Quan hệ Trung - Mỹ trong nhận thức của Hoa Kỳ dưới thời đại Obama

Qua ba thập kỷ thiết lập quan hệ ngoại giao, cùngtrải qua hầu hết các sự kiện quan trọng của lịch sử quan hệ quốc tế, Trung - Mỹ đã và đang bước vào giai đoạn mới và mối quan hệ này được

Quan hệ Trung - Mỹ trong nhận thức của Hoa Kỳ dưới thời đại Obama

Lời mở đầu

1 Lý do chọn đề tài.

Hiện nay, quan hệ giữa các nước lớn luôn là tâm điểm chú ý và chiếm vị tríquan trọng trong đời sống chính trị thế giới nói chung và là mối quan tâmcủa các nước nói riêng Tình hình thế giới thay đổi liên tục, quá trình toàncầu hóa và khu vực đã và đang diễn ra sôi động, mối quan hệ giữa các nướclớn ngày càng trở nên phức tạp Quan hệ Trung - Mỹ đã được hình thànhtrong bối cảnh như vậy từ nhiều thập kỷ qua, đặc biệt là trong khoảng thờigian nữa cuối thế kỷ XX Qua ba thập kỷ thiết lập quan hệ ngoại giao, cùngtrải qua hầu hết các sự kiện quan trọng của lịch sử quan hệ quốc tế, Trung -

Mỹ đã và đang bước vào giai đoạn mới và mối quan hệ này được dự đoán sẽtrở thành quan hệ ảnh hưởng tích cực đến tình hình khu vực và thế giới hiệnđại, xa hơn là trong tương lai Diễn biến và xu hướng phát triển của mốiquan hệ Trung - Mỹ trở thành mối quan tâm hàng đầu đối với các nhà hoạchđịnh chính sách, các nhà nghiên cứu quan hệ quốc tế và các nhà phân tíchchiến lược của các nước trên thế giới

Mối quan hệ của hai nước Mỹ và Trung Quốc còn chi phối đến chính sáchcũng như cách ứng xử trong chiến lược của nhiều nước trong đó có ViệtNam Trung Quốc và Mỹ đều là những đối tác quan trọng của Việt Namđiều đó đặt ra cho Việt Nam nhiều thách thức không nhỏ Với đường lốichính sách đối ngoại độc lập tự chủ, Việt Nam ngày càng khẳng định đượcvai trò của mình và vận dụng hiệu quả công cụ ngoại giao để phát triển nềnkinh tế Tìm hiểu về hai nước lớn, đánh giá đúng tương quan lực lượng sẽgiúp Việt Nam có những đối sách phù hợp để tranh thủ các cơ hội xây dựng

và phát triển đất nước Vì vậy quan hệ Trung - Mỹ là đề tài đáng được quantâm nghiên cứu đặc biết dưới thời Obama lên cầm quyền khi nước Mỹ phải

đối mặt với những khủng hoảng, điều đó ảnh hưởng đến chiến lược của cácnước làm cho tình hình thế giới thêm nhiều biến động.

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề.

Vấn đề quan hệ giữa hai nước Trung - Mỹ xuất hiện nhiều và phong phú quacác lĩnh vực, là đề tài nổi bật và được thể hiện qua nhiều khía cạnh, gócnhìn khác nhau qua từng kênh thông tin hằng ngày, qua báo đài, Tivi, tạp chínghiên cứu, sách,…

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Về thời gian và không gian chủ yếu tập trung nghiên cứu vấn đề từ lúcObama lên cầm quyền cho đến nay

Về mặt nội dung nghiên cứu về quan hệ Trung - Mỹ qua từng lĩnh vực cụthể như chính trị, ngoại giao, quốc phòng, an ninh, kinh tế - thương mại Từ

đó rút ra những nhận định đánh giá cho tình hình khu vực và thế giới

4 Nguồn tài liệu.

Quan hệ giữa Trung Quốc và Mỹ cho đến nay được đề cập rất nhiều trongcác công trình nghiên cứu lịch sử quan hệ quốc tế hiện đại, sách chuyênkhảo hoặc các bài báo, tạp chí chuyên nghành Để nghiên cứu đề tài này, tôi

đã sử dụng các tài liệu: sách Nguyễn Trường, Thế giới thời hậu chiến tranh lạnh, Nxb Tri thức, 2010 Viện thông tin Khoa học xã hội, Thế giới sau chiến tranh lạnh : Phân tích và dự báo, Nxb Thông tin Khoa học Xã hội, Hà

Nội, 2001 Tạp chí Trần Nguyễn Tuyên – Nguyễn Kỳ Sơn (2010), “Điều

chỉnh chính sách đối ngoại của chính quyền Obama hiện nay” Nghiên cứu quốc tế số 1 (80), 3/2010 Và các nguồn tài liêu tham khảo từ Internet.

