BỘ TÀI LIỆU ÔN LUYỆN THPTQG MÔN NGỮ VĂN PHẦN 5 KÈM VIDEO BÀI GIẢNG

Phần 5 của bộ tài liệu là phần THƠ . Trong giai đoạn này chúng ta có các tác phẩm tiêu biểu như: 1. Tây Tiến (Quang Dũng) 2. Việt Bắc (Tố Hữu) 3. Tiếng hát con tàu (Chế Lan Viên) 4. Đất nước (Nguyễn Khoa Điềm) 5. Sóng (Xuân Quỳnh) 6. Đàn ghi ta của Lorca (Thanh Thảo) Sau khi các bạn mua tài liệu vui lòng liên hệ mình qua gmail: 01633306424HVDgmail.com để nhận video hướng dẫn học nhé Thanks all

I/ Tìm hiểu chung

1/ Tác giả (1921- 1988)

- Sinh ra ở Hà Tây, sống chủ yếu và mất ở Hà Nội

- Rất mực tài hoa: làm thơ vẽ tranh, viết văn, làm thơ, soạn nhạc… nhưng thành công nhất vẫn là thơ

ca

- Tham gia kháng chiến, từng làm đại đội trưởng đoàn quân Tây Tiến

- Tác phẩm tiêu biểu :

+ Truyện: “Mùa hoa gạo, rừng biển quê hương ”

+ Thơ: “Mây đầu ô …”, “Tuyển tập thơ văn Quang Dũng”

Nhưng tên tuổi của Quang Dũng có lẽ đã gắn liền với bài thơ Tây Tiến Bài thơ ra đời vào năm 1948

in trong tập “Mây đầu ô” là bài thơ tiêu biểu nhất của thơ ca kháng chiến chống Pháp

2/ Hoàn cảnh sáng tác

- Tây Tiến là một phân hiệu bộ đội được thành lập đầu năm 1947, Quang Dũng làm đại đội trưởng Thành phần chủ yếu của đơn vị là thanh niên trí thức Hà Nội Nhiệm vụ của họ là phối hợp với bộ đội Lào bảo vệ biên giới phía Tây Cuối 1947, Tây Tiến giải thể để thành lập trung đoàn 52 Quang Dũng cũng chuyển sang đơn vị khác ở Phù Lưu Chanh, nhớ đơn vị cũ sáng tác bài thơ, ban đầu có tên “Nhớ Tây Tiến”, sau đổi là “Tây Tiến”

3/ Chủ đề :

Bài thơ thể hiện nỗi nhớ của tác giả về cuộc sống chiến đấu gian khổ hào hùng của nguời lính Tây Tiến, qua đó ca ngợi phẩm chất anh hùng, tinh thần yêu nước, giàu lòng hi sinh của những người chiến sĩ CM

4/ Bố cục:

Đoạn 1: Bao trùm là nỗi nhớ Tây Tiến, hình ảnh thiên nhiên Tây Bắc hùng vĩ dữ dội khác thường, và

hình tượng người lính với những chặng đường hành quân gian khổ sâu nặng nghĩa tình quân dân Bút pháp nghệ thuật lãng mạn với những nét vẽ chắc khỏe gân guốc dựng lên bức tranh thiên nhiên

hoành tráng Sử dụng biện pháp đối lập tương phản

Đoạn 2: Nỗi nhớ về những cảnh sinh hoạt của người lính với đêm liên hoan văn nghệ, vẻ đẹp của

sông nước Tây Bắc hiện thực mà huyền ảo Tác giả sử dụng nghệ thuật hài hòa với những nét vẽ mềm mại tinh tế, tạo nên bức tranh lụa mượt mà Cảm xúc lãng mạn thể hiện qua việc hướng tới những màu sắc có tính chất xứ lạ phương xa (man điệu, nhạc về Viên Chăn)

Đoạn 3: Trực tiếp dựng tượng đài lãng mạn và bi tráng về hình tượng người lính (vẻ đẹp lãng mạn -

bi tráng thể hiện qua 4 nội dung) Bút pháp nghệ thuật lãng mạn: trên cơ sở hiện thực mà lãng mạn,

sử dụng nghệ thuật đối lập tương phản

Đoạn cuối: Nhớ lời thề trước buổi lên đường thể hiện vẻ đẹp tư thế lên đường một đi không về dù ở

đâu tâm hồn cũng trở về với đoàn quân Tây Tiến

II/ Đọc hiểu tác phẩm

1/ Hai dòng thơ đầu: nỗi nhớ Tây Tiến da diết trong tâm tưởng nhà thơ :

Mở đầu bài thơ là nỗi nhớ mênh mang, da diết, hai câu thơ mang cảm xúc chủ đạo của toàn bài:

Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi

Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi

TÂY TIẾN – QUANG DŨNG (tiết 1)

Đối tượng của nỗi nhớ là con Sông Mã, con sông gắn liền với chặng đường hành quân của người lính Đối tượng nhớ thứ hai là nhớ Tây Tiến, nhớ đồng đội, nhớ bao gương mặt một thời chinh chiến Nỗi nhớ ấy được bật lên thành tiếng gọi tha thiết “Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi” gợi lên bao nỗi niềm lâng lâng khó tả Đối tượng thứ ba của nỗi nhớ đó là “nhớ về rừng núi” Rừng núi là địa bàn hoạt động của Tây Tiến với bao gian nguy, vất vả nhưng cũng thật trữ tình, lãng mạn Nhưng nay, tất cả

đã “xa rồi” “Xa rồi” nên mới nhớ da diết như thế Điệp từ nhớ được nhắc lại hai lần như khắc sâu thêm nỗi lòng của nhà thơ Đặc biệt tình cảm ấy được Quang Dũng thể hiện bằng ba từ “Nhớ chơi vơi”, cùng với cách hiệp vần “ơi” ở câu thơ trên làm nổi bật một nét nghĩa mới: “Chơi vơi” là trạng thái trơ trọi giữa khoảng không rộng, không thể bấu víu vào đâu cả “Nhớ chơi vơi” có thể hiểu là một mình giữa thế giới hoài niệm mênh mông, bề bộn, không đầu, không cuối, không thứ tự thời gian, không gian Đó là nỗi nhớ da diết, miên man, bồi hồi, bâng khuâng, sâu lắng làm cho con người

có cảm giác đứng ngồi không yên

Câu cảm thán , cách gọi thân thương “ Tây Tiến ơi ”; điệp từ “ nhớ ”: nhấn mạnh nỗi nhớ

- Cụm từ “ nhớ chơi vơi” : nỗi nhớ cồn cào, ám ảnh khôn nguôi…

2/ Sáu dòng thơ tiếp theo là nỗi nhớ về rừng núi Tây Bắc hiểm trở, hoang sơ, hùng vĩ, con

đường hành quân giữa núi rừng miền Tây vừa hùng vĩ, hiểm trở lại vừa thơ mộng trữ tình được

cảm nhận bằng cảm hứng lãng mạn và tâm hồn lãng mạn hào hoa:

Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi

Mường Lát hoa về trong đêm hơi

Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm

Heo hút cồn mây súng ngửi trời

Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống

Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi

a Thiên nhiên hùng vĩ, dữ dội, hiểm nguy nhưng không ngăn nổi bước chân người lính:

- Thiên nhiên khắc nghiệt: “Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi” Trên đỉnh Sài Khao, sương dày đến

độ “lấp” cả đoàn quân Đoàn binh hành quân trong sương lạnh giữa núi rừng trùng điệp Chữ “mỏi” làm hiện lên trước mắt ta hình ảnh của một đoàn quân rã rời

- Dưới ngòi bút của Quang Dũng, con đường hành quân mở ra với biết bao nhiêu khó khăn gian khổ Đường đi toàn dốc cao, vực thẳm được diễn tả với nhiều từ láy tạo hình: “khúc khuỷu” (quanh co khó đi), “thăm thẳm” (diễn tả độ cao, độ sâu), “heo hút” (xa cách cuộc sống con người) Câu thơ sử dụng nhiều thanh trắc đi liền nhau “dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm” (bảy chữ mà đã có tới năm chữ là thanh trắc) khiến khi đọc lên ta có cảm giác trúc trắc, mệt mỏi như đang cùng hành quân với đoàn binh vậy Có thể hình dung người lính Tây Tiến vừa leo lên được đỉnh dốc đã mệt mỏi lắm rồi lại phải đổ xuống một con dốc khác và cứ thế cuộc hành quân kéo dài với dốc cao vực thẳm

- Câu thơ “Heo hút cồn mây súng ngửi trời” sử dụng phép nhân hóa “súng ngửi trời” làm hiện lên hình ảnh: núi cao heo hút, mây nổi thành cồn trên đỉnh núi, người lính đi trên đỉnh núi mà như đi trên mây Mũi súng đeo sau vai như chạm đến trời xanh “ngửi trời” Thật là một hình ảnh ngạo nghễ có chút gì rất hóm hỉnh đùa vui kiểu lính Chính vì chất lính trẻ trung ấy mà trước thiên nhiên dữ dội người lính Tây Tiến không bị mờ đi mà nổi lên đầy thách thức

- Thiên nhiên không còn là đối tượng để thưởng thức ngắm nhìn nữa mà là đối thủ: “Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống” Hết lên lại xuống, xuống thấp lại lên cao, đèo nối đèo, dốc tiếp dốc, không dứt Câu thơ được tạo thành hai vế tiểu đối: “Ngàn thước lên cao // ngàn thước xuống” như bị bẻ đôi, diễn tả con dốc với chiều cao, sâu rợn ngợp: nhìn lên cao chót vót, nhìn xuống sâu thăm thẳm Cuộc

sống hành quân vất vả , hi sinh nhưng họ không hề nản chí

+ Hàng loạt địa danh được dùng theo lối liệt kê: Sài Khao , Mường Lát , Pha Luông → gợi sự xa xôi, hẻo lánh, hoang dã

+ Âm ơi cùng thanh bằng cuối câu: gợi không khí mông lung như lạc vào chốn phiêu lưu mạo

hiểm

+ Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm: phác họa cảnh núi rừng hiểm trở, gập ghềnh

Điệp từ “dốc” + thanh trắc + từ láy → diễn tả cuộc chuyển quân đầy nguy hiểm, vất vả, núi rừng Tây Bắc hiểm trở, hoang vu…

→ Bút pháp tả thực, đầy chất thơ, giàu chất gợi hình, gợi chiều cao, chiều rộng, tô đậm sự gian khổ + Vận dụng thủ pháp đối lập (núi cao, dốc thẳm, ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống …)

→ Tạo cảm giác rợn người

+ Thanh điệu biến hóa linh hoạt + thanh trắc

→ Miêu tả cảnh hùng vĩ, nên thơ của Tây Bắc, tạo vẻ độc đáo riêng

+ Từ ngữ rất Quang Dũng, rất lính “súng ngửi trời”

+ Dựng khung cảnh ma thiêng, nước độc: oai linh thác gầm thét, cọp trêu nguời…

+ Nhớ sự hi sinh của người lính Tây Tiến với cảm hứng bi tráng “bỏ quên đời”: xem cái chết nhẹ tựa lông hồng

 Bút pháp tả thực và lãng mạn đan xen mô tả sự khốc liệt, dữ dội nhưng rất đỗi thơ mộng, trữ tình

b Thiên nhiên Tây Bắc với những nét vẽ mơ mộng trữ tình

- Có cảnh đoàn quân đi qua bản Mường Lát vào ban đêm và phát hiện ra vẻ đẹp trữ tình “hoa về trong đêm hơi” “Hoa về” nghĩa là hoa nở “Đêm hơi” là đêm sương Hai hình ảnh ấy đặt cạnh nhau tạo nên một không gian thơ mộng Có thể hiểu người lính hành quân trong gian khổ nhưng tâm hồn lúc nào cũng luôn lạc quan, yêu đời làm bạn với hoa rừng, sương núi

- Có cảnh đoàn quân đi trong mưa vừa hùng vĩ lại rất nên thơ: “Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi” Câu thơ được dệt bởi những thanh bằng liên tiếp, gợi tả sự êm dịu, tươi mát của tâm hồn những người lính trẻ, trong gian khổ vẫn lạc quan yêu đời Nhịp thơ cũng chậm lại, âm điệu nhẹ nhàng như phút nghỉ chân hiếm hoi của người lính Trong màn mưa rừng, tầm nhìn của người chiến binh Tây Tiến vẫn hướng về những bản mường, những mái nhà dân hiền lành và yêu thương Tất cả nhạt nhòa trong màn mưa rừng dày đặc Bức tranh mang cái lãng mạn của núi rừng miền Tây, vừa có cái dữ dội hiểm nguy nhưng lại có cái trữ tình đáng nhớ

3 Bốn câu thơ tiếp theo nhà thơ miêu tả sự hi sinh gian khổ của người lính đồng thời tô đậm thêm sự dữ dội của chốn đại ngàn:

- Sự dữ dội của núi rừng cũng vắt kiệt sức người, Quang Dũng không hề né tránh hiện thực: “Anh bạn dãi dầu không bước nữa/ Gục lên súng mũ bỏ quên đời” Người lính Tây Tiến trong cuộc hành quân gian khổ ấy đã có người ngã xuống vì kiệt sức “Dãi dầu” là dầm mưa dãi nắng, vất vả khó nhọc “Không bước nữa” là kiệt sức “Gục lên súng mũ” là ngã xuống “Bỏ quên đời” là hi sinh, mất mát Nghệ thuật nói giảm nói tránh đã làm cho câu thơ giảm đi đau thương mà thay vào đó là sự bi tráng, hào hùng Người lính ra đi mà như đi vào giấc ngủ bởi họ đã khoác lên mình đôi cánh của lý

tưởng “Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh”

- Gian khổ không chỉ là núi cao dốc thẳm, không chỉ là mưa lũ thác ngàn mà còn có tiếng gầm của cọp beo nơi rừng thiêng nước độc, nơi đại ngàn hoang vu:

Chiều chiều oai linh thác gầm thét

Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người

“Chiều chiều” rồi “đêm đêm” (thời gian gợi sự hiểm nguy rình rập) Những âm thanh ấy, “thác gầm thét”, “cọp trêu người”, luôn khẳng định cái bí mật, cái uy lực khủng khiếp ngàn đời của chốn rừng thiêng nước độc

4 Hai dòng thơ cuối: Sau chặng đường dài hành quân mỏi mệt, các chiến sĩ có dịp dừng chân lại ở

một bản làng có tên gọi rất đỗi yêu thương – Mai Châu Hai câu cuối đoạn thơ, cảm xúc bồi hồi tha

thiết: Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói/Mai Châu mùa em thơm nếp xôi

- “Nhớ ôi!” từ cảm thán mang tình cảm dạt dào Khung cảnh đậm đà tình quân dân Sau một thời gian dài hành quân vất vả giữa núi rừng phải chịu đói, chịu khát Nay các anh được đồng bào tiếp đón bằng “cơm lên khói” cùng mùi hương “thơm nếp xôi” thật là ấm lòng Chính nơi đây, mọi khó khăn gian khổ như bị đẩy lùi mà thay vào đó là niềm lạc quan và tình thơ đong đầy

5 Nghệ thuật: Đoạn thơ để lại một dấu ấn đẹp đẽ về thơ ca kháng chiến mà sự thành công là kết hợp

hài hòa giữa khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn Bên cạnh đó còn có các yếu tố nghệ thuật:

Sử dụng nhiều từ láy tạo hình, cách sử dụng thanh trắc, điệp từ, nhân hóa, đối lập…tất cả đã tạo nên một đoạn thơ hay và giàu giá trị

2 Phân tích đoạn 2

(8 câu thơ tiếp: "Doanh trại bừng lên hội đuốc hoa Trôi dòng nước lũ hoa đong đưa"):

Cảnh đêm liên hoan văn nghệ và cảnh sông nước miền Tây

2.1 Bốn dòng thơ đầu: Cảnh đêm liên hoan văn nghệ

Nếu ở đoạn 1 là cảnh thiên nhiên Tây Bắc hùng vĩ dữ dội khác thường thì đến đoạn 2 là một

bức tranh thiên nhiên Tây Bắc với vẻ đẹp mĩ lệ và thơ mộng Những nét vẽ bạo khoẻ gân guốc để

vẽ nên một bức tranh thiên nhiên Tây Bắc hiện thực vừa huyền ảo, thực mà vẫn đậm chất lãng mạn:

"Doanh trại bừng lên hội đuốc hoa

.Nhạc về Viên Chăn xây hồn thơ "

Khi đêm liên hoan văn nghệ bắt đầu thì tất cả bừng lên trong ánh sáng của lửa đuốc liên hoan

Con người và cảnh vật như ngất ngây trong những điệu múa điệu xoè, trong âm thanh rạo rực của

tiếng khèn Đêm liên hoan văn nghệ đẹp như hội hoa đăng

- Bốn câu thơ viết về cảnh đêm liên hoan văn nghệ có hai cách hiểu: Có người cho rằng đây là

