Tài liệu tập huấn phương pháp và kĩ thuật tổ chức hoạt động học theo nhóm và hướng dẫn học sinh tự học môn công nghệ

Để khắc phục những hạn chế trên, Bộ Giáo dục và Đào tạo biên soạn tài liệutập huấn về "Phýõng pháp và kĩ thuật tổ chức hoạt động học theo nhóm và hýớngdẫn học sinh tự học" nhằm hýớng dẫn

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

TÀI LIỆU TẬP HUẤN PHƯƠNG PHÁP VÀ KĨ THUẬT TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC THEO NHÓM VÀ HƯỚNG DẪN HỌC SINH TỰ HỌC

MÔN: CÔNG NGHỆ (Dành cho cán bộ quản lí, giáo viên trung học phổ thông)

(LƯU HÀNH NỘI BỘ)

Hà Nội, tháng 7 năm 2017

MỤC LỤC Trang

Phần 1 Một số vấn đề chung về đổi mới nội dung, phương pháp,

hình thức tổ chức dạy học và kiểm tra, đánh giá

5

I Một số vấn đề chung về đổi mới dạy học và kiểm tra, đánh giá 5

III Các bước phân tích hoạt động học của học sinh 29

Phần 2 Xây dựng bài học và tổ chức hoạt động học theo nhóm và

Phần 3: Hướng dẫn biên soạn, quản lí và sử dụng bài học trên

mạng "trường học kết nối"

89

LỜI NÓI ĐẦU

Việc đổi mới phýõng pháp, hình thức dạy học và kiểm tra, đánh giá theođịnh hýớng phát triển nãng lực học sinh đã đýợc triển khai từ hõn 30 nãm qua Hầuhết giáo viên hiện nay đã đýợc trang bị lắ luận về các phýõng pháp và kĩ thuật dạyhọc tắch cực trong quá trình đào tạo tại các trýờng sý phạm cũng nhý quá trình bồidýỡng, tập huấn hằng nãm Tuy nhiên, việc thực hiện các phýõng pháp dạy họctắch cực trong thực tiễn còn chýa thýờng xuyên và chýa hiệu quả Nguyên nhân làchương trình hiện hành được thiết kế theo kiểu "xoáy ốc" nhiều vòng nên trong nội bộmỗi môn học, có những nội dung kiến thức được chia ra các mức độ khác nhau đểhọc ở các cấp học khác nhau (nhưng không thực sự hợp lý và cần thiết); việc trìnhbày kiến thức trong sách giáo khoa theo định hướng nội dung, nặng về lập luận, suyluận, diễn giải hình thành kiến thức; cùng một chủ đề/vấn đề nhưng kiến thức lạiđược chia ra thành nhiều bài/tiết để dạy học trong 45 phút không phù hợp vớiphương pháp dạy học tắch cực; có những nội dung kiến thức được đưa vào nhiềumôn học; hình thức dạy học chủ yếu trên lớp theo từng bài/tiết nhằm "truyền tải" hếtnhững gì được viết trong sách giáo khoa, chủ yếu là "hình thành kiến thức", ắt thựchành, vận dụng kiến thức

Để khắc phục những hạn chế trên, Bộ Giáo dục và Đào tạo biên soạn tài liệutập huấn về "Phýõng pháp và kĩ thuật tổ chức hoạt động học theo nhóm và hýớngdẫn học sinh tự học" nhằm hýớng dẫn giáo viên các môn học chủ động lựa chọnnội dung sách giáo khoa hiện hành để xây dựng các bài học theo chủ đề; thiết kếtiến trình dạy học theo các phýõng pháp và kĩ thuật dạy học tắch cực nhằm nângcao chất lýợng tổ chức hoạt động học theo nhóm và hýớng dẫn học sinh tự học.Ngoài các vấn đề chung về đổi mới nội dung, phýõng pháp, hình thức, kĩ thuật tổchức dạy học và kiểm tra, đánh giá theo định hýớng phát triển nãng lực học sinh, tàiliệu tập trung vào việc xây dựng bài học theo chủ đề gồm 6 býớc:

Býớc 1: Xác định vấn đề cần giải quyết trong dạy học chủ đề sẽ xây dựngBước 2: Lựa chọn nội dung từ các bài học trong sách giáo khoa hiện hànhcủa một môn học hoặc các môn học có liên quan để xây dựng nội dung bài học

Bước 3: Xác định chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ theo chương trình hiệnhành; dự kiến các hoạt động học sẽ tổ chức cho học sinh để xác định các năng lực

và phẩm chất chủ yếu có thể góp phần hình thành/phát triển trong bài học

Bước 4: Xác định và mô tả mức độ yêu cầu (nhận biết, thông hiểu, vậndụng, vận dụng cao) của mỗi loại câu hỏi/bài tập có thể sử dụng để kiểm tra, đánhgiá năng lực và phẩm chất của học sinh trong dạy học