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu đề tài tôi đã sử dụng phương pháp luận Dựavào phương pháp đứng trên lập trường của chủ nghĩa Mác-LêNin và tưtưởng Hồ Chí Minh làm cơ sở lý luận và kết hợp với hai phương pháp chủyếu của ngành học là phương pháp lịch sử và phương pháp logic Từ nhữngvấn đề liên quan như kinh tế, quân sự, quốc phòng – an ninh, rút ra nhữngđánh giá về những tác động và ảnh hưởng của mối quan hệ Trung – Mỹ đếntình hình thế giới và khu vực

6 Mục đích nghiên cứu.

Nhằm nghiên cứu phân tích quan hệ của Mỹ đối với Trung Quốc dưới thờiđại Obama trên tất cả các lĩnh vực Tìm hiểu các vấn đề nóng bỏng trongquan hệ giữa hai nước và giải pháp giải quyết những vấn đề đó, đánh giá sựphát triển của mối quan hệ này trong tương lai đối với thế giới và khu vực.Liên hệ đến Việt Nam trước ảnh hưởng của mối quan hệ Trung – Mỹ

7 Bố cục:

Gồm hai phần:

Phần I: Obama và nghệ thuật ngoại giao trong thời đại mới

Phần II: Trung Quốc trong nhận thức của Hoa Kỳ dưới thời đại Obama

Nội dung

I. Obama và nghệ thuật ngoại giao trong thời đại mới.

I.1. Tình hình nước Mỹ.

Ngày 20 tháng 1 năm 2009, Barrack Obama chính thức trở thành tổng thốngthứ 44 của Hoa Kỳ Chính quyền Obama thừa hưởng một di sản nặng nề sautám năm cầm quyền của Tổng thống G Bush: khủng hoảng tài chính – kinh

tế trầm trọng và vị thế, hình ảnh của nước Mỹ cũng bị suy giảm nghiêmtrọng trên trường quốc tế, đặc biệt là việc Mỹ ngày càng sa lầy trong cuộcchiến chống khủng bố ở Iraq và Afganistan1, việc tham gia vào hai cuộcchiến kéo dài làm vị thế và tiềm lực của Mỹ bị suy giảm đáng kể

I.2. Chính sách đối ngoại của Obama

Trong bối cảnh lớn của lịch sử, mục tiêu cầm quyền mà Obama nêu ra chính

là phải khôi phục địa vị lãnh đạo của Mỹ trên thế giới Do đó, ông nêu rõ

Mỹ nên chịu trách nhiệm chấm dứt cuộc chiến ở Ápganixtan và Irắc, tậptrung sức lực đối mặt với các mối đe dọa và các cơ hội mới Trong số cácmối đe dọa mới mà Obama liệt kê, các lực lượng mới nổi có khả năng tháchthức Mỹ cũng được liệt kê vào trong đó

Trong khi chính quyền Obama đang hoạch định chính sách ngoại giao,nhiều người đã tỏ ra lo ngại: vì cuộc chiến Iraq vẫn đang tiếp diễn,Afghanistan vẫn chìm đắm trong rối loạn “thập nhị sứ quân” và biến độngHồi giáo, Guantanamo vẫn còn mở cửa

Tuy nhiên, tổng thống Obama đã đem lại nhiều đổi thay quan trọng trongcung cách và chất lượng của các hoạt động ngoại giao Bằng lối đối thoạithành khẩn với cộng đồng thế giới Xa hơn là Obama còn sẵn sàng tiếp cậnvới các đối thủ của Hoa Kỳ qua đường lối ngoại giao

1 “Quan hệ Mỹ - Trung và cục diện khu vực châu Á – Thái Bình Dương” (13/12/2011),

chau-a-thai-binh-duong

http://nghiencuubiendong.vn/quan-h-quc-t/2265-quan-he-trung-my-va-cuc-dien-khu-vuc-Ngoại giao đa phương và hòa hoãn của Obama đã khiến phe đối lập giận dữ

và chống đối điên cuồng, thậm chí bị lên án là nhu nhược và quá chủ hòa.Nhà bình luận Charles Krauthammer viết: “khi người Pháp trách móc chúng

ta mềm yếu chủ hòa, chúng ta phải hiểu chúng ta đã quá tệ hại”2 Ngoại giaohòa hoãn bị dèm pha như một thái độ sai quấy tự dối lừa Xét cho cùng, BắcTriều Tiên vẫn tiếp tục thử nghiệm nguyên tử, Cuba xem thường đề nghịkhai thông quan hệ, các lãnh tụ tôn giáo Iraq tố cáo George Soros và CIA

âm mưu xúi giục cách mạng nhung trong xứ của họ Phe bảo thủ quá khíchđòi hỏi thay đổi chính sách và phải có phương pháp quyết liệt đối với cácquốc gia bất trị ngoài vòng pháp luật

Những cách nhìn nêu trên phản ánh một sự kém hiểu về bản chất của ngoạigiao, Obama áp dụng chính sách ngoại giao như vậy mục tiêu không phảinhằm biến các đối thủ thành đồng minh, mà chỉ nhằm đem lại một số điềuchỉnh trong cách ứng xử và tham vọng của đối phương: chẳng hạn mang lạicho Bắc Triều Tiên, Cuba, Syria và Iran một lối đi để thể hiện được quyềnlợi quốc gia thiết yếu nếu các quốc gia này chấp nhận tuân thủ các chuẩnmực toàn cầu đối với các vấn đề khủng bố và phổ biến vũ khí nguyên tử.Khác với Bush luôn tự kiêu, đánh giá thấp và chống đối chủ trương mở cửangoại giao, Obama với cách tiếp cận ôn hòa đã đem lại thành quả đáng kểtrong vấn đề toàn cầu gai góc nhất: làm giàu uranium của Iran Một vấn đề

