Vai trò hoàng kế viêm trong lịch sử việt nam cận đại

Việc nghiên cứu cuộc đời, sự nghiệp của Hoàng Kế Viêm sẽ giúp cho tác giả khóa luận nâng cao hiểu biết của mình về lịch sử Việt Nam cận đại, làm hành trang cho nghề nghiệp sau này.. Với

Lời cảm ơn Trong quá trình thực hiện bài khóa luận em đã nhận được nhiều sự giúp

đỡ, đóng góp ý kiến của quý thầy, cô giáo, gia đình, bạn bè và các cơ quan liên quan

Trước hết, em xin chân thành cảm ơn thầy giáo ThS Lê Trọng Đại người trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ em về kiến thức và phương pháp để em hoàn thành được khóa luận tốt nghiệp này

Em cũng xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo trong Khoa Khoa học

Xã hội, các thầy cô trong trường Đại học Quảng Bình đã tận tình giảng dạy em trong suốt ba năm qua và động viên giúp đỡ em trong quá trình thực hiện khóa luận

Em xin chân thành cảm ơn Trung tâm học liệu trường Đại học Quảng Bình, đã giúp đỡ em trong quá trình tìm kiếm và khai thác tài liệu phục vụ cho việc nghiên cứu hoàn thành khóa luận

Cuối cùng em xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới những người thân trong gia đình, bạn bè đã luôn ủng hộ và động viên em hoàn thành tốt khóa luận tốt nghiệp này

Mặc dù có rất nhiều cố gắng nhưng do trình độ và thời gian có hạn nên khóa luận này chắc chắn không tránh khỏi nhiều thiếu sót và hạn chế Tác giả khóa luận rất mong muộn nhận được sự đóng góp ý kiến của thầy cô và bạn bè

để khóa luận được hoàn thành tốt hơn

Em xin chân thành cảm ơn !

A MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Quảng Bình là một tỉnh nằm ở Bắc Trung Bộ, là vùng đất có vị trí chiến lược hết sức quan trọng, là điểm thắt nhất của khúc ruột miền Trung Cảnh quan, di tích danh thắng của Quảng Bình hết sức hấp dẫn, độc đáo như Nhật Lệ,

Đá Nhảy, Di sản thiên nhiên Thế giới Phong Nha – Kẻ Bàng,…

Quảng Bình cũng là vùng đất của những chiến công trong các cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ Quốc, là quê hương “Hai giỏi” trong kháng chiến chống

Mỹ cứu nước Quảng Bình cũng là nơi con người phải thường xuyên đối mặt với hạn hán, lũ lụt, bão tố….chính mảnh đất này đã từng chịu nhiều gian khó nhưng con người nơi đây đã kiên cường, dũng cảm, đoàn kết gắn bó, sống ân tình mộc mạc, cần cù, nhẫn nại, gan góc chống chọi với kẻ thù và chống chọi với thiên nhiên Chính vì vậy, con người ở đây cũng rất sáng tạo, hiếu học và vùng đất này đã sản sinh ra nhiều danh nhân lịch sử văn hóa như Tiến sĩ Dương Văn An (thế kỷ XVI); Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh, danh tướng Hoàng Kế Viêm Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp ở mỗi thế kỷ là một giai đoạn đầy sống gió nhưng anh dũng của dân tộc Trong cuộc kháng chiến đó Hoàng

Kế Viêm là một trong những gương mặt nổi bật được các học giả xưa và nay tốn khá nhiều công sức nghiên cứu

Việc nghiên cứu cuộc đời, sự nghiệp của Hoàng Kế Viêm sẽ giúp cho tác giả khóa luận nâng cao hiểu biết của mình về lịch sử Việt Nam cận đại, làm hành trang cho nghề nghiệp sau này Mặt khác việc thực hiện khóa luận còn giúp em bước đầu tập làm quen với việc nghiên cứu khoa học

Với tất cả những lí do trên, chúng tôi quyết định chọn vấn đề “Vai trò

Hoàng Kế Viêm trong lịch sử Việt Nam cận đại” làm đề tài khóa luận tốt nghiệp của mình với mong muốn tìm hiểu sâu hơn về một giai đoạn hào hùng của dân tộc cũng như góp phần làm sáng tỏ thêm tài năng của ông

2 LỊCH SỬ NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ

Nhìn lại lịch sử, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu về cuộc đời sự

nghiệp và những đóng góp to lớn của Hoàng Kế Viêm Tuy nhiên việc đánh giá vai trò lịch sử của Hoàng Kế Viêm đến nay vẫn chưa có sự thống nhất Qua nghiên cứu chúng tôi thấy rằng về cơ bản các nhà nghiên cứu đều thống nhất đánh giá cao các đóng góp của Hoàng Kế Viêm trong việc đánh dẹp giặc cướp

