Giáo án dạy học theo chủ đề: Nghĩa tường minh và hàm ý

Giáo án dạy học theo chủ đề được biên soạn theo chương trình mới theo yêu cầu của các sở giáo dục, lấy học sinh làm trung tâm, chủ thể của dạy và học. Tài liệu này chú ý đến chủ đề của môn học và phương pháp dạy học mới. Nội dung rõ ràng, đầy đủ, khoa học. Hình thức và thể thức đúng theo quy định của bộ giáo dục. Hi vọng là tài liệu để giáo viên và học sinh làm tài liệu tham khảo hữu ích.

Trang 1

CHỦ ĐỀ

NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM Ý

I Tên chủ đề:

Nghĩa từng minh và hàm ý

II Cơ sở hình thành chủ đề.

Để hiểu biết đầy đủ nội dung của câu là yêu cầu quan trọng để

chiếm lĩnh nội dung tri thức hay góp phần cho sự thành công của

giao tiếp

Trong giao tiếp, có một số câu gồm hai lớp nghĩa: nghĩa tường

minh và hàm ý Hàm ý của câu nói không phải lúc nào cũng đễ

nhận biết mà đòi hỏi người đọc (người nghe) phải có năng lực giải

đoán ngôn ngữ Vậy để hiểu được nghĩa tường minh và hàm ý tốt,

người học phải cần nắm vững những đặc tính của ngôn ngữ và rèn

luyện kĩ năng giải đoán

III Số tiết trong chủ đề: 2 tiết

Tiết 130: Nghĩa tương minh và hàm ý

Tiết 131: Nghĩa tương minh và hàm ý (tt)

IV Mục tiêu của chủ đề.

1.Kiến thức:

-Khái niệm nghĩa tường minh và hàm ý

-Tác dụng của việc tạo hàm ý trong giao tiếp hằng ngày

2.Kĩ năng:

-Nhận biết được nghĩa tường minh và hàm ý trong câu

-Giải đoán được hàm ý trong văn cảnh cụ thể

-Sử dụng hàm ý sao cho phù hợp với tình huống giao tiếp

3 Thái độ:

- Có ý thức sử dụng hàm ý trong câu nói

- Cẩn trọng trong giao tiếp

V Bảng mô tả mức độ nhận thức của chủ đề và hệ thống câu

hỏi bài tập.

1 Tiết 131: Nghĩa tương minh và hàm ý.

phẩm chất

1 Nghĩa tường minh là gì?

Hàm ý là gì?

Nhận biết Tư duy, ghi nhớ

kiến thức

2 Khi nào thì sử dụng hàm ý? Thông hiểu Hợp tác, tư duy,

giải thích, thuyết trình

3 Để giải đoán đúng hàm ý, người nghe cần

lưu ý điều gì?

Vận dụng thấp

Nhận xét, đánh giá, tổng hợp

4 Trong cuộc sống, có phải lúc nào cũng sử

dụng hàm ý trong câu nói không?

Thông hiểu Tư duy, ghi nhớ

kiến thức

Trang 2

5 Tìm hàm ý trong các bài tập SGK Vận dụng cao

Liên hệ, tích hợp, so sánh, giải thích, trình bày

6 Viết đoạn văn hội thoại hoặc đoạn văn cảm

nhận, bình giá về một tác phẩm hoặc bài

thơ có sử dụng hàm ý

Vận dụng cao

Liên hệ, tích hợp, so sánh, giải thích, trình bày

2 Tiết 132: Nghĩa tương minh và hàm ý (tt)

chất

1 Điều kiện sử dụng hàm ý Nhận biết Tư duy, ghi nhớ kiến

thức

2 Những loại văn bản nào thường sử dụng

hàm ý? Những loại văn bản nào ít hoặc

không sử dụng hàm ý?

Nhận biết Tư duy, ghi nhớ kiến

thức

4 Tại sao trong một số tình huống giao tiếp

người nói phải sử dụng hàm ý mà không

nói thẳng ra?