mà nhiều năm dùng vũ lực của chính quyền Bush đã không mang lại điềuchỉnh đáng kể nào trong tham vọng nguyên tử của Iran Bằng lối ngoại giaotrực tiếp, chính quyền Obama đã làm thay đổi thực trạng trong mối quan hệquốc tế và mang lại một sự đồng thuận quốc tế đẩy giới lãnh đạo thần quyềnIran vào thế thụ động Những vi phạm thỏa ước cấm phổ biến nguyên tử(NPT), và tình trạng cô lập buộc Iran phải điều chỉnh lập trường và mở cửacăn cứ nguyên tử mới nhất cho thanh tra quốc tế và có thể sẽ phải nhận

2 Nguyễn Trường, Thế giới thời hậu chiến tranh lạnh, Nxb Tri thức, 2010, tr 387.

chuyển sổ uranium được làm giàu ở trình độ thấp qua Nga để tiếp tục chếbiến Vì thiếu nhiên liệu, Iran không có tài nguyên cần thiết cho tham vọngsản xuất bom hạt nhân Chỉ trong một thời gian ngắn Obama đã thành côngtrong việc gây trở ngại lớn trong tham vọng nguyên tử của Iran.

Trên bàn cân về quyền lợi Hoa Kỳ còn phải đương đầu với nhiều khủnghoảng đòi hỏi vận dụng toàn bộ quyền lực quốc gia, bằng sự khôn ngoan đòihỏi Mỹ phải quan tâm đến lập trường và quan điểm của các quốc gia đanggiữ vai trò quan trọng trong chiến lược kinh tế và an ninh của Hoa Kỳ

II Trung Quốc trong nhận thức của Hoa Kỳ.

2 Trung Quốc trổi dậy và nguy cơ xung đột.

2.1 Sự trổi dậy của Trung Quốc.

Tổng thống Obama đã nhiều lần khẳng định kiềm chế Trung Quốc trỗi dậykhông phải là chính sách của Mỹ Ở đây, tôi xin nhấn mạnh thêm rằng cho

dù dưới bất cứ chính quyền nào, Mỹ sẽ không thành công trong việc kiềmchế hoặc gây trở ngại đối với sự trỗi dậy của Trung Quốc Theo tôi, xu thếtrỗi dậy của Trung Quốc là không thể ngăn chặn được Một số người bạnTrung Quốc của tôi ngờ rằng Mỹ đang thử xây dựng một liên minh chốngTrung Quốc, bao gồm các đồng minh và những nước dân chủ khác Tôikhông cho rằng đây là chính sách của Tổng thống Obama, nhưng tôi thừanhận có một số người Mỹ muốn làm như vậy Tuy nhiên, dù chính quyềntương lai của Mỹ muốn làm như vậy, họ cũng sẽ không thành công LấyASEAN làm ví dụ, họ vĩnh viễn sẽ không gia nhập một liên minh như vậy.ASEAN không sợ một Trung Quốc ngày một phồn vinh, lớn mạnh và cósức ảnh hưởng ASEAN đã thu được nhiều lợi ích từ sự phồn vinh củaTrung Quốc, cũng kiên quyết duy trì quan hệ hữu nghị và hợp tác với TrungQuốc Nhưng ASEAN cũng biểu thị một cách rõ ràng với Trung Quốc rằng

chính sách láng giềng thân thiện và phát triển hòa bình của họ đang đượckhảo nghiệm tại Biển Đông

Khi ở Mỹ, tôi thường được hỏi rằng ASEAN có ủng hộ Trung Quốc không.Khi ở Trung Quốc, tôi lại thường được hỏi rằng ASEAN có ủng hộ Mỹkhông Mỗi lần như vậy, tôi đều trả lời: Điều quan trọng nhất của ASEAN làủng hộ ASEAN Kỳ thực, trong đại gia đình ASEAN, một số thành viêntương đối thân cận với Mỹ, một số thành viên khác lại tương đối thân cậnvới Trung Quốc Nhưng với vai trò của một tổ chức khu vực, ASEAN sẽ giữthái độ trung lập, không ủng hộ cường quốc này chống lại cường quốc kia.Mục tiêu của ASEAN là giao lưu với tất cả những nước có lợi ích liên quan,đưa những nước này vào một khung hợp tác để thúc đẩy hòa bình và ổnđịnh khu vực Đây chính là nguyên nhân khiến ASEAN mời Mỹ và Ngatham dự Hội nghị cấp cao Đông Á, cũng là nguyên nhân thúc đẩy ASEANxây dựng quan hệ đối tác đối thoại với các cường quốc chủ yếu của khuvực, gồm Mỹ, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Ôxtrâylia, Niu Dilân và