ở các tỉnh biên giới Việt Trung (tàn quân Thái Bình Thiên quốc) và làm nên hai chiến thắng Cầu Giấy trong các năm 1873, 1882 Tuy nhiên khi xem xét thời gian Hoàng Kế Viêm khi ông nhận chức An Phủ sứ của triều đình Đồng Khánh (tay sai Pháp) đi chiêu dụ lực lượng Cần Vương Thì có hai nhóm quan điểm đối lập nhau Nhóm thứ nhất, thông cảm với Hoàng Kế Viêm cho rằng ông nhận sắc đi chiêu dụ lực lượng Cần Vương là do thời thế Nhóm thứ hai thi phê phán coi đó là sai lầm, là Hoàng Kế Viêm đã từ bỏ hàng ngũ kháng chiến đi làm tay sai cho Pháp

Quá trình tìm hiểu các công trình nghiên cứu về Hoàng Kế Viêm, trên

cơ sở các nguồn tài liệu thu thập được, chúng tôi tiến hành thống kê, tập hợp và sắp xếp phân loại như sau:

Nhóm thứ nhất gồm các tác giả nghiên cứu ở mực độ khái quát cuộc đời

và sự nghiệp của Hoàng Kế Viêm thể hiện trong các công trình như của nhóm

tác giả của Viện sử học với Lịch sử Việt Nam tập 2, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội, 1976; của PGS.TS Trần Bá Đệ với Lịch sử Việt Nam 1858 đến nay, NXB

ĐH Quốc gia Hà Nội 2000, tác giả Trương Hữu Quýnh và cộng sự trong Đại cương lịch sử Việt Nam tập 2, NXB Giáo dục, Hà Nội 1997,…

Nhóm thứ hai gồm các tác giả nghiên cứu một cách chuyên sâu về cuộc đời và sự nghiệp của Hoàng Kế Viêm Có thể kể đến các tác giả như Nguyễn Tú tác phẩm “danh tướng Hoàng Kế Viêm - thân thế và sự nghiệp”, Nxb VH Thông tin (1997) Đặc biệt Nguyễn Ngọc Trai có tác phẩm “Hoàng Kế Viêm cuộc đời và sự nghiệp” đã khắc họa một cách đầy đủ, chi tiết và chân thực về thân thế, cuộc đời và đặc biệt đã làm rõ tài năng quân sự của Hoàng Kế Viêm ở nửa sau thế kỷ XIX Đặc biệt Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh

Quảng Bình đã cùng Hội Di sản tỉnh tổ chức Hội thảo khoa học Hoàng Kế Viêm

trong tiến trình lịch sử cận đại Việt Nam Hội thảo đã có sự tham gia của các

nhà khoa học trên toàn quốc với 26 báo cáo được in thành kỷ yếu Trong các bài viết của hội thảo các nhà khoa học đã đi sau làm rõ nhiều góc cạnh khác nhau về những khoảng thời gian khác nhau trong cuộc đới của Hoàng Kế Viêm Qua quá trình nghiên cứu, chúng tôi nhận thấy các công trình nghiên cứu của các nhà khoa học đều đề cập đến vấn đề đóng góp của Hoàng Kế Viêm trong lịch sử cận đại Việt Nam ở những phương diện khác nhau, ở những mức

độ khái quát hoặc từng khía cạnh Tuy nhiên, theo tìm hiểu của tác giả, cho đến nay, chưa có một công trình nào giải mả một cách thật thấu đáo về những uẩn khúc trong cuộc đời của Hàng Kế Viêm và đi chú ý đến 2 trận thắng của Hoàng

Kế Viêm cùng với quân đội nhà Thanh trước quân Pháp ở Sơn Tây năm 1883 Trên cơ sở kế thừa những thành quả của các nhà nghiên cứu đi trước, chúng tôi tập hợp lựa chọn và khai thác thông tin phục vụ cho đề tài của mình Mặt khác, trên cơ sở các tài liệu tập hơp được tác giảkhái quát thành các luận điểm, lựa chọn các luận cứ, phân tích và chứng minh để làm rõ đóng góp của Hoàng Kế Viêm ở nửa sau thế kỷ XIX Mặt khác khóa luận sẽ giải mả những uẩn khúc trong cuộc đới của Hoàng Kế Viêm thời gian ông nhận chức An phủ sử của triều đình Đồng Khánh, và việc đàn áp khởi nghĩa Hoàng Phan Thái, làm rõ

thêm trong 2 trận thắng ở Sơn Tây năm 1883

3 ĐỐI TƯỢNG, PHẠM VI NGHIÊN CỨU

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Khóa luận tập trung nghiên cứu các đối tượng sau

+ Quê hương, gia thế và sự nghiệp của Hoàng Kế Viêm

+ Đóng góp của Hoàng Kế Viêm trong lịch sử cận đại Việt Nam

+ Một số hạn chế của Hoàng Kế Viêm

3.2 Phạm vi nghiên cứu

+ Về không gian: căn cứ vào đề tài chúng tôi xác định không gian nghiên

cứu chủ yếu ở những địa phương mà Hoàng Kế Viêm đã từng sinh sống hoạt động bao gồm địa bàn Trung Bộ và Bắc Bộ (từ Khánh Hòa đến biên giới Việt Trung)