Thông hiểu Hợp tác để giải quyết

vấn đề; Tư duy, giải thích, thuyết trình

5 Tìm và giải đoán hàm ý trong các bài tập

1,2,3,4,5 (SGK/92)

Vận dụng thấp Hợp tác, liên hệ, tích

hợp, so sánh, giải thích, trình bày

6 Viết thêm mỗi đoạn văn 1 câu văn có sử

dụng hàm ý (Bài tập 5 SGK/92) Hợp tác, liên hệ, tích

hợp, so sánh, giải thích, trình bày

3fed Hệ thống câu hỏi, bài tập kiểm tra chủ đề

chất

1 Muốn hiểu đúng hàm ý của câu nói, người

đọc (người nghe) cần căn cứ vào:

A Ngữ cảnh giao tiếp

B Nghĩa trực tiếp của câu nói

C Đặc điểm của đối tượng giao tiếp

D Sắc thái biểu cảm

Nhận biết Tư duy, ghi nhớ

kiến thức

2 Việc sử dụng hàm ý trong giao tiếp hợp lí

có tác dụng:

Thông hiểu Tư duy, tích hợp,

nhận định

Trang 3

A Tinh tế.

B Dễ hiểu

C Giàu sắc thái biểu cảm

D Hài hước, dí dỏm

3 Tìm hàm ý trong đoạn hội thoại sau:

Nam tới nhà An chơi Trời đã trưa Sắp

tới giờ An và Nam đi học Mẹ An thấy

Nam chưa về Bà hỏi Nam:

-Mấy giờ rồi các con?

Nam nhìn đồng hồ bảo:

-Dạ mới 12 giờ ạ

Mẹ An nghiêm giọng hỏi lại:

-Đã mười hai giờ rồi hả?

Liên hệ, tích hợp,

so sánh, giải thích, trình bày

VI.Chuẩn bị:

1.Giáo viên: SGK-SGK Ngữ văn 9 tập II, bảng phụ, chuẩn kiến

thức kĩ năng

2.Học sinh: SGK Ngữ văn 9 tập II, bảng nhóm.

VII Tiến trình dạy học chủ đề.

Tiết 1

Tiết theo PPCT: 130

Môn học: Ngữ Văn Lớp 9

Họ và tên giáo viên:

Phan Hoàng

Phương

Thời gian: 45 phút

A.Mục tiêu cần đạt.

1.Kiến thức:

-Khái niệm nghĩa tường minh và hàm ý

-Tác dụng của việc tạo hàm ý trong giao tiếp hằng ngày

2.Kĩ năng:

-Nhận biết được nghĩa tường minh và hàm ý trong câu

-Giải đoán được hàm ý trong văn cảnh cụ thể

-Sử dụng hàm ý sao cho phù hợp với tình huống giao tiếp

B.Chuẩn bị:

1.Giáo viên: SGK-SGK Ngữ văn 9 tập II, bảng phụ, chuẩn kiến

thức kĩ năng

2.Học sinh: SGK Ngữ văn 9 tập II, bảng nhóm.

C.Tiến trình tổ chức các hoạt động dạy và học.

Hoạt động 1: Kiểm tra bài cũ.(3 phút).

Trang 4

-Kiểm tra vở soạn của học sinh.

Hoạt động 2: Giới thiệu bài mới (2 phút).

An tới nhà Nam học nhóm Đã trưa rồi mà hai đứa vẫn còn làm mãi mê làm bài tập Mẹ Nam nhìn đồng hồ, rồi nói:

- Đã mười hai giờ rồi, các con.

-Em hiểu gì được những gì về câu nói của mẹ Nam?

Người nghe hiểu được:

+Thời gian đã mười hai giờ

+Mẹ Nam muốn nhắc cho Nam và An đã trưa rồi…

Lời nói của mẹ Nam có hai nghĩa Nghĩa thứ nhất gọi là nghĩa tường minh, nghĩa thứ hai là hàm ý Vậy, nghĩa tường minh, hàm ý

là gì? Hôm nay, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu

Hoạt động 3: Bài mới (34 phút).

Hoạt động của thầy Hoạt động của trò

I.Phân biệt nghĩa tường minh và

hàm ý.

-Gọi HS đọc đoạn trích

(SGK/74)

-Qua câu “Trời ơi, chỉ còn năm

phút!”, em hiểu anh thanh niên

muốn nói điều gì? Vì sao anh không

nói thẳng điều ấy với ông họa sĩ và

cô gái?

