thực trạng và con đường tăng trưởng phát triển của vương quốc campuchia

Nội dung nghiên cứu Nghiên cứu về các khía cạnh kinh tế của Camphuchia: Nông nghiệp, côngnghiệp và thương mại, để từ đó nghiên cứu về sự phát triển về kinh tế và xã hội củavương quốc Cam

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM TP HỒ CHÍ MINH

8 thương hiệu gạo để trình làng tại Hội chợ Thương mại Lương thực tổ chức ởBangkok vào năm ngoái Đặc biệt, 2014 là năm thứ 3 liên tiếp gạo lài Campuchia haycòn gọi là Phka Romdoul được bình chọn là loại gạo ngon nhất thế giới.Ngành lúa gạoCampuchia thật sự bức phá và đang thực sự từng bước khẳng định được vị thế củamình

Những thay đổi đáng kể về các mặt của Campuchia thực sự là một bài học rấtđáng được học hỏi từ đây Bài báo cáo này được thực hiện nhằm tìm hiểu về conđường phát triển của Campuchia trong thời gian qua và từ đó rút ra những bài học kinhnghiệm cho sự nghiệp phát triển của Việt Nam theo chủ nghĩa xã hội định hướng nềnkinh tế tri thức

2 Mục tiêu nghiên cứu

2.1 Mục tiêu nghiên cứu chung

Tìm hiểu về con đường tăng trưởng và phát triển kinh tế-xã hội của Campuchia,thông qua đó đưa ra các so sánh với Việt Nam để rút ra những bài học kinh nghiệmđáng học tập và những hạn chế mà Việt Nam cần cân nhắc tránh phạm phải trên conđường phát triển kinh tế

2.2 Mục tiêu nghiên cứu cụ thể

• Nghiên cứu thực trạng và xu hướng của các khía cạnh kinh tế và xã hội củaCampuchia

• So sánh xu hướng phát triển của Campuchia va của Việt Nam để từ đó đưa ranhững bài học kinh nghiệm cho Việt Nam từ Campuchia trong việt phát triểnkinh tế-xã hội.

3 Phạm vi nghiên cứu

3.1 Nội dung nghiên cứu

Nghiên cứu về các khía cạnh kinh tế của Camphuchia: Nông nghiệp, côngnghiệp và thương mại, để từ đó nghiên cứu về sự phát triển về kinh tế và xã hội củavương quốc Campuchia, so sánh với các nước trong khu vực đặc biệt là Việt Nam

4 Cấu trúc báo cáo

Bài báo cáo được chia làm các nội dung chính sau:

• Tăng trưởng và phát triển kinh tế, xã hội

PHẦN HAI NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

I GIỚI THIỆU CHUNG VỀ CAMPUCHIA

Diện tích: 181.035 km2 Dân số năm 2014 là 15.33 triệu người Trong khốiASEAN, gồm 10 quốc gia thành viên, Campuchia xếp thứ 8 về điện tích lãnh thổ vàxếp thứ 9 về dân số Thủ đô của Campuchia là Phnom Penh Ngày quốc khánh là ngày

9 tháng 11 Ngôn ngữ chính của Campuchia là tiếng Khơ-me, ngoài ra Campuchia còn

có các ngôn ngữ thứ hai là tiếng Pháp và tiếng Anh Đơn vị tiền tệ là đồng Riel, đồngĐôla Mỹ sử dụng thông dụng trong các giao dịch kinh doanh, du lịch và thương mại,đồng tiền Việt Nam và tiền Bath của Thái Lan được sử dụng ở khu vực biên giới giữahai nước Hiện nay Campuchia đã tham gia làm thành viên của nhiều tổ chức quốc tếquan trọng như WTO, ADB, ASEAN, FAO, UNESCO, WHO,v.v

Hình 1 Quốc kì của Campuchia

1 Lịch sử hình thành

Tiền quốc của Campuchia là vương quốc Khơ-me ra đời vào cuối thế kỷ thứ 9trên lãnh thổ của Phù-nam và Chân-lạp trước đây Kinh đô lúc đó của vương quốc làAngkor Từ cuối thế kỷ thứ 9 đến thế kỷ 13, Vương quốc Khơ-me phát triển cực thịnh