EU

Tôi cũng không cho rằng Ấn Độ sẽ gia nhập liên minh chống Trung Quốc

do Mỹ làm chủ đạo Giữa Ấn Độ và Trung Quốc tồn tại một số bất đồng, haibên cũng thiếu sự tin tưởng lẫn nhau, nhưng vẫn có rất nhiều lợi ích chung.Giống như Thủ tướng Ấn Độ M Singh thường nói: Thế giới đủ rộng đểdung nạp một Trung Quốc và một Ấn Độ đang trỗi dậy Tôi tin rằng Ấn Độ

sẽ tuân thủ di nguyện của Nehru, tìm kiếm con đường của mình trong thếgiới3

3 “Ý nghĩa thực chất việc Mỹ chuyển trọng tâm sang châu Á-Thái Bình Dương ” (15/12/2011).

chau-a-thai-binh-dng

http://nghiencuubiendong.vn/quan-h-quc-t/2272-y-ngha-thc-cht-vic-m-chuyn-trng-tam-sang-Chính quyền Obama cho rằng điều then chốt là Bắc Kinh phải chấp nhậnmột vị thế “cam kết chiến lược” Nói rõ hơn, yếu tố quyết định này phải dựatrên một sự thỏa thuận cơ bản dù thầm lặng giữa Trung Quốc, Hoa Kỳ vàcác quốc gia khác ở Á châu Thứ trưởng ngoại giao James B Steinberg giảithích: “Cũng như chúng ta và các đồng minh phải tỏ ra sẵn sáng đón nhậnTrung Quốc như một cường quốc phồn thịnh và thành công, Trung Quốcphải cam kết với thế giới bên ngoài sự phát triển và vai trò toàn cầu ngàymột lớn mạnh của mình sẽ không là một đe dọa đối với an ninh và thịnhvượng của các quốc gia khác”4.

Trong quan hệ song phương, theo lời Steinberg, chính quyền Obama đangtìm cách hướng đến một cam kết chiến lược qua việc tích cực đối thoại:

“nhấn mạnh và tăng cường những địa hạt cùng có chung quyền lợi, trongkhi tìm cách trực tiếp giải quyết những căn nguyên thiếu tin tưỡng lẫn nhaubất kể về chính trị, quân sự hay kinh tế”5 Trọng tâm của nổ lực là diễn đànĐối thoại Chiến lược và Kinh tế Trung - Mỹ, nơi các cuộc thảo luận giữacác viên chức chính quyền cấp cao đang diễn ra Cả hai phía trước đâythường tránh né các đề tài tranh cãi nhạy cảm, như nhân quyền, hồi suất,hay chủ nghĩa bảo vệ mậu dịch

Hoa Kỳ, các quốc gia Phương Tây và các nước láng giềng của Trung Quốc,cho rằng Trung Quốc sẽ trổi dậy như một cương quốc có trách nhiệm và sẽtrở thành một quốc gia không chỉ thụ hưởng mà còn tích cực đóng góp vàocác thành tựu chung của toàn cầu và khu vực Trung Quốc thường tránh nécác cam kết về tài những nguyên quan trọng nhằm giúp giải quyết nhữngvấn đề toàn cầu như thay đổi khí hậu, lấy cớ là nước vẫn còn nghèo và đang

4 Nguyễn Trường, Thế giới thời hậu chiến tranh lạnh, Nxb Tri thức, 2010, tr 391.

5Nguyễn Trường, Thế giới thời hậu chiến tranh lạnh, Nxb Tri thức, 2010, tr 391

phát triển Chính quyền Obama sẽ có nhiều thiện cảm đối với nguyện vọngcủa Trung Quốc muốn có tiếng nói trong các định chế quản trị toàn cầuquan trọng khi những nguyện vọng này được kèm theo các đóng góp cụ thểcủa Trung Quốc trong trật tự thế giới.

2.2 Nguy cơ xung đột.

Các vấn đề của chính quyền Obama đối với Trung Quốc bắt đầu từ tháng 11năm 2009, khi chuyến công du đầu tiên của ông đến Trung Quốc trái với sựmong đợi, Trung Quốc đã không dành cho Obama một sự tiếp đón longtrọng và nồng hậu “Barack Obama đã bị đối xử một cách tồi tệ, lần đầutrong một chuyến thăm Bắc Kinh và lần sau tại các cuộc đàm phán về biếnđổi khí hậu ở Côpenhaghen, nơi một quan chức cấp thấp của Trung Quốc đãvẩy ngón chế giễu nhà lãnh đạo của thế giới tự do này; các tàu của TrungQuốc đã liên tục quấy nhiễu các tàu hải quân của Mỹ và Nhật Bản, kể cả tàukhu trục USS John S.McCain và tàu khảo sát USNS Impeccable”6

Quan hệ giữa Hoa Kỳ và Bắc Kinh càng lạnh nhạt hơn khi chính quyềnObama bật đèn xanh cho việc buôn bán vũ khí tân tiến cho Đài Loan vàObama tiếp Đức Dalai Lama, lãnh tụ tinh thần của Tây Tạng, tại nhà Trắng,trong khi Trung Quốc xem Đài Loan như một tỉnh, và Tây Tạng như mộtphần lãnh thổ không thể tách rời của Trung Quốc Các quan chức cấp caoHoa Kỳ mô tả những động thái vừa nói như một phần nổ lực của Obamanhằm đẩy lùi ảnh hưởng ngày một gia tăng nhanh chóng của Trung Quốctrên toàn thế giới Bên cạnh những hành động vừa kể, Hoa Kỳ cũng khôngngừng gây sức ép, công khai cũng như riêng tư đối với chính quyền BắcKinh, đòi hỏi Trung Quốc phải tái định hối suất đồng nhân dân tệ Chínhquyền Obama luôn chú tâm tâm đến điều luật buộc Bộ Ngân hàng phải báo