-Câu nói thư hai của anh thanh

niên có ẩn ý gì không?

Gợi ý: Câu nói thứ nhất có chứa

ẩn ý của người nói được gọi là hàm

ý Câu nói thứ hai mang lại cho

người nghe thông báo trực tiếp được

gọi là nghĩa tường minh Vậy, nghĩa

tường minh là gì? Hàm ý là gì?

Giáo viên chốt ý, gọi HS đọc ghi

nhớ (SGK/75)

II.Luyện tập.

Bài tập 1 (SGK/75).

-Gọi HS đọc bài tập 1

-Câu nào cho thấy họa sĩ cũng

chưa muốn chia tay anh thanh niên?

Từ ngữ nào giúp ta nhận ra điều đó

-Đọc đoạn trích

-Với câu nói của mình, anh thanh niên muốn nói thêm rằng “Anh rất tiếc”, nhưng anh không muốn nói thẳng điều đó có thể vì ngại ngùng,

vì muốn che giấu tình cảm của mình

-Câu nói thứ hai không chứa ẩn ý

-Nghĩa tường minh: là phần thông báo được diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu Hàm ý là phần thông báo tuy không diễn đạt trực tiếp bằng từ ngữ trong câu nhưng

có thể suy ra từ ngữ ấy

-Đọc bài tập

-Câu “Nhà họa sĩ tặc lưỡi đứng dậy” Đặc biệt là cụm

từ tặc lưỡi cho thấy họa sĩ cũng chưa muốn chia tay anh thanh niên Đây là cách dùng

Trang 5

-Tìm những từ ngữ miêu tả thái

độ của cô gái trong câu cuối đoạn

văn

- Thái độ ấy giúp em đoán ra

điều gì liên quan tới chiếc khăn mùi

soa?

Bài tập 2 (SGK/75).

-Gọi HS đọc bài tập

-Yêu cầu của bài tập là gì?

-Hãy cho biết hàm ý của câu in

đậm trong đoạn trích trên là gì?

Bài tập 3(SGK/75).

-Tìm câu chứa hàm ý trong đoạn

trích

Bài tập 4(SGK/76).

-Những câu in đậm có phải chứa

hàm ý hay không?

Kĩ năng sống:

-Theo em trường hợp nào trong

cuộc sống nên nói thẳng, trường hợp

nào nên dùng hàm ý?

“hình ảnh” để diễn đạt ý của ngôn ngữ nghệ thuật

-Trong câu cuối đoạn văn, những từ ngữ miêu tả thái độ

cô gái liên quan tới chiếc mùi soa là:

-mặt đỏ ửng (ngượng); -nhận lại chiếc khăn (không tránh được);

-quay vội đi (quá ngượng) -Qua các hình ảnh này, có thể thấy cô gái đang bối rối đến vụng về vì ngượng Cô ngượng vị định kín đáo để khăn lại làm kỉ vật cho người thanh niên, thế mà anh lại quá thật thà tưởng cô bỏ quên, nên gọi cô trả lại

-Đọc bài tập

-Xác định hàm ý của câu in đậm trong đoạn trích

-Hàm ý của câu in đậm là

“Ông họa sĩ già chưa kịp uống nước chè đấy”

-Đọc bài tập

-Tìm câu chứa hàm ý, cho biết nội dung của hàm ý -Câu “Com chín rồi!” có chứa hàm ý, đó là “Ông vô

ăn cơm đi!”

-Đọc những câu in đậm -Xác định những câu in đậm có phải chứa hàm ý hay không?

-Những câu in đậm không chứa hàm ý Câu thứ nhất là câu nói lảng (nói sang chuyện khác để tránh đề tài đang bàn, còn gọi là “đánh trống lảng”.) Câu in đậm thứ

Trang 6

hai là câu nói dở dang.

-Tự bộc lộ

Hoạt động 4: Củng cố.(4 phút).

-Gọi HS đọc ghi nhớ (SGK/75)

-Muốn hiểu đúng nghĩa của hàm ý, người nghe cần căn cứ vào những gì?