+ Về thời gian: Khóa luận chủ yếu tập trung nghiên cứu đóng góp của

Hoàng Kế Viêm những năm 1820 - 1909

4 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI

4.1 Mục đích nghiên cứu:

+ Tìm hiểu về quê hương gia đình và tiển sử của Hoàng Kế Viêm

+ Đóng góp của Hoàng Kế Viêm về kinh tế, chính trị, quân sự và văn hóa + Giải mã những uẩn khúc trong cuộc đời Hoàng Kế Viêm

4.2 Nhiệm vụ nghiên cứu:

Để thực hiện mục đích nói trên chúng tôi vạch ra các nhiệm vụ nghiên cứu sau đây:

+ Sưu tầm các tài liệu thành văn ở các thư viện, trung tâm lưu trữ viết về Hoàng Kế Viêm trong lịch sử Việt Nam, các công trình nghiên cứu về Hoàng

Kế Viêm đã được công bố

+ Điền dã dân tộc học để tìm kiếm các tài liệu về Hoàng Kế Viêm ở địa phương

+ Làm rõ những nét chính trong cuộc đời và sự nghiệp của Hoàng Kế Viêm đặc biệt là những đóng góp của ông cho lịch sử

5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

+ Về phương pháp luận: Thực hiện đề tài tác giả khoa luận đứng trên

quan điểm phương pháp luận duy vật lịch sử và lập trường quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về lịch sử

+ Phương pháp nghiên cứu: Trong quá trình thực hiện khoa luận chúng

tôi sử dụng hệ thống các phương pháp nghiên cứu cụ thể sau đây:

- Phương pháp điền giả dân tộc học để tập hợp tài liệu lịch sử ở địa phương

- Nhóm phương pháp nghiên cứu lý thuyết trong đó chủ yếu sử dụng hai phương pháp chuyên ngành là phương pháp lịch sử và phương pháp logic Đồng thời kết hợp một số phương pháp liên ngành bổ trợ như: phương pháp phân tích tổng hợp, thống kê, xác minh tài liệu để khai thác thông tin phục vụ

đề tài

6 ĐÓNG GÓP CỦA KHÓA LUẬN

Thứ nhất, khóa luận sẽ tập trung giới thiệu làm rõ cuộc đời sự nghiệp của

danh tướng Hoàng Kế Viêm trong lịch sử Việt Nam cận đại

Thứ hai, khóa luận tập hợp được một thư mục tài liệu khá phong phú về

nhân vật Hoàng Kế

Thứ ba, thực hiện đề tài này còn giúp chính tác giả của khóa luận nâng

cao hiểu biết của mình về lịch sử Việt Nam cận đại làm hành trang nghề nghiệp

và cuộc sống sau này

B NỘI DUNG CHƯƠNG I QUÊ HƯƠNG, GIA THẾ VÀ TIỂU SỬ CỦA HOÀNG KẾ VIÊM

1.1 Quê hương và gia đình của Hoàng Kế Viêm

Làng Văn La xưa nằm trong tổng Long Đại, huyện Phong Lộc, phủ Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình, nay là thôn Văn La, xã Lương Ninh, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình Làng Văn La, địa danh nổi tiếng đất văn vật, được xếp vào “bát danh hương” của Quảng Bình: “Sơn - Hà - Cảnh - Thổ - Văn

- Võ - Cổ - Kim” Họ Hoàng ở Văn La là một dòng họ đã góp một phần không nhỏ trong việc làm nổi danh làng Văn La, trong “bát danh hương” đó Nhắc đến vùng đất Văn La, xưa nay nhiều người biết đến câu “Long đáo địa” Các nhà phong thủy cho rằng: Sự uốn lượn con sông Kiến Giang - sông Nhật Lệ từ làng Hiển Lộc cho tới cuối làng Văn La như hình con rồng thì mất hút Các thầy địa

lý cho đó là Rồng đã lên đất, Rồng vào làng Văn La nằm gọn trong cái Bàu Rồng

Theo sử liệu của Quốc sử quán triều Nguyễn cũng như theo gia phả họ Hoàng ở Văn La, các cụ tổ họ vốn gốc làng Ngọc Sơn, huyện Đông Xuân, phủ Phú Yên Gốc tích xa xưa về trước đó chưa rõ, không biết từ tỉnh nào ở miền Bắc hay miền Trung di dân vào Phú Yên Hoàng Kim Xán thời làm quan, có về nơi quê cũ, tìm gốc tích nhưng qua trên 200 năm những người có mặt ở địa phương không ai biết tung tích Đến đời cụ Hoàng Kim Xán, nổi tiếng về đạo hiếu trung, chỉnh lý gia huấn Con của Hoàng Kim Xán là Hoàng Kế Viêm Hoàng Kế Viêm sinh ra trong một gia đình khoa bảng, quan lại triều Nguyễn Cha là Hoàng Kim Xán làm quan thời triều Gia Long, có tiếng thanh liêm đức độ, hiếu trung toàn vẹn, khi mất được thờ ở đền Hiền Lương tại Kinh

