thơ nhưthế nào, riêng tôi thì thấy rất khó viết những câu thơ đầu Gorky cũng chorằng khó hơn cả là lúc bắt đầu, là câu đầu tiên, vì nó có tác dụng qui địnhgiọng điệu cơ bản cho toàn bộ tác phẩm.

Khó là mở đầu nhưng mở đầu được rồi không phải văn chương cứ thế màtuôn chảy.Nguyễn Huy Tưởng thuộc loại nhà văn sinh nở khó khăn nhất, cóngày chỉ nhích được mấy dòng, nhưng cuối cùng phải dập xóa hết NguyễnÐình Thi, dòng nào, trang nào cũng làm lại, xóa, kéo móc, thêm bớt chi chítnhư mắc cửi trên giấy

2.5 Đọc lại, tu sửa và hoàn thiện tác phẩm.

Trong xây dựng tác phẩm việc sửa chữa coi như là đương nhiên, là quy luật

Cũng có nhà văn ghét sửa chữa, viết một lần là xong (Walter Scott, GeorgeSand, Daudet v.v…) song, nói chung sửa chữa là cần thiết

Nó cần thiết tới mức mà Dostojevski coi đó là kĩ năng vĩ đại nhất của nhàvăn Ai biết cách và đủ sức xóa cái của mình, người đó sẽ thành công.Rấthiếm tác phẩm được viết một lần, nghĩa là ra đời dưới dạng hoàn thành tuyệtđối, mà thuờng khi, trước khi có một phương án tối ưu - nhà văn có nhiềusửa chữa Tolstoi viết đi viết lại nhiều lần “Chiến tranh và Hòa bình”, đây lànhà văn kiên nhẫn nhất trong sửa chữa

II Người đọc và tầm đón nhận

1 Khái niệm người đọc.

Người cầm bút viết cho ai? Thì cho người đọc! Câu trả lời thật đơn giản.Tưởng không ai có thể nói điều gì khác hơn được Nhưng vấn đề sẽ trởthành vô cùng phức tạp nếu chúng ta hỏi tiếp: Người đọc là ai?

Vậy người đọc là ai ?

Người đọc là những nhân tố tiếp nhận văn học, đánh giá nhận xét một tácphẩm mà họ được cảm nhận Người đọc không giới hạn thành phần độ tuổi,người đọc có thể là bất cứ giai cấp nào trong xã hội

Người đọc là trung tâm của mọi vấn đề liên quan đến tiếp nhận văn học , làđối tượng cảm nhận những điều liên quan đến một tác phẩm văn học Nóicách khác, người đọc là chủ thể của sự tiếp nhận

Trong thơ Tố Hữu dạng nhân vật này thường hay xuất hiện dưới đại từ emnhư một đối tượng thân thiết gần gũi để tâm sự:

- Em ơi Ba Lan mùa tuyết tan

- Em ạ ! Cu-ba ngọt lịm đường

-Người đọc trực tiếp (thực tế):

Đối tượng tiếp nhận tác phẩm tồn tại thật trong cuộc đời

Đối tượng này phong phú, đa dạng, vượt khỏi khả năng bao quát của tác giả.Tức là những người đọc, người tiếp nhận sáng tác tồn tại một cách cụ thể,

cá thể Họ là những người A, người B nào đó trong đời sống, tiếp nhận vănchương theo cá tính, theo sở thích cá nhân

Tố Hữu viết bài thơ Kính gửi cụ Nguyễn Du, suốt bài thơ tác giả nói với cụNguyễn cụ thể nhưng thực tế Tố Hữu chủ yếu viết cho người đọc thực tếhôm nay, nói với người hôm nay

Ngoài ra còn một số cách phân loại khác:

Ðứng về phía người tiếp nhận, người ta chia người đọc ra 4 loại Thứ nhất là

người đọc tiêu thụ Thứ hai là, loại đọc điểm sách.Thứ ba là loại người đọcchuyên nghiệp Thứ tư là những người sáng tác

