Đó là phơng pháp: “ dạy học theo hớng tích cực, lấy học sinh làm trung tâm .” Nghĩa làngời thầy giữ vai trò chủ đạo, tổ chức, hớng dẫn, trò chủ động, tíchcực, lĩnh hội kiến thức Trong gi
Trang 1Phßng GD & §T huyÖN v¨n yªn
Chøc vô: Gi¸o viªn
Tæ chuyªn m«n: khoa häc tù nhiªn
Trêng: THCS Yªn Hîp
Trang 24 phần thứ hai: Nội dung
5 Chơng I: Cơ sở lý luận của đề tài
Trang 3Phần thứ nhất: Mở đầu
1) Lý do chọn đề tài
Trong giai đoạn hiện nay nền kinh tế Việt Nam đã và đangphát triển theo
hướng công nghiệp hóa hiện đại hóa cùng với sự phát triển kinh tế của
đất nớc, sự nghiệp giáo dục & đào tạo phải luôn đổi mới cho phù hợpvới sự phát triển của khoa học Trong đó đổi mới phơng pháp dạy học
là điều cơ bản nhằm nâng cao chất lợng giảng dạy, học tập
Trong những năm qua quy mô phát triển giáo dục & đào tạokhông ngừng tăng lên với mục tiêu chung:“ Đào tạo những con ngời lao
động tự chủ, năng động & sáng tạo, có phẩm chất đạo đức tốt, cókiến thức và kĩ năng cơ bản, có năng lực làm việc phù hợp với sựphân công lao động của địa phơng và trong cả nớc để góp phầnxây dựng đất nớc giàu mạnh, xã hội công bằng & văn minh”
Với mục tiêu ấy, việc đổi mới phơng pháp dạy học là điều cầnthiết & Cấp bách Vì phơng pháp giảng dạy bộ môn nó quyết định
đến chất lợng bộ môn, do đó trong những năm gần đây các cấp bộ,
sở, phòng giáo dục & đào tạo, các trờng học rất chú trọng với việc cảitiến phơng pháp dạy học trong tất cả các bộ môn Đó là phơng pháp:
“ dạy học theo hớng tích cực, lấy học sinh làm trung tâm ” Nghĩa làngời thầy giữ vai trò chủ đạo, tổ chức, hớng dẫn, trò chủ động, tíchcực, lĩnh hội kiến thức
Trong giảng dạy nói chung và môn sinh học nói riêng khi vậndụng phơng pháp dạy học tích cực thì không có phơng pháp nào làtối u mà ngời giáo viên cần vận dụng một cách linh hoạt các phơngpháp sao cho phù hợp với từng phần, từng bài Môn giải phẫu sinh lý ng-
ời là môn khoa học thực nghiệm, kiến thức có liên quan đến thực tế
Trang 4đời sống đến nhiều môn khoa học khác nh toán, lý, hoá….Đồng thờichơng trình có ba loại bài:
Nghiên cứu tài liệu mới
Ôn tập củng cố và hoàn thiện kiến thức
Do đó trong quá trình giảng dạy giáo viên phải vạch ra kếhoach giảng dạy, Xác định đợc mục đích yêu cầu và kiến thức trọngtâm của từng loại bài để có phơng pháp giảng dạy phù hợp nhằm pháttriển năng lực nhận thức cho học sinh giúp HS thu nhận kiến thứcmột cách vững chắc và vận dụng tri thức đã học vào đời sống
2) mục đích nghiên cứu :
Ngay từ những năm đầu tiên ra trờng đợc sự phân công củaphòng GD&ĐT huyện Văn Yên tôi đợc nhận công tác tại trờng THCS YênHợp – một xã có thể nói là khó khăn trong mọi lĩnh vực : Không có
điện, đờng đi lối lại trắc trở sông đò, ngời dân thì nghèo khổ
Vậy để thoát đợc cái đó chỉ có thể đi lên từ tri thức, từ sự học
tập của mỗi học sinh.