đêm liên hoan văn nghệ của bộ đội có đồng bào địa phương đến góp vui Nhưng lại có người cho

rằng đây là những người lính Tây Tiến đóng giả hoá trang thành những cô gái để cùng múa vui trong

đêm liên hoan văn nghệ nhằm vợi bớt đi những gian khổ hi sinh của cuộc đời người lính Dù hiểu

theo cách nào thì câu thơ vẫn ngời lên vẻ đẹp tâm hồn lạc quan cách mạng của người lính Tây Tiến

Hai chữ "Kìa em" thể hiện tâm trạng ngạc nhiên, sung sướng vừa như ngắm nhìn vừa như thốt

lên lời trầm trồ sung sướng khi chợt nhận ra vẻ đẹp của những dáng hồng sơn cước, vẻ đẹp của

những thiếu nữ Tây Bắc vừa lộng lẫy, rực rỡ với xiêm áo, những màu sắc vừa dịu dàng kín đáo với

dáng điệu nàng e ấp Đằng sau hai chữ "kìa em" ta như thấy cả những nụ cười, những ánh nhìn tinh

nghịch của những chàng lính trẻ hồn nhiên, yêu đời

Tâm hồn lãng mạn của những chiến binh Tây Tiến thể hiện qua cảm hứng lãng mạn hướng về

những màu sắc có tính chất xứ lạ phương xa và những nhu cầu văn hoá tinh thần Họ thật sự ngạc

nhiên, ngưỡng mộ trước những điệu múa của người dân tộc (man điệu) Họ thực sự thích thú trước

âm thanh tiếng khèn gửi về những miền đất xa xôi (nhạc về Viêng Chăn) Những người lính vốn

xuất thân từ học sinh, sinh viên đâu chỉ mang theo cuộc đời người lính những vũ khí, những súng

ống, gươm đao mà còn mang cả những nhu cầu văn hoá tinh thần Họ tổ chức những đêm liên hoan

văn nghệ Họ ngất ngây trong âm thanh của tiếng khèn, họ biết thưởng thức những vũ điệu của người

dân tộc Hình ảnh những cô gái Tây Bắc, nghệ thuật múa, nghệ thuật âm nhạc đã xây nên bao hồn

thơ ở những người lính Tây Tiến

2.2 Bốn dòng thơ sau: Cảnh sông nước Tây Bắc mênh mang thơ mộng, huyền ảo

- Nếu cảnh đêm liên hoan văn nghệ đem đến cho người đọc cảm giác mê say, ngất ngây thì

cảnh sông nước Tây Bắc lại gợi lên vẻ đẹp mênh mang thơ mộng, huyền ảo:

"Người đi Châu Mộc chiều sương ấy

Có thấy hồn lau nẻo bến bờ

Có nhớ dáng người trên độc mộc

Trôi dòng nước lũ hoa đong đưa"

TÂY TIẾN – QUANG DŨNG (tiết 2)

Thiên nhiên mang vẻ đẹp huyền ảo với không gian và thời gian Thời gian là buổi chiều tĩnh lặng đã lùi dần và khuất hẳn, cảnh Tây Bắc hoang sơ và huyền bí với

"Chiều chiều oai linh thác gầm thét

Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người"

giờ chỉ còn lại một Tây Bắc với vẻ đẹp thơ mộng, không gian là cảnh sông nước với đôi bờ sương giăng, đôi bờ phơ phất ngàn lau Dòng sông như chảy từ thời tiền sử, như mang nỗi niềm cổ tích của ngàn xưa

Tác giả không miêu tả cụ thể, tỉ mỉ mà chỉ loáng thoáng vài nét gợi nhưng đã vẽ nên một bức

tranh lụa mượt mà Tất cả đều thoáng nhẹ chiều sương, ngàn lau phơ phất mang cái hồn của cảnh

vật Con thuyền độc mộc và con người cũng một dáng vẻ thanh thoát Nét bút thoáng nhẹ này rất phù hợp với cảnh thiên nhiên hư ảo, phù hợp với nỗi nhớ trong hoài niệm

Nổi bật bên trên dòng sông như nỗi niềm cổ tích là hình ảnh những thiếu nữ Tây Bắc với vẻ

đẹp duyên dáng trên những con thuyền độc mộc Họ đẹp như những bông hoa rừng trong chiều sương Hai chữ "đong đưa" chứ không phải đung đưa đã biến những bông hoa thành những sinh thể

có hồn

Doanh trại bừng lên hội đuốc hoa

Trôi dòng nước lũ hoa đong đưa"

Hoa cũng như người dường như đang làm duyên, soi mình trên sông nước chòng chành

Những thiếu nữ Tây Bắc đẹp như những bông hoa rừng, cũng đã hoá tâm hồn với những người lính trẻ giờ đã trở thành kỉ niệm, là hành trang tinh thần không thể thiếu để họ mang theo suốt cuộc đời người lính Đoạn thơ giầu chất nhạc, chất hoạ Nhạc điệu cất lên từ âm thanh của tiếng khèn, từ tâm trạng rạo rực của người lính Hình ảnh được tạo dựng bởi những nét vẽ tài hoa có màu sắc của xiêm áo có đường nét của những điệu múa điệu xoè, có hình ảnh, dáng người trên con thuyền độc mộc Tâm hồn lãng mạn của người lính Tây Tiến đã được xây dựng bằng chất nhạc chất hoạ và chất thơ

3 Phân tích đoạn 3: Hình tượng người lính

Hình tượng người lính là hình tượng nổi bật của thơ ca, văn học hai cuộc kháng chiến chống Pháp

và Mỹ Viết về anh bộ đội cụ Hồ, các tác giả đều có chung một cảm xúc yêu mến tự hào Tuy nhiên, bên cạnh những vẻ đẹp chung, hình tượng người lính trong thơ ca còn có vẻ đẹp riêng Nhớ về giai đoạn đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp, có hai kiểu hình tượng người lính được phản ánh trong thơ ca Có hình tượng người lính mang vẻ đẹp chân thực mộc mạc qua cảm hứng và bút pháp hiện

thực như Đồng chí của Chính Hữu, Nhớ của Hồng Nguyên, lại có hình tượng người lính mang vẻ

đẹp lãng mạn như hình tượng người lính trong TâyTiến của Quang Dũng

- Khi dựng lên tượng đài người lính Tây Tiến, Quang Dũng đã sử dụng bút pháp nghệ thuật lãng mạn đem đến cho vẻ đẹp này một vẻ đẹp bi tráng

Vẻ đẹp lãng mạn bi tráng của người lính được thể hiện qua dáng vẻ và tinh thần

3.1 Những chiến sĩ Tây Tiến mang dáng vẻ oai phong lẫm liệt:

Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc/ Quân xanh màu lá dữ oai hùm

Viết về người lính Quang Dũng không né tránh những gian khổ hy sinh chỉ có điều hiện thực không được miêu tả một cách trần trụi mà được nhìn qua cảm hứng lãng mạn Cũng như nhiều tác giả khác Quang Dũng cũng nói tới bệnh sốt rét hiểm nghèo từng hành hạ người lính từng gây nên tử vong Tuy nhiên các tác giả khác thường sử dụng bút pháp hiện thực còn Quang Dũng thì sử dụng

bút pháp lãng mạn Bệnh sốt rét hiểm nghèo được gọi đúng tên của nó trong bài thơ Đồng chí của

Chính Hữu :

Tôi với anh biết từng cơn ớn lạnh

Sốt run người vầng trán ướt mồ hôi

Bài thơ của Tố Hữu thì trên gương mặt của anh vệ quốc quân vẫn còn lưu lại dấu vết của bệnh sốt rét hiểm nghèo, chứng tích của căn bệnh quái ác vẫn còn in hằn trên má anh vệ quốc

Giọt giọt mồ hôi rơi / Trên má anh vàng nghệ

Quang Dũng cũng nói về bệnh sốt rét, về gian khổ hy sinh của những chiến binh Tây Tiến nhưng trên cơ sở lãng mạn hoá hiện thực Sự thực là do bệnh sốt rét nên người lính không mọc tóc trở lại,

có cách hiểu khác không mọc tóc là không cho mọc tóc để thuận tiện trong đánh giáp lá cà, nhưng

qua cái nhìn lãng mạn thì mái đầu không tóc của anh “vệ trọc” đã gợi lên vẻ đẹp oai phong lạ

thường Sự thực là do bệnh sốt rét lại thiếu ăn mất ngủ nên da dẻ người lính xanh xao nhưng qua cảm hứng lãng mạn thì màu xanh ấy lại hoà lẫn với lá nguỵ trang với rừng đại ngàn Qua cái nhìn lãng

mạn người lính hiện lên như mãnh hổ ngự trị giữa chốn rừng thiêng đúng là người lính ốm mà không yếu, sức mạnh tinh thần của họ vẫn làm cho kẻ thù phải khiếp sợ

3.2 Tâm hồn người lính cũng mang một vẻ đẹp lãng mạn

Mắt trừng gửi mộng qua biên giới

Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm

Lính Tây Tiến phần đông xuất thân từ học sinh, sinh viên, có người lại ra đi từ Hà Nội - “Người Tràng an” là người Thủ đô thanh lịch Chính vì vậy mà trong cuộc sống kháng chiến gian khổ những

con người ra đi từ trường xưa phố cũ trong tâm hồn vẫn mang nhiều mộng và mơ Họ mộng chiến

công truy kích giặc qua biên giới Việt - Lào “Mắt trừng” là để hướng về phía kẻ thù mài sắc tinh

thần cảnh giác, quyết tâm chiến đấu Tâm hồn người lính không chỉ mang nhiều mộng mà còn nhiều

mơ Họ mơ về một đôi mắt huyền, một mái tóc thề, một tà áo trắng, một dáng kiều thơm Họ mơ về

Hà Nội “Dáng kiều thơm” là để tâm hồn về với người thương nơi Hà Thành hào hoa thanh lịch, chữ

“ thơm” trong câu thơ là đồng nghĩa với sắc nước hương trời

Những người nông dân mặc áo lính trong bài thơ Đồng chí - của Chính Hữu, Nhớ - của Hồng

Nguyên, tâm hồn chân thành mộc mạc như ca dao tục ngữ họ có nhớ về kỷ niệm là nhớ về Giếng nước gốc đa, gian nhà tranh gió lung lay, Nhớ về bạn thân cày Nhớ - Hồng Nguyên, còn lính Tây

Tiến của Quang Dũng lại thắp sáng tâm hồn mình bằng mộng và mơ

Cách diễn đạt của tác giả có phần sách vở khi dùng hình ảnh dáng kiều thơm để nói về người phụ nữ đẹp dễ thương, điều này lại có tác dụng phản ánh những người lính vốn xuất thân từ học

sinh, sinh viên, cách nói “Dáng kiều thơm" chứng tỏ tâm hồn họ thấm nhuần vẻ đẹp của những áng

Kiều, Chinh Phụ Ngâm, Hoa Tiên mà đã một thời họ được học khi ngồi trên ghế nhà trường

3.3 Vẻ đẹp lãng mạn và bi tráng của người lính Tây Tiến còn được thể hiện qua tư thế lên đường vì lý tưởng và sự hy sinh cao đẹp

- Tư thế lên đường: Người lính lên đường chiến đấu hy sinh vì lý tưởng trong Tây Tiến với tư thế

chiến đấu coi cái chết nhẹ tựa lông hồng:

Rải rác biên cương mồ viễn xứ/ Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh

Lại một lần nữa khi viết về người lính, về chiến tranh, Quang Dũng không né tránh những hy sinh mất mát, cái bi thương được gợi lên qua hình ảnh những nấm mồ hoang nơi rừng sâu biên giới Những nấm mồ nơi rừng sâu không người hương khói, ít người qua lại gợi lên sự bùi ngùi thương cảm xót xa Tuy nhiên cứ mỗi khi chìm vào trong đau thương thì cảm xúc thơ của Quang Dũng được nâng lên đôi cánh lý tưởng của cảm hứng lãng mạn

Cái bi thương dường như được vợi đi bởi câu thơ xuất hiện nhiều từ Hán Việt mang sắc thái

trang trọng cổ kính “Biên cương mồ viễn xứ” đã biến những nấm mồ hoang nơi rừng sâu biên giới

thành những mồ chí tôn nghiêm vĩnh hằng

Cái bi thương bị át đi bởi vẻ đẹp lý tưởng: Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh

Hai chữ “chẳng tiếc” đặt giữa câu thơ nói lên thái độ thanh thản dứt khoát, hoàn toàn tự nguyện của những con người quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh Đời xanh gợi tuổi trẻ với bao hoa mộng, hy

vọng nhiều là thế đẹp là thế đáng yêu là thế mà sẵn sàng hiến dâng cho Tổ quốc, hỏi có sự hy sinh nào cao đẹp hơn thế?

- Cái chết của người lính được bao phủ bởi hào quang của cảm hứng lãng mạn và bi tráng:

áo bào thay chiếu khúc độc hành

Nếu bằng cái nhìn hiện thực trần trụi đơn thuần thì cái chết của người lính gợi lên bao niềm thương cảm xót xa khi các anh về nơi an nghỉ cuối cùng một manh chiếu che thi thể cũng không có, vẫn có một cách hiểu khác về câu thơ áo bào thay chiếu (là có chiếu mà không có áo bào) nhưng qua cái nhìn lãng mạn thì chiếc áo người lính bạc vì mưa nắng, rách vì bom đạn đã trở thành chiếc áo bào sang trọng

Người lính ra đi dẫu không có tiếng kèn đưa tiễn của đám quân nhạc thì đã có khúc độc hành của

dòng sông Mã, với chữ “gầm”, sông Mã đã gầm lên, tác giả đã trao cho con sông khúc nhạc hồn tử sĩ

vừa đau thương vừa uất hận Dường như cả đất trời, cả quê hương đang nghiêng mình tiễn đưa người lính về nơi an nghỉ cuối cùng

Nghệ thuật nói giảm “Anh về đất" vừa làm vơi đi nỗi đau thương vừa vĩnh viễn hoá sự hy sinh

cao đẹp Đối với người lính Tây Tiến chết chưa phải là hết, các anh về đất là về với Đất Mẹ hiền Tổ

quốc đang giơ tay âu yếm đón người con thân yêu trở về sau khi hoàn thành nghiã vụ lớn lao, “Các anh về đất” là để hoá thân vào sông núi, để vĩnh viễn với núi sông này để:

Ôi đất nước sau bốn nghìn năm đi đâu ta cũng thấy

Những cuộc đời đã hoá núi sông ta

Cái chết của người lính có gợi lên sự bi thương nhưng không bi luỵ trái lại vẫn mang vẻ đẹp hào hùng tráng lệ

III/ Kết luận;

Thơ ca kháng chiến chống Pháp có nhiều bài hay viết về người lính, đó là các bài Đồng chí của Chính Hữu, Nhớ của Hồng Nguyên, Viếng bạn của Hoàng Lộc, Lên Tây Bắc, Hoan hô chiến sĩ Điện biên của Tố Hữu Với bài thơ Tây Tiến Quang Dũng đã góp vào viện bảo tàng bức tượng đài

người chiến sĩ với vẻ đẹp độc đáo - vẻ đẹp lãng mạn và bi tráng

IV LUYỆN TẬP

ĐỀ 1

Phân tích vẻ đẹp lãng mạn và bi tráng qua hình tượng thiên nhiên và hình tượng người lính

* Mở bài: Tây Tiến là bài thơ hay nổi tiếng của Quang Dũng, đồng thời là thành tựu nghệ

thuật xuất sắc của thơ ca kháng chiến chống Pháp Tác giả sáng tác bài thơ này sau khi đã xa đơn vị Tây Tiến một thời gian nhưng những kỉ niệm về đoàn quân Tây Tiến vẫn sống trong tâm khảm nhà

thơ Vốn là người lính của binh đoàn Tây Tiến, sau đó chuyển công tác, một lần ngồi ở Phù Lưu Chanh - một địa danh của Hà Đông cũ, nhớ lại kỉ niệm Tây Tiến, Quang Dũng xúc động viết bài thơ

này Bài thơ có hai nét đặc sắc nổi bật là thể hiện qua hình tượng thiên nhiên Tây Bắc và hiện hình tượng người lính Tây Tiến

* Thân bài:

- Nhắc lại hoàn cảnh ra đời (Phần dưới) và kết cấu bài thơ:

- Trước hết, cần hiểu cảm hứng lãng mạn và tinh thần bi tráng là gỡ?