đô Phú Xuân Cụ Hoàng Kim Xán có 3 người con trai, Hoàng Kế Viêm là út Năm 1883 cụ Xán mất tại chức ở Khánh Hòa, gia đình dời về quê, đưa thi hài

về táng ở Văn La

Từ khi sinh ra cho đến 13 tuổi, Hoàng Kế Viêm được bố dạy bảo trực tiếp về văn hóa lẫn đạo lý Cụ Hoàng Kim Xán vốn là người chuẩn mực hiếu trung nên dạy con lấy đạo hiếu trung làm đạo học ở đời

Tuy nhiên, cảm nhận về đạo hiếu của cụ Xán cũng có điều khác với người đương thời Cụ đề cao chữ Hiếu mà không duy nhất lấy việc cung cúc phụng dưỡng cha mẹ làm đỉnh cao, mà hiếu đối với cụ là giữ gìn và tràu dồi

phép tu thân, bao gồm: cần cù lao động, cần mẫn học tập, khiêm nhượng với mọi người, dứt bỏ kiêu ngạo, sống thanh bạch, thanh liêm khi hiển đạt dù nghèo khổ cũng giữ thanh danh, làm rạng rỡ cho dòng họ tổ tông 1

Thụ giáo nền đạo đức Nho học đó, tiếp nhận sự hiếu trung trong gia phong như vậy, Hoàng Kế Viêm khi lớn lên đã không bao giờ tự phụ hay ỷ thế mình là con quan, hết sức khiêm nhượng và thanh bạch trong đời thường chẳng khác gì người nông dân khác trong làng xóm Do học giỏi, Ông được tuyển vào trường Quốc Tử Giám ở Kinh đô và thi đỗ cử nhân năm 1843 Năm sau 1844, được vua chọn làm phò mã, lấy công chúa Hương La, con gái thứ 5 của vua Minh Lạng Theo lệ phong kiến, con rễ vua (phò mã) không được đi thi, không được làm quan trừ phi quốc gia đại sự, Tổ Quốc lâm nguy, vua tự cử phò mã ra cứu nước mới được nhận chức Cuộc đời của Hoàng Kế Viêm đến đây tưởng đã yên vị, an hưởng giàu sang phú quý …Nhưng không ngờ, chỉ một năm sau côngchúa Hương La bị bệnh nặng rồi từ trần! Năm 1845, Hoàng Kế Viêm mới được

bổ làm quan, giữ một chức vụ bé nhỏ trong triều – quan lộc tự khanh, năm sau

1 Bia “ H oàng thị gia huấn” của nhà thờ họ Hoàng, Văn La

1846, thăng lên một cấp: Lang trung Bộ Lại Năm 1850, cụ bà Hoàng Kim Xán – mẹ Hoàng Kế Viêm mất ở quê nhà (Văn La) Theo lệ của nhà nước phong kiến, Ông phải nghỉ việc trở về cư tang mẹ với thời hạn quy định là 3 năm sau mới được bổ dụng trở lại Nhưng chỉ 2 năm Ông đã bị nhà vua triệu về Kinh, nhận công vụ Cuộc đời của Hoàng Kế Viêm từ đây gắn chặt với sự chìm nổi của Đất nước và triều đình nhà Nguyễn đang đứng trước nanh vuốt của chủ nghĩa thực dân Pháp

1.2 Tiểu sử của Hoàng Kế Viêm

Quảng Bình là vùng đất có bề dày lịch sử lâu đời, nơi tiềm chứa nhiều giá trị lịch sử, văn hóa vật chất và tinh thần độc đáo Trong suốt chiều dài lịch

sử, trên vùng đất Quảng Bình địa linh nhân kiệt này đã nảy sinh ra nhiều bậc văn nhân, võ tướng, anh hùng hào kiệt tiếng tăm lừng lẫy với những chiến công hiển hách đã làm rạng danh cho quê hương, đất nước; mãi mãi là niềm tự hào của dân tộc và của bao thế hệ cộng đồng cư dân người Quảng Bình Chính môi trường khắc nghiệt, không gian văn hóa đa dạng cùng với những biến động lịch

sử đã đào luyện, hun đúc và sản sinh ra các thế hệ danh nhân kiệt xuất Với những đóng góp trong công cuộc đánh giặc, giữ nước, Hoàng Kế Viêm đã trở thành một danh nhân quân sự tiêu biểu và đóng vai trò to lớn trong phong trào đấu tranh vũ trang của nhân dân ta nửa cuối thế kỷ XIX

Hoàng Kế Viêm còn tên là Hoàng Tá Viêm, tự Nhật Trường, hiệu Tùng An, sinh ngày 21 tháng 7 Canh Thìn - Minh Mạng nguyên niên, (dương lịch ngày 29 tháng 8 năm 1820) tại dinh trấn quan Cai bộ Hoàng Kim Xán, trấn Bình Hòa, nay là tỉnh Khánh Hòa Ông người làng Văn La, tổng Văn Đại, huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình

“Tuy nhiên, tuổi thơ dịu dàng êm ả đã không dài với ông vì năm 13 tuổi Hoàng Kế Viêm đã mồ côi cha Sau khi cha mất, Hoàng Kế Viêm về sống và học tập ở quê hương (thôn Văn La - xã Lương Ninh - huyện Quảng Ninh - tỉnh Quảng Bình) Văn La - đất địa linh nhân kiệt, là một trong 8 làng quê văn vật nổi tiếng của tỉnh Quảng Bình đã ảnh hưởng không nhỏ tới tư tưởng và nhân cách về sau của Hoàng Kế Viêm