3) đối tợng nghiên cứu :
Qua khảo sát chất lợng học tập của học sinh và qua thực tế giảngdạy tôi thấy cần có những kinh nghiệm, phơng pháp hớng dẫn họcsinh trình bày cấu tạo chức năng trên mô hình hay mẫu vật hoặctranh ảnh sao cho đơn giản, dễ hiểu nhất để giúp các em yêu thích
bộ môn sinh học
4) giới hạn phạm vi nội dung nghiên cứu :
Đề tài chỉ nghiên cứu về các phơng pháp dạy học sinh khi nghiêncứu tài liệu mới Trong đó chú trọng phơng pháp quan sát và thínghiệm trong nhóm phơng pháp trực quan và thực hành
5) nhiệm vụ nghiên cứu :
Trang 5- Tạo cho giáo viên có thói quen về đổi mới phơng pháp dạy và họccho phù hợp với sự đổi thay của khoa học giáo dục.
- Thử nghiệm trong thực tế giảng dạy ở tổ để rút kinh nghiệm vềphơng pháp dạy học ở bộ môn
- Giáo viên có định hớng cơ bản khi soạn giảng
6) phơng pháp nghiên cứu :
Nghiên cứu các tài liệu liên quan đến bộ môn sinh học để đúcrút ra kinh nghiệm cho riêng mình sao cho phơng pháp giảng dạyvừa đơn giản phù hợp với trình độ học sinh nhng lại hiệu quả Cụthể :
- Tổng kết rút kinh nghiệm
- Quan sát trong thực tế giảng dạy
- Phơng pháp thực nghiệm trong giảng dạy
7)Thời gian nghiên cứu
Qua 17 năm thực tế giảng dạy bộ môn sinh học, vận dụng rấtnhiều phơng pháp, kết hợp với kiến thức toán, lý để rút ra nhữngkinh nghiệm giảng dạy đơn giản, ngắn gọn, dễ hiểu
- Từ ngày 10/8 đến 15/8 : Sau khi nhận sự phân công của BGHnhà trờng giảng dạy bộ môn Sinh học 8 và 9, qua nghiên cứu vai tròcủa bộ môn Sinh học và tính cần thiết của việc vận dụng các ph-
ơng pháp vào giảng dạy kiến thức sinh học Tôi đã báo cáo lên Tổchuyên môn để đợc nghiên cứu và viết kinh nghiệm của mình
- Từ ngày 15/8 : sau khi đợc Tổ chuyên môn nhất trí tôi bắt
đầu nghiên cứu và viết kinh nghiệm của mình
- Ngày 25/8 tôi bắt đầu thử nghiệm trên đối tợng HS
- Ngày 21/10, tôi báo cáo kết quả kinh nghiệm trớc tổ và đợc
tổ đánh giá Tốt (về mặt lý thuyết), sau đó cho phép dạy một tiếttrên đối tợng HS (thực hành)
Trang 6- Kết quả sau khi áp dụng trớc Tổ trên đối tợng HS: đợc Tổ xếploại xuất sắc và yêu cầu phổ biến rộng rãi trong giảng dạy Sinh học
Các nghiên cứu khoa học cho thấy tỷ lệ lu giữ kiến thức quacác hình thức truyền đạt thông tin thì việc qua hành động, tựtìm hiểu là quan trọng nhất vì vậy nhiệm vụ đầu tiên của giáoviên là bằng các hình thức dạy học của mình xây dựng cho học sinh
động cơ học tập đúng đắn và sự hứng thú ham mê học tập bộmôn Cho nên khi giảng dạy giáo viên cần phải tính toán kỹ để lựachọn phơng pháp tối u nhất để học sinh có thể nắm đợc nếukhông sẽ dẫn đến hiện tợng học sinh chán học
Trong giảng dạy sinh học nói chung và giải phẫu sinh lý ngờinói riêng Kiến thức chủ yếu là về cấu tạo và hoạt động sinh lý Nộidung kiến thức có tính lô gic, trong đó khái niệm trớc tạo điều kiệncho việc hình thành và nắm vững khái niệm sau Hệ thống kiếnthức đợc trình bày từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp theonguyên tắc tổng hợp sơ bộ, phân tích và cuối cùng tổng hợp ở mức
độ cao đồng thời đảm bảo tính vừa sức với trình độ và lứa tuổihọc sinh nhằm giúp học sinh hoàn thiện những tri thức cần thiết về
ba đối tợng chủ yêú của giới sinh vật : Thực vật, động vật và con ngời