Ðứng ở góc độ sáng tác người ta chia người đọc ra làm ba loại: Thứ nhất:

người đọc thực tế Thứ hai: người đọc giả thiết.Thứ ba: người đọc hữu hìnhhay người đọc bên trong

Ðứng ở góc độ thời gian, người ta chia người đọc ra làm 3 loại: Thứ nhất:người đọc hiện tại … Thứ hai: người đọc quá khứ.Thứ ba: người đọc tươnglai

Lại có cách chia người đọc theo ý thức hệ: Cách này, chia người đọc ra làm

2 loại Thứ nhất: người đọc bạn bè.Thứ hai: loại người đọc đối thủ

3 Vai trò người đọc.

“Văn học nào? Người đọc ấy?

Người đọc nào? Văn học ấy” Tức là, chất lượng tác phẩm sẽ phản ánh trình

độ người đọc và ngược lại

Người đọc là nhân tố tích cực của tiến trình văn học

-Thẩm định giá trị tác phẩm sàng lọc và bảo tồn tác phẩm chất lượng

-Đào thải những tác phẩm kém chất lượng, tiêu cực và phản động

-Tác động trở lại quá trình sáng tác của nhà văn

4.Tầm đón nhận- Chân trời chờ đợi

Khái niệm : Theo H.R Jauss ông diễn giải tầm đón nhận như sau:

‘tầm đón nhận’ của công chúng độc giả, tức là trình độ kiến thức văn hóa văn học của công chúng

-Nó bao gồm “một tập hợp các quy chuẩn thẩm mỹ có thể tái lập được củamột công chúng văn học xác định, nó có thể và cần phải điều chỉnh được vềmặt xã hội học tùy theo những khuynh hướng đặc thù của các tầng lớp hoặcgiai cấp khác nhau và có thể đối chiếu được với những quyền lợi và nhu cầucủa tình trạng lịch sử và kinh tế chi phối chúng

III Tiếp nhận văn học- một vấn đề lý luận.

1.Khái niệm tiếp nhận văn học.

Là hoạt động “tiêu dùng”, thưởng thức, phê bình văn học của người đọcthuộc nhiều loại hình, nhiều trình độ khác nhau

Tiếp nhận văn học giúp hoàn tất quá trình sáng tác – giao tế của văn học vàtác động trở lại việc sáng tạo

Còn trong Từ điển thuật ngữ văn học, “Tiếp nhận văn học” được định nghĩalà: “Hoạt động chiếm lĩnh các giá trị tư tưởng, thẩm mĩ của tác phẩm vănhọc, bắt đầu từ sự cảm thụ văn bản ngôn từ, hình tượng nghệ thuật, tư tưởng,cảm hứng, quan điểm nghệ thuật, tài nghệ của tác giả cho đến sản phẩm saukhi đọc: cách hiểu, ấn tượng trong trí nhớ, ảnh hưởng trong hoạt động sángtạo, bản dịch, chuyển thể… Qua tiếp nhận văn học, nhờ được tri giác, liêntưởng, cắt nghĩa, tưởng tượng của người đọc mà tác phẩm trở nên đầy đặn,sống động, hoàn chỉnh; ngược lại, người đọc nhờ tác phẩm mà được mở

rộng vốn hiểu biết, kinh nghiệm sống, tư tưởng và tình cảm cũng như nănglực thụ cảm, tư duy”

Nói tóm lại, với tư cách là phương pháp luận, tiếp nhận văn học đã đem lạiánh sáng mới, đã mở rộng phạm vi nghiên cứu văn chương, mở thêm một lối

đi cho khảo sát văn chương khiến nó không bị đóng khung trong việc xemxét mối quan hệ nhà văn và tác phẩm

2.Tiếp nhận văn học diễn ra trên 2 bình diện.