Từ thế kỷ 13 đến nửa đầu thế kỷ 19, các cuộc nội chiến và chinh phục của ngoại bang

đã làm cho Vương quốc Khơ-me suy yếu Năm 1884 Campuchia hoàn toàn trở thànhthuộc địa của Pháp Ngày 9 tháng 11 năm 1953 Pháp tuyên bố trao trả độc lập choCampuchia

Ngày 17 tháng 4 năm 1975, Pol Pot lật đổ chế độ Cộng hoà của Lon Nol, thànhlập nước "Campuchia dân chủ", thực hiện chế độ diệt chủng tàn khốc nhất trong lịch

sử của Campuchia Ngày 2 tháng 12 năm 1978, Mặt trận giải phóng dân tộcCampuchia ra đời do ông Heng Samrin làm Chủ tịch Ngày 7 tháng 1 năm1979, với sựgiúp đỡ của quân tình nguyện Việt Nam, nhân dân Campuchia đã đứng lên lật đổ chế

độ diệt chủng Pol Pot-Iêng Xary, thành lập nước "Cộng hoà Nhân dân Campuchia" vàđổi thành Nhà nước Campuchia vào năm 1989

Tháng 9 năm 1993, Quốc hội và Chính phủ mới được thành lập, nhất trí lấy tênnước là Vương quốc Campuchia, đứng đầu nhà nước là Quốc vương NorodomSihanuk Thủ tướng thứ nhất của Vương quốc Campuchia là Norodom Ranarit và thủtướng thứ hai là Hun Xen Sau 15 năm tái lập chế độ quân chủ lập hiến, Vương quốcCampuchia đã thu dược nhiều thành tựu lớn trên các lĩnh vực phát triển kinh tế, vănhóa xã hội và quan hệ đối ngoại

2 Đặc điểm tự nhiên

2.1 Vị trí địa lý

Vị trí địa lý của Campuchia là từ 10° đến 15° vĩ Bắc, từ 102° đến 108° kinhĐông Campuchia nằm ở Tây Nam bán đảo Đông Dương, phía Bắc giáp Lào, ViệtNam ở phía Đông, phía Tây và Tây Bắc giáp Thái Lan và tiếp giáp Vịnh Thái Lan ởphía Tây Nam Chiều dài lãnh thổ Campuchia theo hướng Bắc Nam là 440 km và theohướng Đông Tây là 560 km Với hình dạng gần như chữ nhật của lãnh thổ, du khách

có thể dễ dàng đi lại trong lãnh thổ Campuchia với các cự ly không quá xa, cùng vớivùng biển phía Tây Nam hoang sơ, đa dạng sinh thái biển đã tạo điều kiện thuận lợicho việc phát triển du lịch và khai thác thủy sản

Hình 2 Vương quốc Campuchia 2.2 Đặc điểm địa hình

Vùng đồng bằng chiếm 1/2 diện tích lãnh thổ, tập trung chủ yếu tại các vùngphía Nam và Đông Nam, khu vực Tây Nam chủ yếu là đồng bằng duyên hải, còn lại làvùng đồi núi và cao nguyên ở vùng Đông Bắc Bên cạnh đó, địa hình Campuchia cóthể được chia thành bốn khu vực theo yếu tố phát triển du lịch, bao gồm: vùng đồngbằng Đông Nam, vùng trung bộ bao quanh Biển Hồ, vùng Duyên hải Tây Nam vàvùng núi và cao nguyên Đông Bắc

Sông ngòi tập trung trong ba lưu vực chính: Tônlê Thom, Tônlê Sap và VịnhThái Lan Bên cạnh đó, Biển Hồ là một nguồn chứa nước quan trọng, đảm bảo cungcấp nước và điều tiết hoạt động tưới tiêu, phục vụ cho hoạt động đánh bắt thủy sản vàsản xuất thủy điện

2.3 Điều kiện khí hậu

Campuchia có khí hậu nhiệt đới gió mùa Nhiệt độ trung bình năm khoảng

10-380C Campuchia chịu ảnh hưởng trực tiếp từ các đợt gió Tây Nam từ Vịnh Thái Lan,

Ấn Độ Dương đi vào đất liền theo hướng Đông bắc mang theo hơi ẩm tạo thành nhữngcơn mưa từ tháng 5 đến tháng 10, trong đó lượng mưa lớn nhất vào khoảng tháng 9-10; gió Đông bắc thổi từ hướng Tây Nam về phía biển trong mùa khô từ tháng 11-3

với thời kì mưa ít nhất là tháng 1-2, thuận lợi cho nông nghiệp trồng lúa nước, câynông sản.