6 “Sự nguy hiểm của một Trung Quốc đang trổi dậy” (11/3/2011),

http://www.nghiencuubiendong.vn/nghien-cuu-trung-quoc/1301-bui-gai-va-mat-dang

cáo mỗi năm hai lần việc các quốc gia dùng hối suất đơn vị tiền tệ của mìnhđối với đồng USD để cạnh tranh bất chính trong mậu dịch quốc tế Lần báocáo ngày 15 tháng 4 năm 2010 vừa qua là bước đầu cho việc khả dĩ áp đặtcác biện pháp chế tài tài đã được các quan chức Hoa Kỳ đặc biệt quan tâm.Vào giữa tháng 4 năm 2010, Obama triệu tập hội nghị thượng đỉnh quốc tế

về an ninh nguyên tử ở Washington Obama mong muốn càng nhiều nguyênthủ quốc gia tham dự càng tốt, ít nhất là có sự hiện diện của lảnh đạo bốncường quốc nguyên tử với quyền phủ quyết trong Hội đồng Bảo an LiênHiệp Quốc, Anh, Nga, Pháp và Trung Quốc Hội nghị đã đem lại cho HồCẩm Đào một cơ hội và nước cờ hùng mạnh vào đúng lúc nhà Trắng đangchuẩn bị tố cáo Trung Quốc như một quốc gia luôn tái định giá đồng nhândân tệ để thụ lợi trong mậu dịch quốc tế Hồ Cẩm Đào dọa tẩy chay hộinghị, Obama lại phải nhượng bộ trì hoãn ngày công bố báo cáo của BộNgân hàng Đổi lại, Hồ Cẩm Đào đã nhận lời tham dự và gặp Obama tại nhàTrắng

Quan hệ căng thẳng giữa Bắc Kinh và Hoa Kỳ không hề làm cấp lãnh đạo ởTrung Quốc ngạc nhiên Thái độ của họ đã được phản ánh trong bài bìnhluận nhật báo chính thức, tờ China Daily, ngay sau ngày Obama tuyên thệnhậm chức: “các lãnh đạo Hoa Kỳ không bao giờ e ngại nói rõ tham vọngcủa nước Mỹ Đối với họ, đó là sứ mệnh thiêng liêng dù các quốc gia khác

có nhĩ ra sao cũng mặc Việc bảo vệ quyền lợi Hoa Kỳ của Obama nhất thiết

sẽ va chạm với quyền lợi của các quốc gia khác”7 họ luôn tin tưỡng và hànhđộng như vậy

Trong tương lai Obama sẽ chuyến mối quan tâm chiến lược sang châu Á đặcbiệt là Đông Á Mỹ muốn tiếp tục duy trì địa vị bá chủ toàn cầu của mìnhtrên thế giới trong tương lai thì trước tiên nên tăng cường địa vị chủ đạo củamình ở châu Á Vì vậy, Chính quyền Obama một mặt thông qua liên tục7

nhấn mạnh Mỹ là “quốc gia Thái Bình Dương” để biểu thị công khai tínhhợp lý của việc lực lượng Mỹ hiện diện ở châu Á, mặt khác lại bày tỏ thái

độ Mỹ muốn kiên quyết duy trì địa vị lãnh đạo ở châu Á, nêu bật điểm cốtlõi trong chính sách của Mỹ đối với châu Á-TBD Tháng 11/2009, trongchuyến công du châu Á đầu tiên, Obama đã lựa chọn Nhật Bản – đồng minhlớn nhất ở châu Á, là trạm dừng chân đầu tiên Khi phát biểu ở Tôkyô,Obama đã cam kết với đồng minh của mình, Mỹ “sẽ tăng cường đồng thờitiếp tục duy trì” “địa vị chủ đạo” ở Đông Á, và tỏ rõ biện pháp chủ chốt đểduy trì địa vị chủ đạo này là tăng cường xây dựng liên minh quân sự Kiểuchính sách khu vực coi mấu chốt là đảm bảo quyền chủ đạo của Mỹ hiểnnhiên đã mâu thuẫn với tính tự chủ không ngừng được tăng cường, xu thếlớn hợp tác bình đẳng không ngừng phát triển của khu vực châu Á-TBD.Hơn nữa, ý thức bá quyền của siêu cường sẽ càng làm cho chính sách khuvực của Mỹ quá chú trọng cạnh tranh sức ảnh hưởng với Trung Quốc, xungđột khu vực theo đó cũng là khó tránh khỏi

2.2 Vị trí và vai trò của Trung Quốc trong thời đại mới.

Cũng như Bill Clinton và Bush, Obama cũng nhận thấy một Trung Quốcluôn tuân thủ luật quốc tế, với sự tự do chính trị và kinh tế thị trường Ở cấpkhu vực Hoa Kỳ muốn thấy một Đông Nam Á mở cửa, tự do, dân chủ vàhội nhập vào kinh tế toàn cầu Để đề phòng Đông Nam Á bị chi phối bởimột cường quốc duy nhất, Hòa Kỳ sẽ tiếp tục duy trì ảnh hưởng của mìnhtrong khu vực, đồng thời cũng duy trì sự hiện diện quân lực của mình