2.2 Bình diện lịch sử.

Sự tiếp nhận trên bình diện lịch sử bị quy định bởi những điều kiện kháchquan; tùy vào những điều kiện kinh tế, chính tri,xã hội Đó là sự gặp gỡ củamột truyền thống văn hóa này với tác phẩm của một truyền thống văn hóakhác

 Tác động đến sự giao lưu, tiếp biến và hội nhập văn hóa, làm hình thành vàchuyển hóa “ chân trời chờ đợi” của người đọc

VD:Tác phẩm “ Chiến tranh và hòa bình” của L Tolstoi được dịch thuật,giới thiệu, nghiên cứu, giảng dạy một cách hệ thống Con đường đã đưaL.Tolstoi đến với công chúng Việt Nam trong bối cảnh giao lưu trực tiếpgiữa hai nền văn hóa Nga-Việt ở miền Bắc và trong bối cảnh tiếp xúc quatrung gian văn hóa Tây Âu ở miền Nam

3.Tính chất của “Tiếp nhận văn học"

Tiếp nhận văn học thực chất là một quá trình giao tiếp.

Sự giao tiếp giữa tác giả với người tiếp nhận, là mối quan hệ giữa người nói

và người nghe, người viết và người đọc, người bày tỏ và người chia sẽ, cảm thông Trong sự giao tiếp giữa tác phẩm với độc giả, cần chú ý tính chất khách quan, tính chủ quan, lịch sử, sáng tạo, xã hội của người tiếp nhận bởi chính những điều này đã làm tăng thêm sức sống của tác phẩm Đồng thời cũng phải thấy tính đa dạng, không thống nhất trong sự giao tiếp của người đọc với tác phẩm đã đem đến những cảm nhận và đánh giá không giống nhau giữa các chủ thể tiếp nhận về cùng một tác phẩm văn học

3.1 Tính khách quan

Tiếp cận văn học là hoạt động tích cực của cảm giác, tâm trí người đọc nhằmbiến văn bản thành thế giới nghệ thuật trong tâm trí của mình Ðể tiếp nhậnvăn học, đòi hỏi người đọc vận dụng toàn bộ nhân cách của mình: tình cảm

và lí trí, cá tính, thị hiếu, thái độ, lập trường chính trị xã hội Nhưng như vậykhông có nghĩa là tiếp nhận văn chương hoàn toàn mang tính cá nhân chủquan Bởi vì, nhà văn sáng tác tác phẩm bao giờ cũng dựa trên hiện thực đờisống và dùng ngôn ngữ để biểu đạt tư duy Do vậy, bất kì ai tồn tại trong xãhội, đều có thể bằng cách nhìn khách quan của xã hội ấy để tiếp cận với tácphẩm

Tác phẩm văn học là văn bản nói về đời sống, có một hệ thống ý nghĩa, tiếpnhận phụ thuộc vào các tương quan đời sống xã hội, phụ thuộc vào lòngngười đọc Văn bản này có nhiều phương diện để tạo ra tính khách quan chotiếp nhận văn chương Thứ nhất là hiện thực đời sống được phản ảnh Thứhai là chất liệu nghệ thuật xây dựng hình tượng phản ánh đời sống là trên cơ

sở ngôn ngữ toàn dân

Vì vậy, văn bản mang tính gợi mở, nó không phải là khuôn khổ chỉ cho vàingười nhận ra ý nghĩa của nó Suy cho cùng, văn bản chính là nơi giúpngười đọc đào sâu thêm những tầng nghĩa mới mà đôi khi chính bản thânngười sáng tác ra nó trước đó cũng không nhận thấy được

3.2 Tính xã hội

Tiếp nhận văn chương tuy mang dấu ấn cá nhân sâu sắc nhưng chưa bao giờ

là hoạt động thoát ly khỏi điều kiện lịch sử xã hội

Những vấn đề văn học đề cập phần lớn đều mang tính khuynh hướng xã hộimạnh mẽ, gắn với thực tế, phản ánh tinh thần chung của xã hội Do vậy, cónhững tác phẩm ra đời từ lâu nhưng vẫn được tiếp nhận từ mọi người, chính