2.4 Tài nguyên thiên nhiên

Campuchia có nguồn tài nguyên thiên nhiên khá phong phú, đặc biệt là tàinguyên rừng và biển Ngoài ra còn có nhiều tài nguyên quý hiếm có giá trị cao nhưvàng, đá quý, hồng ngọc

II THỰC TRẠNG VÀ CON ĐƯỜNG TĂNG TRƯỞNG CỦA CAMPUCHIA

1 Tăng trưởng và phát triển kinh tế, nghèo đói

Kinh tế Campuchia bắt đầu phát triển từ những năm 1990 khi Chính phủ thựchiện nền kinh tế thị trường tự do

1.1 Tăng trưởng kinh tế

Trong 10 năm qua, tổng GDP của Campuchia tăng đều qua các năm, với GDPnăm 2014 là 16.71 tỉ USD, tăng khoảng ba lần so với năm 2005, và tăng % so với năm

2013 Tuy có bước tiến trong tăng trưởng GDP nhưng Campuchia vẫn còn xếp trongnhóm các nước nghèo, đang phát triển so với thế giới Lạm phát của Campuchia năm

Tuy nhiên, tốc độ tăng trưởng GDP của Campuchia không đều Do chịu ảnhhưởng từ cuộc khủng hoảng tài chính thế giới làm cho mức lạm phát tại Campuchialên đến 20%, tốc độ tăng trưởng GDP của Campuchia giai đoạn 2005-2009 giảm mạnhđến chạm mức 0.2% vào năm 2009 Nhưng từ năm 2009 trở đi, tốc độ tăng trưởngGDP bắt đầu tăng mạnh trở lại đến năm 2011 và duy trì mức tăng trưởng ổn định hằngnăm dao động khoảng 7.1% từ năm 2012-2014 Mức tăng trưởng này có được là nhờ

sự tăng mạnh của ngành du lịch, xuất khẩu may mặc và nông nghiệp

Đồ thị 1 Tốc độ tăng trưởng của Campuchia qua các năm (%)

Nguồn: Worldbank

Quỹ tiền tệ thế giới IMF dự báo Campuchia sẽ đạt tốc độ tăng trưởng GDP là7% vào năm 2015, thu nhập bình quân đầu người dự kiến khoảng 1220 USD Dự trữngoại hối cuối năm 2015 dự kiến đạt khoảng 5.1 tỷ USD, năm 2014 khoảng 4.4 tỷUSD Các ngành mũi nhọn có tốc độ tăng trưởng tích cực là xây dựng, bất động sản

và dệt may Tuy nhiên, IMF dự báo chỉ số lạm phát của Campuchia sẽ là trên 2.6% vàocuối năm do ảnh hưởng tiêu cực của nền kinh tế Trung Quốc (đang có dấu hiệu suygiảm, ảnh hưởng tới ngành du lịch, tài chính và đầu tư FDI tại Campuchia) và thịtrường châu Âu (nguy cơ khủng hoảng tài chính dẫn tới hạn chế nhập khẩu hàng hóasản phẩm từ Campuchia vào những tháng cuối năm 2015)

Đồ thị 2 Cơ cấu ngành kinh tế của Campuchia qua các năm

Nguồn: Tổng hợp từ worldbank

Cơ cấu kinh tế Campuchia cũng đang có những bước dịch chuyển khá tích cực.Năm 2014, khu vực nông nghiệp chiếm 33% cơ cấu GDP, công nghiệp chiếm 25% vàdịch vụ chiếm 42% Khu vực công nghiệp và dịch vụ đang ngày càng chiếm tỷ trọngcao trong cơ cấu nền kinh tế, trong khi khu vực nông nghiệp đang có xu hướng giảm

dần nhưng đóng góp của ngành nông nghiệp vẫn chiếm tỉ trọng ổn định ở mức khoảng30% tổng GDP.