Người Mỹ muốn thấy một thế cân bằng quyền lực ở Đông Nam Á và mộtTrung Quốc thay đổi từ một chế độ độc đảng thành đa đảng, trong khi thực

tế đi ngược lại ý muốn của Hoa Kỳ, Trung Quốc lại muốn duy trì vị tríthống lĩnh của một siêu cường đang lên ở Đông Á, và Đảng Cộng sản TrungQuốc (CCP) giữ vai trò cầm quyền

Một số nhà bình luận Trung Quốc mô tả Hoa Kỳ đang theo đuổi và áp dụngchiến lược ngoại giao hai mặt: thay đổi chế độ ở Trung Quốc và kìm hãmtiến tới chặn đứng sự trổi dậy của Trung Quốc như một cường quốc áp đảotrong khu vực.

Quan hệ Trung – Mỹ đang và sẽ trở nên rất phức tạp, ẩn giấu nhiều động lựchợp tác lớn lao cũng như những yếu tố xung đột chiến lược lâu dài Chínhquyền Obama, nhận định đúng đắn các rủi ro và bất trắc trong va chạm địachính trị Nhưng cũng không xem những bất trắc và rủi ro đó là không thểtránh

Theo nhận định của các quan chức Hoa Kỳ, Trung Quốc không thể giữ mãitrạng thái và cũng không phải là một đại cường theo đường cách mạngthông thường mà chỉ là một quốc gia theo đường lối ít nhiều xét lại.8 TrungQuốc luôn ý thức về định mệnh và quyền lợi của quốc gia, và cương quyếtđiều chỉnh các cơ cấu quản trị toàn cầu hiện hữu Liên Hiệp Quốc, Ngânhàng Thế giới, IMF… để phản ánh uy lực đang lên và chính sách thiết yếucủa quốc gia Là nước hưởng lợi hàng đầu, Trung Quốc có lẽ sẽ không tấncông trực tiếp một trật tự do Phương Tây khống chế nhưng lại rất thuận lợicho các mục tiêu mà Trung Quốc đang hướng đến và theo đuổi

Viễn cảnh thương thảo và mặc cả ôn hòa về các định chế toàn cầu giữaTrung Quốc và Hòa Kỳ diễn ra khá thuận lợi Hòa Kỳ và các láng giềng củaTrung Quốc rõ ràng có đủ động lực để tìm cách tận dụng sự hổ trợ củaTrung Quốc đối với các cơ cấu định chế trong khu vực và toàn cầu cũng nhưthỏa thuận cam kết đôi bên tự kiềm chế

Ngược lại Trung Quốc cũng có những tính toán lợi ích khi tuân thủ đúngluật chơi quốc tế và chấp nhận trật tự toàn cầu, để tránh khả năng Hòa Kỳthực hiện trở lại của chính sách đơn phương có thể gay trở ngại cho Trung8

Quốc, cũng như sự tiếp tục hiện diện của Hoa Kỳ trong khu vực từ đó đemlại sự ổn định, thuận lợi cho đà phát triển đi lên của Trung Quốc.

Chỉ cần hi sinh một ít về độc lập, về chính sách, Trung Quốc có thể đạt đượcnhững tính toán quốc tế mà Trung Quốc đang cần Sự tính toán này có thểthay đổi trong quá trình bành trướng thế lực của Trung Quốc Trong thập kỷvừa qua, Trung Quốc đã đưa ra những khái niệm về trật tự thế giới, từ trổidậy trong hòa bình đến phát triển trong hòa bình và thế giới hòa nhập

2.3 Hoa - Mỹ trong vấn đề an ninh toàn cầu.

Hoa Kỳ đang tìm kiếm bằng chứng về thiện chí hòa bình và sẵn sàng đónggóp vào sự ổn định chung của Trung Quốc Trước những tác động có khảnăng gây bất ổn của việc bành trướng quân lực nhanh chóng của TrungQuốc, điều quan trọng là Bắc Kinh phải minh bạch trong chiến lược quân

sự, cơ cấu quân lực và các bước gia tăng trong ngân sách quốc phòng đểtrấn an các nước làng giềng về ý định của mình, tiết giảm tình trạng căngthẳng trong khu vực, và giảm thiểu các tai họa khả dĩ do tính toán sai lầm

Ở cấp khu vực, Trung Quốc đã có những bước hợp tác và đối thoại đaphương với nhiều nước láng giềng, qua những hành động như kí hiệp ướchữu nghị và hợp tác với khối ASEAN, và làm đầu tàu cho các lần họp sáubên về bán đảo Triều Tiên Washington chờ đợi Bắc Kinh tích cực tham giavào vấn đề Triều Tiên, nâng quan hệ với Nhật lên tầm cao mới, chấp nhậnvai trò, những quan hệ đối tác an ninh của Hoa Kỳ hiện nay trong vùng TâyThái Bình Dương, một sự hiện diện có lợi qua tác động hạn chế tham vọngquân sự của Nhật