vì nó vẫn mang một ý nghĩa xã hội nhất định

Tuy nhiên, trong trường hợp nếu tính xã hội này trở nên quá ràng buộc, gaygắt thì chính nó cũng gây nên một lực cản nhất định đối với việc phổ biếntác phẩm Do vậy, chỉ có những tác phẩm có tinh thần, có nội dung đẹp vàhình thức mới mẻ thì mới tồn tại Ngược lại, sáng tác không phù hợp, đingược lại với tinh thần xã hội, trái với thuần phong mỹ tục thì tự nó

sẽ bị đào thải

Nói tóm lại khuynh hướng xã hội từ đời sống thực tế sẽ chi phối mạnh mẽđến quá trình tiếp nhận văn chương của mỗi cá nhân Vì lẽ đó, mỗi cá nhânđến với tác phẩm không chỉ đem đến cho nó cái tôi mà còn cái ta nữa Họcắt nghĩa tác phẩm trên cơ sở lập trường giai cấp, lợi ích xã hội

Tiếp nhận Truyện Kiều, Nguyễn Khuyến đã suy ngẫm về xã hội đồng tiềntrở thành cán cân công lí mà Nguyễn Du lên án, qua hai câu cuối trong vịnh

“Kiều bán mình” :

“Có tiền việc ấy mà xong nhỉ?

Đời trước làm quan cũng thế à?”

Hay trong việc tiếp nhận Thơ mới chẳng hạn Khi phong trào Thơ mới rađời, người đọc rầm rộ đón nhận, nhất là thanh niên Nhưng sau đó, khi đấtnước tiến hành cuộc kháng chiến chống Pháp, Mĩ thì Thơ mới đã trở nên cũ

Vì nó làm ủy mị con người đang kiên cường xông pha lửa đạn Ngày nay,đất nước hoà bình xây dựng, người ta lại tiếp nhận Thơ mới như là nó vẫnmới

3.3 Tính sáng tạo

Sáng tạo trước hết có thể hiểu đó là quá trình tìm ra cái mới nhưng cái mới

đó phải là cái mang lại giá trị hữu ích Trong quá trình sáng tạo- tiếp nhậnvăn học, người đọc với danh nghĩa là người “đồng sáng tạo” đã cùng thamgia vào quá trình làm ra tác phẩm

Theo đó, sự đồng sáng tạo rất cần một thái độ nghiêm túc và khách quan, màtheo cách nói của Roman Ingarden thì: “Người đọc là người đồng sáng tạonên họ cũng phải nỗ lực ngang bằng với nhà văn”.

Tuy nhiên, nói cho đúng thì “sáng tạo” là ở việc hiểu tác phẩm chứ khôngphải sáng tạo ra một tác phẩm mới Người đọc có thể là công chúng bình dânvới những cách cảm mới mẻ từ tác phẩm, cũng có thể là các nhà lý luận phêbình với nhiều sự lí giải trên nền tảng khoa học để tìm ra điểm hạn chế vànổi trội của tác phẩm hay chính bản thân những người sáng tác, họ vẫn tiếpnhận tác phẩm lẫn nhau để mở mang tầm nhìn, để đồng cảm, để học hỏi,phóng tác…

Do vậy: “Văn bản văn học như là lá thư bỏ vào cái chai nút kín, sau khi tácgiả thả cái chai xuống nước thì anh ta hiểu rằng từ phút đó sự cắt nghĩathông điệp của anh ta không còn tuỳ thuộc vào ý đồ của anh ta nữa, cũngnhư không phụ thuộc vào ý đồ của cá nhân người nhận nào đó Văn bản từđây như là khả năng mời gọi đối với một cộng đồng người đọc” (UmbertoEco)

4.Các cấp độ tiếp nhận văn học.