1.2 Phát triển xã hội

Nhìn chung, chất lượng cuộc sống của người dân Campuchia đã được cải thiện đáng

kể GNI bình quân đầu người năm 2014 của Campuchia là 3100 USD, tăng 1.3 lần sovới năm 2010 (Bảng 2) Tỉ lệ người lớn biết chữ của Campuchia trong các năm 2005-

2012 là 72.9%, tuy nhiên tỉ lệ trẻ em đến trường chỉ chiếm 45% trong tổng dân số và tỉ

lệ trẻ em nghỉ học từ bậc tiểu học còn khá cao, chiếm 34.1%

Bảng 2 GNI bình quân đầu người của Campuchia qua các năm (USD)

2012 trước đó là 68.8% và cải thiện đáng kể so với năm 1990 chỉ là 23.4% Tỉ lệ ngườidân có điều kiện vệ sinh đầy đủ vẫn tương đối thấp, năm 2013 chỉ chiếm 39%, tuynhiên đã có sử cải thiện chất lượng cuộc sống đáng kể cho người dân so với năm

1990, với chỉ 2.9% dân số có điều kiện sống trong môi trường vệ sinh, an toàn

Chỉ số phát triển con người HDI của Campuchia năm 2013 là 0.584, xếp hạngthứ 136 trên thế giới, tăng một hạng so với năm 2012 Trong khu vực, Việt Nam, Lào

và Campuchia đều xếp trong nhóm có chỉ số phát triển trung bình, với Việt Nam đứngthứ hạng 121 và Lào là 139 Chỉ số HDI có điều chỉnh của Campuchia năm 2013 là0.465

2 Nghèo đói và sự bất bình đẳng xã hội

2.1 Nghèo đói

Có khoảng 18% dân số Campuchia vẫn đang sống dưới mức chuẩn nghèo vềlương thực và tỷ lệ suy dinh dưỡng ở trẻ em dưới 5 tuổi ở mức 40% Đặc biệt, sốngười ở mức “cận nghèo” khá cao, nếu họ chỉ cần mất đi thu nhập 0.3 USD/ngày, sẽ

có 3 triệu người Campuchia rơi trở lại diện nghèo, tăng gấp đôi tỷ lệ người nghèo, lênđến 40% Vấn đề người dân tiếp cận đầy đủ và đa dạng các loại thực phẩm vẫn là mốiquan tâm lớn của Chính phủ Campuchia Các hộ ở nông thôn chi tiêu trung bình từ60% đến 70% cho lương thực Chỉ số nghèo đa chiều (MPI) của Campuchia là 0.211%

2.2 Bất bình đẳng xã hội

Chỉ số bất bình đẳng của Campuchia năm 2013 là 24.6 Chỉ số bất bình đẳnggiới tính năm 2013 là 0.505, đứng thứ 105 trên thế giới 18.1% tổng số đại biểu Quốchội là phụ nữ Tỉ lệ nữ giới tham gia lao động là 72.9% và của nam giới là 86.5% (năm2012) Tỉ lệ bất bình đẳng trong thu nhập năm 2013 là 20.3% Trong đó, tỉ lệ dân số cómức thu nhập dưới 1.25 USD/ngày là 18.6% và số dân số có thu nhập một ngày dướingưỡng nghèo của quốc gia chiếm 20.5% tổng dân số Campuchia (UNDP-HDR 2014)

Hệ số Gini của Campuchia năm 2013 là 0.36 cho thấy tồn tại sự bất bình đẳngtương đối trong xã hội Campuchia

3 Nguồn nhân lực

Campuchia là một nước có nền kinh tế nông nghiệp với tỉ trọng nông nghiệpđóng góp vào GDP năm 2012 là 37% và khoảng 67% lực lượng lao động là trong lĩnhvực nông nghiệp Số lao động tham gia vào khu vực công nghiệp năm 2012 là 18.62%

và có xu hướng tăng trong thời gian tới ,có đóng góp vào GDP nhỏ nhất, chỉ khoảng