Trên phương diện toàn cầu, chính quyền Obama mong đợi Bắc Kinh sẽ đảmnhận trách nhiệm lớn hơn trong phạm vi hòa bình và an ninh quốc tế, mộtvai trò tích cực và xây dựng không những đối với Bắc Triều Tiên mà còn ởnhững điểm nóng khác như Sudan, Iran, và Myanmar, đó là những chủ đề

phức tạp trong bối cảnh các quan điểm truyền thống của Trung Quốc về chủquyền và chủ trương không can thiệp, trái với chuẩn mực quốc tế mới vềtrách nhiệm che chở, bảo hộ Washington cũng hi vọng Bắc Kinh sẽ tăngcường vai trò của mình ngày một sâu và xa hơn kể từ năm 2000 trong cácchiến dịch hòa bình của Liên Hiệp Quốc, về hai phương diện tài trợ và nhân

sự, những việc có thể đem lại bằng chứng Trung Quốc sẵn sàng chia sẽtrách nhiệm hòa bình toàn cầu bên ngoài quyền lợi nhỏ hẹp của chính TrungQuốc

Trong phạm vi nguyên tử, Trung Quốc cũng có nhiều động thái bằng hiệpước cấm phổ biến nguyên tử (NPT) Trung Quốc là một thành viên NPT đầy

đủ tư cách gia nhập nhóm các quốc gia cung cấp hạt nhân và có thành tíchtrong phạm vi hợp tác chống khủng bố Đồng thời, Trung Quốc phải cảithiện việc kiểm soát việc xuất khẩu và thành tích của một quốc gia quan tâmđến NPT Với quan hệ gần gũi sẵn có với Bắc Triều Tiên, Trung Quốc cótrách nhiệm đặc biệt trong việc ngăn chặn và hạn chế tham vọng nguyên tửcủa Bình Nhưỡng Việc Bắc Kinh cộng tác chặt chẽ với chính quyền Obamatrong nghị quyết năm 1874 của Hội đồng Bảo an Liên Hiệp Quốc chứng tỏkhả năng của Trung Quốc trong việc bảo vệ hiệp ước NPT Chính quyềnObama mong muốn Trung Quốc cũng quyết tâm không kém đối với thamvọng nguyên tử của Iran bên trong nhóm P5+1 (năm thành viên thường trựccủa UNSC là Hoa Kỳ, Anh, Pháp, Nga, Trung Quốc và cộng thêm Đức)

2.4 Hoa – Mỹ trong vấn đề hợp tác kinh tế.

Mỹ là nước phát triển lớn nhất thế giới, Trung Quốc là nước đang phát triểnlớn nhất thế giới Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của hai nước chiếm 1/3GDP của thế giới Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu thương mại hàng hoáchiếm 40% toàn thế giới Là nền kinh tế lớn thứ nhất và thứ hai của thế giới,Trung-Mỹ có điều kiện phát huy tiềm năng hợp tác, mở rộng lĩnh vực hợp

tác, nâng cao trình độ hợp tác, từ đó thúc đẩy nền kinh tế, tài chính và kỹthuật của hai nước phát triển ở cấp độ cao hơn Đồng thời, là hai đầu tàu lớncủa nền kinh tế thế giới, hai nước Trung-Mỹ có trách nhiệm thúc đẩy kinh tếthế giới tăng trưởng ổn định, thúc đẩy hợp tác quốc tế phát triển Trung-Mỹ

là hai nước lớn có ảnh hưởng quan trọng ở hai bờ Đông-Tây Thái BìnhDương, đều là thành viên thường trực của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc,phát huy vai trò quan trọng trong các công việc quốc tế Trung-Mỹ có thểcống hiến cho cộng đồng quốc tế trong việc duy trì hoà bình ổn định thếgiới đặc biệt là khu vực châu Á-Thái Bình Dương cũng như đối phó với cácthách thức mang tính toàn cầu Việc Tổng thống Mỹ Obama tuyên bố “Quan

hệ Trung-Mỹ sẽ được xây dựng lại trong thế kỷ 21”9 không phải là không có

cơ sở

Trong vấn đề kinh tế, Hoa Kỳ cũng đang chờ đợi Trung Quốc những bước

đi cụ thể: trước hết, Washington sẽ tiếp tục gây áp lực đòi hỏi Bắc Kinh phải

để luật cung cầu trên thị trường ấn định giá trị đơn vị tiền tệ hiện đang đượcđịnh giá quá thấp một cách giả tạo, và có các biện pháp quốc nội nhằm điềuchỉnh sự mất quân bình tài chính quốc tế, giúp giải quyết khủng hoảng toàncầu; Hòa Kỳ chờ đợi Trung Quốc có thái độ bớt tự vệ đối với điều kiện tự

do hóa mậu dịch bên trong tổ chức tổ chức Thương mại Thế giới (WTO),nhất là trong phạm vi kỹ nghệ chế biến và dịch vụ, và tôn trọng quyền sởhữu trí tuệ một cách nghiêm túc; Hoa Kỳ sẽ thúc đẩy Trung Quốc từ bỏchính sách mậu dịch song phương vì các mục tiêu chính trị và chiến lược,