4.1 Ba cấp độ tiếp nhận văn học

Cấp độ thứ nhất: cảm thụ chỉ tập trung vào nội dung cụ thể, nội dung trực

tiếp của tác phẩm Đây là cách tiếp nhận đơn giản nhưng khá phổ biến

Cấp độ thứ hai: cảm thụ qua nội dung trực tiếp để thấy được nội dung tư

tưởng của tác phẩm, thâm nhập sâu vào hệ thống hình tượng để hiểu được ý

đồ sáng tác, tư tưởng, tình cảm của tác giả đã kết tinh trong hình tượng nhưthế nào

Cấp độ thứ ba: thể nghiệm và đồng cảm với hình tượng nghệ thuật trong tác

phẩm

4.2 Để tiếp nhận văn học có hiệu quả thực sự, người tiếp nhận cần

-Nâng cao trình độ

-Tích luỹ kinh nghiệm.

-Trân trọng tác phẩm, tìm cách hiểu tác phẩm một cách khác quan, toàn vẹn.-Tiệp nhận một cách chủ động, tích cực, sáng tạo, hướng tới cái hay, cái đẹp,cái đúng

-Không nên suy diễn tuỳ tiện

IV Số phận lịch sử của tác phẩm phụ thuộc vào người đọc.

Số phận lịch sử của tác phẩm là sự sống, sự tồn tại của tác phẩm trải qua một khoảng thời gian mà có những tác động đủ để chứng minh giá trị tác phẩm.

Công trình Lí luận văn học do Phương Lựu chủ biên có nhận xét: “Tác phẩmvăn học có một đời sống lịch sử và số phận lịch sử của nó Có những tácphẩm hiển hách một thời, rồi sau bị lãng quên, trong số đó có tác phẩm sẽđược nhớ lại vào lúc khác, còn phần khác sẽ bị chìm đi mãi mãi Có tácphẩm được tiếp nhận lúc đầu khó khăn, nhưng sau lại có vị trí vững vàng”

Có thể nói, khi tác phẩm ra đời, bản thân nó chỉ là một nửa được công nhận,phần còn lại chính là đời sống lịch sử mà nó phải trải qua Đó là khoảng thờigian rất dài, thông qua sự tiếp nhận từ nhiều phía, vượt lên những biến cốlịch sử, nó mới được vinh danh như là một kiệt tác thực sự

Do vậy, “Có thể nói số phận lịch sử của tác phẩm văn học phụ thuộc rất lớnvào sự tiếp nhận của người đọc

1. Người đọc là người đồng sáng tạo với nhà văn.

1.1 Người đọc ảnh hưởng đến tác phẩm trong quá trình sáng tác

Như đã nói ở trên, ta có khái niệm Người đọc tiềm ẩn: đây là hình ảnh người

đọc xuất hiện trong đầu nhà văn (là người đọc vô hình do nhà văn tưởngtượng ra) Người đọc này là người đọc tồn tại bên trong tác phẩm như mộtnhân vật luôn đối diện và đối thoại với nhà văn để nhà văn tự hình dung ramình sẽ viết cho ai và thái độ người này sẽ như thế nào Đây có thể coi làngười đồng sáng tạo với nhà văn

Người đọc đối với sáng tạo nghệ thuật cũng giống như một người tiêu dùngtrong lao động sản xuất Với tư cách là một đòi hỏi, một nhu cầu, bản thân

sự tiêu dùng là một yếu tố nội tại của hoạt động lao động sản xuất (C Mác).Nếu người tiêu dùng là mục tiêu của sản xuất thì người đọc là mục tiêu củasáng tác

Nhu cầu của người tiếp nhận, người tiíu dùng văn chương lă yếu tố có ýnghĩa quyết định đối với quâ trình văn chương Người đọc hiện lín trướcnhă văn dưới một hệ thống cđu hỏi: Viết cho ai?, Viết để lăm gì?, Viết nhưthế năo? Từ đó, nhă văn sâng tâc để đâp ứng đòi hỏi bạn đọc Vì thế ngườiđọc lă một yếu tố bín trong của sâng tâc (ẩn trong quâ trình sâng tâc củanhă văn, không lộ ra ngoăi, nhưng không thể thiếu).