2 Cơ sở pháp lý:
Trang 7Đổi mới phơng pháp dạy học trong đó có đổi mới phơng phápdạy học môn sinh là một yếu tố tất yếu và cấp bách của nền giáo dụcnớc ta hiện nay Trong luật giáo dục điều 24.2 đã ghi ‘‘ Phơng phápdạy học phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác chủ động,sáng tạo của học sinh, phù hợp với từng lớp học, môn học, bồi dỡng ph-
ơng pháp tự học tự rèn luyện kỹ năng vận dụng lý thuyết vào thựctiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui và hứng thú cho họcsinh’’
ra mối liên hệ nhân quả trong các hiện tợng có liên quan đến hoạt
động thực tiễn của con ngời Trớc đây đa số giáo viên sử dụng
ph-ơng pháp thuyết trình hoặc diễn giảng theo nội dung kiến thứcsách giáo khoa, học sinh quan sát lắng nghe nên còn nhhiều hạn chếkhông phát huy đợc hết tính tích cực, tự lực, sáng tạo của học sinh.Vì vậy kiến thức không sâu và không chắc, không gây đợc hứngthú học tập ở bộ môn, mà hứng thú là một yếu tố tâm lý ban đầucho toàn bộ quá trình nhận thức của học sinh
Vì vậy khi soạn giảng giáo viên cần xác định rõ yêu cầu, nộidung kiến thức, kỹ năng cơ bản để có sự chuẩn bị tốt về đồ dùngdạy học, có những câu hỏi hớng dẫn học sinh quan sát và rút ra đợc
Trang 8kết luận, đồng thời xác định đợc các phơng pháp cần sử dụng trongbài để đạt kết quả cao.
Hơn nữa “Con người” là đối tượng nghiờn cứu của sinh học 8 ở trườngphổ thụng, một đối tượng gần gũi với học sinh là bản thõn cỏc em, là bạn bố xungquanh nờn cỏc em cú thể cú những hiểu biết thực tế liờn quan đến đời sống đếnhoạt động hàng ngày của mỡnh Do đú, giỏo viờn cú thể khai thỏc những vốn hiểubiết đú trong quỏ trỡnh dạy học bằng phương phỏp hỏi - đỏp gợi mở, hoặc về phớahọc sinh cú thể dựng những hiểu biết khoa học để tỡm hiểu, giải thớch những hiệntượng thường gặp trong đời sống Chẳng hạn: Vỡ sao khi hoạt đụng lao động hoặcchơi thể thao, nhịp hụ hấp và nhịp tim lại tăng? Hoặc giải thớch cõu ” Trời núngchống khỏt; trời mỏt chống đúi”
Nội dung sinh học 8 cú nhiều mối liờn hệ với chương trỡnh SH7 Do đú quỏtrỡnh dạy học cần quỏn triệt tớnh kế thừa của cỏc kiến thức trong việc xõy dựngcỏc khỏi niệm mới (kiến thức giải phẫu) và phỏt triển cỏc khỏi niệm cú tớnh chấtđại cương (cấu tạo tế bào của cơ thể, tớnh thống nhất giữa cấu trỳc và chức năng,giữa cỏc hệ cơ quan trong cơ thể và giữa cơ thể với mụi trường )
2 Nội dung biện pháp thực hiện
Bộ môn sinh học ở trờng THCS có từ lớp 6 đến lớp 9 Một trongnhững kiến thức quan trọng của bộ môn này là GV phải phát huy kỹnăng mô tả hoặc trình bày hình thái cấu tạo của một cơ thể sinhvật thông qua mẫu vật hoặc tranh ảnh Muốn vậy giáo viên cần:
- Lựa chọn thiết bị dạy học: căn cứ vào mục tiêu dạy học, nội dungkiến thức trong sách giáo khoa, căn cứ vào điều kiện thời gian chophép, căn cứ vào điều kiện địa phơng ( cơ sở vật chất của nhà tr-ờng) và đặc biệt phải căn cứ vào chính loại thiết bị dạy học địnhchọn
+ Tranh vẽ: u điểm là dễ sử dụng thuận tiện; nhợc điểm làkhông mô tả đợc mô tả đợc quá trình sinh học
Trang 9+ Mô hình: Ưu điểm là giúp Hs dể hình dung cụ thể các đốitợng nghiên cứu; nhợc điểm; đòi hỏi phải chuẩn bị công phu đôi khimất nhiều thời gian mới có kết quả.
