Giáo trình toàn cầu hóa và quan hệ quốc tế

- So sánh giữa quốc tế hóa và toàn cầu hóa + Giống nhau: Toàn cầu hoá giống quốc tế hoá ở sự phát triển mạnh mẽ của các lực lượng sản xuất và sự hợp tác xuyên quốc gia của các nước tro

TRƯỜNG ĐẠI HỌC QUẢNG BÌNH KHOA: LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

GIÁO TRÌNH (Lưu hành nội bộ) TOÀN CẦU HÓA VÀ QUAN HỆ QUỐC TẾ (Dành cho Sinh viên ngành Giáo dục chính trị-Hệ chính quy)

Tác giả: Th.S Nguyễn Thị Hương Liên

Năm 2017

MỤC LỤC Trang

LỜI NÓI ĐẦU -3

CHƯƠNG 1: TOÀN CẦU HÓA VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ ĐẾN MỞ RỘNG ĐỐI NGOẠI VÀ HỘI NHẬP QUỐC TẾ -4

1.1 Toàn cầu hóa và những nhân tố có ảnh hưởng đến sự hình thành và thúc đẩy quá trình toàn cầu hóa -4

1.2 Những tác động của toàn cầu hoá đến mở rộng đối ngoại và hội nhập quốc tế -9

CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUAN HỆ QUỐC TẾ -13

2.1 Khái niệm quan hệ quốc tế -13

2.2 Chủ thể quan hệ quốc tế -13

2.3 Quan hệ giữa các quốc gia dân tộc trong giai đoạn hiện nay -14

2.4 Xu thế chung của các quốc gia dân tộc trong quan hệ quốc tế hiện đại -15

2.5 Nội dung những vấn đề toàn cầu mà thế giới đang đối mặt -16

2.6 Châu Á-Thái Bình Dương- chiến lược của một số nước, tính chất, xu hướng và mối quan hệ trong khu vực -18

2.7 Đông Nam Á- giai đoạn hợp tác và phát triển -19

CHƯƠNG 3: QUÁ TRÌNH MỞ RỘNG QUAN HỆ ĐỐI NGOẠI VÀ CHỦ ĐỘNG HỘI NHẬP QUỐC TẾ CỦA VIỆT NAM TRONG XU THẾ TOÀN CẦU HÓA -21

3.1 Quá trình thực hiện đường lối đối ngoại của Việt Nam -21

3.2 Những thành tựu đạt được trong quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế của Việt Nam -33

3.3 Những tồn tại, hạn chế trong quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế của Việt Nam -35

CHƯƠNG 4: NHỮNG CHỦ TRƯƠNG VÀ GIẢI PHÁP CƠ BẢN ĐỂ VIỆT NAM CHỦ ĐỘNG HỘI NHẬP QUỐC TẾ CÓ HIỆU QUẢ -37

4.1 Chủ trương và mục tiêu đối ngoại của Việt Nam -37

4.2 Những giải pháp cơ bản để Việt Nam chủ động hội nhập quốc tế có hiệu quả -41

LỜI NÓI ĐẦU

Để tồn tại, con người, bất kể quốc gia hay dân tộc nào cũng đều có nhu cầu chung là ăn, mặc, tìm nơi ở và tổ chức đời sống cộng đồng Trước xu hướng toàn cầu hoá nhanh chóng hiện nay, một đất nước muốn phát triển chỉ có một con đường duy nhất, không có con đường nào khác là con đường hội nhập quốc tế Đối với Việt Nam cũng vậy, chúng ta muốn thực hiện nhanh chóng quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá để nước ta sớm trở thành một nước công nghiệp,

và đạt được mục đích sau cùng là đi lên chủ nghĩa xã hội, chúng ta cần hội nhập quốc tế và hoà nhập vào xu hướng toàn cầu hoá chung của thế giới Vì hội nhập quốc tế cho ta những cơ hội có thể tạo bước đột phá lớn, song bên cạnh đó là vô vàn thách thức và những mặt trái của nó, từ lẽ đó cho thấy ta phải có những bước

đi đúng đắn có một cái nhìn tổng quan về sự phát triển của đất nước cùng với xu thế thế giới trong quá trình hội nhập

Tài liệu cung cấp cho sinh viên những vấn đề lý luận về toàn cầu hóa và quan hệ quốc tế như: các quan niệm, những nhân tố có ảnh hưởng đến sự hình thành và thúc đẩy quá trình toàn cầu hoá; Những tác động của toàn cầu hoá đến

mở rộng đối ngoại; Lý luận chung về quan hệ quốc tế; Nội dung cơ bản của chính sách đối ngoại ở Việt Nam; Những cơ hội và thách thức trong quá trình toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế của Việt Nam; Ngoài ra còn nêu ra chủ trương, mục tiêu và giải pháp đối ngoại của Việt Nam

NỘI DUNG CHƯƠNG 1: TOÀN CẦU HÓA VÀ TÁC ĐỘNG CỦA NÓ ĐẾN MỞ

RỘNG ĐỐI NGOẠI VÀ HỘI NHẬP QUỐC TẾ 1.1 Toàn cầu hoá và những nhân tố có ảnh hưởng đến sự hình thành và thúc đẩy quá trình toàn cầu hoá

1.1.1 Khái niệm

Hiện nay trong học thuật cũng còn dùng khá nhiều khái niệm để cùng chỉ về

quá trình toàn cầu hóa Chẳng hạn trong nhiều tài liệu dùng từ thế giới hóa, rồi quốc tế hóa, và rồi hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu, thậm chí còn có người

đánh đồng thế giới hóa, toàn cầu hóa với các vấn đề có tính toàn cầu

- Khái niệm toàn cầu hóa (Globalisation) được George Modelski lần đầu tiên

đưa ra vào năm 1972 trong tác phẩm “Principle of the World Politics” (Nguyên tắc chính trị thế giới)

Ở Việt Nam, thuật ngữ toàn cầu hoá chỉ được đề cập sau thời kỳ thực hiện chính sách đổi mới năm 1986 Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ 6/1986 đã cho rằng sự đóng cửa hay khép kín nền kinh tế nội địa là nguy cơ gây tụt hậu phát triển kinh tế Vì vậy, Việt Nam phải mở cửa ra thị trường thế giới bên cạnh việc giữ vững độc lập và an ninh lãnh thổ theo định hướng xã hội chủ nghĩa