Vì khi đê xâc định được đối tượng hướng tới, mục đích viết, câch thức viết,tâc giả sẽ tạo được cho tâc những giâ trị nhất định- số phận tâc phẩm cũngphụ thuộc văo chính bản thđn nó thông qua những giâ trị nó có- những giâtrị mă người đọc cùng với nhă văn đê sâng tạo nín

Như Phạm Thế Ngũ đê chỉ ra nghệ thuật tiểu thuyết Hồ Biểu Chânh, tiểuthuyết gia ăn khâch số một ở Nam Bộ nửa đầu thế kỷ XX vă cả về sau năy:

“cốt truyện tương đối giống nhau, trước sau một thế giới nhđn vật, mộtđường hướng sâng tâc, những tính câch chung về kỹ thuật vă tư tưởng (…)cốt truyện tâc giả có nhiều xảo nghệ dựng nín li kỳ, khít khao hấp dẫn” VõPhiến nhận xĩt: “Chúng ta chí Hồ Biểu Chânh cạn cợt, kể chuyện chỉ phâcqua lớt phớt tđm lý câc nhđn vật, không chịu ngừng lại phđn tích cho tử tếnhưng sở dĩ nhă văn có lối viết như thế lă bởi vì ông nắm bắt được yếu tínhtđm lý tiếp nhận của độc giả Nam Bộ: giới bình dđn trong Nam lấy lăm thúmột phần ở chỗ động tâc trong truyện biến chuyển thoăn thoắt.” Đó lă kiểuvăn chương phục vụ cho đại chúng của câc nhă văn Nam Bộ văo thời bấygiờ Như Hồ Biểu Chânh từng thú nhận trong hồi ký Đời của tôi về vănnghệ: “năm nọ, một nhă xuất bản tâc phẩm của tôi bố câo với công chúngrằng bộ tiểu thuyết của tôi sắp ra đời viết theo kim văn thời vă bố cuộc theothể thức mới Tôi liền được thơ của bạn đọc tha thiết yíu cầu tôi cứ theo thểthức thuở nay mă viết, đừng đổi văn đổi sâo chi hết” Vì thế mă văn phongđậm chất Nam Bộ, đơn giản, nôm na, bình dị đê trở thănh một lối viết mẵng trung thănh theo đuổi

Vì vậy, ta thấy, người đọc chi phối quâ trình sâng tạo ra tâc phẩm Ngườiđọc tâc động đến tư duy nghệ thuật, đề tăi, phương thức xđy dựng nhđn vật,nghệ thuật viết của nhă văn Họ lă người lúc đm thầm lặng lẽ, lúc công khaiquyết liệt ảnh hưởng đến tâc phẩm

1.2 Người đọc sản sinh ra ý nghĩa tâc phẩm theo tầm đón nhận của họ.

Qua sự suy tưởng của người đọc, tác phẩm văn học không đồng nhất với

văn bản ban đầu của tác giả, mà là sự hợp lại của văn bản và hệ số mới dothời gian và công chúng quy định Hệ số này bao gồm: những biến đổi vềkinh nghiệm sống, vốn văn hóa, tâm lý và hoàn cảnh lịch sử của người đọc.Khi tác phẩm qua người đọc sẽ có hai khả năng xảy ra: người đọc soi chiếunhững chuẩn mực riêng lên văn bản, hoặc điều chỉnh lại quan điểm và chuẩnmực riêng của mình Mọi người, mọi lứa tuổi, mọi giới tính, mọi nghềnghiệp, giai cấp đều có thể tiếp nhận văn chương và tiếp nhận theo cách củamình Do đó, ở trong mỗi một độc giả sẽ có một hình tượng mà hình tượng

