Tác giả: Nguyễn Quý Bình, Lê Thị Nhâm, Trần Khắc Thi, Trương Văn Nghiệp, Christian Langlais; NXB Nông nghiệp, 2009 Cuốn tài liệu này được biên soạn bởi các cán bộ nghiên cứu của Trung tâm nghiên cứu và phát triển HTNN, Viện nghiên cứu rau quả và CIRAD (Pháp) trong khuôn khổ dự án Superchain, được áp dụng cho các vùng sản xuất RAT tại huyện Hoài Đức, Thường TínHà Nội.
Trang 1Cây bò khai
(Erythropalum Blume)
ở miền núi phía Bắc gọi là cây Bò Khai Miền Nam và các tỉnh miền Trung còn gọi là cây Dây Hương
I Nguồn gốc và các đặc tính sinh học
1 Nguồn gốc và giá trị dinh dưỡng
- Nguồn gốc: Cây dây hương (bò khai) là loại cây thân leo ở nước ta, dây hương thường mọc hoang ở các tỉnh miền núi phía Bắc, trong đó tập trung nhiều nhất ở Cao Bằng, Lạng Sơn, Bắc Kạn Ngoài ra, người ta cũng gặp dây hương mọc ở một số tỉnh miền Trung và Tây Nguyên Các nhà khoa học còn phát hiện dây hương phân bố ở cả Trung Quốc, Lào, Campuchia, Thái Lan
- Giá trị dinh dưỡng:
Theo kết quả phân tích của các nhà khoa học thì dây hương là loại rau xanh giàu chất dinh dưỡng, gồm có các thành phần như nước, protein, gluxit, canxi và chất xơ
Ngoài giá trị thực phẩm, dây hương còn là một vị thuốc quý thường được dùng để chữa các bệnh về gan, thận, nước tiểu không trong rất hữu hiệu Nhờ có vị mát nên cây dây hương có tác dụng tốt cho những người bị bệnh thận Đối với bà con dân tộc thiểu số miền núi thì lá và ngọn non dây hương (mà bà con quen gọi là rau bò khai) là thức ăn quen thuộc hàng ngày được chế biến dưới dạng rau luộc, rau xào, nấu canh Ngọn dây hương xào với một chút bánh cao khô và thịt bò là món ăn ngon, hấp dẫn và trở thành món ăn đặc sản được nhiều khách du lịch ưa thích
2 Đặc tính sinh học
- Cây dây hương thuộc loại thân leo bằng tay cuốn, tua dài 5- 10cm Lá mọc so le hình tam giác, tua cuốn mọc ở nách lá Dây hương mọc rất nhanh, hầu như ra chồi, ra lá quanh năm
- Hoa nhỏ, lưỡng tính mọc trên chồi năm cũ hoặc trên thân già Hoa ra vào tháng 4
Quả mọng hình trái xoan, khi chín có màu vàng, thường chín vào tháng 7- 8 Dây hương ưa mọc rải rác ở ven rừng thứ sinh, rừng đang phục hồi, rừng nghèo kiệt, rừng thường xanh có mưa ẩm, ven núi đá vôi Dây hương là loại cây ưa sáng lúc trưởng thành, ưa bóng lúc non Vì
Trang 2vậy giai đoạn mới trồng ban đầu cần có độ tán che nhất định khoảng 60- 70% Cây dây hương
ưa sống ở những nơi đất ẩm, nhưng vẫn phát triển tốt ở những nơi khô hạn, trên các loại đất có tầng canh tác mỏng, đất đồi núi bạc màu
II Các biện pháp kỹ thuật
1 Thời vụ trồng
- Vụ xuân hè: tháng 2- tháng 3 là thích hợp nhất
- Vụ thu: tháng 8- tháng
Nên trồng vào những ngày râm mát, có mưa
2 Nhân giống
- Dây hương có thể trồng bằng hạt hoặc bằng cành, trong đó phương pháp trồng bằng cành vừa
dễ làm, vừa thông dụng nhất Nên chọn các cành bánh tẻ (không quá già, không quá non), cắt thành các đoạn hom dài 5- 7cm, mỗi hom có khoảng 2- 3 mắt lá
- Chấm gốc hom vào thuốc kích thích ra rễ sau đó đem giâm vào luống giâm (đất đã được làm nhỏ, bón nhiều phân hữu cơ, phân chuồng hoai mục) hoặc vào bầu có kích thước 8 × 12cm
- Hỗn hợp bầu giâm gồm có 2/3 đất tơi xốp nhiều mùn và 1/3 phân chuồng hoai mục có trộn thêm ít lân và thuốc xử lý đất (Basudin 10 H., Regent 3 G)
- Hàng ngày tưới nước đủ ẩm, nếu trời nắng thì làm giàn che bớt ánh sáng hoặc xếp các túi bầu dưới tán cây Sau 2- 3 tuần hom bắt đầu ra rễ, ra chồi Khoảng 2 tháng sau thì đem cây đi trồng
3 Cách trồng
- Dọn sạch thực bì, cuốc hố với kích thước 30 × 30 × 30cm hoặc 40 × 40 × 40cm, hàng cách hàng 70cm, cây cách cây 50cm
- Bón lót mỗi hố 3-5 kg phân chuồng hoai mục, trồng chặt gốc, tưới đủ ẩm
- Có thể trồng dây hương trên nương rẫy, quanh vườn nhà hoặc tập trung ở ruộng nơi không bị ngập úng bằng cách lên luống cao 40- 50cm, mặt luống rộng 1- 1,2m, cuốc hố trồng như các loại rau xanh khác
4 Thu hoạch
Sau 1- 2 tháng có thể thu hoạch ngọn và lá, tiếp tục bón phân, làm cỏ, xới xáo, tưới nước để thu
Trang 3các lứa tiếp theo.
Cây dây hương dễ trồng, dễ chăm sóc, ít bị sâu bệnh hại và có thể thu hoạch liên tục nhiều lứa quanh năm
Trang 4Kỹ thuật trồng rau diếp cá
Chuẩn bị đất trồng
Luống thấp, rộng 4-5m, giữa các luống có các mương nước rộng 0,5m, sâu 0,5m
Chuẩn bị đất: Cày bừa, gần giống như ruộng cấy lúa nhưng không cần làm kỹ, bón lót 10-15 tấn phân chuồng, 300kg supe lân, 500kg vôi bột cho mỗi ha
Vật liệu trồng
Cắt những nhánh rau đã phát triển để làm vật liệu trồng, mỗi nhánh dài 25cm, cần khoảng 0,2kg cho mỗi m2
Cấy rau như cấy lúa, khoảng cách 15m/ nhánh
Chăm sóc
Nước: Giữ vừa ướt mặt luống rau sau khi trồng và sau đó giữ đủ ẩm
Phân bón: hữu cơ, Ure, NPK (20-20-15), 2 tuần/lần
Làm cỏ: nhổ, cắt cỏ thường xuyên, nhất là khi cây chưa phủ kín mặt ruộng
Thu hoạch
- 60 ngày thu 1 lần
- Cắt ngang mặt đất kể cả nhánh non
- bó thành các bó
Sau thu hoạch
Rửa, loại bỏ lá già
TÓM TẮT
Trồng bằng nhánh
Từ trồng đến thu lứa đầu : 3 tháng
Thu hoạch 2 tháng / lứa
Năng suất : 20-30 tấn/ha/lứa
Sâu, bệnh không nhiều
Sau 2-3 năm trồng lại vụ mới
Giá: 1.500-3.000 đ/kg
Lao động: hầu hết là phụ nữ