25% Còn số lao động tham gia vào lĩnh vực dịch vụ chiếm tỷ lệ thấp nhất là 14.38%nhưng lại đóng góp vào GDP cao nhất là 38% Số dân số có việc làm năm 2013 là

Đồ thị 4 Tỉ lệ thất nghiệp ở Campuchia Nguồn: TradingEconomics.com/National Institude of statistic, Cambodia

Dân số Việt Nam gấp 6 lần dân số Campuchia hay nói cách khác Việt Nam có

số lao động cao gần gấp 6 lần Campuchia Tuy nước ta có số lao động cao hơnCampuchia nhưng vẫn chưa biết áp dụng nguồn nhân lực vào đâu

Bảng 3 Thực trạng nguồn lao động của Campuchia và Việt Nam năm 2012

Có việc làm Chưa có việc làm (%)

Trong năm 2012, Campuchia đã thu hút được 1.6 tỷ USD vốn đầu tư trực tiếpnước ngoài (FDI), tăng 73% so với năm 2011, và trở thành một trong những điểm sáng

về thu hút vốn đầu tư nước ngoài trong bối cảnh khó khăn chung của nền kinh tế thếgiới Số liệu được Hội đồng Phát triển Campuchia (C.D.C) công bố mới đây cho thấy

dòng vốn đầu tư vào Campuchia trong 3 tháng đầu năm 2015 đạt 2.87 tỷ USD, ghinhận mức tăng khủng 573% so với cùng kỳ 2014 Trong 6 tháng đầu năm 2015 tổnggiá trị các dự án đầu tư được phê duyệt tại Campuchia đạt mức 3.1 tỷ USD tăng gấpđôi so với mức 1.6 tỷ USD của năm ngoái Hội đồng Phát triển Campuchia (CDC)cho hay Trung Quốc hiện là nhà đầu tư nước ngoài số 1 tại Campuchia Tiếp theo làHàn Quốc, EU, Malaysia, Việt Nam và Hoa Kỳ Đầu tư nước ngoài tập trung chủ yếuvào các lĩnh vực du lịch, công nghiệp và dịch vụ Trong 6 tháng đầu năm 2015Campuchia có hơn 2.100 doanh nghiệp thành lập và trong đó có trên 880 đăng ký củacông ty nước ngoài và khoảng 1.280 doanh nghiệp địa phương.

Đồ thị 5 Vốn FDI vào và ra của Campuchia qua các năm

Theo báo cáo của Diễn đàn Thương mại và Phát triển Liên hiệp quốc, nguồnvốn FDI đổ vào Campuchia chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực sản xuất hàng maymặc, vốn là điểm mạnh về thu hút đầu tư của Campuchia nhờ giá nhân công rẻ vàkhông đòi hỏi cao về trình độ lao động Bên cạnh ngành sản xuất hàng may mặc thìlĩnh vực nông nghiệp và du lịch tại Campuchia cũng đã thu hút được nguồn vốn đầu tư

từ các doanh nghiệp nước ngoài Ngoài ra, các lĩnh vực khác cũng được đánh giá cótiềm năng kêu gọi đầu tư tại Campuchia bao gồm chế biến thực phẩm, đồ uống khôngcồn, lắp ráp linh kiện, xây dựng và dịch vụ trong đầu tư vào cơ sở hạ tầng đã đượcCampuchia ưu tiên cho các doanh nghiệp Trung Quốc

Sự gia tăng nguồn vốn FDI thể hiện tiềm năng và cơ hội phát triển kinh tế củanước này, đồng thời minh chứng cho những nỗ lực của chính phủ trong việc triển khaicác biện pháp cải thiện môi trường đầu tư, thúc đẩy phát triển kinh tế đất nước.Tuy nhiên, sự hạn chế của cơ sở hạ tầng, giá điện cao và thiếu công nhân có tay nghềcao vẫn là những yếu tố thách thức đối với các nhà đầu tư nước ngoài tại Campuchia

5 Môi trường

• Ô nhiễm không khí

Lượng khí thải CO2 (tấn bình quân) tại Campuchia ngày càng tăng cao, và tăngnhanh từ năm 2006 đến năm 2011 tăng 1.5 Năm 2011 lượng khí thải đạt mức là 4.5

Năm 2013, tổng mức phát thải CO2 là 5.18 triệu tấn, mức CO2 phát thải bình quân đầungười là 0.34 tấn/người.