đó sẽ không trùng khít với hình tượng tác phẩm và cũng không trùng khítvới hình tượng mà người khác cùng tiếp nhận Quyết định tới tính đa dạng

và đa diện của nghệ thuật từ phía chủ thể tiếp nhận là do tuổi tác đã đành,còn do cá tính cảm xúc, quan điểm thẩm mĩ, thị hiếu thẩm mĩ khác nhau; lạicòn do trình độ văn hóa, địa vị xã hội, thành phần giai cấp, năng lực củatừng người…Bởi thế, đôi khi, người đọc nhận ra được những ý nghĩa màchính tác giả cũng chưa nghĩ tới khi viết, hay những ý nghĩa được tác giả cốtình úp mở như “một tảng băng trôi”, hoặc một ý nghĩa mà tác giả cố gắngche đậy vì nó chưa phù hợp với thời điểm sáng tác, hoặc đó là những ẩn ý,nội tình đằng sau tác phẩm,… Vì vậy, ý nghĩa và số phận của tác phẩm vượt

ra ngoài ý chí và tầm chi phối của tác giả, bởi trước một tác phẩm sẽ cónhiều cách tiếp nhận, đánh giá khác nhau Người đọc tiếp nhận, khơi mở ranhững ý nghĩa dễ nhận thấy cũng như những ý nghĩa tiềm tàng của tác phẩmbằng cách tiếp nhận của riêng mình, trên cơ sở chung của lịch sử- xã hội để

từ đây sàng lọc ra những tác phẩm chất lượng và bảo tồn chúng

“Đôn Kihôtê” là một trong những tác phẩm vĩ đại nhất của thời đại PhụcHưng và được đánh giá là tiểu thuyết đầu tiên của châu Âu Mới đọc, người

ta thấy tác phẩm được sáng tác với ý nghĩa hài hước, qua đây, Cervantes chếgiễu những tàn dư của lý tưởng hiệp sĩ phiêu lưu thời phong kiến, đả kíchmột thị hiếu tầm thường đang phổ biến trong công chúng Tuy nhiên, khámphá và cảm nhận ở một tầng biểu hiện sâu hơn, người ta lại phát hiện ra nhânvật của tác phẩm, qua hình tượng Đôn Kihôtê, phản ánh được tính đa diệncủa con người, bên cạnh tính cách gàn dở là sự tế nhị, thương yêu đồng loại,yêu quý tự do và ghét thói xa hoa ăn bám của bọn quý tộc đương thời và biếttrọng đạo lý, trọng tinh thần dũng cảm, chính nghĩa, hướng thượng và khátkhao hướng đến một xã hội hậu phong kiến công bằng, nhân đạo hơn

Người đọc thế hệ sau thổi vào tác phẩm một nguồn năng lượng mới, tạo nên

sự thay đổi về giá trị và ý nghĩa tác phẩm Các dịch giả tạo cho tác phẩm

sống cuộc đời khác qua các bản dịch và các nhà làm nghệ thuật chuyển tácphẩm văn học sang một loại hình nghệ thuật khác: kịch, phim, nhạc,…

Một thầy giáo nước Mỹ đã thông qua câu chuyện cổ tích “Cô bé Lọ Lem” quen thuộc giảng giải cho học sinh nhiều ý nghĩa trong các chi tiết nhỏ mà

mang đầy tính giáo dục và triết lý: “Nếu không có đàn chuột, chỉ có cô tiên

giúp thôi thì chưa đủ Cho nên cần chú ý: Dù ở bất cứ hoàn cảnh nào, chúng

ta đều cần có sự giúp đỡ của bạn bè Bạn của ta không nhất định là tiên là bụt, nhưng ta vẫn cần đến họ Thầy mong các em có càng nhiều bạn càng

tốt.”, “Sau 12 giờ đêm, mọi thứ đều trở lại nguyên dạng như cũ, thế nhưng đôi giày thủy tinh của Cinderella lại không trở về chỗ cũ Ngay cả nhà văn vĩ

đại (nhà văn Pháp Charles Perrault, tác giả truyện Cô Bé Lọ Lem - chú thích của người dịch) mà cũng có lúc sai sót đấy chứ Cho nên sai chẳng có gì đáng sợ cả Thầy có thể cam đoan là nếu sau này có ai trong số các em muốntrở thành nhà văn thì nhất định em đó sẽ có tác phẩm hay hơn tác giả của câuchuyện Cô bé Lọ lem! Các em có tin như thế không?”,… Người thầy ở đây,

là một người đọc có năng lực tìm ra những ý nghĩa trong tác phẩm mà trước

đó ta chưa nghe đề cập đến Để từ những ý nghĩa thường biết đến qua câu chuyện như: ca ngợi cái thiện, lên án cái ác, quan niệm “ở hiền gặp lành, ở

