Những sưu tập mẫu cây là rất quan trọng để nghiên cứu phân loại

Mở đầu Những sưu tập mẫu cây là rất quan trọng để nghiên cứu phân loại. Chúng bao gồm toàn bộ các loài và các biến dạng của chúng, là nguồn nguyên liệu đầu tiên để nghiên cứu hệ thực vật một vùng và chúng là những bằng chứng để nghiên cứu thực nghiệm. Các nguyên liệu thực vật phải được chọn lọc một cách cẩn thận được chuẩn bị và bảo quản. Đó là những thông tin vĩnh cửu để cho các nhà nghiên cứu về sau nghiên cứu. Các nhà phân loại học căn cứ vào các sưu tập đó để nghiên cứu những biến đổi trong một hay giữa các quần thể của cùng một loài ở các môi trường khác nhau do sự lai tạo, do sự biến đổi của đất đai, độ ẩm, độ dốc, ánh sáng. Nhiều dấu hiệu có thể quan sát dễ dàng ở cây sống nhưng khó nhận biết ở cây mẫu khô như màu hoa, mùi vị thì phải được ghi chép lại. Một mẫu lý tưởng dùng để xác định và nghiên cứu là phải nguyên vẹn và đầy đủ các bộ phận. Những mẫu đơn độc chỉ có lá hoặc chỉ có hoa thì không có giá trị khoa học. Có thể thu toàn bộ cây đối với cây thảo và vài cây thảo nhiều năm. Những phần dưới đất của cây nhiều năm như rễ, thân rễ, dò cũng nên được thu thập. Lá điển hình và cơ quan sinh sản là quan trọng nhất. Hoa, quả và hạt của cây có hoa là những bộ phận quan trọng vì hầu hết các khóa xác định đều dựa vào các bộ phận đó. Với cây thảo lớn, cây bụi, cây gỗ, các loại lá khác nhau đều có ích. Các cá thể của một quần thể ở các giai đoạn khác nhau cũng cần chú ý thu thập. I. Thu mẫu và ép mẫu. Dụng cụ thu mẫu: Cặp hay túi đựng mẫu, giấy báo, dây buộc, nhãn, kim chỉ, bút chì 2B, sổ ghi chép, cồn.

Mở đầu

Những sưu tập mẫu cây là rất quan trọng để nghiên cứu phân loại Chúng bao gồm toàn bộ các loài và các biến dạng của chúng, là nguồn nguyên liệu đầu tiên để nghiên cứu hệ thực vật một vùng và chúng là những bằng chứng để nghiên cứu thực nghiệm Các nguyên liệu thực vật phải được chọn lọc một cách cẩn thận được chuẩn bị và bảo quản Đó là những thông tin vĩnh cửu để cho các nhà nghiên cứu về sau nghiên cứu Các nhà phân loại học căn cứ vào các sưu tập đó để nghiên cứu những biến đổi trong một hay giữa các quần thể của cùng một loài ở các môi trường khác nhau do sự lai tạo,

do sự biến đổi của đất đai, độ ẩm, độ dốc, ánh sáng Nhiều dấu hiệu có thể quan sát dễ dàng ở cây sống nhưng khó nhận biết ở cây mẫu khô như màu hoa, mùi vị thì phải được ghi chép lại

Một mẫu lý tưởng dùng để xác định và nghiên cứu là phải nguyên vẹn và đầy đủ các

bộ phận Những mẫu đơn độc chỉ có lá hoặc chỉ có hoa thì không có giá trị khoa học

Có thể thu toàn bộ cây đối với cây thảo và vài cây thảo nhiều năm Những phần dưới đất của cây nhiều năm như rễ, thân rễ, dò cũng nên được thu thập Lá điển hình và cơ quan sinh sản là quan trọng nhất Hoa, quả và hạt của cây có hoa là những bộ phận quan trọng vì hầu hết các khóa xác định đều dựa vào các bộ phận đó Với cây thảo lớn, cây bụi, cây gỗ, các loại lá khác nhau đều có ích Các cá thể của một quần thể ở các giai đoạn khác nhau cũng cần chú ý thu thập

I Thu mẫu và ép mẫu

Dụng cụ thu mẫu: Cặp hay túi đựng mẫu, giấy báo, dây buộc, nhãn, kim chỉ, bút

chì 2B, sổ ghi chép, cồn

Hình 1: Một số loại kìm cắt mẫu thực vật.