Có nhiều quan niệm về toàn cầu hoá:

- Quan niệm thứ nhất: toàn cầu hóa là giai đoạn cao của quá trình phát triển

lực lượng sản xuất thế giới, là kết quả tất yếu của phát triển kinh tế thị trường và

khoa học công nghệ

Đúng là toàn cầu hoá phản ánh sự phát triển của lực lượng sản xuất trên qui

mô toàn cầu, song vấn đề đặt ra là bản chất của các hoạt động kinh tế này ra sao? Quan niệm này dễ đưa lại những cách hiểu đơn giản về toàn cầu hoá, mà trên thực tế toàn cầu hoá là hiện tượng cực kỳ phức tạp, đầy mâu thuẫn

- Quan niệm thứ hai: toàn cầu hóa là một giải pháp về quan hệ sản xuất phù

- Quan niệm thứ ba: Dưới góc độ kinh tế, toàn cầu hoá là quá trình lực

lượng sản xuất và quan hệ kinh tế quốc tế phát triển vượt qua các rào cản bởi biên giới quốc gia và khu vực, lan toả ra phạm vi toàn cầu, trong đó hàng hoá, vốn, tiền tệ, thông tin, lao động vận động thông thoáng; sự phân công lao động mang tính quốc tế; quan hệ kinh tế giữa các quốc gia, khu vực đan xen nhau, hình thành mạng lưới quan hệ đa chiều

Khái niệm toàn cầu hóa:

Toàn cầu hoá là bước phát triển cao, là giai đoạn chuyển biến về chất của quá trình quốc tế hoá

- Nội hàm của toàn cầu hoá là:

+ Sự gia tăng mạnh mẽ các mối quan hệ gắn kết, tác động phụ thuộc lẫn nhau giữa các nước

+ Quá trình mở rộng quy mô và cường độ các hoạt động giữa các khu vực, các quốc gia, các dân tộc và có sự tham gia của các tổ chức quốc tế trên phạm vi toàn cầu trong sự vận động phát triển

- So sánh giữa quốc tế hóa và toàn cầu hóa

+ Giống nhau: Toàn cầu hoá giống quốc tế hoá ở sự phát triển mạnh mẽ của

các lực lượng sản xuất và sự hợp tác xuyên quốc gia của các nước trong tất cả các lĩnh vực

+ Khác nhau: Toàn cầu hoá không chỉ đơn thuần là sự xích lại gần nhau của

các nước, mà nó là tiến trình bao gồm một hoặc hàng loạt các sự kiện và hoạt động về kinh tế, chính trị, văn hoá hay môi trường trên thế giới có tác động vừa tích cực, lẫn tiêu cực giữa các quốc gia

Mặt khác, với quốc tế hoá, các chủ thể tham gia vào quá trình này chỉ giới hạn ở các quốc gia dân tộc Còn với toàn cầu hoá, các chủ thể tham gia quá trình này đã được mở rộng, ngoài quốc gia dân tộc còn có các tổ chức quốc tế và các

tổ chức khu vực như: quỹ tiền tệ quốc tế (IMF) , tổ chức thương mại thế giới (WTO)…

Từ đó ta thấy rằng: quốc tế hoá và toàn cầu hoá là một quá trình Tham gia vào quốc tế hoá và toàn cầu hoá là hội nhập quốc tế

Tóm lại, toàn cầu hoá được định nghĩa một cách khách quan nhất là sự phụ thuộc qua lại không ngừng giữa các quốc gia và các cá nhân Sự phụ thuộc qua lại có thể xảy ra trên lĩnh vực kinh tế, công nghệ, môi trường, văn hoá hay xã hội…

1.1.2 Những nhân tố làm nảy sinh và thúc đẩy quá trình toàn cầu hóa

- Sự phát triển của lực lượng sản xuất và tính chất xã hội hóa sản xuất trên phạm vi quốc tế

Sự phát triển của lực lượng sản xuất là quy luật chung của mọi thời đại nên

nó là động lực của toàn cầu hóa kinh tế Trong các xã hội cổ xưa thì lực lượng sản xuất còn hết sức thấp kém, của cải làm ra chưa đủ bảo đảm những nhu cầu tối thiểu của con người, các yếu tố của quá trình tái sản xuất đóng khung theo kiểu “nội bất xuất ngoại bất nhập”, thị trường bị bó hẹp

Với sự phát triển của lực lượng sản xuất, sự tăng tiến của sản xuất và trao đổi hàng hóa, sự mở rộng thị trường (nguyên liệu, sức lao động, tiêu thụ sản phẩm…) thì mối quan hệ cũng dần mở rộng khỏi ranh giới quốc gia, hình thành các mối quan hệ quốc tế và quá trình toàn cầu hóa được bắt đầu

- Sự phát triển của khoa học và công nghệ

Như chúng ta đã biết ở vào thế kỷ XV-XVI, nhờ những phát kiến lớn về địa

lý (tìm ra con đường đi vòng quanh thế giới do nhà thám hiểm Firdimand Magellan thực hiện vào năm 1522…), đặc biệt là sự phát triển của khoa học kỹ thuật trong lĩnh vực giao thông, thông tin và sản xuất nửa sau thế kỷ XVIII và đầu thế kỷ XIX đã thật sự làm thay đổi đời sống con người và thế giới

Cụ thể: Cách mạng công nghiệp thứ nhất diễn ra ở cuối thế kỷ 18 và đầu thế

kỷ 19 Cách mạng công nghiệp lần thứ hai tiếp tục ngay sau đó từ nửa sau thế kỷ

19 đến đầu thế kỷ 20 Cách mạng Công nghiệp lần ba bắt đầu khoảng 1969, khi

phát triển của chất bán dẫn, siêu máy tính Cách mạng Công nghiệp lần thứ tư bắt đầu vào đầu thế kỉ 21, tiếp sau những thành tựu lớn từ lần thứ 3 để lại, được hình thành trên nền tảng cải tiến của cuộc cách mạng số, với những công nghệ mới như in 3D, robot, trí tuệ nhân tạo, IoT, S.M.A.C, công nghệ nano, sinh học, vật liệu mới.Những phát minh trong thế kỷ XX như tivi, máy vi tính, máy bay,

xe hơi, kỹ thuật lai tạo giống… đã thật sự giúp nhân loại thu hẹp khoảng cách và thời gian, làm cho phân công lao động ngày càng mở rộng trên phạm vi quốc gia

và quốc tế Đặc biệt, cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại với những công cụ thông tin và viễn thông, hệ thống nối mạng đã làm cho quá trình toàn cầu hoá ngày càng sâu rộng hơn