Đồ thị 6 Lượng phát thải CO 2 của Campuchia giai đoạn 1996-2011

• Hầu hết các loại xe ô tô, xe máy lưu hành hiện nay hầu như đều có chất lượngkém chiếm tới 97%

• Do các loại xe vẫn sử dụng xăng có chì

• Các máy móc, trang thiết bị sử dụng trong công nghiệp còn quá lạc hậu so vớithế giới

• Sự tăng nhanh về sử dụng máy phát điện của cá nhân ở Phnom Penh

Đền Angkor Wat, thuộc tỉnh Siem Reap, ở phía đông bắc Campuchia là mộtđiểm du lịch nổi tiếng nhất đất nước, mỗi năm thu hút hàng trăm nghìn khách du lịchđến thăm Tuy nhiên, một vài du khách không khó nhận ra rằng, cách đó không xa, cókhoảng 300 người, nhiều trong số đó là trẻ em sinh sống trên bãi rác Anlong Pi

Khu vực tại đây luôn chịu ảnh hưởng từ mùi rác thải và còn đứng trước nhiềunguy cơ đến sức khỏe từ bãi rác này do sự phân hủy những chất hóa học độc hại và cáchợp chất vô cơ và hữu cơ Những cư dân ở đây phải trải qua hơn 10 giờ mỗi ngày đểđào bới hàng tấn rác thải, tìm kiếm những vật liệu có thể tái chế như: nhựa, kính, giấy,

và chủ yếu có giá trị nhất là đồng Họ là một trong những tầng lớp thứ ba ở Campuchia

có mức sống ít hơn 1 USD một ngày

Ô nhiễm nguồn nước

Campuchia hiện đang phải đối mặt với tình trạng ô nhiễm nước, chủ yếu tại cáckhu vực nông thôn CPC vẫn chưa có chương trình quản lý quốc gia để giải quyết cácvấn đề có liên quan đến việc sử dụng nước

Các nguyên nhân dẫn đến tình trạng ô nhiễm nước bao gồm:

• Chất lượng nước mặt và nước ngầm ở vùng quanh thành phố đã bị giảm do cácchất thải sinh hoạt, chất thải từ các nhà máy giấy, xí nghiệp sản xuất tơ, sợi, nhàmáy hóa chất và nhà máy chế biến thực phẩm đổ trực tiếp vào các con sông

• Ô nhiễm nguồn nước một phần nữa là do thuốc bảo vệ thực vật Thông tin của

tổ chức Lutheran World Service về “thuốc bảo vệ thực vật ở CPC” đã thôngbáo tình hình sử dụng thuốc bảo vệ thực vật ở CPC sẽ tiến tới ở mức báo động

Sự gia tăng dân số mạnh đã kích thích cho người dân ngày càng sử dụng phânbón nhiều hơn để nâng cao năng suất cây trồng Vì vậy, lượng thuốc bảo vệthực vật sử dụng quá mức ngấm vào đất và ngấm vào mạch nước ngầm, gây ônhiễm cho nguồn nước sử dụng

Biện pháp

Với sự hỗ trợ tài chính và kỹ thuật của UNDP, Chính phủ Campuchia đã thànhlập Ban Chỉ đạo liên bộ Ủy ban Giáo dục Môi trường (IMSCEE) để tổ chức và phốihợp các chương trình giáo dục môi trường cho tiểu học, trung học, và các trường sư

Kể từ đó, các tổ chức quốc tế khác đã được hỗ trợ trực tiếp và/hoặc gián tiếp choChính phủ với giáo dục môi trường và các sáng kiến nâng cao nhận thức Giữa năm

1994 và 1999, IMSCEE tổ chức hội thảo xây dựng năng lực và hội thảo đào tạo