Những năm tháng sống ở quê nhà giúp Hoàng Kế Viêm thấu hiểu và cảm thông sâu sắc với cuộc sống của nhân dân lao động Những truyền thống tốt đẹp của gia đình và quê hương đã tác động, hun đúc lên nhân cách cao đẹp của Hoàng Kế Viêm Chính cuộc đời và sự nghiệp của ông cũng đã góp phần làm vẻ vang thêm truyền thống của quê hương, dân tộc Cho dù cuộc kháng chiến của nhân dân ta ở thế kỉ XIX không thành công nhưng những trang sử hào hùng nhất của dân tộc giai đoạn này đều gắn liền với tên tuổi của Hoàng Kế Viêm” [12; 131]

Ông vốn nổi tiếng thông minh, năm 1843, Hoàng Kế Viêm được vua Thiệu Trị chọn làm Phò mã cho Công chúa Hương La Mối lương duyên này là sợi dây thứ hai ràng buộc Hoàng Kế Viêm với triều Nguyễn bên cạnh nghĩa vụ của nhà nho.

Sau khi đỗ đạt rồi được bổ làm quan trải qua tám triều vua (từ Thiệu Trị đến Đồng Khánh), Hoàng Kế Viêm đã giữ nhiều chức vụ, cai quản nhiều địa phương với các công việc khác nhau Năm 1846, thời vua Thiệu Trị, Hoàng Kế Viêm được phong chức Lang trung bộ Lại Dưới thời vua Tự Đức năm 1852, Ông được sung chức Án sát tỉnh Ninh Bình1, rồi Bố Chỉnh tỉnh Thanh Hóa (1854)2, Tuần phủ Hưng Yên (1859)3, Hộ Lý Tổng đốc An Tĩnh (1863), tháng

10 năm 1870 được sung chức Thống đốc quân vụ đại thần Lạng - Bằng - Ninh - Thái Năm 1887, ông nhận chức Hữu Trực kỳ - Yên Phủ kinh lý Đại sứ

Trong suốt quảng thời gian phò vua trị nước, Hoàng Kế Viêm đã có nhiều công lao trong việc mở mang kinh tế, phát triển giao thông, thủy lợi, giữ vững trật tự xã hội Dù xuất thân là con trai Thượng thư triều Gia Long, thân làm Phò mã của vua Minh Mạng, nhưng Hoàng Kế Viêm là một vị quan suốt đời sống thanh liêm, tận tụy với nhân dân Mặt khác, với Hoàng Kế Viêm là một nhà nho song ông không chịu ngu trung mà luôn biết đặt lợi ích của muôn dân trăm họ lên trên hết, đó là lý do khiến Hoàng Kế Viêm trở thành “Người phản biện của xã hội” lúc bấy giờ

Trong hai thập kỉ 40 và 50 của thế kỉ XIX, khi nguy cơ thực dân Pháp xúc tiến việc xâm lược Việt Nam hiện hữu; vì thiếu nhân tài, triều đình Nguyễn

đã buộc phải bỏ lệnh cấm các Phò mã tham chính Một năm sau khi công chúa Hương La qua đời, Hoàng Kế Viêm được bổ dụng vào chức quan nhỏ trong triều với hàm Quang Lộc tự khanh Từ năm 1845 về sau, cuộc đời Hoàng Kế Viêm thăng trầm, chìm nổi gắn liền với triều Nguyễn và vận mệnh đất nước trước nanh vuốt của chủ nghĩa thực dân Pháp Tài năng của Hoàng Kế Viêm đã được thể hiện song cũng bị triều đình kìm chế không ít Khởi đầu sự nghiệp từ

1 Chức quan thứ 2 của một tỉnh nhỏ

2 Chức quan thứ 2 của một tỉnh lớn

3 Chức quan đầu tỉnh nhỏ

một quan văm, Hoàng Kế Viêm cũng đã thể hiện được tài năng trên lĩnh vực chính trị và quân sự Tuy nhiên với những đóng góp to lớn cho lịch sử dân tộc, Hoàng Kế Viêm xứng đáng được suy tôn là một danh thần văn võ song toàn

Ngày 6 tháng 6 năm 1884, triều đình Huế đã ký với Pháp hiệp ước Patơnốt bao gồm 19 khoản, xác định rõ hơn địa vị bảo hộ của Pháp trên toàn cõi Bắc và Trung Kỳ, biến nhà nước phong kiến thành công cụ tay sai trong nền đô hộ thuộc địa Nội bộ triều đình Huế phân hóa thành hai phe gồm chủ hòa và chủ chiến Phe chủ chiến do Tôn Thất Thuyết cầm đầu Để tiếp tục chống Pháp phe chủ chiến đã phế lập vua và đưa Ưng Lịch lên ngai vàng với niên hiệu Hàm Nghi Được sự phò giúp của Tôn Thất Thuyết và lực lượng của phe chủ chiến tại triều đình Huế nên Hàm Nghi có tinh thần kháng chiến rất cao