(Nội dung lời nói, giọng điệu, ngữ cảnh)

Hoạt động 5: Hướng dẫn tự học.(2 phút).

-Học bài, đọc ghi nhớ (SGK/75)

-Làm lại bài tập (SGK/75)

-Soạn bài Nghĩa tường minh và hàm ý tiếp theo

Trang 7

Tên bài dạy: NGHĨA TƯỜNG MINH VÀ HÀM

Ý

Môn học: Ngữ Văn Lớp 9

Họ và tên giáo viên:

Phan Hoàng Phương

Thời gian: 45 phút

A Mục tiêu cần đạt.

1 Kiến thức:

-Hai điều kiện sử dụng hàm ý liên quan đến người nói và người

nghe

2 Kĩ năng:

-Giải đoán và sử dụng hàm ý

B Chuẩn bị:

1 Giáo viên: SGK-SGK Ngữ văn 9 tập II, bảng phụ, chuẩn kiến

thức kĩ năng

2 Học sinh: SGK Ngữ văn 9 tập II, bảng nhóm.

C Tiến trình tổ chức các hoạt động dạy và học.

Hoạt động 1: Kiểm tra bài cũ (3 phút)

-Nghĩa tường minh và hàm ý là gì?

Hoạt động 2: Giới thiệu bài mới (2 phút)

-Tiết học Tiếng Việt trước, các em đã được tìm hiểu về khái

niệm nghĩa tường mình và hàm ý Hôm nay, các em sẽ tìm hiểu

điều kiện sử dụng nghĩa hàm ý

Hoạt động 3: Bài mới (35 phút)

I.Điều kiện sử dụng và hàm ý.

-Gọi HS đọc đoạn trích SGK/90

-Nêu hàm ý của những câu in đậm

-Vì sao chị Dậu không dám nói thẳng với con

mà phải dùng hàm ý?

-Đọc đoạn trích

-Câu nói thứ nhất của chị Dậu có hàm ý là “Sau bữa ăn này con không còn được ở nhà với thầy mẹ

và các em nữa Mẹ đã bán con” Đây là điều đau lòng nên chị Dậu tránh nói thẳng ra

-Câu thứ hai của chị Dậu

có hàm ý là : “Mẹ đã bán con cho nhà cụ Nghị thôn Đoài” Hàm ý này rõ hơn

vì cái Tí không hiểu được

Trang 8

-Vậy, để sử dụng hàm ý cần có những điều kiện

nào?

Gợi ý:

-Để sử dụng hàm ý, cần có hai điều kiện:

+Người nói (người viết) có ý thức đưa hàm ý

vào câu nói

+ Người nghe (người đọc) có năng lực giải

đoán hàm ý

-Giáo viên chốt ý, gọi HS đọc ghi nhớ

(SGK/91)

GDKNS: Khi tham gia giao tiếp, các em có ý

định sử dụng hàm ý hay không? Vì sao?

II.Luyện tập.

Bài tập 1 (SGK/91).

-Đề bài tập yêu cầu gì?

-Hãy thực hiện yêu cầu của đề

hàm ý của câu nói thứ nhất Sự “giãy nãy” và câu nói trong tiếng khóc của cái Tí “U bán con thật đấy ư?” cho thấy Tí đã hiểu ý mẹ

- Tùy đối tượng giao tiếp

và mục đích giao tiếp

-Đọc bài tập

-Người nói, người nghe những câu in đậm dưới đây là ai? Xác định hàm ý của những câu ấy, người nghe có hiểu hàm ý đó hay không?

a.Người nói là anh thanh niên, người nghe là ông họa sĩ và cô gái

“Mời bác và cô vào uống nước”

-Hai người nghe đều hiểu hàm ý đó, chi tiết “Ông theo liền anh thanh niên vào trong nhà” và “ngồi xuống ghế” cho biết điều này

b.Người nói là anh Tấn, người nghe là chị hàng đậu (ngày trước)

“Chúng tôi không thể cho được”

Trang 9

Bài tập 2 (SGK/92).

-Hàm ý của câu in đậm là gì?

Bài tập 3 (SGK/92).

-Hãy điền vào lượt lời của B với hàm ý từ chối

Bài tập 4 (SGK/92).