Hình 2: Dụng cụ thu mẫu trên cao.

Xác định địa điểm và tuyến thu mẫu: Để thu mẫu một cách đầy đủ và đại diện cho

một khu nghiên cứu, chúng ta không thể đi hết các điểm trong khu nghiên cứu vì thế việc chọn tuyến và điểm thu mẫu là cần thiết Tuyến đường đi phải xuyên qua các môi trường sống của khu nghiên cứu Có thể chọn nhiều tuyến theo các hướng khác nhau, nghĩa là các tuyến đó cắt ngang các vùng đại diện cho khu nghiên cứu Trên các tuyến

đó chúng ta lại chọn những điểm chốt, tức là những điểm đặc trưng nhất để thu mẫu kỹ hay đặt các ô tiêu chuẩn vừa phục vụ cho nghiên cứu về đa dạng loài vừa nghiên cứu về

đa dạng hệ sinh thái

Phương pháp thu mẫu: Để thu mẫu, hiện nay chúng ta nên dùng túi pôlyetylen để

đựng mẫu không dùng cặp gỗ dán như trước đây vừa cồng kềnh, vừa khó bảo quản, cần

có sổ ghi chép riêng, nhãn hay băng dính giấy có thể viết được và kéo cắt cây

Nguyên tắc thu mẫu:

- Mỗi mẫu phải có đầy đủ các bộ phận, nhất là cành, lá và hoa đối với cây lớn hay

cả cây đối với cây thảo và cả quả càng tốt

- Mỗi cây nên thu từ 3 - 10 mẫu, còn mẫu cây thảo nên tìm các mẫu giống nhau và cũng thu với số lượng trên để vừa nghiên cứu các biến dạng của loài, vừa để trao đổi

- Các mẫu thu trên cùng một cây thì đánh cùng một số hiệu mẫu Có hai cách đánh

số từ 1 trở đi kể từ khi thu mẫu đầu tiên cho đến hết đời làm nghiên cứu khoa học hoặc đánh số theo năm tháng không phụ thuộc vào các đợt thu mẫu trước đó Ví dụ đợt nghiên cứu vào tháng 7 năm 1996 ta có thể đánh số là 967 là gốc và sau đó lần lượt ghi tiếp từ số 01 trở đi Cách đánh này tiện lợi là không cần phải nhớ số trước đó mà thu đợt này và qua số đó có thể nhận biết thời gian thu mẫu nhưng có nhược điểm là không thể biết cả cuộc đời của nhà thực vật đã thu được bao nhiêu mẫu

Hình 3: Một mẫu thực vật thu tại Bát Xát, Lào Cai.

- Khi thu phải ghi chép ngay những đặc điểm dễ nhận biết ngoài thiên nhiên như đặc điểm vỏ cây, kích thước cây nhất là các đặc điểm dễ mất sau khi khô như màu sắc của hoa, quả, mùi vị

- Thu và ghi chép xong cho vào túi pôlyetylen cỡ lớn hay bao tải dứa mang về nhà mới làm mẫu Việc cho vào túi pôlyetylen hay bao tải có lợi là gọn nhẹ, không bị va quệt khi băng qua rừng, mẫu giữ tươi lâu kể cả khi trời nắng to nhưng cần chú ý là khi cho mẫu vào túi phải nhẹ nhàng, nếu có hoa thì dùng các lá của mẫu để bọc lấy trước khi cho vào túi Có thể dùng các túi nhỏ, mỏng đựng các loài riêng rẽ và buộc chặt lại, tất cả các túi nhỏ đó cho vào túi to hay bao tải