Ngày 5 tháng 7 năm 1885, triều đình Huế dưới sự chỉ huy của Tôn Thất Thuyết đã mở cuộc tấn công quân Pháp ngay tại kinh thành Huế nhưng thất bại Kinh đô thất thủ, Tôn Thất Thuyết phải đưa vua Hàm Nghi xuất bôn ra các tỉnh phía Bắc, xuống dụ Cần Vương, phát động phong trào chống Pháp trên khắp cả nước, tạo thành phong trào Cần Vương và được các văn thân sĩ phu yêu nước ở các địa phương miền Trung và miền Bắc ủng hộ sôi nổi Ngày 6 tháng 7 năm 1885, Hàm Nghi tới Quảng Trị

Ngày 9 tháng 7 năm 1885 Hàm Nghi rời tỉnh thành Quảng Trị lên tới Sơn Phòng (Tân Sở) ngày 12 tháng 7 năm 1885

“Ngày 20 tháng 7 năm 1885 Hàm Nghi đến Bảo Đài thuộc xã Thủy

Ba giáp ranh tỉnh Quảng Bình” [11; 256]

Ngày 22 tháng 7 năm 1885 Hàm Nghi trở về phủ Cam Lộ (Quảng Trị) rồi theo đến Lao Bảo qua Lào để ra phía Bắc và vượt đèo Phú Gia về Hà Tĩnh

vì ở Hà Tĩnh không an toàn Tôn Thất Thuyết đưa vua Hàm Nghi vượt đèo Tân

Ấp vào lập đại bản doanh ở Tuyên Hóa Ngày 19 tháng 7 năm 1885, Pháp đã cho 5 chiến hạm đánh chiếm Động Hải (Đồng Hới) nhằm chặn đường ra Bắc của Nhà vua Cùng lúc quan Pháp đã tổ chức ‘chiến dịch’ hành quân từ Ninh Bình đánh vào Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh và Quảng Bình

Sau khi De Courcy bị triệu hồi về Pháp ngày 27 tháng 1 năm 1886, Paul Bert được cử sang cai trị hai xứ Trung - Bắc Kỳ, mở đầu chế độ quan văn thay chế độ quan võ Paul Bert cho rằng, cuộc vây đuổi của người Pháp không những không đàn áp được phong trào mà còn như lửa đổ thêm dầu Do đó, Paul Bert quyết định sử dụng triều đình Đồng Khánh vào cuộc chinh phục bằng phủ

dụ Tháng 6 năm 1886, Paul Bert bắt buộc Đồng Khánh phải thân chinh ra Quảng Bình phủ dụ vua Hàm Nghi về Huế Trong suốt ba tháng ở Quảng Bình,

dù Đồng Khánh ra sức thực hiện đủ âm mưu với một bộ máy tùy tùng hết sức

đồ sộ nhưng cũng không thu được kết quả gì trong việc phủ dụ vua Hàm Nghi Cuối cùng, Đồng Khánh đành phải trở về Huế Sự bất lực của Đồng Khánh làm cho Paul Bert nghĩ ra một nước cờ cao tay hơn, đó là cưỡng bức những nhân vật từng chống lại Pháp đứng ra phủ dụ Cần Vương

Khi phong trào Cần Vương nổ mạnh mẽ ở Quảng Bình, tên thực của dân Paul Bert xảo quyệt đã tìm cách lợi dụng uy tính của Hoàng Kế Viêm để giải giáp lực lượng Cần Vương nên đã xúi tên vua bù nhìn Đồng Khánh phong cho ông làm An Phú sứ Hữu Trực Kỳ đi chiêu dụ nghĩa quân Cần Vương

Năm 1887, dưới sự giật dây của người Pháp, vua Đồng Khánh phục hồi chức tước cho Hoàng Kế Viêm, xuống dụ buộc Hoàng Kế Viêm nhận chức An Phú sứ Hữu Trực Kỳ đi phủ dụ các toán quân Cần Vương ở Quảng Bình Tuy nhiên, Hoàng Kế Viêm đã lợi dụng vị trí đó để ngầm giúp đỡ quân Cần Vương

và hạn chế sự rình rập của quân Pháp và tay sai đối với nhân dân Quảng Bình cách khéo léo bằng việc đòi Pháp phải cấp cho ông 500 quân lính và 500 khẩu súng kiểu mới Đây là một trong những kế sách khôn ngoan của ông nhằm mục đích từ chối khéo công việc mà thực dân Pháp và triều đình bắt ông làm Thực dâp Pháp vẫn nghi ngờ ông không những không đáp ứng nguyện vọng của Hoàng Kế Viêm mà còn ra lệnh cho vua Đồng Khánh triệu hồi ông về lại Kinh Kết quả là chỉ trong vòng 8 tháng giằng co khá gay gắt, Pháp đã thất bại