1 Lãng mạn Nói đến cảm hứng lãng mạn là nói đến một thế giới giàu cảm xúc, giàu trí tưởng

tượng trên cơ sở hiện thực mà lãng mạn hóa hiện thực Ở đó, người ta hay hướng tới cái cao cả, phi thường cái lí tưởng hơn là cái bình thường, bình dị đời thường Để làm rõ cảm hứng lãng mạn, các nhà thơ sử dụng rộng rãi thủ pháp nghệ thuật đối lập tương phản

2 Bi tráng : tinh thần bi tráng là không né tránh cái đau thương dám nhìn thẳng vào hi sinh

mất mát Bi thương nhưng không bi lụy, trái lại đem đến cho cái bi vẻ đẹp hào hùng tráng lệ Với

Tây Tiến, cảm hứng lãng mạn và tinh thần bi tráng là nột đặc sắc chính làm nên vẻ đẹp và giá trị

của bài thơ Điều đó thể hiện chủ yếu qua hình tượng thiên nhiên miền Tây và hiện hình tượng người

lính Tây Tiến

3 Hình tượng thiên nhiên:

- Hùng vĩ dữ dội khác thường (phần phân tích đoạn đầu )

- Vẻ đẹp mĩ lệ thơ mộng (phần phân tích chủ yếu ở đoạn 2)

4 Hình tượng người lính : vẻ đẹp lãng mạn và bi tráng

- Dáng vẻ oai phong lẫm liệt khác thường: Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc

- Tâm hồn lãng mạn

+ Những nhu cầu văn hóa tinh thần (đoạn nói về đêm liên hoan văn nghệ)

+ Tâm hồn nhiều mộng và mơ ( Mắt trừng gửi mộng qua biên giới )

- Tư thế lên đường vì lí tưởng :

+ Vẻ đẹp thanh thản trước những khó khăn gian khổ, sự hi sinh ( Anh bạn dãi dầu không bước nữa

+ Vẻ đẹp lí tưởng cao đẹp coi cái chết nhẹ tựa lông hồng.( Rải rác biên cương mồ viễn xứ )

- Sự hi sinh cao đẹp: áo bào thay chiếu anh về đất

5 Lý giải vì sao bài thơ có vẻ đẹp lãng mạn và bi tráng

- Hoàn cảnh sáng tác gợi lên cảm hứng lãng mạn Bài thơ được viết sau khi tác giả đã rời xa đơn vị Tây Tiến một thời gian nhưng những kỉ niệm về đoàn quân Tây Tiến vẫn sống trong tâm khảm của nhà thơ Trước đây Quang Dũng đã từng làm đại đội trưởng đoàn quân Tây Tiến nhưng sau đó chuyển sang đơn vị khác Một lần tại đại hội chiến sĩ thi đua toàn quân ở Phù Lưu chanh (một

TÂY TIẾN – QUANG DŨNG (tiết 3)

địa danh cũ của tỉnh Hà Đông ) tác giả nhớ lại đơn vị Tây Tiến và cảm xúc viết bài thơ này Bài thơ

ban đầu có tên: Nhớ Tây Tiến, sau đó tác giả bỏ đi từ Nhớ còn lại hai chữ Tây Tiến

- Đối tượng cảm xúc thẩm mĩ gợi lên cảm hứng lãng mạn: Đối tượng cảm xúc thẩm mĩ là

những người lính Tây Tiến, có đặc điểm: Phần lớn xuất thân từ học sinh, sinh viên, những người ra

đi từ thành đo Hà Nội, cho nên mang vẻ đẹp hào hoa lãng mạn

- Địa bàn chiến đấu của người lính Tây Tiến là núi rừng Tây Bắc cũng gợi lên cảm hứng lãng mạn: Thiên Tây Bắc vừa hùng vĩ dữ dội vừa mĩ lệ thơ mộng Cuộc sống của những chiến binh Tây Tiến đầy gian khổ, hi sinh, bệnh tật nhất là bệnh sốt rét rừng hiểm nghèo gây nhiều tử vong Nhưng những người lính Tây Tiến mang trong mình lí tưởng cao đẹp cho nên tư thế vẫn hiên ngang coi cái chết nhẹ tựa lông hồng Chính đối tượng là những người lính ấy đã gợi lên cảm hứng lãng mạn rất phù hợp với hồn thơ lãng mạn và bút pháp lãng mạn của Quang Dũng

- Hoàn cảnh lịch sử thời kỡ đầu cuộc kháng chiến chống Pháp rực lửa anh hùng làm nền cho cảm xúc lóng mạn và tinh thần bi tráng

Đề 2: Bình giảng khổ thơ đầu trong bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng: "Sông Mã …nếp xôi"

Sự hùng vĩ dữ dội huyền bí của thiên nhiên Tây Bắc không chỉ được mở ra trong chiều không gian mà còn được gợi lên theo chiều thời gian:

" Chiều chiều oai linh thác gầm thét

Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người"

Thời gian ở những thời điểm "chiều chiều, đêm đêm" vùng rừng núi đây là thời điểm chứa đầy

sự huyền bí, sự khủng khiếp đối với đời sống con người Hai chữ Mường Hịch với dấu nặng đọc lên

nghe nặng trịch vừa gợi lên một địa danh xa xôi vừa như thấy có cả tiếng chân cọp đi trong đêm

khuya Tuy nhiên động từ trêu lại đem đến sự cảm nhận huyền bí chỉ là thử thách đối với con người

Tiếng thác gầm thét, tiếng cọp trêu người giữa đêm khuya cũng không hù doạ được người chiến sĩ Tây Tiến Những người chiến sĩ Tây Tiến dũng cảm yêu đời này với khí phách hiên ngang đã vượt lên trên hoàn cảnh, chiến thắng hoàn cảnh

Đoạn thơ khép lại cũng với nỗi nhớ Tây Tiến nhưng không phải là cảnh núi rừng hoang vu mà cảnh sống sinh hoạt của con người:

" Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói

Mai Châu mùa em thơm nếp xôi"

Câu thơ ghi lại một sự thực trên đường hành quân nhưng vẫn tràn đầy cảm hứng lãng mạn Sau những chặng đường hành quân vất vả người lính Tây Tiến dừng chân bên bản làng có vườn tược có tình người, họ được sống trong tình thương yêu đùm bọc của nhân dân Cơm nếp thơm mà cũng là sự

thơm thảo của tình người Nhớ ôi không phải là sự lạ hoá về ngôn từ mà là sự tăng cường cho nỗi

nhớ Câu thơ "Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói" giàu tính tạo hình Nó gợi hình ảnh những làn khói

đang bốc lên quanh những mái đầu dầu dãi như nghe thấy cả tiếng xuýt xoa cảm động của những người lính

* Kết luận:

Đoạn thơ mở đầu là một trong những đoạn thơ hay đặc sắc của bài thơ Tây Tiến, phản ánh được vẻ đẹp lãng mạn của hồn thơ Quang Dũng Những câu thơ giàu chất hoạ và chất nhạc Chất hoạ gợi lên từ những đường nét hình ảnh, chất nhạc lại đằm thắm trong tâm hồn những người lính trẻ

phơi phới niềm yêu đời Người xưa khi nói về nhưng câu thơ hay, đoạn thơ hay thường nói " Thi trung hữu hoạ , "Thi duyên tình"( Trong thơ có duyên với tình cảm, thơ bộc lộ tình cảm), có thể dùng

những lời khen ấy để nói về đoạn thơ bình giảng nói riêng và bài thơ Tây Tiến của Quang Dũng nói chung

* Bài thơ Tây Tiến có phảng phất những nét buồn những nét đau thương nhưng đó là cái buồn

bi tráng chứ không bi luỵ Vả lại tả cái bi để làm nổi cái tráng cũng là một cách vẽ mây để nảy ra trăng trong hoạ trong thơ trong nghệ thuật nói chung

Đề 3: * Phân tích vẻ đẹp của hình tượng người lính trong bài thơ Tây Tiến

1- để khắc hoạ hình tượng người lính tác giả đã gợi lên bối cảnh mang vẻ đẹp lãng mạn - Bối cảnh tự nhiên: Hùng vĩ dữ dội (Bốn câu thơ như một bức tranh hoành tráng về Tây Tiến - Tây Bắc) Mỹ lệ thơ mộng (ngắn gọn những câu thơ về cảnh sông nước)

2- Trên bối cảnh thiên nhiên mang vẻ đẹp lãng mạn người lính xứng đáng với tầm vóc của họ, mang vẻ đẹp lãng mạn và bi tráng

a- Dáng vẻ oai phong lẫm liệt khác thường

b- Tâm hồn mang vẻ đẹp lãng mạn

c- Tư thế lên đường vì lý tưởng coi cái chết nhẹ tựa lông hồng :

d- Cái chết mang vẻ đẹp lãng mạn và bi tráng

 Kiến thức chung về nội dung yêu nước trong một tác phẩm văn học

Lòng yêu nước phản ánh trong văn học rất phong phú đa dạng, mỗi

thời đại mỗi tác giả bên cạnh nét chung vẫn có cách cảm nhận riêng, cách thể hiện riêng khi viết về Đất nước Nhìn chung lòng yêu nước được thể hiện qua những nội dung chính sau:

Yêu mến gắn bó với mảnh đất quê hương – là ý thức độc lập dân tộc quyền làm chủ Đất nước

Niềm tự hào trước quyền thống dân tộc (Đất nước Nguyễn Đình Thi )

Truyền thống yêu nước bất khuất (Đất nước - Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Khoa Điềm )

Tuyền thống nhân đạo : Nhân ái , Nghĩa tình của người Việt Nam ( Việt Bắc- Đất nước của Nguyễn khoa Điềm

Niềm tự hào về Văn hoá dân tộc (Đất nước của Nguyễn Khoa Điềm hội tụ Bên kia sông Đuống - Hoàng Cầm )

Lòng căm thù giặc, quyết tâm chiến đấu tiêu diệt kẻ thù, giải phóng độc lập Đất nước

Niềm hy vọng tin tưởng vào tương lai Đất nước (Rừng Xà Nu , Mảnh trăng cuối rừng )

Lưu ý : Lòng yêu nước có thể còn biểu hiện qua những nội dung khác

như tình yêu thiên nhiên Đất nước, sự gắn bó giữa người dân và Đất nước Đất nước của Nguyễn Đình Thi, Nguyễn Khoa Điềm

Một tác phẩm có thể bao hàm đầy đủ những nội dung trên nhưng đồng thời cũng có thể đi sâu vào nội dung nào đó Lòng yêu nước trong văn học Cách mạng ( Đất nước – Nguyễn Đình Thi, Việt Bắc của Tố Hữu )

=======================================

Lời mở: Trong cuốn hồi ký mang tên “Giữ trong nguồn sáng” xuất bản năm 2008 tại Mỹ viết về ông Morrison và chuyến thăm “để đời” của gia đình đến Việt Nam, bà Ann Welsh Morrison (En wers

mo ri sừn) đã ghi lại những cảm xúc về cuộc gặp với nhà thơ Tố Hữu, trong đó có chi tiết "nhà thơ

Tố Hữu rất xúc động, lấy một trang giấy gấp tư trong túi ngực, trong đó ghi một bài thơ viết tay và đọc tặng gia đình Morrison:

Tạm biệt

“Xin tạm biệt đời yêu quý nhất Còn mấy vần thơ một nắm tro Thơ gửi bạn đường, tro gửi đất, Sống là cho và chết cũng là cho”

Phải chăng, đó cũng là tâm nguyện của một người trọn đời đã hiến dâng cho tổ quốc, cho Đảng và nhân dân? Từ những vần thơ đầu tiên của Tố Hữu các em được đọc thời tiểu học- bài tập đọc lớp 3

tiếng ru: Con ong làm mật yêu hoa… đến hình ảnh đáng yêu của chú bé Lượm (lớp 6); cảm giác ngột

ngạt của người chiến sĩ khi bị giam cầm: Khi con tu hú (lớp 8); rồi đến giây phút cảm động trong Từ

ấy, nỗi cô đơn và khao khát trong Nhớ đồng (lớp 11) (5 bài)…ta vẫn gặp một điệu tâm hồn ấy với

những ngọt ngào thương mến, những tha thiết ân tình với đất nước nhân dân, những hờn căm nóng bỏng trước quân thù Ngày 9-12-2002, con người mà cuộc đời là sống cũng là cho và chết cũng là cho đã ra đi trong niềm tiếc thương của đất nước Chỉ vài ngày sau khi Tố Hữu mất, trên báo Văn nghệ số 50 (2239) Nguyễn Đình Thi đã nhận định về thơ anh:

"Trọn đời, Tố Hữu là một chiến sĩ cách mạng làm thơ và là nhà thơ của cách mạng { } Và trong lửa của thơ anh, có biết bao thương yêu dịu dàng đối với đất nước quê hương và những con người của đất nước quê hương Từ cuộc sống hiện đại, thơ anh ngày càng bắt nguồn trở lại vào tâm hồn thơ cổ điển của dân tộc"

gian ấy Với 5 tập thơ tương ứng với những giai đoạn cách mạng quan trọng của dân tộc ta: Từ ấy, Việt Bắc, Gió lộng, Ra trận, Máu và hoa, thơ

2 Tác phẩm

2.1 Thể thơ : truyền thống của dân tộc: lục bát, gồm 92/150 câu

2.2 Hoàn cảnh sáng tác

- Việt Bắc là khu căn cứ của cách mạng Việt Nam trong kháng chiến chống Pháp

- Chiến dịch Điện Biên Phủ kết thúc thắng lợi Tháng 7/ 1954 , hiệp định Giơ-ne-vơ về Đông

Dương được kí kết Hòa bình lập lại, miền Bắc được giải phóng và đi lên xây dựng CNXH một trang sử mới của đất nước mở ra

- Tháng 10/ 1954 , TW Đảng và Chính phủ rời Việt Bắc về Hà Nội, những người kháng chiến

(trong đó có Tác giả Tố Hữu) từ căn cứ miền núi về miền xuôi chia tay Việt Bắc, chia tay khu căn

2.3 Nội dung chính

- Tái hiện những kỉ niệm Cách mạng, kháng chiến Khẳng định, ca ngợi vẻ đẹp của thiên nhiên,

con người Việt Bắc trong kháng chiến chống Pháp

+ Thiên nhiên Việt Bắc vừa nên thơ, trữ tình vừa hùng vĩ, tráng lệ

+ Con người Việt Bắc hăng say lao động, sâu nặng ân tình với cách mạng, kháng chiến

- Gợi viễn cảnh tươi sáng của đất nước, ca ngợi công lao của Đảng và Bác Hồ trong kháng chiến

chống Pháp

- Thể hiện tình cảm của Tố Hữu đối với quê hương Cách mạng Việt Bắc: yêu mến, gắn bó, tự hào

về truyền thống cao đẹp của dân tộc, đất nước

Việt Bắc là khúc hùng ca, tình ca về Cách mạng, về kháng chiến, về những con người trong kháng chiến chống Pháp

2.3 Kết cấu bài thơ: theo khuôn mẫu của lối đối đáp trong ca dao

II Đọc hiểu văn bản

Đoạn 1: Cảnh chia tay giữa “mình” và “ta”

“Mình và Ta không phải dùng cho ngôi thứ nhất hay thứ hai, không phải một từ chỉ chủ thể, một từ

chỉ khách thể, mà cả hai đều chỉ chủ thể Tôi nhắc lại: mình và ta đều chỉ chủ thể Mình ấy ta ấy là một phần đời sống mà thi sĩ đã trải qua bao nhiêu năm ở Việt Bắc Phần đời này trò chuyện quyến luyến với phần đời kia Cho nên cuộc chia tay không diễn ra bình thường mà diễn ra trong máu thịt, trong tâm hồn nhà thơ Sự chia li bản thân mình là một sự chia li khó khăn nhất và tha thiết nhất,

đắm đuối nhất” (Tác giả nói về tác phẩm- NXB Trẻ- 2000, tr147)

- Bài thơ mở ra cảnh chia tay với tâm trạng bịn rịn, bâng khuâng, lưu luyến của hai người từng gắn

bó sâu nặng, bền lâu Người ở lại lên tiếng trước…

- Lời hỏi của người ở lại đã khơi dậy cả quá khứ đầy ắp nhớ thương gắn liền với những kỉ

niệm…Người ra đi cũng có tâm trạng như người ở lại nên nỗi nhớ không chỉ hướng về người ở lại

mà còn là nỗi nhớ về chính mình Bằng việc sáng tạo một tình huống trữ tình đặc biệt để bộc lộ cảm xúc, tình cảm dạt dào, bằng kết cấu theo lối quen thuộc của ca dao, dân ca, Tố Hữu đã dẫn người đọc vào không khí của ân tình ân nghĩa, của hồi tưởng và hoài niệm, của ước vọng và tin tưởng

Mình về mình có nhớ ta Cầm tay nhau biết nói gì hôm nay

* Bốn câu thơ mở đầu là lời người ở lại

- Đoạn thơ thể hiện rõ tình cảm của “ta” khi đưa tiễn Người ở lại hỏi người cách mạng về xuôi:

1954)

- Lời hỏi tha thiết của người ở lại cũng chính là lời gợi nhớ những kỉ niệm giữa Việt Bắc và người Cách mạng trong 15 năm qua 15 năm trong kháng chiến nhiều gian lao, vất vả càng sâu nặng ân tình