ác gặp ác”, nay ta còn khám phá được thêm những bài học đáng ghi nhớ trong cuộc sống, và nhờ vào khả năng phát hiện thêm ý nghĩa cho câu

chuyện của một người đọc, tác phẩm ngày càng được khẳng định và củng cốtrong lòng độc giả

“Con mèo trong mưa” của Ernest Hemingway

“Con mèo trong mưa” là một truyện ngắn có kết thúc mở Chính tính chất

mở này mà khi tiếp nhận độc người đọc đã tạo ra nhiều ý nghĩa khác nhaucho tác phẩm

Có người cho rằng ý nghĩa chính của tác phẩm chính là nói lên sự cô đơncủa người phụ nữ muốn nuôi một con mèo để bầu bạn, nhưng lại có ý kiếnnhấn mạnh rằng truyện đã làm bật lên được sự khao khát muốn thay đổi bảnthân và đi tìm điều mới mẻ Hay có người cho rằng hình ảnh con mèo trongmưa chính là hình ảnh phản chiếu của người phụ nữ muốn được che chở vàbảo bọc, muốn nhận được sự yêu thương và quan tâm từ người chồng củamình Hay sự đồng cảm giữa hai tâm hồn là ngươi vợ đang mong mỏi sự

quan tâm và ông chủ khách sạn cũng là một ý nghĩa mà người đọc cung cấpcho tác phẩm.

Hoạt động tiếp nhận là hoạt động của công chúng, nhà văn sau khi đã công

bố tác phẩm thì họ hoàn toàn không còn khả năng chi phối hoạt động này

“Văn bản văn học như là lá thư bỏ vào cái chai nút kín, sau khi tác giả thảcái chai xuống nước thì anh ta hiểu rằng từ phút đó sự cắt nghĩa thông điệpcủa anh ta không còn tuỳ thuộc vào ý đồ của anh ta nữa, cũng như khôngphụ thuộc vào ý đồ của cá nhân người nhận nào đó Văn bản từ đây như làkhả năng mời gọi đối với một cộng đồng người đọc” (Umberto Eco)

Việc đồng sáng tạo của người đọc là một quy luật tất yếu trong tiếp nhận vănhọc Bởi vì “không nên quan niệm tác phẩm như một cái gì đó cố định, bấtbiến, trái lại về hình thức cũng như về nội dung, nó mang ý nghĩa của mộtcuộc đối thoại” (Huỳnh Như Phương)

Người đọc đồng sáng tạo từ nhiều góc nhìn, nhiều phương pháp tiếp cậnkhác nhau và từ ý nghĩa vốn có của tác phẩm, họ có thể cung cấp nhiều ýnghĩa và giá trị mới khác cho tác phẩm Những ý nghĩa và giá trị mới ấy cóthể trong khi sáng tác tác giả chưa nghĩ đến hoặc không ngờ rằng chúng lạiđược người đọc phát hiện ra được Vì vậy ý nghĩa của tác phẩm luôn luônvận động cùng với sự tiếp nhận của người đọc

Nói như vậy, không phải lúc nào người đọc cũng có thể làm đầy những giátrị mới cho tác phẩm Nó chỉ đúng và có giá trị trong giới hạn cho phép màtác phẩm gợi mở Điều đó có nghĩa là những phát hiện chủ quan, tùy tiệnngoài văn bản hay rất xa với nghĩa gốc của văn bản mà người tiếp nhận gáncho sẽ không được thừa nhận

2 Người đọc tiếp nhận trong tầm đón nhận của họ và bày tỏ thái độ đối với tác phẩm.

2.1 Tương ứng ( đồng cảm, đồng tình) : Nếu tầm đón nhận của người đọc phù hợp với tầm đón đợi của tác giả ( người sáng tạo) thì tác phẩm

đó được công chúng đón nhận, tôn vinh.