Như vậy, có thể nói sự phát triển của khoa học công nghệ là yếu tố vật chất

có tính quyết định sâu xa nhất đến sự phát triển vận động của toàn cầu hoá

- Sự hình thành mạng lưới sản xuất quốc tế và vai trò ngày càng tăng của các công ty xuyên quốc gia

+ Mạng lưới sản xuất quốc tế

Như chúng ta đã biết, trước đây sự phân công lao động quốc tế dựa trên cơ

sở chuyên môn hoá theo ngành, nay chuyển sang chuyên môn hoá sản xuất trong nội bộ ngành, tức là chuyên môn hoá theo đối tượng, chi tiết sản phẩm, phân chia giữa nhiều công ty độc lập, nằm ở nhiều nước khác nhau Ví dụ như việc sản xuất máy bay Airbus: Đôi cánh của Airbus được sản xuất tại Anh, thân và đuôi của Đức, cửa máy bay do Tây Ban Nha sản xuất và Pháp chịu trách nhiệm thiết kế buồng lái và công đoạn lắp ráp cuối cùng Ngoài ra Airbus còn ký hợp đồng với 27 quốc gia khác để sản xuất các thiết bị cần thiết, với khoảng 35% các chi tiết trong máy bay do hơn 500 công ty của Mỹ cung cấp

+ Các công ty xuyên quốc gia (TNC) - lực lượng chi phối toàn cầu hoá Công ty xuyên quốc gia là công ty cổ phần, vốn là từ 1 quốc gia hình thành nên Nhờ quá trình hoạt động lớn mạnh mà thực hiện chính sách hướng ngoại,

mở cửa thị trường thế giới, thị trường hoạt động từ 2 quốc gia trở lên Theo số

liệu của liên hợp quốc thì hiện nay trên thế giới hiện có 64.000 công ty xuyên quốc gia với 800.000 chi nhánh ở nước ngoài (năm 1970 chỉ có 7.000 với 27.000 chi nhánh), có tổng doanh thu hơn 15.000 tỷ Thương mại trong nội bộ TNC và giữa các TNC với nhau chiếm 2/3 thương mại thế giới, 4/5 vốn đầu tư ra nước ngoài được tiến hành bởi các TNC, 9/10 kết quả nghiên cứu triển khai kỹ thuật

và chuyển giao công nghệ nằm trong tay các TNC Giá trị tổng tư bản thị trường của Microsoft, Dell, Cisco và SBC Communication đã lớn hơn toàn bộ giá trị sản xuất hàng hóa hàng năm của Vương quốc Liên hợp Anh Riêng Microsoft có tổng tài sản tương đương nền kinh tế của quốc gia đứng thứ 11 thế giới

- Các tổ chức kinh tế, tài chính, thương mại quốc tế đóng vai trò thúc đẩy toàn cầu hóa kinh tế

Vai trò của các tổ chức như IMF, WB, WTO là hỗ trợ về vốn, thúc đẩy tự do thương mại, giải quyết các tranh chấp quốc tế… những tổ chức này ra đời là kết quả của quá trình toàn cầu hoá Song đến lượt mình, chúng lại trở thành nhân tố thúc đẩy toàn cầu hoá Có thể kể tên một vài tổ chức sau: WTO (Tổ chức thương mại thế giới), IMF (Qũy tiền tệ quốc tế), WB (Ngân hàng thế giới), EU (Liên minh châu Âu), ASEAN (Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á), APEC( Diễn đàn hợp tác kinh tế Châu á - Thái Bình Dương), NAFTA (Khu mậu dịch tự

do Bắc Mỹ), AFTA( Khu mậu dịch tự do Đông Nam Á)…Trong các tổ chức trên thì WTO với 150 nước thành viên, là tổ chức có vai trò hàng đầu trong việc thúc đẩy quan hệ thương mại toàn cầu, từ đó cũng thúc đẩy sự phát triển của quá trình toàn cầu hoá

Những tác động của các tổ chức này đến toàn cầu hoá thể hiện ở các hiệp định, hiệp ước của chúng Ví dụ: hiệp định nhằm gỡ bỏ các hạn chế đối với thương mại tự do của GATT (Hiệp định chung về thuế quan và thương mại); Những hiệp ước thành lập Tổ chức thương mại thế giới WTO nhằm giải quyết các tranh chấp thương mại Hay như các hiệp ước thương mại song phương khác

như: hiệp ước của Marstrict của châu Âu và hiệp ước mậu dịch tự do Bắc Mỹ ( NAFTA) cũng nhằm mục tiêu giảm bớt các thuế quan và rào cản thương mại…

- Do sự phát triển kinh tế đã nảy sinh những vấn đề toàn cầu

Những vấn đề toàn cầu như: môi trường thiên tai, dịch bệnh, tội phạm ma tuý, nạn khủng bố quốc tế, vấn đề di dân… đòi hỏi phải có sự hợp tác toàn cầu mới có thể giải quyết được.Ví dụ: trên thế giới hiện nay có khoảng 200 triệu người sử dụng chất ma tuý, nửa triệu phụ nữ và các em gái ở các nước đang phát triển bị bán sang các nước đang phát triển, hiện tượng biến đổi khí hậu ngày càng theo chiều hướng xấu, sự tăng nhiệt độ của điạ cầu gây ra nhiều cơn bão lớn như El Nino và La Nina, đáng quan tâm hiện nay là hiện tượng mực nước biển tăng cao xâm lấn đất liền ở nhiều nước

Những vấn đề này có ảnh hưởng tới phạm vi toàn cầu và luôn đòi hỏi các quốc gia trên toàn thế giới tìm gia các giải pháp và chiến lược phát triển mang tính bền vững