Cảnh còn đấy nhưng người đã đi xa, người cách mạng phải về xuôi theo yêu cầu của nhiệm vụ , người ở lại nhớ nhung tha thiết, Câu hỏi tu từ của người ở khi đưa tiễn người đi mở ra một chân trời thương nhớ Suy cho cùng, cảm xúc nhớ nhung da diết ấy chính là biểu hiện của tình cảm sâu nặng

mà người Việt Bắc dành cho người Cách mạng

* Bốn câu thơ tiếp theo gợi tả không gian nghệ thuật, tâm trạng của người đi kẻ ở trong buổi

chia tay

- Tiếng hát của ai tha thiết cất lên bên cồn hay chính tiếng lòng tha thiết của người Việt Bắc làm cho người ra đi thật sự xúc động

Tiếng ai tha thiết bên cồn

Bâng khuâng trong dạ bồn chồn bước đi

Tố Hữu thật tài tình, khéo léo khi sử dụng hai từ láy diễn tả tâm trạng trong một câu thơ : bâng

khuâng, bồn chồn Tình cảm của người Cách mạng và người Việt Bắc trong 15 năm kháng chiến thật

sâu sắc, vì thế khi chia tay càng bịn rịn, luyến lưu Người cách mạng phải về xuôi vì nhiệm vụ mới khi cuộc chiến kết thúc, nhưng chia tay Việt Bắc sao mà khó đến thế! Chân bước đi mà lòng không muốn đi

- Cảnh chia tay giữa người Việt Bắc và người Cách mạng được tác giả tái hiện lại thật xúc động qua hai câu:

Áo chàm đưa buổi phân li

Cầm tay nhau biết nói gì hôm nay

Áo chàm là hình ảnh hoán dụ , chỉ người Việt Bắc “Áo chàm đưa buổi phân li” là người Việt Bắc đi đưa tiễn người cách mạng Trong giờ khắc chia ta đầy lưu luyến, bịn rịn , tấm chân tình của kẻ ở người đi gửi qua cái bắt tay, bắt tay để chia tay Họ “Cầm tay nhau biết nói gì hôm nay ” , họ không biết nói gì không phải không có gì để nói, phải chăng điều muốn nói quá nhiều, kỉ niệm quá nhiều,

ân tình sâu sắc quá nên không thể nào nói hết, diễn tả hết.Vì thế mà họ chỉ biết gửi tất cả qua cái bắt tay mà lòng nghẹn ngào

Cảnh chia tay thật bịn rịn, lưu luyến thể hiện tình cảm sâu nặng giữa người cách mạng và người Việt Bắc

- Đoạn thơ còn là thành công của tác giả ở nghệ thuật thể hiện:

+ Thể thơ lục bát của dân tộc rất phù hợp với việc diễn tả tình cảm

+ Lời thơ là lời hỏi – gợi nhớ với giọng điệu tha thiết, tâm tình

+ Cách xưng hô ta – mình thân thiết, gần gũi , đậm phong vị ca dao

+ Điệp từ “ nhớ” nhằm nhấn mạnh nỗi nhớ thể hiện tình cảm sâu nặng

Đoạn thơ mở đầu đã diễn tả thành công cảnh chia tay thật bịn rịn, lưu luyến giữa người Việt Bắc và người cách mạng Cái tài của Tố Hữu là chuyện ân tình cách mạng được tác giả khéo léo thể hiện như chuyện tình cảm lứa đôi Chính vì thế mà thơ Tố Hữu là thơ chính trị nhưng rất đỗi trữ tình, đi sâu vào lòng người

Đoạn thơ chỉ có tám câu ngắn gọn nhưng mở ra một trời thương nhớ, một ân tình sâu nặng giữa những người Cách mạng và quê hương cách mạng trong kháng chiến chống Pháp

Thực ra, đối đáp chỉ là một thủ pháp khơi gợi, bộc lộ tâm trạng, tạo ra sự đồng vọng của tình cảm, còn thực chất là sự thống nhất của tình cảm, cảm xúc trong một tiếng nói chung Hai nhân vật mình-

ta là sự phân thân của cái tôi trữ tình thống nhất của chính nhà thơ, của những người tham gia kháng chiến Lời đáp không chỉ nhằm trả lời cho những điều người hỏi đặt ra mà còn là sự tán đồng, mở rộng, đồng tình với những ý tình trong lời người hỏi Tất cả ngân vang những tình cảm chung

Chuyện ân tình cách mạng được khéo léo thể hiện như tình yêu đôi lứa

Cuộc chia tay cũng đầy bịn rịn nhớ thương nhưng không buồn, không đẫm lệ như những cuộc chia tay trong văn học cổ Bởi lẽ đây là cuộc chia tay của những con người vừa làm nên chiến thắng Đó là cuộc chia tay trong nhớ thương và cả trong niềm vui, niềm tin tưởng của ngày gặp lại

2 Vẻ đẹp của cảnh và người Việt Bắc qua hồi tưởng của chủ thể trữ tình

2.1 Vẻ đẹp của cảnh thiên nhiên Việt Bắc

- Thiên nhiên hiện ra trong nhiều thời điểm (sương sớm, mây chiều, đêm trăng, ngày nắng…) và mang vẻ đẹp phong phú, sống động, thay đổi qua mỗi mùa: vừa hoang sơ, hùng vĩ (những mây cùng

mù, hắt hiu lau xám); vừa rực rỡ, thắm tình (bức tranh tứ bình); vừa mang nét đặc trưng của núi rừng Việt Bắc (ngòi, suối, khe, rừng), đọng lại thật sâu trong nỗi nhớ của người đi (nhớ gì…nhớ từng…) nên đường nét cụ thể, màu sắc tươi sáng, ấm áp như ở ngay trước mắt…; có lúc làm nền tôn lên hình ảnh con người, có lúc lại quyện hòa gắn bó; có lúc thật cụ thể rõ nét, có lúc lại huyền ảo mơ màng…

- Nhớ mùa đông Việt Bắc:

“Rừng xanh hoa chuối đỏ tươi

Đèo cao nắng ánh dao gài thắt lưng”

- Nhớ mùa đông là nhớ màu xanh của núi rừng Việt Bắc, nhớ màu đỏ của hoa chuối như những ngọn lửa thắp sáng rừng xanh, sắc đỏ tươi của hoa chuối giữa sắc xanh của núi rừng làm cho núi rừng Việt Bắc mùa đông không lạnh lẽo, không úa tàn mà ấm áp, tươi tắn vô cùng Cái tài của Tố Hữu là sử dụng gam màu nóng để vẽ bức tranh thiên nhiên Việt Bắc mùa đông thật đẹp và không thể quên

- Nhớ mùa đông Việt Bắc còn nhớ người đi nương rẫy “dao gài thắt lưng” trong tư thế mạnh mẽ hào hùng đứng trên đèo cao “nắng ánh “, con dao của người đi nương rẫy phản quang rất gợi cảm

Màu “xanh” của rừng, màu “đỏ” của hoa chuối, màu sáng lấp lánh của “nắng ánh” từ con dao, màu sắc hòa hợp làm bật sức sống tiềm tàng, mãnh liệt của thiên nhiên và con người Việt Bắc Con người Việt Bắc trong tư thế làm chủ thiên nhiên, làm chủ cuộc đời trong kháng chiến

- Nhớ ngày xuân Việt Bắc:

Ngày xuân mơ nở trắng rừng

Nhớ người đan nón chuốt từng sợi giang

- Nhớ ngày xuân Việt Bắc là nhớ hoa mơ “nở trắng rừng”, câu thơ miêu tả độc đáo của tác giả gợi một thế giới hoa mơ bao phủ mọi cánh rừng Việt Bắc, sắc trắng tinh khiết của hoa mơ mở ra một không gian bao la, thoáng mát và tràn đầy sức sống Cách dùng từ tài hoa của Tố Hữu gợi nhớ câu thơ tả mùa xuân khá độc đáo của đại thi hào Nguyễn Du:

“Cỏ non xanh tận chân trời

Cành lê trắng điểm một vài bông hoa”

- Nhớ người thợ thủ công cần mẫn, khéo léo “Nhớ người đan nón chuốt từng sợi giang” “ Chuốt “

là làm bóng sợi giang mỏng manh Có khéo léo, cần mẫn, tỉ mỉ thì mới có thể “chuốt từng sợi giang”

để đan thành những chiếc nón, chiếc mũ phục vụ kháng chiến, để anh bộ đội đi chiến dịch có “ ánh sao đầu súng bạn cùng mũ nan” Người đan nón được nhà thơ nói đến tiêu biểu cho vẻ đẹp tài hoa, sáng tạo của đồng bào Việt Bắc

- Nhớ mùa hè Việt Bắc : Nhớ mùa hè Việt Bắc với tiếng ve kêu làm nên khúc nhạc rừng, nhớ màu vàng của rừng phách , nhớ cô thiếu nữ đi hái măng một mình,

Ve kêu rừng phách đổ vàng

Nhớ cô em gái hái măng một mình

- Một chữ “đổ” tài tình, tiếng ve kêu như trút xuống, “đổ” xuống thúc giục ngày hè trôi nhanh, làm cho rừng phách thêm vàng thiên nhiên Việt Bắc ngày hè thật tươi đẹp, sinh động

VIỆT BẮC – TỐ HỮU (tiết 2)

- Nhớ con người Việt Bắc, nhớ cô gái đi hái măng một mình “Nhớ cô em gái hái măng một mình” Câu thơ độc đáo, giàu vần điệu, thanh điệu, giàu chất nhạc, chất thơ tạo một không gian nghệ thuật đẹp và vui, đầy màu sắc và âm thanh Cô gái đi hái măng một mình nhưng vẫn không lẻ loi bởi cô gái ấy đang lao động giữa khúc nhạc rừng, hái măng để góp phần nuôi quân phục vụ kháng chiến Hình ảnh cô gái hái mămg gợi nét đẹp trẻ trung, yêu đời và hết lòng phục vụ cách mạng, phục vụ kháng chiến của con người Việt Bắc

- Nhớ mùa thu Việt Bắc : Nhớ mùa hè rồi nhớ mùa thu Việt Bắc, nhớ khôn nguôi ánh trăng ngà, tiếng hát ,

Rừng thu răng rọi hòa bình

Nhớ ai tiếng hát ân tình thủy chung

- Trăng Việt Bắc trong thơ Bác Hồ là “Trăng lồng cổ thụ bóng lồng hoa” Trăng Việt Bắc trong thơ

Tố Hữu là “trăng rọi hòa bình” Người Cách mạng về xuôi nhớ trăng Việt Bắc giữa rừng thu, trăng rọi qua tán lá rừng xanh, trăng dịu mát nên thơ, trữ tình , khiến lòng người ngây ngất

- Nhớ người Việt Bắc : “Nhớ ai tiếng hát ân tình thủy chung” “Ai” là đại từ nhân xưng phiếm chỉ,

“nhớ ai” là nhớ về tất cả, về người dân Việt Bắc giàu tình nghĩa thủy chung đã hy sinh quên mình cho cách mạng, cho kháng chiến

Đoạn thơ mang vẻ đẹp của một bức tranh tứ bình đặc sắc, đậm đà phong cách dân tộc Mở đầu cuộc kháng chiến chống Pháp là mùa đông năm 1946, đến mùa thu tháng 10 năm 1954 thủ đô Hà nội được giải phóng Tố Hữu thể hiện nỗi nhớ Việt Bắc qua bốn mùa đông – xuân- hè – thu theo dòng chảy lịch sử Mỗi mùa ở Việt Bắc có một nét đẹp riêng dạt dào sức sống: màu xanh của rừng, màu đỏ tươi của hoa chuối, màu trắng của hoa mơ, màu vàng của rừng phách, màu trăng xanh hòa bình

2.2 Vẻ đẹp của con người Việt Bắc

- Những con người lao động bình dị, lặng thầm trong những công việc đời thường…

- Ẩn chứa bao vẻ đẹp: cần cù, chịu thương chịu khó, khéo léo, tài hoa trong lao động, thủy chung son sắt trong nghĩa tình cách mạng, Họ trở thành điểm tựa cho kháng chiến, cho dân tộc…

- Nhà thơ gọi họ bằng những từ ngữ phiếm chỉ: người đan nón, cô em gái, ai…có vẻ như là những

bóng hình thoáng qua, những con người tình cờ thoáng gặp, trên bất cứ nẻo đường nào của quê

hương VB, ta đều thấy họ gần gũi yêu thương…

Thiên nhiên Việt Bắc thật nên thơ, hữu tình và mang màu sắc cổ điển qua nét bút tài hoa của Tố Hữu Con người Việt Bắc được tác giả nhắc đến không phải là ngư, tiều, canh, mục mà là người đi nương rẫy, người đan nón, người đi hái măng ,… mà là những con người toả sáng nét đẹp cao quý trong lao động và kháng chiến: cần cù, làm chủ thiên nhiên và làm chủ cuộc đời trong lao động, khéo léo, tài hoa, trẻ trung, yêu đời,… và hết lòng phục vụ cách mạng, phục vụ kháng chiến

* Đoạn thơ là thành công của tác giả ở nghệ thuật thể hiện:

+ Thể thơ lục bát của dân tộc

+ Lời thơ là lời hỏi – gợi nhớ với giọng điệu ngọt ngào, tha thiết, tâm tình

+ Cách xưng hô ta – mình thân thiết, gần gũi , đậm phong vị ca dao

+ Điệp từ “ nhớ” nhằm nhấn mạnh nỗi nhớ thể hiện tình cảm sâu nặng

+ Bút pháp miêu tả đặc sắc: kết hợp hình ảnh, màu sắc, âm thanh ,…

+ Câu trúc đoạn thơ cân xứng hài hòa: một câu tả cảnh, một câu tả người và cả đoạn thơ là bức tranh

về thiên nhiên và con người Việt Bắc

Đoạn thơ dạt dào tình thương mến, nỗi thiết tha bổi hồi như thấm sâu vào cảnh và người, kẻ ở người

về thì “ mình nhớ ta”, “ta nhớ mình” Tình cảm ấy vô cùng sâu nặng, biết bao ân tình thủy chung Năm tháng đi qua nhưng ân tình cách mạng giữa Việt Bắc và người về xuôi vẫn mãi mãi như một dấu son đỏ thắm in đậm trong hồn người

Đoạn thơ là lời ngợi ca quê hương Việt Bắc trong kháng chiến chống Pháp Qua đó thể hiện tình cảm của Tố Hữu với Việt Bắc, với Cách mạng: yêu mến, tự hào, biết ơn Đoạn thơ gợi lên trong lòng người đọc tình mến yêu Việt Bắc, tự hào về đất nước và con người Việt Nam

3 Khung cảnh hùng tráng của Việt Bắc trong chiến đấu, vai trò của Việt Bắc trong cách mạng

và kháng chiến

3.1 Khung cảnh Việt Bắc kháng chiến

(Đoạn: Nhớ khi giặc đến giặc lùng Nhớ từ Cao – Lạng , nhớ sang Nhị Hà)

* Mở đầu đoạn thơ là nỗi nhớ của người cách mạng Nhớ những ngày thực dân Pháp đến quê hương

Việt Bắc và Việt Bắc ra trận đánh Tây

Nhớ khi giặc đến giặc lùng Rừng che bộ đội, rừng vây quân thù

Với bút pháp nhân hóa cả Việt Bắc ra trận : “Rừng cây núi đá ta cùng đánh Tây” - Cả Việt Bắc phối hợp tạo nên sức mạnh chống Pháp Núi biết giăng thành lũy sắt dày để ngăn cản quân thù, để bảo vệ cho quân dân Việt Bắc Rừng Việt Bắc biết che bộ đội và biết vây bắt quân thù

Những câu thơ đậm khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn tái hiện được khí thế ra trận của quân dân Việt Bắc trong kháng chiến chống Pháp

Quân dân Việt Bắc ra trận với tinh thần đoàn kết:

Mênh mông bốn mặt sương mù

Đất trời ta cả chiến khu một lòng

Sức mạnh của tinh thần đoàn kết sẽ làm nên những chiến thắng khải hoàn trong kháng chiến chống Pháp Người cách mạng nhớ những tháng ngày xung trận chống Pháp Nhớ quá khứ hào hùng đáng trân trọng, tự hào của dân tộc

Ai về ai có nhớ không?