Trong suốt cuộc đời mình, Hoàng Kế Viêm lúc nào cũng thể hiện một tấm lòng yêu nước mãnh liệt, tinh thần quyết tâm chống giặc ngoại xâm bảo vệ độc lập dân tộc Hoàng Kế Viêm là một người có tinh thần yêu nước chống Pháp quyết liệt, có tấm lòng thương dân sâu sắc Trên chiến trường ông luôn là

một vị tướng có tài, cương quyết tiêu diệt kẻ thù; đối với nhân dân luôn quan tâm chăm sóc đến đời sống

Với 24 năm làm quan văn, trong đó có 19 năm làm võ tướng, được phong nhiều chức vụ quan trọng nhưng khi về hưu, ruộng lộc điền Hoàng Kế Viêm nhận là cồn hoang Thế Lộc và xin khẩn hoang làm ruộng tư quanh cồn Thế Lộc, một cồn đất nước mặn bốn bề, cách hói cách sông Chính điều đó càng làm tỏa sáng thêm nhân cách cao đẹp của một bậc chính nhân quân tử, luôn luôn sống khiêm nhường, giản dị, không màng tới danh lợi của Hoàng Kế Viêm Bên cạnh tài năng quân sự, tài năng của ông còn thể hiện trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị qua thời gian làm quan trị nhậm tại các tỉnh như giải quyết nạn đói, vỡ đê và an dân ở Hưng Yên năm 1856 Dù ở cương vị nào thì Hoàng

Kế Viêm cũng luôn luôn thể hiện tài năng ‘kinh bang tế thế’ của mình Làm quan ở nhiều địa phương, ông đặc biệt quan tâm đến đời sống nhân dân nên dân được an cư lạc nghiệp và cuộc sống ổn định Cuộc đời Hoàng Kế Viêm đã khắc họa nên trước mắt chúng ta nhân cách của một con người vì nước vì dân theo chủ nghĩa “trug quân ái quốc” Hoàng Kế Viêm không chỉ là một vị tướng tài

ba, một nhà nho chính trị lão luyện mà còn là người có những đóng góp nhất định về văn hóa

Ông đã để lại khá nhiều tác phẩm có giá trị về quân sự, đạo đức, văn học và sử học như:

1 Tri thiết sơn phòng sư nhi tấn: Tổng kết việc củng cố an ninh vùng biên cương kết hợp tăng gia sản xuất

2 “Tiên công sử, biệt lục” (lịch sử về cụ Hoàng Kim Xán)

3 Thầm cơ yếu ngữ: sách giáo khoa quân sự cho bộ binh

4 “Bạt gia huấn ca” (bia khắc lời bạt của Ông và văn bia gia huấn ca của họ Hoàng) Bia này hiện còn, đó là di cảo duy nhất của Ông còn để lại

5 “Khổn y lục” (chép về công chúa Hương La)

6 “An phủ trấp lược” ( Đây là bản “ký sự” về công việc An phủ của Ông)

7 “Chi chi thi thảo” (tập thơ)

8 “Vân vân văn tập” (tập bài văn)

Hai tập Chi chi thi thảo và Vân vân văn tập là những tuyển tập văn, thơ được Hoàng Kế Viêm sáng tác của Ông từ khi ra làm quan cho đến khi qua đời

Về cuối đời, Hoàng Kế Viêm vẫn giữ được sự thanh bạch của một vị quan thanh liêm, sự khiêm nhường của một nhà nho nặng lòng đối với nhân dân và đất nước Ông từ chối mọi chức tước, bổng lộc của vua ban để sống một cuộc sống gần gũi với dân chúng Tên tuổi của Hoàng Kế Viêm xứng đáng được ghi vào lịch sử với trang hào hùng chống giặc ngoại xâm của dân tộc Ông là một biểu tượng cao đẹp cho tinh thần yêu nước, khát vọng độc lập tự do, ý chí tự cường và tinh thần dũng cảm trong cuộc đấu tranh chống giặc ngoại xâm của dân tộc Cuộc đời Hoàng Kế Viêm để lại nhiều bài học quý cho sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ Quốc hôm nay

CHƯƠNG II VAI TRÒ CỦA HOÀNG KẾ VIÊM TRONG TIẾN

TRÌNH LỊCH SỬ VIỆT NAM CẬN ĐẠI

2.1 Đóng góp của Hoàng Kế Viêm trên cương vị là một quan văn

Khi nguy cơ thực dân Pháp xúc tiến việc xâm lược Việt Nam hiện hữu; vì thiếu nhân tài, triều đình Nguyễn đã buộc phải bỏ lệnh cấm các phò mã tham chính Một năm sau khi công chúa Hương La qua đời, Hoàng Kế Viêm được bổ dụng vào chức quan nhỏ trong Triều Từ năm 1845 về sau, cuộc đời Hoàng Kế Viêm thăng trầm, chìm nổi gắn liền Triều Nguyễn và vận mệnh đất nước trước nanh vuốt của chủ nghĩa thực dân Pháp Tài năng của Hoàng Kế Viêm đã được thể hiện song cũng bị Triều đình kìm chế không ít Tuy nhiên với những đóng góp to lớn cho lịch sử dân tộc, Hoàng Kế Viêm xứng đáng được suy tôn là một Danh thần văn võ song toàn” [12; 131]