+ Mẫu vật thật: Ưu điểm là cung cấp thông tin chính xác
về đối tợng nghiên cứu; nhợc điểm là đòi hỏi phải chuẩn bị côngphu mà giáo viên không đợc nhận thù lao vật chất
- Lựa chọn phơng pháp sử dụng thiết bị dạy học
+ Thiết bị dạy học đóng vai trò là nguồn cung cấp trithức mới
+ Thiết bị dạy học đóng vai trò minh họa kiến thức mới + Thiết bị dạy học đóng vai trò kiểm tra kiến thức đãhọc
Chơng III :
GIảI QUYếT VấN Đề
A, các phơng pháp dạy học sinh học khi nghiên cứu tài liệu mới :
Trớc hết để nắm đợc các phơng pháp dạy học sinh học, khinghiên cứu tài liệu mới, ngời thầy phải hiểu đợc phơng pháp dạy học
là gì?
Phơng pháp dạy học chính là con đờng tổ chức quá trìnhnhận thức của thầy đối với trò là cánh thức hoạt động của thầy và tròdới sự chỉ đạo của thầy nhằm thực hiện các nhiệm vụ của quá trìnhdạy học Hiểu rõ khái niệm trên khi giảng dạy giáo viên cần dựa vàonguồn chi thức, vào tổ chức hoạt động của thầy, trò vào phơng tiệnchủ yếu để truyền đạt kiến thức,khai thác kiến thức, rèn luyện kĩnăng, kĩ sảo đồng thời dựa vào các khâu của quá trình dạy học để
đề ra phơng pháp dạy học cụ thể
Đối với loại bài nghiên cứu tài liệu mới gồm các phơng pháp cụthể sau
Trang 101 Nhóm ph ơng pháp dùng lời nói và chữ viết:
Đây là phơng tiện chỉ đạo cho học sinh quan sát, thực hành
và khêu gợi sự tìm tòi, tự lực của học sinh Do đó lời nói của thầyphải trong sáng, gọn gàng, trong chíng xác và có sức truyền cảm, sẽgiúp học sinh có khả năng t duy trừu tợng và nhận thức sâu sắc kiếnthức mới học
Trong nhóm phơng pháp này thờng sử dụng các phơng phápsau: giảng giải; trần thuật ;diễn giảng ;đàm thoại ; học sinh làm việcvới sách giáo khoa và sách tham khảo ; báo cáo của học sinh Với cácphơng pháp này tuỳ nội dung kiến thức từng phần trong bài mà giáoviên áp dụng cho phù hợp
2, Nhóm ph ơng pháp trực quan :
Đây là nhóm phơng pháp giáo viên trực tiếp hớng dẫn học sinhquan sát trên những vật, hiện tợng cụ thể, tranh vẽ, mô hình, sơ đồ,bảng biểu.v.v Do giáo viên trình bày hoặc biểu diễn trên lớp đểgiúp học sinh nhận thức tri thức một cách chủ động, tích cực Từ đóthu hút đợc sự chú ý của học sinh
Trong nhóm phơng pháp này giáo viên có thể sử dụng các
ph-ơng pháp cụ thể nh : - Biểu diễn thí nghiệm ; biểủ diễn vật tự nhiên(vật thật : mẫu sống, mẫu tơi, mẫu ngâm, mẫu nhồi )
-Biểu diễn đồ dạy hình tợng : mô hình, trành vẽ, sơ đồ,bảng biểu.v.v
-Biểu diễn hình vẽ trên bảng
* Vai trũ của cỏc phương tiện trực quan:
Dạy cỏc kiến thức hỡnh thỏi, giải phẫu cần coi trọng nguyờn tắc trực quan