Ta về ta nhớ Phủ Thông, đèo Giàng

Nhớ sông Lô, nhớ phố Ràng

Nhớ từ Cao – Lạng , nhớ sang Nhị Hà

* Bốn câu thơ tiếp theo là lời hỏi đáp giữa mình với ta, giữa kẻ ở và người về

- Ai về ai có nhớ không ? câu hỏi phiếm chỉ, hình như không hỏi riêng một người nào mà hỏi tất cả, hỏi nhà thơ, hỏi người cán bộ cách mạng, hỏi anh bộ đội từng gắn bó với Việt Bắc trong kháng chiến chống Pháp Một câu hỏi gợi nhiều lưu luyến bâng khuâng, đậm đà nghĩa tình giữa người đi người ở

- Sau câu hỏi “Ai về ai có nhớ không?” là câu trả lời “Ta về ta nhớ …” Nỗi nhớ tha thiết của người

về xuôi khi chia xa Việt Bắc:

Ta về ta nhớ Phủ Thông, đèo Giàng

Nhớ sông Lô, nhớ phố Ràng

Nhớ từ Cao – Lạng , nhớ sang Nhị Hà

Chỉ một chữ “nhớ” trong câu hỏi mà có đến năm chữ “nhớ” thiết tha trả lời Nỗi nhớ bao trùm tất cả, nhớ đèo, nhớ sông, nhớ phố, nhớ những trận đánh đẫm máu, nhớ những chiến công oai hùng một thời oanh liệt Nhớ Phủ Thông, đèo Giàng với lưỡi mác và ngọn giáo, anh bộ đội cụ Hồ trong tư thế dũng sĩ lẫm liệt đã làm cho giặc Pháp bạt vía kinh hồn “ Nhớ sông Lô” là nhớ chiến thắng Việt Bắc thu đông năm 1947 , tàu giặc Pháp bị đắm sông Lô “Nhớ phố Ràng” là nhớ trận chiến có pháo binh tham gia vào cuối năm 1949 , đánh dấu bước trưởng thành trong khói lửa của quân đội ta để từ đó tiến lên đánh lớn và thắng lớn trong chiến dịch Biên giới giải phóng Cao Bằng, Lạng Sơn: “Nhớ từ Cao Lạng nhớ sang Nhị Hà…” “Nhớ từ” …nhớ sang” gợi nỗi nhớ dạt dào, mênh mông, da diết,… Đoạn thơ với hàng loạt các địa danh cụ thể của Việt Bắc như những trang kí sự chiến trường nối tiếp xuất hiện để lại bao tự hào trong lòng người đọc Có biết bao máu đổ xương rơi, biết bao anh hùng ngã xuống mới có thể đưa tên núi, tên sông, tên đèo nơi Việt Bắc vào lịch sử, vào thơ ca và tạc vào

lòng dân tộc nỗi nhớ mênh mang ấy

Đoạn thơ là thành công của tác giả ở nghệ thuật thể hiện:

+ Thể thơ lục bát truyền thống của dân tộc

+ Điệp từ “ nhớ” và liệt kê hàng loạt các trận đánh lớn của Việt Bắc trong kháng chiến chống Pháp Đoạn thơ là nỗi nhớ Việt Bắc trong những trận đánh lớn và thắng lớn Lời ngợi ca Việt Bắc anh hùng trong kháng chiến và niềm tự hào của tác giả, của người cách mạng về quê hương cách mạng

3.2 Hình ảnh Việt Bắc ra trận kháng chiến và chiến thắng

(Đoạn: Những đường Việt Bắc của ta Vui lên Việt Bắc, đèo De, núi Hồng)

Bao trùm đoạn thơ là những nỗi nhớ với tất cả niềm tự hào, nhớ những con đường chiến dịch, nhớ

đoàn quân, nhớ dân công,…, nhớ chiến dịch, nhớ đèn pha ra trận,…Qua đó tác giả ngợi ca sức sống mãnh liệt của đất nước, con người Việt Nam trong máu lửa chiến tranh

* Tám câu thơ tiếp theo tái hiện lại con đường Việt Bắc trong những năm kháng chiến chống Pháp

với những nẻo đừơng hành quân, nẻo đường chiến dịch,…

- Các từ láy “đêm đêm”, “rầm rập”, “điệp điệp”, “trùng trùng” cùng lối so sánh “như là đất rung” đã gợi tả thật hay, thật hào hùng âm vang cuộc kháng chiến thần thánh và sức mạnh nhân nghĩa 4000 năm của dân tộc Khí thế chiến đấu thần kì của quân dân Việt Bắc làm rung đất chuyển trời mà

không một thế lực tàn bạo nào có thể ngăn cản được

- Cả dân tộc ra trận chống Pháp với sức mạnh không gì ngăn được:

Quân đi điệp điệp trùng trùng Bước chân nát đá, muôn tàn lửa bay

Những câu thơ đậm khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn tái hiện lại khí thế kháng chiến, ra trận của quân ta Đoàn quân ra trận đông đảo, người người lớp lớp như sóng cuộn “ điệp điệp trùng trùng”

+ Câu thơ “Ánh sao đầu súng bạn cùng mũ nan” là một tứ thơ sáng tạo, vừa thực vừa ảo “Ánh sao đầu súng” là ánh sao đêm phản chiếu vào nòng súng thép, ánh sao của bầu trời Việt Bắc, ánh sao lí tưởng chiến đấu vì độc lập tự do như soi sáng nẻo đường hành quân ra trận cho anh bộ đội cụ Hồ + Tác giả thành công ở bút pháp cường điệu trong câu “Bước chân nát đá …” , bút pháp cường điệu tạo nên âm điệu anh hùng ca, gợi tả sức mạnh Việt Nam trong kháng chiến chống Pháp Quân ta càng đánh càng mạnh, càng mạnh thì càng thắng lớn

- Những năm đầu kháng chiến, quân và dân ta chỉ có ngọn tầm vông, giáo mác, vũ khí thô sơ Ta càng đánh càng mạnh, lực lượng kháng chiến ngày thêm hùng hậu Quân đội ta đã phát triển thành những binh đoàn, có pháo binh, có đoàn xe kéo pháo chở súng đạn, chở binh lương ra tiền tuyến:

“Nghìn đêm thăm thẳm sương dày Đèn pha bật sáng như ngày mai lên”

Ngọn đèn pha của đoàn xe kéo pháo , của đoàn xe vận tải “ bật sáng” phá tan những lớp sương dày , đẩy lùi những thiếu thốn, khó khăn, soi sáng con đường kháng chiến để “ ngày mai lên” Hình ảnh thơ mang ý nghĩa tượng trưng cho một tương lai tưoi sáng của đất nước Con đường Việt Bắc, con đường ra trận đầy máu lửa và chiến công và đó cũng là con đường đi tới ngày mai huy hoàng tráng lệ của đất nước, của dân tộc

* Bốn câu thơ cuối đoạn thể hiện niềm vui chiến thắng lớn của quân dân Việt Bắc, của dân tộc Việt

Nam trong kháng chiến chống Pháp

Tin vui chiến thắng trăm miền Vui lên Việt Bắc, đèo De, núi Hồng

- Một lần nữa Tố Hữu gọi tên các địa danh “chiến thắng trăm miền” trên đất nước thân yêu : Hòa Bình, Tây Bắc , Điện Biên, Đồng Tháp,…Mỗi địa danh ghi lại một chiến công.Tác giả gọi tên địa danh với niềm hân hoan , tự hào chiến thắng

- Cách nói của tác giả khá độc đáo, khá hay : “ Tin vui…vui về …vui từ …vui lên” Chiến thắng không phải chỉ một vài nơi rời rạc mà trăm miền, điệp từ “ vui” diễn tả niềm vui lớn, tiếng reo mừng

chiến thắng cất lên từ trái tim của hàng triệu con người Việt Nam từ Bắc chí Nam

* Đoạn thơ là thành công của Tố Hữu ở nghệ thuật thể hiện:

+ Thể thơ lục bát truyền thống của dân tộc

+ Sử dụng từ ngữ và các phép điệp tạo giọng điệu mạnh mẽ, mang âm điệu anh hùng ca

+ Đậm khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn

Nghệ thuật thể hiện đậm tính dân tộc Đây là đoạn thơ hay và đẹp trong bài thơ “ Việt Bắc” Đoạn thơ vang lên như một khúc ca thắng trận của quân dân Việt Bắc trong kháng chiến chống Pháp Khẳng định, ngợi ca, tự hào về quê hưong Việt Bắc “Quê hương cách mạng dựng nên cộng hòa” Đoạn thơ tỏa sáng hồn ta ngọn lửa Điện Biên thần kì và chấn động lòng ta nỗi nhớ vè một tình yêu lớn – yêu Việt Bắc, yêu Cách mạng và yêu quê hương đất nước Việt Nam Đoạn thơ thể hiện sự gắn

bó ân tình sâu nặng của Tố Hữu với Việt Bắc, với Cách mạng

3.3 Vai trò của Việt Bắc trong cách mạng và kháng chiến (Xem tư liệu tham khảo)

4 Nghệ thuật

- Sử dụng thể thơ truyền thống của dân tộc : thơ lục bát

- Cách xưng hô ta – mình, mình – mình thân mật, gần gũi, đậm phong vị ca dao

- Lối đối đáp trữ tình của ca dao Việt Nam

- Giọng thơ tâm tình , ngọt ngào như âm hưởng lời ru

- Sử dụng thành công các biện pháp tu từ : so sánh, nhân hóa, cường điệu , điệp,

- Sử dụng lời ăn tiếng nói của nhân dân rất giản dị, mộc mạc nhưng sinh động, hấp dẫn

- Đậm khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn

Nghệ thuật đậm tính dân tộc

3 Việt Bắc tiêu biểu cho phong cách thơ Tố Hữu

- Tính trữ tình – chính trị : Việt Bắc là khúc hát ân tình thuỷ chung của những người cách mạng với lãnh tụ, với Đảng và cuộc kháng chiến

- Giọng thơ tâm tình ngọt ngào tha thiết

- Nghệ thuật biểu hiện giàu tính dân tộc: Thể hiện ở thể thơ lục bát, kết cấu đối đáp, nghệ thuật sử dụng hình ảnh và hịên pháp so sánh, ẩn dụ quen thuộc của ca dao

“Điều kì lạ và tài tình nhất ở Việt Bắc là ở chỗ, nhà thơ đã kết hợp những cái tưởng như không thể: mới mẻ và truyền thống; nội dung cách mạng và phong vị dân gian, khái quát lớn lao và lời ăn tiếng nói hàng ngày quen thuộc” (Đỗ Kim Hồi)

IV Luyện tập

Dạng đề 1: Cảm nhận, phân tích đoạn thơ (Dành cho tất cả các bài kiểm tra)

Đoạn 1: “Nhớ gì như nhớ người yêu…”

Mình đây , ta đó đắng cay ngọt bùi

thuộc phần hai của trích đoạn thơ Việt Bắc- Sau bối cảnh phân li là lời đối đáp của kẻ ở người đi : người ở lại nhắn nhủ người ra đi mười hai dòng lục bát Còn người đi đáp lại người ở lại những 72

dòng Trong 72 dòng ấy, nỗi nhớ được khơi ra chồng chất; và một trong nhiều nỗi nhớ ấy có nỗi

nhớ da diết “ như nhớ người yêu” của người đi

.II Thân bài:

1 Trước hết, ở hai câu đầu của đoạn thơ :

“Nhớ gì như nhớ người yêu Trăng lên đầu núi , nắng chiều lưng nương”

- Tố Hữu đã lấy thước đo giá trị của nỗi nhớ trong tình yêu để cắt nghĩa, lý giải cho tình cảm của

cán bộ đối với nhân dân Không phải là nỗi nhớ của ý thức, của nghĩa vụ mà nhớ bằng cả trái tim yêu thương chân thành và da diết

- Câu thơ “Trăng lên đầu núi…” như được phân ra làm 2 nửa thời gian: vế đầu là hình ảnh gợi

tả đêm trăng hò hẹn của tình yêu; vế sau là hình ảnh gợi không gian của buổi chiều lao động trên nương rẫy Thời gian như chảy ngược - nỗi nhớ như đi từ gần tới xa, thăm thẳm trong quá khứ

Tình yêu gắn liền với lao động; lao động nảy sinh ra tình yêu Câu thơ cùng lúc thể hiện hai không

gian của tình yêu và lao động, tạo nên sự hài hoà giữa nghĩa vụ và tình cảm

2 Đến hai câu thơ tiếp, tình yêu như chuyển thành nỗi nhớ trong tình cảm gia đình Toàn không gian núi rừng Việt Bắc được gói gọn trong không khí gia đình ấm áp tình thương

VIỆT BẮC – TỐ HỮU (tiết 3)

“Nhớ từng bản khói cùng sương Sớm khuya bếp lửa người thương đi về”

- Nỗi nhớ không còn mông lung, mơ mộng nữa mà đã cụ thể trong những bản làng, những mái nhà thấp thoáng trong những làn khói sương hư ảo Hình ảnh khói sương là đặc điểm của cuộc sống Việt Bắc, vừa là khói sương của thiên nhiên, đồng thời như làm nổi lên hơi ấm của tình đời, tình

người Có hình ảnh của ai đó đang chờ đợi bên bếp lửa suốt đêm dài thao thức Quan hệ giữa cán bộ

và nhân dân như tụ họp ở ngọn lửa thiêng liêng bất diệt Nhớ đến một người để nhớ mọi người Tố Hữu đá làm riêng cả mối tình chung

3 Kết thúc khổ thơ , tình cảm lại toả ra tràn ngập cả núi rừng Việt Bác Những kỷ niệm chung và

riêng đan xen nhau, lần lượt hiện ra trong tưởng tượng của người đi :

“Nhớ từng rừng nứa bờ tre Ngòi Thia, sông Đáy suối Lê vơi đầy

Ta đi ta nhớ những ngày, Mình đây ta đó, đắng cay ngọt bùi”

- Bằng phép liệt kê làm cho những kỷ niệm khơi ra tầng tầng lớp lớp, hết hình ảnh này, đến hình ảnh khác

+ Những hình ảnh “rừng nứa bờ tre” chính là nơi hẹn hò, gặp gỡ cái thở ban đầu, lúc mới quen

nhau Đây cũng là những danh từ chung mô tả đặc điểm của không gian Việt Bắc với bao nét đẹp mơ mộng

+ Còn “Ngòi Thia , sông Đáy , suối Lê … là những địa danh lịch sử, đã từng khắc ghi trong

lịch sử Cách mạng- nơi đã diễn ra nhiều chiến công oanh liệt

 Những gắn bó gian khổ, ngọt bùi đã trở thành những kỷ niệm da diết trong trái tim người đi

Đề 3 : Phân tích đoạn thơ sau đây trong bài thơ “Việt Bắc” của Tố Hữu :

“ Những đường Việt Bắc của ta .Vui lên Việt Bắc, đèo De, núi Hồng”

( Theo Văn học 12- tập một)

* Định hướng

I Mở bài

II Thân bài

- Đoạn thơ ghi lại cảnh tượng hào hùng, sôi động, đầy khí thế của cuộc kháng chiến chống Pháp Cảnh tượng ấy được đặc tả qua :

1 Hai câu đầu : Hình ảnh con đường Việt Bắc trong đêm kháng chiến

2 6 câu tiếp : Sức mạnh từ sự hợp lực của quân dân và niềm lạc quan, niềm tin của

quân dân trong cuộc kháng chiến gian khổ

3.4 câu tiếp : Niềm vui chiến thắng trên khắp mọi miền của Tổ quốc

*Nội dung trên được nhà thơ biểu đạt qua các phương tiện nghệ thuật đặc sắc:

1 Cách chọn lọc những từ ngữ , hình ảnh gợi tả, gợi cảm (rầm rập; điệp điệp trùng trùng; ánh

sao đầu súng; bước chân nát đá…)

2 Sử dụng linh hoạt các biện pháp tu từ (phép điệp; so sánh; cường điệu, liệt kê…)

Những đường Việt Bắc của ta Vui lên Việt Bắc, đèo De, núi Hồng

Bao trùm đoạn thơ là những nỗi nhớ với tất cả niềm tự hào, nhớ những con đường chiến dịch, nhớ đoàn quân, nhớ dân công,…, nhớ chiến dịch, nhớ đèn pha ra trận,…Qua đó tác giả ngợi ca sức sống mãnh liệt của đất nước , con người Việt Nam trong máu lửa chiến tranh

* Tám câu thơ tiếp theo tái hiện lại con đường Việt Bắc trong những năm kháng chiến chống Pháp với những nẻo đừơng hành quân, nẻo đường chiến dịch,…

- Các từ láy “ đêm đêm”, “rầm rập”, “điệp điệp”, “ trùng trùng” cùng lối so sánh “ như là đất rung “

đã gợi tả thật hay, thật hào hùng âm vang cuộc kháng chiến thần thánh và sức mạnh nhân nghĩa 4000 năm của dân tộc Khí thế chiến đấu thần kì của quân dân Việt Bắc làm rung đất chuyển trời mà

không một thế lực tàn bạo nào có thể ngăn cản được

- Cả dân tộc ra trận chống Pháp với sức mạnh không gì ngăn được:

Quân đi điệp điệp trùng trùng Bước chân nát đá, muôn tàn lửa bay

Những câu thơ đậm khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn tái hiện lại khí thế kháng chiến, ra trận của quân ta Đoàn quân ra trận đông đảo , người người lớp lớp như sóng cuộn “ điệp điệp trùng trùng”