Khởi đầu sự nghiệp từ một quan văn, Hoàng Kế Viêm cũng đã thể hiện được tài năng trên lĩnh vực kinh tế và chính trị Ở những nơi khó khăn triều đình Nguyễn thường điều ông tới giải quyết và ông đã không phụ lòng dân chúng cũng như sự ủy thác của Triều đình Năm 1852, Hoàng Kế Viêm làm Án sát Ninh Bình Ra đến đấy, khảo sát bộ máy, thấy hơi cồng kềnh, quan lại làm việc không hiệu quả, Hoàng Kế Viêm đã tâu xin giảm bớt nha lại, được vua phê chuẩn Làm việc ở Ninh Bình 2 năm, năm 1854, ông được điều về làm Bố Chính Thanh Hóa (vốn quê hương gốc của triều Nguyễn) Khi làm Bố Chính ở Thanh Hóa, có xảy ra sự cố do sự hiểu nhầm của nhà vua Đó là vụ án về quế, nghi có liên quan đến Bố Chính Thanh Hóa, Hoàng Kế Viêm Tuy là Phò mã nhưng những việc liên quan đến tham nhũng nhà vua không nhẹ tay Vì vậy, vua ra lệnh cho Bộ Hình truy xét từ các hộ trưởng hộ bóc quế cho đến các quan đầu tỉnh là Tôn Thất Hạt và Hoàng Kế Viêm May cho ông là Đặng Huy Trứ đã phát hiện được vụ buôn lậu quế Do đó, số lượng quế hảo hạng phải nộp hàng năm của Thanh Hóa về triều đình không đủ hạn ngạch Vụ án buôn lậu quế được xử, Hoàng Kế Viêm được giải oan Nhà vua ra lệnh thu hồi việc giao cho

Bộ Hình xét, và còn sửa oan bằng cách thăng Hoàng Kế Viêm lên chức Tuần Phủ Hưng Yên Năm 1859, lũ lụt xảy ra và hậu quả vỡ đê sông Hồng, ông được

điều ra làm Tuần vũ Hưng Yên Với chức quan đầu tỉnh, ông tấu trình vua xin trích ngân khố và lương thực trả công cho người đắp đê thay cho huy động công ích để dân có ăn qua cơn đói và huy động được nhân dân kịp thời Do có nhiều công lao to lớn 1 “nhờ sự khéo léo của Hoàng Kế Viêm, nhân dân tỉnh Hưng Yên khắc phục nạn đói, ngăn chặn được giặc cướp, ổn định được cuộc sống” 2

Năm 1862, ông cùng với Án sát sứ Nguyễn Túc Trưng, phân tích tác dụng, lợi hại, bày tỏ ý kiến không tán thành việc ký hòa ước Nhâm Tuất, chấp nhận

cho Pháp được tự do buôn bán và giảng đạo ở nước ta (Châu bản triều Tự Đức, Hưng Yên, NXB Văn học, năm 2003, tr 103) Từ Bố chính, ông được cử giữ

chức Tuần phủ Hưng Yên Sau một thời gian đi về các địa phương, Hoàng Kế

Viêm dâng sớ tâu: “Năm nay sửa đắp đê, công việc phiền phức nặng nề, 3 huyện thuộc hạt ấy (Hưng Nhân, Diên Hà, Thần Khê), nhiều lần bị nước lụt, dân tình còn quẫn bách, hơn nữa giá gạo lại đắt, tiền kẽm ở kho Tĩnh hiện chứa

số ít có Về dân phu số công làm đê năm nay xin phát nửa tiền, nửa gạo cho dân ăn dùng được dư đủ 3

Vua cho làm như thế

Năm 1863, Hoàng Kế Viêm được vua điều động vào làm Hộ Lý Tổng đốc An - Tĩnh ( 2 tỉnh Nghệ An - Hà Tĩnh) Vừa đặt chân đến Nghệ An, Ông đã tâu vua xin cho đào kênh Thiết Cảng – nối liền đường thủy giữa 2 tỉnh Thanh Hóa - Nghệ An Công trình đào kênh Thiết Cảng giúp việc thông thương thủy

bộ Thanh - Nghệ, đã từng được Cao Biền thời Đường và Hồ Quý Ly đầu thế kỉ

XV đã huy động bao công sức của nhân dân đào đắp nhưng đành bó tay khi qua dãi Thần Vũ (giữa Diễn Châu và Nghi Lộc, Hưng Nguyên) ví vướng phải mỏ sắt Tuy nhiên đến khi Hoàng kế Viêm tổ chức thì công trình khó khăn đó được hoàn thành Thành công của công trình là nhờ ông chỉ huy sâu sát và biết lắng nghe ý kiến của nhân dân đồng thời ông còn mời người tài giỏi là Nguyễn Trường Tộ hiến trí hiến mưu nên mới có được thành quả đó.

1 Xem Hoàng Công Khanh, Cưỡi sóng đạp gió, NXB Thành phó HCM, năm 2001, tập I, trang 243

2 Gia phả họ Hoàng Văn La

3 Quốc sứ quán triều Nguyễn Đại Nam thực lục, Sđd, tập VII, trang 702