9 “ Hiện tại và tương lai của quan hệ Trung - Mỹ” (26/11/2012),

chau-a-thai-binh-duong

http://nghiencuubiendong.vn/quan-h-quc-t/2265-quan-he-trung-my-va-cuc-dien-khu-vuc-gây xáo trộn kinh tế thế giới; Chính quyền Obama thúc đẩy Trung Quốcđiều chỉnh chính sách viện trợ phát triển theo đúng các chuẩn mực quốc tếhiện hữu cũng như những chuẫn mực về sự minh bạch; Hoa Kỳ cũngkhuyến khích Trung Quốc tránh các chính sách trọng thương về tài nguyênnhằm chiếm độc quyền trên các thị trường nước ngoài Theo Steinberg,ngoài tác động gây xáo trộn thị trường quốc tế, chính sách trong thương còn

“đưa Trung Quốc đến chỗ thương thảo thiếu minh bạch với Iran, Sudan,Mmyanmar, và Zimbabwe, và phương hại đến hình ảnh của Trung Quốcđang quan tâm đóng góp vào sự ổn định khu vực và các mục tiêu nhânđạo”10; Cuối cùng, chính quyền Obama hiểu rõ không thể có giải pháp chovấn đề thay đổi khí hậu toàn cầu nếu không có sự tham gia của Trung Quốc,quốc gia đang gây 20% hiệu ứng nhà kính hiện nay và chịu trách nhiệm đến50% tổng số khí thải gia tăng cho đến 2030, khi chỉ riêng Trung Quốc sẽchiếm tới 1/3 lượng khí thải nhà kính hàng năm Cho đến nay Bắc Kinh vẫnchưa chấp nhận trách nhiệm và thời biểu bắt buộc giảm bớt lượng khí thải.Tuy nhiên, trong những tháng gần đây, Trung Quốc cũng đã có nhiều bướctiến đầy ý nghĩa, kể cả chấp thuận một chiến lược quốc gia về khí hậu vàcông bố thiện chí chấp thuận những “biện pháp báo cáo và kiểm tra” nhằmcắt giảm cường độ năng lượng Đồng thời, như Michael Levi thuộc Hộiđồng Quan hệ Đối ngoại ghi nhận, Hoa Kỳ và các nền kinh tế phát triểnđang chờ đợi Trung Quốc cải thiện khả năng quản trị và pháp lý thiếu đồngđều, sở dĩ có thể thực hiện trong thực hiện trong thực tế những mục tiêu đầytham vọng vừa nói

Trong khi đó sau đại suy thoái năm 2008 – 2009, qua hình ảnh sụp đổ củangân hàng đầu tư Lehman Brothers, cấp lãnh đạo Trung Quốc đã ghi nhậnnhững đổi thay mang tính địa chấn trong cán cân kinh tế thế giới đã làm suy

10 Nguyễn Trường, Thế giới thời hậu chiến tranh lạnh, Nxb Tri thức, 2010, tr 394.

giảm uy quyền của “siêu cường duy nhất” ít ra cũng “duy nhất cho đếnnhững ngày gần đây” ám chỉ Mỹ.

Trong khi kinh tế Hoa Kỳ và châu Âu suy sụp, Bắc Kinh đã nhanh chóngđưa ra các chính sách kích cầu nội địa và đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng.Các chính sách này đã đem lại một tỉ suất tăng trưởng ấn tượng: 9% GDPnăm 2009 và dự kiến 12% cho năm 2010 Đà tăng trưởng choáng ngợp củaTrung Quốc đã khiến các nhà phân tích Goldman Sachs đưa ra dự báo: kinh

tế Trung Quốc sẽ trở thành nền kinh tế số 1 trên toàn cầu vào những năm

2027 nhanh hơn thay vì 2050

Lần đầu tiền kể từ sau thế chiến thừ II, không phải Hoa Kỳ mà chính TrungQuốc đã lôi kéo phần còn lại của thế giới ra khỏi tăng trưởng âm của cuộcđại suy thoái Về phần Hoa Kỳ bắt đầu khôi phục èo uột như một quốc giacon nợ hàng đầu với tổng số nợ lên gần 14.000 tỷ USD, và Trung Quốc vớivai trò là một nước chủ nợ hàng đầu với tổng số ngoại tệ dự trữ 2.400 tỉ.Các công ty giàu tiền mặt của Trung Quốc ngày nay đang tậu mua các công

ty và tài nguyên thiên nhiên tương lai từ Úc đến Peru, từ Canada đếnAfghanistan

2.4.1 Con nợ Hoa Kỳ.

Obama nói với cử tọa người Nhật tại hội trường Suntory Hall ở Tokyo trongchuyến công du châu Á đầu tiên: “Tôi biết có nhiều người hỏi Hoa Kỳ nhậnthức sự trổi dậy của Trung Quốc như thế nào Trong một thế giới kết nối, hổtrợ, phụ thuộc, quyền lực không nhất thiết phải là một “zero – sum game”,

và các nước không nhất thiết phải lo sợ sự thành công của một nước khác”.Obama nói tiếp: “một trong những bài học từ suy thoái là giới hạn củađường lối dựa trên giới tiêu thụ Hoa Kỳ và xuất khẩu của châu Á để thúcđầy phát triển Ngày nay, chúng ta đã đến một trong những điểm ngoặc lịch