+ Câu thơ “ Ánh sao đầu súng bạn cùng mũ nan” là một tứ thơ sáng tạo, vừa thực vừa ảo “ Ánh sao đầu súng” là ánh sao đêm phản chiếu vào nòng súng thép, ánh sao của bầu trời Việt Bắc , ánh sao lí tưởng chiến đấu vì độc lập tự do như soi sáng nẻo đường hành quân ra trận cho anh bộ đội cụ Hồ + Tác giả thành công ở bút pháp cường điệu trong câu “ Bước chân nát đá …” , bút pháp cường điệu tạo nên âm điệu anh hùng ca , gợi tả sức mạnh Việt Nam trong kháng chiến chống Pháp Quân ta càng đánh càng mạnh, càng mạnh thì càng thắng lớn

- Những năm đầu kháng chiến , quân và dân ta chỉ có ngọn tầm vông, giáo mác,vũ khí thô sơ Ta càng đánh càng mạnh,lực lượng kháng chiến ngày thêm hùng hậu Quân đội ta đã phát triển thành những binh đoàn, có pháo binh, có đoàn xe kéo pháo chở súng đạn, chở binh lương ra tiền tuyến:

“ Nghìn đêm thăm thẳm sương dày Đèn pha bật sáng như ngày mai lên”

Ngọn đèn pha của đoàn xe kéo pháo , của đoàn xe vận tải “ bật sáng” phá tan những lớp sương dày , đẩy lùi những thiếu thốn, khó khăn, soi sáng con đường kháng chiến để “ ngày mai lên” Hình ảnh thơ mang ý nghĩa tượng trưng cho một tương lai tưoi sáng của đất nước Con đường Việt Bắc, con đường ra trận đầy máu lửa và chiến công và đó cũng là con đường đi tới ngày mai huy hoàng tráng lệ của đất nước, của dân tộc

* Bốn câu thơ cuối đoạn thể hiện niềm vui chiến thắng lớn của quân dân Việt Bắc, của dân tộc Việt Nam trong kháng chiến chống Pháp

Tin vui chiến thắng trăm miền Vui lên Việt Bắc, đèo De, núi Hồng

- Một lần nữa Tố Hữu gọi tên các địa danh “ chiến thắng trăm miền” trên đất nước thân yêu : Hòa Bình, Tây Bắc , Điện Biên, Đồng Tháp,…Mỗi địa danh ghi lại một chiến công.Tác giả gọi tên địa danh với niềm hân hoan , tự hào chiến thắng

- Cách nói của tác giả khá độc đáo , khá hay : “ Tin vui…vui về …vui từ …vui lên” Chiến thắng không phải chỉ một vài nơi rời rạc mà trăm miền, điệp từ “ vui” diễn tả niềm vui lớn, tiếng reo mừng chiến thắng cất lên từ trái tim của hàng triệu con người Việt Nam từ Bắc chí Nam

* Đoạn thơ là thành công của Tố Hữu ở nghệ thuật thể hiện:

+ Thể thơ lục bát truyền thống của dân tộc

+ Sử dụng từ ngữ và các phép điệp tạo giọng điệu mạnh mẽ, mang âm điệu anh hùng ca

+ Đậm khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn

Nghệ thuật thể hiện đậm tính dân tộc

Đây là đoạn thơ hay và đẹp trong bài thơ “ Việt Bắc” Đoạn thơ vang lên như một khúc ca thắng trận của quân dân Việt Bắc trong kháng chiến chống Pháp Khẳng định, ngợi ca, tự hào về quê

hưong Việt Bắc “ Quê hương cách mạng dựng nên cộng hòa” Đoạn thơ tỏa sáng hồn ta ngọn lửa Điện Biên thần kì và chấn động lòng ta nỗi nhớ vè một tình yêu lớn – yêu Việt Bắc, yêu Cách mạng

và yêu quê hương đất nước Việt Nam

Đoạn thơ thể hiện sự gắn bó ân tình sâu nặng của Tố Hữu với Việt Bắc, với Cách mạng

Dạng đề 2- Dạng liên kết (Dành cho kì thi cuối khóa)

Cảm nhận về hai đoạn thơ sau:

"Tây Tiến đoàn binh không mọc tóc

Các em tham khảo đáp án sau:

Cảm nhận của anh/chị về hai đoạn thơ sau trong bài thơ Tây Tiến của Quang

Dũng và Việt Bắc của Tố Hữu

5

2 Đoạn thơ trong bài Tây Tiến

- Vị trí của đoạn thơ: là đoạn(khổ) ba của bài thơ Sau khi khắc hoạ hình tuợng người

lính trên con đường hành quân, nhà thơ đã khắc họa tượng đài tập thể của những người

lính Tây Tiến

- Đặc điểm của hình tượng:

+ Hình tượng người lính Tây Tiến hiện lên trong đoạn thơ mang vẻ đẹp vừa hào hùng

vừa hào hoa:

Vẻ đẹp hào hùng chủ yếu thể hiện ở các chi tiết tả thực: “không mọc tóc”,“ quân xanh

màu lá”, mắt trừng” và chi tiết “dữ oai hùm”

Vẻ đẹp lãng mạn hào hoa chủ yếu thể hiện trong nỗi nhớ “đêm mơ Hà Nội dáng kiều

thơm”

+ Hình tượng người lính Tây Tiến trong đoạn thơ còn mang vẻ đẹp đậm chất bi tráng qua

các chi tiết nói về cái chết, sự hi sinh (Các từ Hán Việt cổ kính trang trọng: biên cương,

viễn xứ, cách nói mang phong cách khẩu ngữ thể hiện lí tưởng tự nguyện xả thân của

người lính “Chiến trường đi chẳng tiếc đời xanh” , từ ngữ Hán Việt áo bào, khúc độc

hành, cách nói tránh “về đất” và hình ảnh “Sông Mã gầm lên khúc độc hành”)

+ Cảm xúc: tiếc thương, đau đớn nhưng vẫn tràn đầy niềm tự hào

- Nghệ thuật biểu hiện: sắc thái cổ điển với thể hành, hình ảnh ước lệ, từ Hán Việt, màu

sắc lãng mạn và bi tráng

(0,25)

(1.25)

(0.25)

3 Đoạn thơ trong bài Việt Bắc

- Vị trí của đoạn: là lời người ra đi đáp lại người ở lại, thể hiện nỗi nhớ Việt bắc trong (0,25)

những ngày chiến dịch

- Đặc điểm của hình tượng:

+ Không gian: xuất hiện những con đường Việt Bắc Thời gian: ban đêm cho thấy sự

gian khổ, và sự bất thường của chiến tranh

+ Hình tượng tập thể của những người lính: đông đảo và có sức mạnh lay trời chuyển

đất, ánh sáng lí tưởng đẹp đẽ, tâm hồn lãng mạn Chú ý các hình ảnh: “rầm rập như là

đất rung”, “điệp điệp trùng trùng’’, “ánh sao đầu súng bạn cùng mũ nan”

+ Hình tượng tập thể của đoàn dân công phục vụ cho chiến dịch được miêu tả trong ánh

sáng của ngày hội kháng chiến và ánh sáng của tương lai, ở họ có trái tim cách mạng rực

lửa và sức mạnh vượt qua mọi khó khăn Chú ý các hình ảnh: “đỏ đuốc từng đoàn”,

“bước chân nát đá”, “đèn pha bật sáng như ngày mai lên”

- Cảm xúc: tự hào tin tưởng, lạc quan: “Những đường Việt Bắc của ta”; “Đèn pha bật

sáng như ngày mai lên”

- Nghệ thuật biểu hiện: những yếu tố thể hiện tính dân tộc trong thơ (thể thơ lục bát, vận

dụng thành ngữ, từ láy, tiểu đối, hình ảnh ước lệ) Đổi mới thơ lục bát bằng cảm hứng

anh hùng ca và giọng điệu hào hùng Màu sắc sử thi: xây dựng hình tượng tập thể và bút

- Tương đồng: đều khắc họa hình tượng tập thể với phẩm chất anh hùng, dũng cảm, trái

tim yêu nước nồng nàn và sẵn sàng hi sinh cho lý tưởng, tâm hồn lãng mạn Khẳng định

lẽ sống cao đẹp sẵn sàng hiến dâng tuổi thanh xuân cho đất nước

- Cảm xúc tự hào và ngợi ca

- Bút pháp lãng mạn và âm hưởng sử thi

Khác biệt:

- Tập thể anh hùng trong bài thơ Tây Tiến hội tụ sức mạnh của tuổi trẻ Việt Nam và

mang nét rất riêng của đoàn binh Tây Tiến, mang vẻ đẹp của thanh niên trí thức Hà Nội

được khắc hoạ trong mất mát hi sinh nhưng vẫn đẹp, âm hưởng bài thơ là âm hưởng bi

tráng

- Tập thể anh hùng trong đoạn thơ của bài Việt Bắc hội tụ sức mạnh của cả dân tộc, sức

mạnh của quá khứ, được khắc họa trong không khí ra trận, âm hưởng anh hùng ca

(0,5)

(0,5)

5 Đánh giá

- Xây dựng hình tượng tập thể anh hùng, hai đoạn thơ góp phần thể hiện đặc điểm của

thơ ca cách mạng là khuynh hướng sử thi, vẻ đẹp lãng mạn Quan niệm nghệ thuật về

con người: đề cao con người của ý thức tập thể, đề cao cái đẹp của sự gắn kết trong một

khối đời

- Thể hiện lòng yêu nước, đề cao lí tưởng sống cao đẹp của con người

- Góp phần khẳng định giá trị của hai bài thơ: bản anh hùng ca của cuộc kháng chiến

(0,25)

Dạng 3- Hỏi về một vấn đề trong tác phẩm (Dành cho thi cuối khóa)

Ví dụ: Tính dân tộc trong bài thơ Việt Bắc

Cần đạt được những ý đại thể sau:

1 Tính dân tộc thể hiện trong nội dung cảm xúc: khám phá, ngợi ca những tình cảm cách mạng

gắn liền với truyền thống đạo đức lâu đời của dân tộc như tinh thần đoàn kết, trọng nghĩa tình, thủy chung như nhất; tình yêu thiên nhiên con người VB sâu nặng nghĩa tình Tình cảm với lãnh tụ kính yêu và công ơn của Đảng

2 Tính dân tộc thể hiện trong hình thức nghệ thuật

2.1 Tính dân tộc thể hiện ở thể thơ Lục bát (thể thơ truyền thống của dân tộc) Giọng thơ mềm mại, uyển chuyển, giàu tính nhạc, dễ đi vào lòng người:

Nhớ gì như nhớ người yêu

Trăng lên đầu núi năng chiều lưng nương

Nhớ từng bản khói cùng sương

Sớm khuya bếp lửa người thương đi về

2.2 Tính dân tộc thể hiện qua hình thức hát đối đáp trong ca dao trữ tình truyền thống Thường là

hát đối đáp giữa nam và nữ qua đó bộc lộ tình yêu quê hương đất nước con người Ở đây, người về xuôi và người VB đối đáp với nhau Cấu tứ ca dao với nhân vật trữ tình “ta, mình” người đi người ở hát đối đáp với nhau

2.3 Tính dân tộc thể hiện ở cách xưng hô: ta – mình mộc mạc, dân dã, thấm đượm nghĩa tình

quân dân VB và người cán bộ giống như một đôi bạn tình

2 4 Tính dân tộc mang đậm hồn ca dao và truyện Kiều, thể hiện qua so sánh ví von

+ Ca dao:

Người về ta chẳng cho về

Ta nắm vạt áo ta đề bài thơ …

Qua đình ngả nón trông đình

Đình bao nhiêu ngói nhớ thương mình bấy nhiêu

Trong Việt Bắc, Tố Hữu viết:

Mình đi mình lại nhớ mình

Nguồn bao nhiêu nước nghĩa tình bấy nhiêu

+ Truyện Kiều:

Những là rày ước mai ao

Mười lăm năm ấy biết bao nhiêu tình

Tố Hữu viết:

Mình về mình có nhớ ta

Mười lăm năm ấy thiết tha mặn nồng

2 5 Tính dân tộc thể hiện qua ngôn ngữ thuần Việt, giản dị, dễ thuộc, dễ nhớ Hình ảnh thơ gần

gũi đời thường nhiều sức gợi Ngôn ngữ thơ vận dụng lời ăn tiếng nói của nhân dân rất giản dị mộc mạc, sinh động, giàu hình ảnh, nhạc điệu thăm thẳm sương dày, chày đêm nện cối đều đều, đêm đêm rầm rập”

- Sử dụng nhuần nhuyễn phép trùng điệp của ngôn ngữ dân gian “mình về mình có nhớ ta, mình về

có nhớ chiến khu, ta với mình mình với ta, ta đi ta nhớ những ngày, nhớ sao lớp học i tờ, nhớ sao ngày tháng cơ quan ” Sử dụng kiểu tiểu đối của ca dao nhằm nhấn mạnh ý và tạo nhịp thơ uyển chuyển, cân xứng hài hoà, lời thơ dễ nhớ dễ thuộc thấm sâu vào tâm tư “mình về trám bùi để rụng/ măng mai để già hắt hiu lau xám/đậm đà lòng son ”

-> giọng điệu thiết tha, êm ái, ngọt ngào như âm hưởng lời ru, đưa ta vào thế giới của kỉ niệm và tình nghĩa thuỷ chung

MỞ: Từ năm mười bảy tuổi, nhà thơ Chế Lan Viên đã đột ngột xuất hiện trong phong trào Thơ mới

“như một niềm kinh dị” (Hoài Thanh) Để rồi trong một thời gian dài sau đó, hồn thơ ấy đột ngột lặng tiếng hơn Phải đến năm 1960, thơ Chế Lan Viên bừng sáng trở lại và một lần nữa lại lay động thi đàn với tập “Ánh sáng và phù sa".Lần này, Chế Lan Viên đã gây ngạc nhiên cho mọi người bằng những vần thơ bình dị gắn bó chặt chẽ với máu thịt của cuộc đời, làm rung động tình cảm và lay thức trí tuệ “Tiếng hát con tàu" là một trong số những bài tiêu biểu nhất cho hồn thơ mới của Chế Lan Viên

I Tìm hiểu chung

1- Tác giả: Chế Lan Viên là một nhà thơ lớn, sắc sảo, uyên bác, tài hoa Ở giai đoạn sáng tác

nào, Chế Lan Viên cũng có nhiều đóng góp, có tiếng nói, giọng điệu và phong cách nghệ thuật riêng, độc đáo

* Trước cách mạng: Chế Lan Viên là tác giả của những vần thơ ảo não hơn cả Huy Cận trong

tiếng nói phủ nhận thực tại:

Trời hỡi trời hôm nay ta chán hết

Những sắc màu hư ảo của trần gian

Hãy cho tôi một tinh cầu giá lạnh

Một vì sao trơ trọi cuối trời xa

(Trong quan niệm của Chế Lan Viên, ông muốn xác lập một thế giới mới trong thơ ca khác hẳn

với những quan hệ quen thuộc của đời thường Điêu tàn, không phải là "giọng buồn quen thuộc của thơ ca lãng mạn 1932 - 1945 mà là giọng buồn ảo não có pha màu huyền bí" Ông đưa ra quan niệm

táo bạo về thơ và về người nghệ sĩ: làm thơ là làm sự phi thường Thi sĩ không phải là người Nó là

(mơ), người say, người điên thế giới của cõi âm với những sọ dừa, xương máu, yêu ma trong Điêu tàn thực ra là hình ảnh của cái "tôi" tự biểu hiện, khép kín về mọi mặt xã hội Tuy nhiên, phần đông

người đọc không khỏi cảm thấy xa lạ với những vần thơ như thế này)

* Sau cách mạng: Thơ Chế Lan Viên có sự chuyển biến, vận động từ "thung lũng đau thương ra

cánh đồng vui" Cách mạng tháng 8/1945 mở ra thời đại mới của dân tộc, đồng thời cũng đã lay tỉnh

Chế Lan Viên ra khỏi sự bế tắc của những tư duy siêu hình về bản thể mang màu sắc tôn giáo, đưa con người nhà thơ trở về với đời sống nhân dân Ông hăng hái tham gia hoạt động cách mạng và thực

sự trở lại với sáng tác thơ

- Có quan niệm về thơ khá toàn diện mang tính hệ thống gắn liền với nền thơ cách mạng "Thơ cần có ích, hãy bắt đầu tư nơi ấy mà đi ", ông muốn đưa thơ ca "nhập vào cơn bão tố của thời đại”

Ông viết về nhân dân, về Đảng, về Bác Hồ với những tình cảm trìu mến, thân thương Ngòi bút của ông luôn tìm thấy sức mạnh ở cuộc đời

=> Với ý thức mong muốn quan niệm về thơ như vậy nên cũng có một ý thức đề cao vai trò sức mạnh của thơ Ông đòi hỏi nhà thơ phải từ cuộc sống, từ nhân dân mà ra, nhà thơ cũng chính là