1.2 Những tác động của toàn cầu hoá đến mở rộng đối ngoại và hội nhập quốc tế

- Toàn cầu hóa tạo ra khả năng phát huy có hiệu quả nguồn lực trong nước

và sử dụng nguồn lực quốc tế cả về vốn và con người

- Thị trường được mở rộng, giao lưu hàng hóa thông thoáng hơn, hàng rào thuế quan giảm dần, nhờ hàng hóa tăng mạnh, thúc đẩy quá trình sản xuất có lợi

cho sự phát triển của các nước Lượng hàng hóa xuất khẩu và nhập khẩu tăng mạnh

- Năng suất lao động tăng cao, giá thành sản phẩm giảm, hàng hóa ngày càng

đa dạng…

- Nguồn vốn khoa học công nghệ, kinh nghiệm quản lý cùng hình thức đầu

tư, hợp tác mang lại lợi ích cho các bên tham gia

- Qúa trình toàn cầu hóa gia tăng, tính tùy thuộc lẫn nhau về mặt kinh tế có lợi cho cuộc đấu tranh vì hòa bình hợp tác và phát triển

* Văn hóa, xã hội, ngôn ngữ

- Giao lưu văn hóa, trí tuệ, chuyển giao công nghệ

- Con người được tiếp xúc với các nền văn hoá và văn minh khác nhau, giúp mọi người hiểu hơn về thế giới và những thách thức ở quy mô toàn cầu qua sự bùng nổ các nguồn thông tin, việc phổ thông hoá hoạt động du lịch, việc tiếp cận

dễ dàng hơn với giáo dục và văn hoá;

- Các quốc gia có sự đồng nhất qua ảnh hưởng của các dòng chảy thương mại và văn hoá mạnh mẽ Đồng nhất hóa việc dùng “tiếng anh toàn cầu”

- Gia tăng trao đổi văn hoá quốc tế, chẳng hạn như việc xuất khẩu các văn hoá phẩm như phim ảnh hay sách báo…

- Thúc đẩy sự xích lại gần nhau giữa các dân tộc tạo mối quan hệ gần gũi gắn bó giữa các quốc gia, tăng tính phụ thuộc lẫn nhau nâng cao sự hiểu biết giữa các quốc gia

- Đem lại cho người lao động nhiều cơ hội tìm việc làm có thu nhập cao

- Toàn cầu hoá sẽ làm tăng lên nhiều lần các mối quan hệ giữa các công dân trên thế giới và cũng như các cơ hội cho từng người

- Điều kiện lao động ở thành thị, nông thôn được cải thiện đời sống nhân dân từng bước được nâng cao

- Mức độ bao phủ của hệ thống an sinh xã hội ngày càng rộng, đời sống của mọi người dân trên thế giới tăng dần

- Sự tương trợ lẫn nhau giữa các quốc gia trên thế giới để đem lại cuộc sống hòa bình rộng khắp

- Những thiết bị kỹ thuật y tế, phương pháp chữa bệnh trên các quốc gia được trao đổi, học hỏi lẫn nhau làm giảm tỷ lệ số người chết do bệnh tật,…

- Nền giáo dục giữa các quốc gia ngày càng cao kèm theo sự học hỏi, giao lưu quốc tế: tổ chức các kỳ thi quốc tế, các học sinh, sinh viên đi du học,…Nền giáo dục trên toàn thế giới nói chung và của các quốc gia nói riêng phát triển vượt bậc

- Toàn cầu hoá cũng tác động đến ý thức con người, khiến con người chú ý hơn đến những vấn đề có ảnh hưởng toàn cầu như vấn đề nóng lên của khí hậu, khủng bố, buôn lậu ma tuý và vấn đề nâng cao mức sống ở các nước nghèo

xã hội, có những nơi, những lúc dẫn đến những hậu quả khó lường về chính trị,

an ninh và ổn định xã hội

- Toàn cầu hóa cũng làm cho hiện tượng "chảy máu chất xám" diễn ra nhiều

và dễ dàng hơn, kéo theo biến tướng là nạn "săn đầu người" Hai hiện tượng này

đã góp phần gia tăng khoảng cách giàu nghèo giữa các quốc gia phát triển và đang phát triển, giữa từng khu vực riêng biệt trong một đất nước

* Chính trị

- Ỷ thế sức mạnh về kinh tế, khoa học và công nghệ, các nước tư bản đang thao túng các tổ chức kinh tế toàn cầu như IMF, WB, WTO,…áp đặt nhưng quy chế và phương thức hoạt động không bình đẳng, gây thiệt hại ngày càng nghiêm trọng,uy hiếp chủ quyền quốc gia của các nước đang phát triển và nước chậm phát triển dẫn đến thao túng và giàng buộc về chính trị

- Những bất ổn về chính trị: vấn đề hạt nhân, vấn đề tranh chấp lãnh thổ, lãnh hải trên toàn thế giới

- Làm mờ đi ý niệm chủ quyền quốc gia và biên giới quốc gia thông qua các hiệp ước quốc tế dẫn đến việc thành lập các tổ chức như WTO và OPEC

* Văn hóa, xã hội, ngôn ngữ

- Du nhập nền văn hóa đồi trụy, nền văn hóa không lành mạnh

- Sự tràn lan của chủ nghĩa đa văn hoá và việc cá nhân ngày càng có xu hướng hướng đến đa dạng văn hoá, mặt khác, làm mất đi tính đa dạng văn hoá thông qua sự đồng hoá, lai tạp hoá, Tây hoá, Mỹ hoá hay Hán hoá của văn hoá

- Cuộc sống của con người trở nên kém an toàn hơn: nguy cơ xảy ra các cuộc khủng hoảng dây chuyền trong các lĩnh vục kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội, các bí mật thông tin và đời tư bị xâm phạm: Năm 2009, khủng hoảng kinh tế là một trong những nguyên nhân của các cuộc biểu tình phản đối và bạo động ở một loạt nước châu Âu, như Pháp, Tây Ban Nha, Hy Lạp, Litva và Latvia…