Vận dụng nguyờn tắc này GV thường sử dụng cỏc phương tiện trực quan như:
- Cỏc vật thật bao gồm cỏc mẫu tươi, mẫu ngõm, cỏc tiờu bản hiển vi
- Cỏc vật tượng hỡnh như mụ hỡnh, tranh vẽ, cỏc hỡnh chụp, hỡnh vẽ trờn bảnghoặc cỏc sơ đồ cấu tạo, phim đốn chiếu
Trang 11Trong các loại phương tiện trên thì mẫu tươi có nhiều ưu điểm hơn cả Nó chophép học sinh hiểu rõ hình dạng, màu sắc và kích thước thực của các đối tượng quan sátđôi khi còn cho các em thấy rõ qua cảm giác, xúc giác (sờ, nắn) về tính chất của đốitượng nghiên cứu (độ cứng, mềm, trơn, nhẵn hay gồ ghề…) nhằm gây hứng thú yêuthích môn học
Chẳng hạn, qua nghiên cứu một mẫu tim lợn tươi, bằng sờ nắn các thành cơ củacác ngăn tim, các em có thể nhận biết thành cơ của các tâm nhĩ mỏng hơn so với thành
cơ các tâm thất, thành của tâm thất trái dày hơn thành của tâm thất phải Nếu không cóđược mẫu tươi, thì mẫu ngâm cũng vẫn là vật thật, có tác dụng tốt trong giờ dạy, đảmbảo học sinh có được biểu tượng khá chính xác về đối tượng nghiên cứu Tất nhiên,mẫu ngâm khó giữ được màu sắc tự nhiên nhưng lại có ưu điểm là được xử lí tốt về mặt
sư phạm, thể hiện được rõ những đặc điểm cấu tạo cần quan sát
Tuy nhiên, không phải mọi vật đều đáp ứng được những yêu cầu sư phạm củamột số đồ dùng học tập Có những vật thật quá nhỏ khó quan sát Muốn cho học sinh cóđược một ý niệm về sự tinh vi, phức tạp của kích thước thực của chúng như cấu tạo của
cơ quan tai trong, màng lưới và điểm mù của cầu mắt, cấu tạo của niêm mạc ruột vớicác tế bào lông ruột…thì phải kết hợp với việc sử dụng mô hình
Nhiều khi vật thật, mô hình không cho phép đi sâu vào cấu tạo chi tiết, cấu trúchiển vi của các cơ quan, lúc này tranh vẽ sẽ bổ sung tốt cho những hạn chế trên Đặcbiệt là loại tranh “phân tích” và “tranh liên hoàn” cho phép đi sâu vào các mức độ cấutrúc khác nhau của các c¬ quan đó, hoặc đi sâu vào cấu trúc chi tiết của các bộ phậnquan trọng, tạo điều kiện cho việc tìm hiểu chức năng được thuận lợi
Song các vật thật, mô hình hoặc tranh vẽ, ảnh chụp phóng to thường là phức tạpkhiến học sinh khó hình dung được những nét cơ bản trong cấu trúc, trong trường hợp
đó sử dụng các sơ đồ câú trúc sẽ có tác dụng khắc sâu những đặc điểm cấu trúc của đốitượng nghiên cứu, đồng thời làm phát triển tư duy trừu tượng, tư duy khái quát của họcsinh
Trang 12Ngoài ra hỡnh vẽ trờn bảng của giỏo viờn cũng là một phương tiện trực quan cúgiỏ trị sư phạm cao, được sử dụng kết hợp với giảng giải, giỳp học sinh theo dừi mộtcỏch dễ dàng