"mảnh thiên tài nhân loại", nhà thơ là "gió đưa hương" lắng nghe những vui buồn về cuộc đời,

phải vì cuộc đời mà sáng tạo

2- Bài thơ

2.1 Hoàn cảnh ra đời

TIẾNG HÁT CON TÀU – CHẾ LAN VIÊN (tiết 1)

- Hoàn cảnh chung: Năm 1958 - 1960 miền Bắc bước vào công cuộc xây dựng phát triển kinh tế,

đặt nền móng cho CNXH Lúc này có phong trào vận động nhân dân lên xây dựng vùng kinh tế mới, lớp thanh niên hồi bấy giờ rất quen thuộc với những câu thơ đầy hứng khởi của Bùi Minh Quốc:

Lứa tuổi hai mươi khi hướng đời đã thấy Thì xa xôi biết mấy cũng lên đường

- “Tiếng hát con tàu" được viết trong bối cảnh của phong trào vận động đi khai hoang và phát triển vùng kinh tế mới ở miền núi, một phong trào diễn ra rất sôi nổi và náo nức ở nước ta vào cuối thập kỉ

50 của thế kỉ XX Và đây cũng là lúc mà nhiều nhà văn, nhà thơ đã đi thực tế ở những miền đất khác nhau của Tổ Quốc Tuy nhiên, không nên vì thế mà vội lầm tưởng “Tiếng hát con tàu” được viết ra chỉ để minh hoạ cho một chủ trương hay hưởng ứng một phong trào quần chúng Ngược lại, thực tế

mà chúng ta vừa nói chỉ là một dịp, một cơ hội để nhà thơ có thể đáp lại nghĩa tình chín năm kháng chiến đã được nhân dân nuôi dưỡng, trao cho sự sống và cũng còn để nung nấu suy nghĩ về một đường lối thi ca, một hồn thơ mới mẻ

- Hoàn cảnh riêng: “Bài Con tàu Tây Bắc được viết ra từ một tâm trạng Hồi ấy tôi yếu, không đi

đâu được và tôi tự hỏi: Nếu mình không đi được thì sao? Và tôi đã viết khổ thơ đầu tiên để tự an ủi,

tự yên lòng Lúc làm bài thơ tôi chưa lên Tây Bắc, nhưng khi viết bài đó ra anh em bảo thích vì cảm hứng thơ chân thực Tuy chưa đi Tây Bắc nhưng tôi có vốn hiểu biết về núi rừng Trường Sơn, vả lại

trong bài Con tàu Tây Bắc tôi cũng không thể nói được về Tây Bắc đang xây dựng cuộc sống mới mà

chủ yếu nói về chủ đề kháng chiến Sau đó một thời gian tôi có dịp đi Tây Bắc, nhưng khi đi về lại không viết được gì Trong thơ có hiện tượng lạ Nguyên Chẩn đi viết hay, Bạch Cư Dị không đi viết lại hay hơn Con tàu của Rimbaud viết khi tác giả chưa đi biển.”

2.2 Nhan đề : Tiếng hát con tàu

- Tiếng hát: Lời thôi thúc lên đường Tiếng gọi đi xa, tiếng gọi náo nức, tha thiết của đất nước,

của chính lòng nhà thơ, không khí hồ hởi, say mê trong khát vọng lên đường

- Con tàu: Khát vọng đi xa, khát vọng lên đường, thoát khỏi cái tôi nhỏ hẹp để hòa nhập với

cái ta chung Con tàu vừa mang ý nghĩa nhân sinh vừa mang ý nghĩa nghệ thuật, thể hiện khát vọng sáng tạo của nhà thơ

=> Tiếng hát con tàu là biểu tượng cho niềm say mê háo hức, niềm vui trong hành trình về với

nhân dân, cuộc đời Lời thúc gọi nhiệt thành hãy đến với cuộc sống của nhân dân, sống trong tình nghĩa của nhân dân, đến với cội nguồn của nghệ thuật

- Tây Bắc ngoài nghĩa cụ thể của một vùng đất còn gợi nghĩ đến mọi miền xa xôi của Tổ quốc, nơi có cuộc sống gian lao mà nặng nghĩa tình của nhân dân, nơi đã khắc ghi những kỉ niệm không thể nào quên của đời người trải qua kháng chiến, nơi đang vẫy gọi đi tới Lời giục giã mời gọi ra đi, lên Tây Bắc cũng là lời kêu gọi hãy trở về với chính lòng mình, tìm đến tâm hồn mình với những tình cảm sáng trong, nghĩa tình gắn bó sâu nặng với nhân dân và đất nước

2.3 Đề từ

- Đề từ trong một tác phẩm không phải là một thứ trang sức nghệ thuật, mà thường là một điểm tựa cho cảm hứng, cho ý tưởng của tác giả triển khai trong tác phẩm ấy Cho nên chúng thường có mối liên hệ riêng, đôi khi rất mật thiết, với thế giới nghệ thuật của tác phẩm

- Nếu coi THCT là một tuyên ngôn nghệ thuật thì tuyên ngôn về một hồn thơ mới của Chế Lan Viên

đã được nhà thơ diễn tả thật cô đúc và thật trí tuệ trong bốn dòng thơ mang ý nghĩa của một đề từ, giống như một chiếc chìa khoá giúp ta mở cánh cửa thơ, để có thể nghe được “Tiếng hát con tàu"

- Khác với những bài khác chỉ có một lời đề tặng hoặc đề từ, CLV viết hẳn một khổ thơ, khổ thơ này không viết theo logic cảm xúc mà theo logic của lập luận: giả định- khẳng định

Tây Bắc ư? Có riêng gì Tây Bắc!

Khi lòng ta đã hoá những con tàu

Khổ đề từ bắt đầu là một lời hỏi, hay đúng hơn là một lời hỏi lại: "Tây Bắc ư” Nhà thơ dường như đã lường trước rằng có nhiều người sẽ hiểu “Tiếng hát con tàu” chỉ như một bài thơ viết về Tây Bắc Và khi đưa ra lời đáp “có riêng gì Tây Bắc”, Chế Lan Viên như muốn nói với mọi người rằng đừng nên hiểu ý nghĩa của bài thơ chỉ được giới hạn trong phạm vi, khuôn khổ của đề tài một miền đất Chữ “Tây Bắc” vượt lên nghĩa thật, ý nghĩa về một miền đất, một thi đề Thế nhưng, điều nói trên chỉ đúng với điều kiện tấm lòng nhà thơ đã phải hoà nhập vào hình ảnh của những con tàu, chuyển hoá thành những con tàu Dĩ nhiên, chữ “con tàu” không được dùng với nghĩa đen, bởi vào lúc ấy và ngay cả bây giờ cũng không có một con tàu nào lên Tây Bắc Khi tấm lòng nhà thơ có thể hoá thành “con tàu” thì đó phải là con tàu thơ, còn tàu của cảm xúc thơ Mặt khác, khi những tấm

lòng thơ có thể hoá những con tàu thì nghĩa là những nguồn thi cảm phải được tìm không ở trong nhà thơ mà ở bên ngoài họ, ở cuộc đời, ở nhân dân, Tổ Quốc Chế Lan Viên đã nói đến một hồn thơ đang khát khao đến với hiện thực sống động, đến với những miền đất của Tổ Quốc Với hai

câu thơ trên, Chế Lan Viên đã muốn phát biểu một quan niệm thơ đối lập với nhiều quan niệm thi ca của những thời kì trước “Tiếng hát con tàu” sẽ là tiếng hát của một tâm hồn đã biết rằng không thể tìm thơ bằng cách giam mình trong “tháp ngà nghệ thuật”, biết rằng thơ không ở bên trong những

cánh cửa lòng Bởi vậy, ở bên dưới nhà thơ cũng viết: Chẳng có thơ đâu giữa lòng đóng khép Nhà

thơ muốn từ bỏ những quan niệm thơ đã từng được phát biểu trong những câu nói rất nổi tiếng của Anđephret- đơ- Muýt-xê : "Hãy đập vào trái tim anh, thiên tài là ở đó” Và bởi thế, nửa sau của khúc

đề từ cũng được bắt đầu bằng một chữ “khi”: Khi Tổ Quốc bốn bề lên tiếng hát Đó là một cách nói

đề Chế Lan Viên có thể diễn tả xúc cảm về một Tổ Quốc đã trở thành nguồn cảm hứng, nguồn thơ say đắm Tổ Quốc đã hát lên, Tổ Quốc đã thúc giục, mời gọi, đợi chờ Bởi tiếng hát là âm thanh của chất thơ, của vẻ đẹp và trong điều kiện ấy, trong tình hình như thế, nhà thơ thấy tâm hồn mình, tức là

thơ của mình không thể ở đâu khác ngoài Tây Bắc : Tâm hồn ta là Tây Bắc chứ còn đâu

Đặt trong mối quan hệ với câu thơ thứ ba thì “Tây Bắc” trong câu thơ này đã không thuần tuý chỉ còn là một địa danh Tây Bắc đã được dùng như một hoán dụ để thay cho, đại diện cho chính Tổ Quốc đang cất lên tiếng hát ở khắp bốn bề kia Và như thế phải hiểu rằng “tâm hồn ta là Tây Bắc” là cách mà nhà thơ mượn để muốn nói một điều : thơ của ta phải là và chỉ có thể là chính đời sống, chính đất nước Vì vậy, lời đề từ chính là lời tuyên ngôn của một hồn thơ mới mẻ không chịu giới hạn trong chân trời của một người mà vươn tới chân trời xa rộng của đất nước, của tất cả mọi người

mà theo cách nói của Paul Eluya mà các văn sĩ thời đó rất thích, thì Tây Bắc sẽ đại diện cho chân trời

xa xôi Và đến với Tây Bắc tức là bước ra khỏi cái bóng của mình để trở thành một nguồn thơ rộng rãi hơn Đó là điều mà Chế Lan Viên còn nói đến một lần nữa trong bài thơ “Chim lượn trăm

vòng”:

Tâm hồn tôi khi Tổ Quốc soi vào

Thấy ngàn núi trăm sông diễm lệ

Và ngay trong “Tiếng hát con tàu”, quan niệm “tâm hồn ta là Tây Bắc” cũng được nhắc đến

trong câu thơ dưới: Tâm hồn anh chờ gặp anh trên kia

Và như vậy, khổ thơ đề từ nói riêng và “Tiếng hát con tàu” nói chung đã đem đến cho ta một hình dung về một Chế Lan Viên hoàn toàn khác so với Chế Lan Viên của “Điêu tàn”- người thi sĩ trước đó đã từ chối cuộc đời, người đã coi tất cả chỉ là “vô nghĩa”, người không muốn thừa nhận mùa xuân, cuộc đời và chỉ muốn đắm chìm vào thế giới bên trong của mình với những “bóng ma Hời sờ soạng” trong thế giới tâm linh Con người ấy giờ đây đã hồ hởi rũ bỏ tất cả những cái cũ trong mình

để trở thành một ngọn nguồn thơ khác, quê hương thi ca khác không thể gì khác hơn là Tây Bắc, là cuộc đời

* Tóm lược nội dung chính:

Lời đề từ khởi đầu bằng câu hỏi: "Tây Bắc ư ?" để gợi cái day dứt, trăn trở, hối thúc, và nhà thơ

đã tự trả lời: Không riêng gì Tây Bắc Đâu chỉ Tây Bắc mới day dứt, mới hối thúc lòng ta? Biết bao

miền đất hoang vu còn chờ ta đến

- Câu thơ tiếp theo với hình ảnh biểu tượng "Lòng ta đã hoá những con tàu" làm rõ ý câu trả

lời Khi trong lòng ta mang khát vọng đi xa đến với cuộc sống, nhân dân thì đâu chỉ hướng về, chỉ đi đến một vùng cao Tây Bắc? Khi người cầm bút muốn có sáng tạo đích thực thì bước chân, tầm mắt tấm lòng phải rộng mở Khi bốn bề Tổ quốc, khắp nơi nơi lên tiếng gọi thì tâm hồn con người, tâm hồn thi nhân chứa chan tình yêu cảnh vật, nhân dân vùng xa chính là Tây Bắc

* Nghệ thuật: Điệp từ "khi" giục giã, trăn trở, day dứt Đồng thời, hành trình lên Tây Bắc

không phải đơn lẻ, lẻ loi mà trong sự náo nức mê say, hối thúc

=> Nhà thơ đã thực sự tìm thấy cuộc sống, con người ở Tây Bắc Lời đề từ thể hiện khát khao cháy bỏng được trở về với nhân dân với cuộc sống cần lao mới có thể tìm thấy ngọn nguồn của nghệ thuật

- Lời đề từ cũng thể hiện sự trăn trở, suy tư của nhà thơ về mối quan hệ giữa cuộc sống và sáng tác, giữa cảm hứng sáng tạo và ngọn nguồn sáng tạo nghệ thuật Người nghệ sĩ của thời kì mới

không chỉ cố nắm bắt, thấu hiểu cuộc sống mà phải có sự hoà nhập cao độ, phải rộng mở tâm hồn mình với cuộc đời rộng lớn

II- Đọc hiểu văn bản

1 Sự trăn trở, lời mời gọi lên đường (Khổ 1,2)

- Chế Lan Viên không muốn nói đến “Tiếng hát con tàu” như một cái gì đã hoàn thành mà phải

đang vận động, phát triển Và vì thế, nhà thơ đã kết cấu bài thơ như là những chặng đường nối tiếp

nhau trong một quá trình tâm lý Ở hai khổ đầu tiên của bài thơ, việc đến hoặc không đến Tây Bắc, bước lên hay không bước lên con tàu, dám hay còn chưa dám từ bỏ một thế giới thơ quen thuộc, được nói đến như còn đang diễn ra trong một sự do dự, phân vân Bởi vậy, phần chính của bài thơ đã

bắt đầu bằng một câu hỏi : Con tàu này lên Tây Bắc anh đi chăng ?

Câu thơ mở ra hai khả năng dường như còn để ngỏ Và sau đó, chúng ta gặp một loạt những câu thơ luôn chia làm hai nửa trái ngược nhau : một nửa là “bạn bè đi xa”, còn nửa kia là “anh giữ trời Hà Nội” Và những câu thơ diễn tả một sự đối lập, phân tranh như thế cứ nối tiếp nhau trong khổ thơ :

Đất nước mênh mông, đời anh nhỏ hẹp/ Tàu gọi anh đi, sao chửa ra đi ?

Ở đầu này là “tàu gọi anh đi”, còn đầu kia lại là “sao chửa ra đi” Cái mới đã đến nhưng cái cũ dường như còn chưa mất hẳn Tuy nhiên, hai khổ thơ cũng cho thấy sự chưa dứt khoát ở đây chỉ là trong hành động, bởi nhà thơ rõ ràng đã nói đến một sự chuyển biến cũng đã nôn nao lắm rồi trong nhận thức Phải thế, thi nhân mới có thể cảm nhận tiếng gọi giục giã của con tàu, nghe thấy được tiếng gió rừng, âm thanh của cuộc đời đã gần sát, như đập vào thế giới riêng Từ đó có thể thấy con

tàu kia một khi còn chưa chuyển bánh thì cũng đang đói khát chất thơ và vẻ đẹp, được nhà thơ tìm thấy trong biểu trưng của “vầng trăng” Và cảm giác ấy sẽ trở nên mạnh hơn, dứt khoát hơn trong

hai câu thơ cuối đoạn, khi nhà thơ đã hiểu rất rõ rằng thơ sẽ chẳng có đâu trong thế giới mà mình đang sống và còn chưa rời bỏ Những vành trăng thơ không thể tồn tại bên trong một cánh cửa lòng đóng khép trước cuộc đời và tâm hồn đích thực của nhà thơ không ở trong mình mà đang ở một nơi

xa lắm ngoài cuộc đời Tâm hồn anh chờ gặp anh trên kia, và sự chuyển biến của một hồn thơ bắt

đầu từ trong nhận thức, từ trong tình cảm

- Lời giục giã với những câu hỏi hối thúc theo nhịp tăng tiến: Anh đi chăng ? Anh có nghe ? Tàu gọi anh đi sao chửa ra đi ? => Cách "phân đôi " của chủ thể trữ tình tự đối thoại dưới hình thức

như lời thuyết phục một người khác Thực chất là tự hỏi lòng mình => Bộc lộ sự trăn trở, day dứt, suy tư

- Lời khẳng định "Chẳng có thơ đâu giữa lòng đóng khép" thể hiện một quan niệm tiến bộ của

nhà thơ, một sự chuyển mình từ cái tôi cá nhân cá thể để đến với nhân dân Người thi sĩ ấy đã có một

thời tìm "hạnh phúc đựng trong một tà áo đẹp tâm hồn " hay "một tinh cầu giá lạnh, vì sao trơ trọi" Giờ đây đã tìm được cảm hứng sáng tạo của mình

2 Chín khổ giữa: Khát vọng về với nhân dân, những kỉ niệm kháng chiến với nghĩa tình của nhân dân và đất nước

2.1 Ý nghĩa của cuộc trở về Tây Bắc, niềm biết ơn sâu nặng với kháng chiến (Khổ 3,4)