- Toàn cầu hóa kinh tế, khoa học và công nghệ cũng kéo theo cả những tội phạm xuyên quốc gia, truyền bá nền văn bá phi nhân bản, không lành mạnh băng hoại đạo đức, xâm hại bản sắc văn hóa dân tộc và gây ô nhiễm môi trường

CHƯƠNG 2: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ QUAN HỆ QUỐC TẾ 2.1 Khái niệm

Quá trình hình thành dân tộc, đường biên giới quốc gia, sự biến đổi và phát triển của các chế độ chính trị, kinh tế, xã hội liên quan chặt chẽ với quá trình trao đổi, buôn bán, hợp tác, đấu tranh cũng như phát triển quan hệ ngoại giao với các nước, các vùng lãnh thổ trong khu vực và quốc tế, với các chính phủ, phi chính phủ, liên minh quốc gia, các tổ chức và phong trào quốc tế Trong thời đại ngày nay, các mối quan hệ đó, một mặt ngày càng phát triển sâu rộng, chặt chẽ, ràng buộc và phụ thuộc lẫn nhau, mặt khác, chứa đầy mâu thuẫn và những biến đổi không ngừng Thế kỷ XXI đã và sẽ đánh dấu sự phát triển vượt bậc của khoa học

và công nghệ, của toàn cầu hóa và các vấn đề kinh tế, văn hóa, … các quốc gia vừa hợp tác, vừa đấu tranh với nhau để tồn tại và phát triển

Quan hệ quốc tế được hiểu là sự vận động của các chủ thể và mối quan hệ,

sự tác động lẫn nhau giữa các chủ thể cấu thành nền chính trị thế giới, là tổng thể những mối quan hệ về kinh tế, chính trị, tư tưởng, luật pháp, ngoại giao, quân sự…giữa những quốc gia & hệ thống quốc gia với nhau, giữa các giai cấp chính, các lực lượng tổ chức xã hội, kinh tế và chính trị chủ yếu hoạt động trên trường quốc tế

sử lập quốc đó cùng chịu sự chi phối của chính quyền, và, họ cùng nhau chia sẻ quá khứ cũng như hiện tại và cùng nhau xây dựng một tương lai chung trên vùng lãnh thổ có chủ quyền

- Vai trò chủ thể quan hệ quốc tế của quốc gia

+ Tham gia quan hệ quốc tế nhiều nhất: lâu đời nhất, liên tục nhất, rộng nhất

+ Mục đích trong quan hệ quốc tế lớn nhất: mạnh mẽ nhất, thường xuyên, bao trùm mọi mặt đời sống

+ Khả năng thực hiện quan hệ quốc tế lớn hơn nhiều: sức mạnh tổng hợp, phương tiện thực hiện, có tính tự trị cao

+ Ảnh hưởng quốc tế lớn nhất: rộng khắp, mạnh mẽ và sâu sắc, hình thành luật lệ quốc tế

* Chủ thể phi quốc gia

- Tổ chức quốc tế: là thể chế có thẩm quyền xác định, được thành lập trên

cơ sở thoả thuận và nhằm mục đích hợp tác qua biên giới

- Công ty Xuyên quốc gia: là công ty cổ phần, vốn là từ 1 quốc gia hình thành nên Nhờ quá trình hoạt động lớn mạnh mà thực hiện chính sách hướng ngoại, mở cửa thị trường thế giới Thị trường hoạt động từ 2 quốc gia trở lên

- Một số chủ thể phi quốc gia khác

+ Tổ chức tôn giáo: Giáo hội Kito giáo, Hội đồng thế giới các nhà thờ Tin Lành, + Nhà thờ Hồi giáo,…

+ Nhóm sắc tộc: ly khai, đòi lại đất,…

+ Tổ chức tội phạm quốc tế: Al Queda,…

+ Chính quyền địa phương

2.3 Quan hệ giữa các quốc gia dân tộc trong giai đoạn hiện nay

Các loại nước khác nhau trên thế giới có mục tiêu và con đường phát triển khác nhau nhưng các quốc gia dân tộc không thể không biết các mối quan hệ đang chi phối sự phát triển đi lên của thế giới hiện nay Đó là:

- Mối quan hệ giữa các quốc gia dân tộc không phân biệt sự khác nhau về

chế độ chính trị- xã hội và trình độ phát triển; Quan hệ giữa các nước Xã hội Chủ

nghĩa với nhau; Quan hệ giữa các nước Tư bản Chủ nghĩa và Xã hội Chủ nghĩa Quan hệ giữa các nước Tư bản chủ nghĩa với nhau; Quan hệ giữa các nước đang

phát triển với nhau; Quan hệ giữa các nước Xã hội Chủ nghĩa và các nước đang

phát triển; Quan hệ giữa các nước Tư bản Chủ nghĩa và các nước đang phát triển

Trong các mối quan hệ đó, có 2 loại quan hệ đặc trưng:

Quan hệ giữa các quốc gia dân tộc không phân biệt sự khác nhau về chế độ

chính trị- xã hội và trình độ phát triển

- Đấu tranh và hợp tác trong cùng tồn tại hòa bình giữa các nước có chế độ

chính trị- xã hội khác nhau là mối quan hệ có tính đặc thù trong sự vận động và

phát triển của lịch sử xã hội loài người

- Hợp tác bình đẳng và cùng có lợi là nhu cầu chi phối mối quan hệ giữa các

quốc gia dân tộc nói chung trên toàn thế giới

- Cơ sở lý luận và nhận thức của mối quan hệ này là Quyền tự quyết của các

dân tộc và những nguyên tắc cùng tồn tại hòa bình

Quan hệ giữa các nước Xã hội Chủ nghĩa với nhau

- Đây là mối quan hệ giữa các quốc gia dân tộc có cùng một bản chất chế độ

chính trị - xã hội, có chung mục tiêu, lợi ích và cùng phát triển theo quy luật

chung của nó

- Đặc trưng của mối quan hệ này là bình đẳng, hợp tác và giúp đỡ lẫn nhau,

phối hợp hoạt động và bảo vệ nhau, cùng nhau phát triển

- Cơ sở lý luận và thực tiễn hình thành và phát triển của mối quan hệ này là

chủ nghĩa quốc tế của giai cấp công nhân

2.4 Xu thế chung của các quốc gia dân tộc trong quan hệ quốc tế hiện

đại

- Có hai mối quan hệ đặc trưng của các quốc gia dân tộc trong giai đoạn hiện nay và trong hai mối quan hệ này lại có xu thế chung của các quốc gia dân tộc trong quan hệ quốc tế hiện đại