II Cách xử lí

Sau một ngày lấy mẫu cần đeo nhãn cho mỗi mẫu Nhãn có thể chỉ ghi số hiệu mẫu của tác giả còn các thông tin khác sẽ ghi vào sổ riêng hoặc trên nhãn ghi đầy đủ các mục như sau:

Số hiệu mẫu:

Số hiệu:

Địa điểm:

Đặc điểm:

Sinh cảnh:

Ngày thu:

Người thu:

Hình 4 Cách buộc nhãn và thông tin cần thu thập

Địa điểm và nơi lấy (tỉnh, huyện, xã, núi nào và mọc ven suối hay đỉnh núi), toạ độ;

Đặc điểm quan trọng: cây gỗ hay dây leo, độ cao, đường kính, màu lá, hoa, quả, có nhựa mủ hay không, màu gì

Ngày lấy mẫu;

Người lấy mẫu

Sinh cảnh: Rừng nguyên sinh, rừng thứ sinh, rừng trồng, cây bụi hay thảm cỏ Sau khi thu mẫu đưa vào kẹp ép mẫu

Hình 5 Các dạng kẹp mẫu

Khi ghi phải dùng bút chì mềm, hay bút bi đặc dụng không bị nhòe, khi ngâm tẩm tuyệt đối không dùng bút bi bình thường hoặc bút mực để tránh bị mất khi ngâm tẩm về sau

Sau mỗi ngày mang về nơi ở cần được xử lý mẫu ngay Có hai cách xử lý mẫu:

- Xử lý khô: Sau khi đã đeo nhãn, mỗi mẫu đặt gọn trong 1 tờ báo gập 4, vuốt ngay

ngắn nhưng chú ý trên mẫu phải có lá sấp, lá ngửa để có thể quan sát dễ dàng cả hai mặt

lá mà không phải lật mẫu Đối với hoa nên dùng các mảnh báo nhỏ để ngăn cách nó với các hoa hay lá bên cạnh phòng khi sấy dễ bị dính vào các bộ phận khác của cây Đối với quả to cần cắt thành lát theo hai hướng: theo chiều cuống quả và theo chiều vuông góc với quả để thấy quả có bao nhiêu ô, các phiến đó phải có nhãn riêng và mang cùng một

số hiệu

Hình 6 Tủ sấy mẫu

Đối với lá to, thì chỉ lấy từng phần đại diện và các phần đó mang cùng một số hiệu Sau đó xếp nhiều mẫu thành chồng cứ 5 - 7 mẫu nên chèn một tấm nhôm để thông thoáng và giữ nhiệt giúp cho mẫu chóng khô và không phải thay giấy báo hàng ngày và dùng đôi cặp ô vuông (mắt cáo) để ốp ngoài ép chặt mẫu và bó lại

Nếu mẫu có quả to hay cành to, khi ép nhớ chèn các tờ báo xung quanh để nâng cao mặt bằng sao cho mẫu tiếp theo nằm trên mặt phẳng Giữa các mẫu chèn càng nhiều báo càng tốt Cách bó xem ở hình 5 Bó mẫu đưa phơi nắng hoặc sấy trên bếp than hay

tủ sấy Nếu không có tấm nhôm, hàng ngày phải thay giấy báo mới để mẫu chóng khô

và không bị ẩm sẽ làm cho mẫu bị hỏng

Xử lý ướt: Khi không có thời gian và điều kiện làm mẫu ngay trong ngày, sau khi đã

làm mẫu xong chúng ta không dùng cặp mắt cáo để ép mẫu hay chỉ ép một thời gian ngắn sao cho chúng đủ thời gian ổn định vị trí, sau đó bỏ cặp và dùng giấy báo bọc ngoài rồi bó chặt lại rồi cho các bó mẫu đó vào túi polyetylen cỡ lớn Mỗi túi lớn có thể chứa nhiều bó mẫu và dùng cồn đổ cho thấm các tờ báo và buộc chặt lại để chuyển về nơi có điều kiện sấy khô Cách làm đó có thể giữ cho mẫu trong khoảng 1 tháng mà không cần phải sấy ngay Mục đích là để giết các enzym chống sự rụng lá