- Đoạn thơ thứ hai của “Tiếng hát con tàu” được bắt đầu bằng ba chữ của khổ thơ trên còn vắt xuống : “Trên Tây Bắc !” Nhưng ba chữ ấy khi đã hạ xuống thì bài thơ lại mở ra một hướng

thơ mới mẻ Giờ đây ấn tượng, kỉ niệm Tây Bắc sẽ ào ạt tràn về trong kí ức, trong tưởng tượng và trong nỗi nhớ của nhân vật trữ tình Tuy nhiên, với Chế Lan Viên, Tây Bắc hiện về trước hết không

phải trong cảm hứng về một miền đất, về phong cảnh thiên nhiên mà nhà thơ sẽ nói đến Tây Bắc đầu tiên trong nguồn cảm hứng lịch sử Tây Bắc sẽ được nói đến như là nơi còn in dấu tích của mười năm kháng chiến “Ôi mười năm Tây Bắc” Câu thơ hiện lên hình ảnh về một Tây Bắc đau đớn, anh hùng, một Tây Bắc mà những giọt máu của quá khứ đã đổ ra để làm nên mùa xuân cho hiện tại Nhà thơ nói đến sự chuyển hoá của quá khứ sang hiện tại, giữa “máu” và “trái chín đầu xuân” Và vì thế, Tây Bắc sẽ hiện lên trong cảm hứng về một ngọn lửa thiêng Một ngọn lửa vĩnh cửu của chiến tranh, thắp lên từ cuộc chiến đấu mười năm nhưng rồi sẽ cháy mãi tới muôn đời

Khát vọng về với nhân dân gợi lại những kỉ niệm kháng chiến với nghĩa tình của nhân dân và đất nước Kháng chiến đã lùi xa nhưng kỉ niệm thì không thể nào phai nhạt

- Với lớp trí thức văn nghệ sĩ "tiền chiến" sau 1954 đi với cách mạng thì cuộc kháng chiến

chống Pháp càng có một ý nghĩa đặc biệt Những năm kháng chiến chính là thời kì diễn ra sự biến chuyển cuộc đời và con đường nghệ thuật của họ đến với nhân dân, dân tộc, và cách mạng Bởi

vậy mà Chế Lan Viên đã nói về cuộc kháng chiến với lòng biết ơn sâu nặng

"Ơi kháng chiến mười năm qua như ngọn lửa

Nghìn năm sau còn đủ sức soi đường"

- Đó là ngọn lửa của chiến tranh, của truyền thống sẽ không bao giờ tắt Và chẳng phải ngẫu

nhiên mà nỗi xúc động (ví kháng chiến như ngọn lửa) đến với nhà thơ khi ông đang nghĩ về Tây Bắc

Bởi Tây Bắc chính là nơi diễn ra chiến thắng vĩ đại nhất trong cuộc trường kì kháng chiến Đó cũng chính là lý do khiến nhà thơ tha thiết muốn trở lại miền đất ấy, gặp lại quá khứ ấy như gặp lại chính

nguồn thơ của mình, chính tâm hồn mà mình đã để lại trên miền Tây Bắc xa xăm Chế Lan Viên nhớ đến quá khứ không phải để hoài cổ Quá khứ đã được nói đến từ tầm nhìn của một con người luôn luôn gắn bó khăng khít với hiện tại và tương lai Nhà thơ nói về điều ấy như một phép biện chứng, bởi sau mỗi câu nói về cuộc kháng chiến, nhà thơ lại hạ ngay một hoặc nhiều câu nói về cuộc sống đang hiện ra trước mắt: hạt máu thấm xuống nhưng để làm nên những quả ngọt của mùa xuân, ánh lửa ấy là của cuộc chiến tranh sẽ soi chiếu mãi đến ngàn năm Trong suy tư và xúc cảm của nhà thơ, đấy sẽ là một ngọn lửa vĩnh cửu Nhà thơ đã lấy tứ thơ ấy từ ngọn lửa vĩnh cửu được hiểu theo nghĩa đen mà người ta thường vẫn thắp trên những đài vinh quang Nhưng khi đưa

vào “Tiếng hát con tàu”, ánh lửa ấy được hiểu theo một ý nghĩa tượng trưng Và chẳng phải ngẫu

nhiên khi Chế Lan Viên cảm nhận về Tây Bắc qua hình ảnh về ngọn lửa thiêng như thế, vì Tây Bắc hơn bất cứ miền nào khác là nơi diễn ra những tháng ngày gian lao, dữ dội nhưng cũng vẻ

TIẾNG HÁT CON TÀU – CHẾ LAN VIÊN (tiết 2)

vang nhất của một cuộc chiến tranh.Và chính xúc cảm về một Tây Bắc như thế đã thôi thúc nhân

vật trữ tình phải nhanh chóng tìm đến một ngày gặp lại : Cho con về gặp lại Mẹ yêu thương.

- Lời mời gọi lên Tây Bắc cũng là về với chính lòng mình, với những kỉ niệm đẹp đẽ, đánh thức dậy không chỉ những hoài niệm trong quá khứ mà cả khát vọng trong hiện tại, cả cảm hứng sáng tạo của nghệ thuật

Khát vọng lớn lao của nhà thơ về với nhân dân, với Tổ quốc được thể hiện bằng một tấm lòng thành kính :

"Con đã đi nhưng con cần vượt nữa

Cho con về gặp lại Mẹ yêu thương"

2.2 Niềm vui, niềm biết ơn sâu nặng khi được trở về gặp lại Nhân dân (Khổ 5)

- Trở về với nhân dân là về với những gì gần gũi thân thiết nhất:

Con gặp lại nhân dân như nai về suối cũ/ Cỏ đón giêng hai chim én gặp mùa

Nhà thơ sử dụng thủ pháp nghệ thuật so sánh tương đồng để nói lên niềm vui khi trở về gặp lại nhân dân, chú nai sau bao ngày xa cách lại được về sống giữa núi rừng quen thuộc chạy nhảy vui đùa uống ngụm nước suối trong lành

Nhớ lại những con nai vàng ngơ ngác trong thơ Lưu Trọng Lư, hoặc chú nai con lẫn trong sương

mù trong thơ Huy Cận, hoặc là chú nai bị chiều giăng lưới trong sáng tác của Xuân Diệu, hoặc trong

hình ảnh những chú nai lạc loài trong văn học lãng mạn, chú nai trong trong thơ của Chế Lan Viên

đã tìm về với suối cũ Hình ảnh "nai về suối cũ " làm ta nhớ đến câu chuyện cổ, câu chuyện kể về

một người em bị phù thuỷ biến thành nai quên mất đường về, sau khi uống ngụm nước suối trong

lành quen thuộc từ kiếp nai người em trở về kiếp người Hình ảnh nai về suối cũ đã diễn tả được ý

tưởng tìm về với nhân dân là tìm về chính mình trong sự hoá thân kỳ diệu

- Về với nhân dân là về với niềm vui của sự sinh thành

Cây cỏ vào tháng giêng, tháng hai gặp khí trời tươi tốt thì xanh đến hết mình, những cánh chim én

bay đi tránh rét, mùa xuân ấm áp lại ríu rít bay về

Với Chế Lan Viên về với nhân dân là về với cội nguồn của sự sống về với nguồn sữa tinh thần nuôi

lớn tâm hồn con người: Như đứa trẻ thơ đói lòng gặp sữa

Nhân dân như người mẹ hiền sinh thành và nuôi dưỡng đứa trẻ thơ Dòng sữa mẹ đâu chỉ là dòng sữa vật chất mà còn là dòng sữa tình thương Đứa trẻ không thể lớn lên khi thiếu tình thương của mẹ

Câu thơ được viết với nghệ thuật bồi thấn, nghệ thuật phát triển nhấn mạnh ý: Trẻ thơ đói lòng- gặp sữa Biện pháp nghệ thuật này càng khẳng định ý nghĩa quan trọng lớn lao khi gặp lại nhân dân, gắn

bó với nhân dân là sự gắn bó máu thịt không thể tách rời

- Về với nhân dân còn là về với sự cưu mang đùm bọc chở che: Chiếc nôi ngừng bỗng gặp

cánh tay đưa

Hình ảnh nói lên tấm lòng bao la, nhân hậu của nhân dân rộng như lòng mẹ đưa nôi Câu thơ của Chế Lan Viên không phải là cách nói hoa mỹ, những hình ảnh thơ Chế Lan Viên là được chắt ra

từ trải nghiệm của cuộc đời

2.2 Những kỉ niệm, những hình ảnh tiêu biểu cho sự hi sinh và nghĩa tình thắm thiết

của nhân dân trong kháng chiến (khổ 6- 11: Con nhớ…tỏa nhớ mùi hương)

"Con nhớ anh con nhớ mãi ơn nuôi"

+ Cách xưng hô thân tình, ruột thịt của chủ thể trữ tình với những con người đại diện cho nhân dân

=> Bằng những chi tiết cụ thể, gợi cảm Chế Lan Viên đã khắc họa hình ảnh Nhân dân với

những hi sinh thầm lặng, lớn lao, với tình thương và sự chở che, đùm bọc trọn vẹn và rộng lớn (suốt một đời, đêm cuối cùng, mười năm tròn, một mùa dài, trọn đời) Những câu thơ gắn với cụm từ chỉ

thời gian nói về tình nghĩa của nhân dân biểu lộ lòng biết ơn sâu nặng, sự gắn bó chân thành và những xúc động của một tấm lòng, một trái tim Những câu thơ được viết bằng sự trải nghiệm thấm thía của chính nhà thơ qua những năm kháng chiến

* Nhớ bản sương giăng nhớ đèo mây phủ => Nhớ những cảnh đã đi qua, đã sống trong thời kháng chiến chống Pháp ở vùng cao, vùng xa Tây Bắc Điệp từ "nhớ ", gắn kết hai hình ảnh tiêu biểu

của núi rừng ''bản sương giăng''; ''đèo mây phủ'' Từ đó chốt lại trong câu hỏi tu từ mang ý khẳng

định: ''Nơi nào qua lòng lại chẳng yêu thương'' Nhớ vì yêu thương Và vì yêu thương mà dẫn tới triết lí rất thực, rất đúng : ''Khi ta ở chỉ là nơi đất ở/ Khi ta đi đất đã hoá tâm hồn''

- Nghệ thuật: Kết cấu câu trùng điệp vừa đối xứng, vừa đối lập: (khi ta ở > < Khi ta đi, đất ở

> < đất hoá tâm hồn ) => Lúc đầu đất chỉ là không gian địa lý, là địa điểm ngụ cư Nhưng đến khi

rời vùng đất đã gắn bó thì đất cũng có tâm hồn yêu thương, cũng hoá thành tâm hồn yêu thương của

mình Dạng thô sơ nhất của vật chất đã thành dạng tinh chất của tâm hồn

- Kết luận: Từ những hoài niệm, kỉ niệm về nhân dân và kháng chiến, nhà thơ đã có những suy ngẫm rất khái quát Những câu thơ cô đúc, giống dạng của những châm ngôn, triết lí nhưng không giáo huấn khô khan Nó nâng cảm xúc, tình cảm của nhà thơ Nó nói về qui luật tình cảm của trái tim

và được cảm nhận bằng chính trái tim

* Nhớ người từng thân quen, gắn bó, đại từ "ta" chuyển thành "anh" gắn với "em", vừa cụ thể vừa tình tứ "Bỗng" tưởng như đột xuất nhưng lại rất hài hoà Một câu thơ bình thường, giản đơn

nhưng lại gợi độ sâu suy nghĩ

+ Ở so sánh thứ nhất: Nỗi nhớ như một tất yếu, tất nhiên của thời tiết, của thiên nhiên

+ Hai so sánh tiếp theo cho thấy tình yêu đẹp đẽ, kì ảo như sự biến đổi đẹp đẽ của cây rừng, chim rừng Con người, tình người gắn bó cùng tạo vật, cùng thời gian => Cũng như sự chuyển hoá của chim lạ khi xuân đến, tình yêu đem lại sự chuyển hoá bất ngờ, tốt đẹp

Đất lạ hoá quê hương Tình yêu như sợi chỉ xanh nối liền hai ý: Tình yêu làm đất hoá tâm

hồn thì đương nhiên, đất là nhờ tình yêu cũng hoá thành quê hương Thời gian đã kiểm nghiệm,

đã làm cho người ta lắng lại vì ta đã để lại mảnh hồn ta trong đó

3- Bốn khổ cuối - Khúc hát lên đường sôi nổi, mê say

- Tiếng gọi của đất nước, của nhân dân, của đời sống đã thành sự thôi thúc bên trong, thành lời

giục giã của chính lòng mình nên không thể chần chừ: "Đất nước gọi ta hay lòng ta gọi/ Tình em đang mong tình mẹ đang chờ " Thành nỗi khát khao bồn chồn, không thể nào cưỡng lại được: "mắt

ta thèm , mắt ta nhớ, tai ta nhớ tiếng "

- Nỗi khát khao thôi thúc tâm hồn thơ vì đó cũng là về với những ngọn nguồn của hồn thơ, của cảm hứng sáng tạo Những năm tháng gian khổ, những hi sinh lớn lao, những đau thương chiến tranh

nay đã kết tinh thành: "Mùa nhân dân nhựa nóng của cần lao " thành vàng của tâm hồn, thành trái

chín đầu xuân đang mời gọi những tâm hồn thơ, đang vẫy gọi con người đi tới

- Âm hưởng sôi nổi, lôi cuốn tạo khúc hát mê say lên đường => Sự trở về với Tây Bắc là để thấy lại tâm hồn mình, cuộc đời mình Bài thơ là một lời khẳng định Chế Lan Viên đã ôm trọn đất nước, quê hương trong vòng tay của mình để đáp lại sự ân nghĩa mà nhân dân, cách mạng đã dành cho nhà thơ

- Trong phần này, cùng với âm hưởng sôi nổi, lôi cuốn của các câu thơ là những hình ảnh phong phú biến hoá sáng tạo, chủ yếu là những hình ảnh biểu tượng và ẩn dụ Hình ảnh con tàu trong

phần đầu được trở lại thành hình ảnh trung tâm cùng với những "mùa nhân dân giăng lúa chín, vàng

ta đau trong lửa, vầng trăng, mặt hồng em trong suối lớn mùa xuân"

- Tạo ra âm hưởng lôi cuốn, trùng điệp của khổ thơ kết thúc này có vai trò của cách láy lại và

mở rộng một hình ảnh hay một từ ngữ của câu cuối khổ thơ trên xuống câu đầu của khổ thơ dưới làm

cho các khổ thơ liền mạch, dồn dập, trùng điệp (Mắt ta thèm / Mắt ta nhớ Mặt đất nồng nhựa nóng của cần lao / Nhựa nóng 10 năm, nhân dân máu đổ)

4- Nét đặt sắc nổi bật - sự sáng tạo hình ảnh

- Có những hình ảnh thực quan sát được từ đời sống (bản sương giăng, đèo mây phủ, lửa hồng soi tóc bạc ) Có hình ảnh cụ thể đến chi tiết (chiếc áo nâu suốt một đời vá rách) Hình ảnh phong

phú - biểu tượng, ẩn dụ, tượng trưng: Con tàu, vầng trăng, trái chín đầu xuân => Câu thơ Chế Lan

Viên được cấu tạo bằng hình ảnh thường là xâu chuỗi, liên kết thành từng chùm, hoặc tầng tầng, lớp lớp

- Biện pháp so sánh, ẩn dụ được sử dụng rộng rãi Sức tưởng tượng, liên tưởng rất mạnh mẽ và nhiều khi bất ngờ tạo ra những so sánh mới lạ những hình ảnh gợi tưởng tượng phong phú của người

đọc (Anh bỗng nhớ em không uống một vầng trăng)

- Các biện pháp tu từ, đặc biệt là các cách chuyển nghĩa được dùng rộng rãi cùng với hình ảnh

phong phú làm cho bài thơ có vẻ đẹp tinh tế, rực rỡ, cầu kì: "Thơ Chế Lan Viên như người phụ nữ

ưa trang sức và biết cách trang điểm" Bài thơ có sự nhuần nhuyễn giữa cảm xúc và suy tưởng -

một ưu điểm của thơ Chế Lan Viên trong Ánh sáng và phù sa

III Kết luận

1 ND: - Bài thơ Tiếng hát con tàu là tiếng hát lên đường đến với nhân dân, đất nước, hoà nhập với

cuộc sống lớn của dân tộc Tiếng hát con tàu là tiếng hát nghĩa tình, tiếng hát biết ơn đối với nhân

dân

2 NT: Nội dung sâu sắc đó đã được thể hiện qua những vần thơ có chiều sâu trí tuệ, hài hòa cảm xúc

với những suy tưởng giàu chất triết luận; những hình ảnh thơ đa dạng, phong phú, đầy chất sáng tạo