- Đấu tranh và hợp tác, cùng tồn tại hòa bình giữa các nước có chế độ chính trị- xã hội khác nhau là mối quan hệ có tính đặc thù trong sự vận động và phát triển của lịch sử xã hội loài người

- Phát triển kinh tế có ý nghĩa quyết định đối với việc tăng cường sức mạnh của các quốc gia dân tộc trên thế giới Vì vậy, hòa bình, hợp tác là đòi hỏi bức xúc của các quốc gia dân tộc để ưu tiên phát triển kinh tế

- Các quốc gia lớn, nhỏ tham gia ngày càng nhiều vào quá trình hợp tác và liên kết quốc tế về kinh tế và thương mại

- Tính cạnh tranh giữa các quốc gia dân tộc ngày càng gay gắt

- Các dân tộc nâng cao ý thức độc lập, tự chủ, tự cường dân tộc, chống sự can thiệp quá sâu của nước ngoài

- Các nước Xã hội Chủ nghĩa và các Đảng Cộng Sản, giai cấp công nhân, các lực lượng cách mạng và tiến bộ kiên trì đấu tranh vì hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ và tiến bộ xã hội

Đối với quan hệ giữa các quốc gia dân tộc có cùng một bản chất chế độ chính trị-xã hội, có chung mục tiêu, lợi ích thì đặc trưng của mối quan hệ này là bình đẳng, hợp tác và giúp đỡ lẫn nhau, phối hợp hoạt động và bảo vệ nhau,

cùng nhau phát triển

Xu thế trên là xu thế khách quan, xu thế hội nhập, từ đó nảy sinh tính đa

phương, đa dạng trong quan hệ quốc tế

2.5 Nội dung những vấn đề toàn cầu mà thế giới đang phải đối mặt

Thuật ngữ “những vấn đề toàn cầu” dùng để chỉ những vấn đề mà tác động của nó liên quan trực tiếp đến từng con người, đến vận mệnh của tất cả các dân tộc không phân biệt chế độ chính trị-xã hội, biên giới quốc gia

- Nguyên nhân: sự phát triển mạnh mẽ của lực lượng sản xuất, khoa học công nghệ dẫn đến sự phân bố lại các lực lượng xã hội trên thế giới, là quá trình đấu tranh và hợp tác về quân sự, chính trị, kinh tế giữa các quốc gia, dân tộc

* Có 2 tổ hợp những vấn đề toàn cầu:

Là tất cả các vấn đề có liên quan tới việc giải quyết mối quan hệ giữa con người với con người nảy sinh trong quan hệ giữa các quốc gia, dân tộc về chính

trị, quân sự và kinh tế

Nội dung của tổ hợp này gồm:

- Các cuộc đấu tranh lớn nhỏ: ngăn chặn chiến tranh hạt nhân, bảo vệ hòa bình, khắc phục tình trạng lạc hậu và bùng nổ dân số ở các nước đang phát triển, thiết lập trật tự kinh tế thế giới, cuộc chiến tranh nhằm tạo điều kiện cho sự tiến

bộ của mọi quốc gia (để chống đói nghèo và bệnh tật)

- Nguyên nhân xuất hiện: do cuộc đấu tranh giữa người với người Cụ thể là cuộc đấu tranh giữa các nước có chế độ chính trị- xã hội khác nhau; các cuộc xung đột dân tộc, sắc tộc và tôn giáo; cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản, trong đó CNTB muốn sử dụng sức mạnh quân sự nhằm thủ tiêu chủ nghĩa xã hội, đàn áp phong trào giải phóng dân tộc; đồng thời còn biểu hiện mâu thuẫn giữa các nước lớn

Là những vấn đề phản ánh mối quan hệ và mâu thuẫn giữa con người và thế giới tự nhiên:

- Khắc phục tình trạng tàn phá môi trường, giải quyết cân bằng sinh thái, đảm bảo sự phát triển bền vững của loài người, thúc đẩy quá trình nghiên cứu, đẩy mạnh cuộc cách mạng khoa học và công nghệ phục vụ cuộc sống hòa bình Hiện nay, có hai vấn đề toàn cầu quan trọng nhất, có liên quan trực tiếp đến

sự sống của loài người là bảo vệ hòa bình, đẩy lùi nguy cơ chiến tranh và tình trạng môi trường sống bị phá hủy nghiêm trọng

2.6 Châu Á- Thái Bình Dương- chiến lược của một số nước, tính chất,

xu hướng và mối quan hệ trong khu vực

2.6.1 Một số nét chung

Châu Á-Thái Bình Dương (gọi tắt: APAC) là một khu vực trên Trái Đất nằm gần hoặc nằm ở phía Tây Thái Bình Dương, bao gồm nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ Đông Á, Đông Nam Á, Australia và châu Đại Dương Đôi khi thuật ngữ này còn được sử dụng để chỉ những quốc gia vùng Nam Á, Nga, Nam

Mỹ và Bắc Mỹ dù các nước này nằm xa hoặc gần như không có liên hệ đến vùng Thái Bình Dương

Bất chấp tính xác thực của thuật ngữ, nó vẫn được sử dụng phổ biến từ cuối thập niên 1980 trong giao thương với thị trường tư bản, và các loại hình hợp tác kinh tế chính trị khác

Trong một số trường hợp, khu vực này mở rộng ra phần lớn châu Á, các nước nằm trong vành đai Thái Bình Dương kéo dài từ châu Đại Dương đến Nga, vòng xuống phía tây châu Mỹ

2.6.2 Tính chất

- Là khu vực đặc thù, không thống nhất về địa lý, lịch sử, văn hóa

- Là khu vực bao gồm các nước và lãnh thổ có trình độ kinh tế khác biệt, với

sự đa dạng về văn hóa, phong phú về chế độ chính trị- xã hội

- Là khu vực đan xen giữa những hệ tư tưởng, tôn giáo và những phong tục, tập quán khác nhau cùng tồn tại hòa bình