Đặc biệt, cơ thể người cũng là một phương tiện trực quan sống cần được khaithỏc trong quỏ trỡnh dạy cỏc kiến thức hỡnh thỏi, giải phẫu Chẳng hạn, mắt với mànggiỏc, mống mắt, con ngươi; lưỡi với cỏc gai vị giỏc, da với cỏc sản phẩm của da (lụng,múng); tai ngoài… cỏc chi, xương đai, cỏc loại khớp, cỏc bắp cơ… cú thể quan sỏt trựctiếp trờn cơ thể mỡnh hoặc bạn
Là phơng pháp phản ánh rõ nét các phơng pháp nghiên cứuthí nghiệm quan sát, tự tìm hiểu mối liên hệ giữa cấu trúc và chứcnăng, tự tìm ra bản chất của hiện tợng Kết quả thực hành là nguồnchi thức chủ yếu, phơng pháp thực hiện theo nguyên lý giáo dục :học
đi đôi với hành ;lý luận gắn liền với thực tiến : nhóm phơng phápnày do thầy tổ chức hoạt động độc lập của học sinh ở trên lớp,phòng thí nghiêm Trò tiếp thụ chi thức một cách chủ động, đây là
sự kết hợp giữa lời nói, đồ dùng trực quan và bài tập thực hành Cácphơng pháp sự dụng trong nhóm phơng pháp này gồm :
- Nhận biết mẫu vật tự nhiên
Trang 13pháp này phát huy đợc tính tự giác, tích cực, tự lực, chủ động sángtạo trong việc dành tri thức dới sự hớng dẫn tổ chức và chỉ đạo củathầy, đồng thời phát huy đợc t duy sáng tạo của học sinh
Vậy để phát huyđợc tác dụng của hai phơng pháp trên( quan sát và thí nghiệm ) khi sử dụng giáo viên cần chú ý tới nhữngvấn đề gì ?
* phơng pháp thí nghiệm trong nhóm phơng pháp trực
quan : là phơng pháp giúp học sinh đi sâu tìm hiểu bản chất của
các quá trình sinh học, làm cho học sinh nhớ lâu, rèn luyện đợckĩnăng làm thí nghiệm, có thể làm thí nghiệm, nghiên cứu để dẫndắt học sinh đi tìm chi thức hoặc làm thí nghiệm chứng minh khicác em đã có tri thức Trong quá trình tiến hành yêu cầu thí nghiệmphải có đối chứng, thí nghiệm phải thành công, phải chú ý tới thờigian, giáo viên phẩi chuẩn bị một hệ thống câu hỏi để kết hợp hỏihọc trong quá trình làm thí nghiệm
Trình tự khi tiến hành một thí nghiệm gồm :
Bớc 1 : Giáo viên giới thiệu thí nghiệm và cách làm thí nghiệm,
dụng cụ thí nghiệm
Bớc 2: Giáo viên biểu diễn thí nghiệm, học sinh quan sát,
trong quá trình biểu diễn giáo viên đặt câu hỏi cho học sinh suynghĩ
Bớc 3: Vừa thí nghiệm hoặc thí nghiệm song, các động tác
thí nghiệm hoặc sơ đồ thí nghiệm và rút ra kết luận
Để thực hiện đợc các bớc trên và kết quả thí nghiệm thànhcông, giáo viên phải chuẩn bị chu đáo dụng cụ thí nghiệm, mẫuvật :
Khi tiến hành phải để cho cả lớp nhìn rõ, đa thí nghiệm raphải phù hợp, tránh bày la liệt dụng cụ, mẫu vật làm giảm sự chú ý củahọc sinh