-Người nghe hiểu được hàm ý đó, thể hiện ở câu

cuối cùng: “Thật là càng

giàu có càng không dám rời một đồng xu! Càng không dám rời đồng xu lại càng giàu có!”.

c.Người nói là Thúy Kiều, người nghe là Hoạn Thư

-Hàm ý câu in đậm thứ nhất là “mát mẻ”, “giễu cơt”: Quyền quý như tiểu thư cũng có lúc phải đến trước “Hoa nô” này ư? -Hàm ý câu in đậm thứ hai là “Hãy chuẩn bị nhận

sự báo oán thích đáng.” -Hoạn thư hiểu ý đó, cho nên “hồn lạc phách xiêu-Khấu đầu dưới trướng liệu điều kêu ca

-Đọc bài tập 2

“chắt giùm nước để cơ khỏi nhão’

-Em bé đã dùng hàm ý vì

đã có lần (trước đó) nói thẳng rồi mà không có hiệu quả, và vì vậy bực mình Vả lại, lần nói thứ hai này có thêm yêu tố thời gian bức bách (tránh

để lâu nhão cơm)

-Việc sử dụng hàm ý không thành công vì “Anh Sáu vẫn ngồi im”, tức anh

tỏ ra không cộng tác (vờ như không nghe, không hiểu)

Trang 10

-Tìm hàm ý trong câu nói của Lỗ Tấn trong

đoạn văn trên

Bài tập 5 (SGK/93).

-Tìm những câu có hàm ý mời mọc hoặc từ chối

trong các đoạn đối thoại giữa em bé với những

người sống ở trên mây và sóng

-Hãy viết thêm vào mỗi đoạn một câu có hàm

ý mời mọc rõ hơn

-Điền vào lượt lời của B với hàm ý từ chối

VD: Bận ôn thi; phải đi thăm người ốm…

-Tìm hàm ý của Lỗ Tấn qua việc ông so sánh “hi vọng” với “con đường” trong các câu trong đoạn trích

-Có thể nhận ra hàm ý: Tuy hi vọng chưa thể nói thực hay hư, nhưng có gắng thực hiện thì có thể đạt được

-Tìm những câu có hàm ý mời mọc hoặc từ chối trong các đoạn đối thoại giữa em bé với những người sống ở trên mây và sóng Hãy viết thêm vào mỗi đoạn một câu có hàm

ý mời mọc rõ hơn

-Câu có hàm ý mời mọc

là hai câu mở đầu bằng Bọn tớ chơi…”

-Câu có hàm ý từ chối

là hai câu “Mẹ mình đang đợi ở nhà” và “Làm sao

có thể rời mẹ mà đến được”

-Có thể viết thêm câu có hàm ý mời mọc : “Không biết có ai chơi với bon tớ không?” hoặc “Chơi với bọn tớ thích lắm đấy.”

4 Củng cố:

Bài tập 1: Muốn hiểu đúng hàm ý của câu nói, người đọc (người

nghe) cần căn cứ vào:

A Ngữ cảnh giao tiếp

Trang 11

B Nghĩa trực tiếp của câu nói.

C Đặc điểm của đối tượng giao tiếp

D Sắc thái biểu cảm

Bài tập 2: Việc sử dụng hàm ý trong giao tiếp hợp lí có tác dụng:

A Tinh tế

B Dễ hiểu

C Giàu sắc thái biểu cảm

D Hài hước, dí dỏm

Bài tập 3: Tìm hàm ý trong đoạn hội thoại sau:

Nam tới nhà An chơi Trời đã trưa Sắp tới giờ An và Nam đi học Mẹ An thấy Nam chưa về Bà hỏi Nam:

- Mấy giờ rồi các con?

Nam nhìn đồng hồ bảo:

-Dạ mới 12 giờ ạ

Mẹ An nghiêm giọng hỏi lại:

-Đã mười hai giờ rồi hả?

Hoạt động 5: Hướng dẫn tự học

-Học bài, đọc ghi nhớ

- Hoàn thiện các bài tập SGK

- Soạn bài: Chương trình địa phương (phần Tiếng Việt)

Kinh nghiệm tiết dạy:

Định dạng
Số trang	11
Dung lượng	91,5 KB