- Là trung tâm tăng trưởng năng động, tốc độ cao liên tục của thế giới

Xu hướng quan hệ quốc tế trong khu vực:

- Các quốc gia lớn nhỏ trong khu vực đều có mục tiêu, chính sách để phát triển mạnh kinh tế và ưu tiên phát triển kinh tế bằng nhiều biện pháp quản lý, khoa học kỹ thuật và công nghệ, kinh tế tri thức

- Nhu cầu tất yếu của các quốc gia trong khu vực là hòa bình, ổn định và an

ninh

- Khu vực còn tiềm ẩn những nhân tố gây mất ổn định như: mâu thuẫn biên

- Xu hướng cơ bản: hòa bình, ổn định, cùng phát triển, đấu tranh để kiềm chế nhau, để đảm bảo lợi ích mỗi bên một cách hợp lý,

- Bảo tồn thể chế chính trị, kinh tế và ý thức tư tưởng của mỗi quốc gia

- Các quốc gia hợp tác để khai thác nhau, cùng có lợi, cùng phát triển

2.7 Đông Nam Á- giai đoạn hợp tác và phát triển

2.7.1 Một số nét chung

Đông Nam Á nằm trong khu vực Châu Á- Thái Bình Dương Đầu thế kỷ

XX, các quốc gia Đông Nam Á chủ yếu là những nước kém phát triển và là thuộc địa của chủ nghĩa đế quốc Ngày nay, các nước đang vươn lên thành các nước công nghiệp mới hoặc đang chuẩn bị hành trang để bước vào thời kỳ phát triển Hiện tại và tương lai, khu vực này là nơi phát triển năng động của thế giới Đông Nam Á bao gồm các nước nằm ở phía nam Trung Quốc, phía đông Ấn

Độ và phía bắc của Úc, rộng 4.494.047 km² và bao gồm 11 quốc gia Đông Nam

Á là chỗ giao nhau của nhiều mảng địa chất có núi lửa và động đất hoạt động mạnh Các quốc gia của khu vực được chia ra làm hai nhóm chính: Myanma, Thái Lan, Campuchia, Lào và Việt Nam nằm ở Đông Nam Á lục địa, còn gọi bán đảo Trung Ấn, trong khi đó các nước còn lại tạo nên Quần đảo Mã Lai Quần đảo này được hình thành bởi nhiều cung đảo thuộc về Vành đai núi lửa Thái Bình Dương và là một trong những khu vực có hoạt động núi lửa mạnh nhất thế giới

Trong 11 nước Đông Nam Á, thì có 10 quốc gia có hải giới, trừ Lào Philippines và Singapore là 2 nước trong khu vực này không có địa giới chung với bất kỳ quốc gia nào

2.7.2 Sự hợp tác giữa các nước Đông Nam Á

- Xu hướng quốc tế hóa các mặt đời sống xã hội là xu hướng chung để phá

vỡ sự khép kín của các quốc gia và hàng rào ngăn cách về hệ tư tưởng

- Sự thuận lợi về mặt địa lý và văn hóa đảm bảo cho các nước Đông Nam Á

sẽ trở thành thị trường thống nhất trong những năm tới

- Hợp tác là sự tác động lẫn nhau, khai thác thế mạnh của nhau về các mặt lợi ích trong quan hệ kinh tế, chính trị, văn hóa, trong đó, hợp tác trong lĩnh vực kinh tế giữ vai trò cơ bản

- Nền kinh tế của các quốc gia tồn tại bên nhau để phát triển nhưng mỗi bên đều có lợi ích và nhu cầu riêng, để duy trì lợi ích lâu dài, phải đấu tranh chống

xu hướng vị kỉ, duy trì sự hợp tác ổn định và bền vững

- Hợp tác ở Đông Nam Á được đặt trong sự khác biệt về thể chế chính trị Hợp tác gắn liền với đấu tranh để duy trì lợi ích mỗi bên một cách hợp lý

- Xu thế hòa bình, ổn định là căn bản, tuy vẫn còn nhân tố gây mất ổn định,

có mâu thuẫn song vì những lợi ích, mâu thuẫn đó sẽ được giải quyết bằng các giải pháp chính trị, hòa bình và thương lượng

- Do đặc điểm phát triển của các nước Đông Nam Á không đồng đều nên sự hợp tác mang tính đồng dạng, hạn chế

- Các nước Đông Nam Á phải hợp tác đầu tư với các nước công nghiệp phát triển (Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc, các nước EU…) và phải có bước quá

độ chuyển từ cơ cấu kinh tế nông nghiệp chiếm ưu thế sang nền kinh tế công

nghiệp

CHƯƠNG 3: QUÁ TRÌNH MỞ RỘNG QUAN HỆ ĐỐI NGOẠI VÀ CHỦ ĐỘNG HỘI NHẬP QUỐC TẾ CỦA VIỆT NAM TRONG XU

THẾ TOÀN CẦU HÓA 3.1 Qúa trình thực hiện đường lối đối ngoại của Việt Nam

3.1.1 Đường lối đối ngoại từ năm 1975 đến 1986

3.1.1.1 Hoàn cảnh lịch sử

* Tình hình thế giới

Từ thập kỷ 70, thế kỷ XX, sự tiến bộ nhanh chóng của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ đã thúc đẩy lực lượng sản xuất thế giới phát triển mạnh; Nhật Bản và Tây Âu vươn lên trở thành hai trung tâm lớn của kinh tế thế giới; xu thế chạy đua phát triển kinh tế đã dẫn đến cục diện hoà hoãn giữa các nước lớn.Với thắng lợi của cách mạng Việt Nam (năm 1975) và các nước Đông Dương, hệ thống xã hội chủ nghĩa đã mở rộng phạm vi, phong trào cách mạng thế giới phát triển mạnh Đảng ta nhận định: Hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa đã và đang lớn mạnh không ngừng; phong trào độc lập dân tộc và phong trào cách mạng của giai cấp công nhân đang trên đà phát triển mãnh liệt Tuy nhiên, từ giữa thập kỷ

70 của thế kỷ XX, tình hình kinh tế – xã hội ở các nước xã hội chủ nghĩa xuất hiện sự trì trệ và mất ổn định Tình hình khu vực Đông Nam Á cũng có những chuyển biến mới Sau năm 1975, Mỹ rút quân khỏi Đông Nam Á, khối quân sự SEATO tan rã; tháng 2-1976, các nước ASEAN ký hiệp ước thân thiện và hợp tác ở Đông Nam Á (Hiệp ước Bali), mở ra cục diện hoà bình, hợp tác trong khu vực

* Tình hình trong nước

Thuận lợi: Sau khi miền Nam được hoàn toàn giải phóng, Tổ quốc hoà bình, thống nhất, cả nước xây dựng chủ nghĩa xã hội với khí thế của một dân tộc vừa giành được thắng lợi vĩ đại Công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội đã đạt được một số thành tựu quan trọng Đây là những thuận lợi rất cơ bản của cách mạng nước ta

Khó khăn: Trong khi nước ta đang phải tập trung khắc phục hậu quả nặng nề của ba mươi năm chiến tranh, lại phải đối phó với chiến tranh biên giới Tây Nam

và biên giới phía Bắc Bên cạnh đó, các thế lực thù địch sử dụng những thủ đoạn thâm độc chống phá cách mạng Việt Nam Đại hội lần thứ V của Đảng (tháng 3-1982) nhận định “nước ta đang ở trong tình thế vừa có hoà bình vừa phải đương đầu với một kiểu chiến tranh phá hoại nhiều mặt” Ngoài ra, do tư tưởng chủ quan, nóng vội, muốn tiến nhanh lên chủ nghĩa xã hội trong một thời gian ngắn,

đã dẫn đến những khó khăn về kinh tế – xã hội Những thuận lợi, khó khăn từ tình hình thế giới và trong nước ở giai đoạn này đã ảnh hưởng to lớn đến công cuộc xây dựng, phát triển đất nước và tác động tới việc hoạch định đường lối đối ngoại của Đảng

3.1.1.2 Nội dung đường lối đối ngoại của Đảng

* Đại hội lần thứ IV của Đảng (12-1976):

Nhiệm vụ đối ngoại là “Ra sức tranh thủ những điều kiện quốc tế thuận lợi

để nhanh chóng hàn gắn những vết thương chiến tranh, xây dựng cơ sở vật chất

kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội ở nước ta” Trong quan hệ với các nước, Đại hội

IV chủ trương củng cố và tăng cường tình đoàn kết chiến đấu và quan hệ hợp tác với tất cả các nước xã hội chủ nghĩa; bảo vệ và phát triển mối quan hệ đặc biệt Việt Nam – Lào – Campuchia; sẵn sàng, thiết lập phát triển quan hệ hữu nghị và hợp tác với các nước trong khu vực; thiết lập và mở rộng quan hệ bình thường giữa Việt Nam với tất cả các nước trên cơ sở tôn trọng độc lập chủ quyền, bình đẳng và cùng có lợi.Từ giữa năm 1978, Đảng đã điều chỉnh một số chủ trương, chính sách đối ngoại như: chú trọng củng cố, tăng cường hợp tác về mọi mặt với Liên Xô là hòn đá tảng trong chính sách đối ngoại của Việt Nam; nhấn mạnh yêu cầu ra sức bảo vệ mối quan hệ đặc biệt Việt – Lào trong bối cảnh vấn đề Campuchia đang diễn biến phức tạp; chủ trương góp phần xây dựng khu vực Đông Nam Á hoà bình, tự do, trung lập và ổn định; đề ra yêu cầu mở rộng quan

* Đại hội lần thứ V của Đảng (3/1982):

Công tác đối ngọi phải trở thành một mặt trận chủ động, tích cực trong đấu tranh nhằm làm thất bại chính sách của các thế lực hiếu chiến mưu toan chống phá cách mạng nước ta Về quan hệ với các nước, Đảng ta tiếp tục nhấn mạnh đoàn kết và hợp tác toàn diện với Liên Xô là nguyên tắc, là chiến lược và luôn luôn là hòn đá tảng trong chính sách đối ngoại của Việt Nam; xác định quan hệ đặc biệt Việt Nam – Lào – Campuchia có ý nghĩa sống còn đối với vận mệnh của

ba dân tộc; kêu gọi các nước ASEAN hãy cùng các nước Đông Dương đối thoại

và thương lượng để giải quyết các trở ngại, nhằm xây dựng Đông Nam Á thành khu vực hoà bình và ổn định; chủ chương khôi phục quan hệ bình thường với Trung Quốc trên cơ sở các nguyên tắc cùng tồn tại hoà bình; chủ trương thiết lập

và mở rộng quan hệ bình thường về mặt nhà nước, về kinh tế, văn hoá, khoa học,

kỹ thuật với tất cả các nước không phân biệt chế độ chính trị Thực tế cho thấy,

ưu tiên trong chính sách đối ngoại của Việt Nam giai đoạn (1975 - 1986) là xây dựng quan hệ hợp tác toàn diện với Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa; cũng

cố và tăng cường đoàn kết hợp tác với Lào và Campuchia; mở rộng quan hệ hữu nghị với các nước không liên kết và các nước đang phát triển; đấu tranh với sự bao vây cấm vận của các thế lực thù địch

3.1.1.3 Kết quả, ý nghĩa, hạn chế và nguyên nhân

* Kết quả và ý nghĩa

Trong mười năm trước đổi mới, quan hệ đối ngoại của Việt Nam với các nước xã hội chủ nghĩa được tăng cường, trong đó đặc biệt là với Liên Xô Ngày 29-6-1978, Việt Nam gia nhập Hội đồng tương trợ kinh tế (khối SEV) Viện trợ hàng năm và kim ngạch buôn bán giữa Việt Nam với Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa khác trong khối SEV đều tăng Ngày 31-11-1978, Việt Nam ký Hiệp ước hữu nghị và hợp tác toàn diện với Liên Xô.Từ năm 1975 đến năm 1977, nước ta đã thiết lập thêm quan hệ ngoại giao với 23 nước; ngày 15-9-1976, Việt Nam tiếp nhận ghế thành viên chính thức Quỹ tiền tệ quốc tế (IMF); ngày 21-9-