Bước 5: Biên soạn các câu hỏi/bài tập cụ thể theo các mức độ yêu cầu đã mô

tả ở Bước 4 để sử dụng trong quá trình tổ chức các hoạt động dạy học và kiểm tra,đánh giá, luyện tập theo chủ đề bài học

Bước 6: Thiết kế tiến trình dạy học bài học thành các hoạt động học theotiến trình sư phạm của phương pháp dạy học tích cực để tổ chức cho học sinh thựchiện ở trên lớp và ở nhà

Trong sinh hoạt chuyên môn dựa trên "Nghiên cứu bài học", các tổ/nhómchuyên môn có thể vận dụng quy trình này để xây dựng và thực hiện "Bài họcminh họa".Các bài học được xây dựng và trình bày trong tài liệu không phải là

"mẫu" mà được xem là các "Bài học minh họa" để giáo viên trao đổi, thảo luận,điều chỉnh, bổ sung cho phù hợp với điều kiện thức tiễn của các địa phương, nhàtrường.Việc phân tích, rút kinh nghiệm bài học được thực hiện theo các tiêu chí tạiCông văn 5555/BGDĐT-GDTrH ngày 08/10/2014

Tuy đã hết sức cố gắng nhưng tài liệu không tránh khỏi những thiếu sót Cáctác giả mong nhận được ý kiến góp ý của các thầy giáo, cô giáo để tài liệu đượchoàn thiện hơn, đáp ứng được yêu cầu đổi mới giáo dục hiện nay

Trân trọng cảm ơn./

Nhóm biên soạn

PHẦN I MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG

VỀ ĐỔI MỚI NỘI DUNG, PHƯƠNG PHÁP, HÌNH THỨC

TỔ CHỨC DẠY HỌC VÀ KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ

I Một số vấn đề chung về đổi mới dạy học và kiểm tra, đánh giá

1 Đổi mới hình thức và phương pháp dạy học nhằm phát huy tính chủ động, tích cực, sáng tạo và rèn luyện phương pháp tự học; tăng cường kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức, kỹ năng vào giải quyết các vấn đề thực tiễn

Giáo dục phổ thông nước ta đang thực hiện bước chuyển từ chương trìnhgiáo dục tiếp cận nội dung sang tiếp cận năng lực của người học, nghĩa là từ chỗquan tâm đến việc học sinh học được cái gì đến chỗ quan tâm học sinh làm đượccái gì qua việc học Để đảm bảo được điều đó, nhất định phải thực hiện thành côngviệc chuyển từ phương pháp dạy học nặng về truyền thụ kiến thức sang dạy cáchhọc, cách vận dụng kiến thức, rèn luyện kỹ năng, hình thành năng lực và phẩmchất; đồng thời phải chuyển cách đánh giá kết quả giáo dục từ nặng về kiểm tra trínhớ sang kiểm tra, đánh giá năng lực vận dụng kiến thức giải quyết vấn đề, chútrọng kiểm tra đánh giá trong quá trình dạy học để có thể tác động kịp thời nhằmnâng cao chất lượng của các hoạt động dạy học và giáo dục

- Báo cáo chính trị Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ XI:“Đổi mới chương trình, nội dung, phương pháp dạy và học, phương pháp thi, kiểm tra theo hướng hiện đại; nâng cao chất lượng toàn diện, đặc biệt coi trọng giáo dục lý tưởng, giáo dục truyền thống lịch sử cách mạng, đạo đức, lối sống, năng lực sáng tạo, kỹ năng thực hành, tác phong công nghiệp, ý thức trách nhiệm xã hội”.

- Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện

giáo dục và đào tạo: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức,

kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”; “Đổi mới căn bản hình thức và phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục, đào tạo, bảo đảm trung thực, khách quan Việc thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục, đào tạo cần từng bước theo các tiêu chí tiên tiến được xã hội và cộng đồng giáo dục thế giới tin cậy và công nhận Phối hợp sử dụng kết quả đánh giá trong quá trình học với đánh giá cuối kỳ, cuối năm

trường với đánh giá của gia đình và của xã hội”. - Chiến lược phát triển giáo dụcgiai đoạn 2011 – 2020 ban hành kèm theo Quyết định 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012

của Thủ tướng Chính phủ: "Tiếp tục đổi mới phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo

và năng lực tự học của người học"; "Đổi mới kỳ thi tốt nghiệp trung học phổ thông, kỳ thi tuyển sinh đại học, cao đẳng theo hướng đảm bảo thiết thực, hiệu quả, khách quan

và công bằng; kết hợp kết quả kiểm tra đánh giá trong quá trình giáo dục với kết quả thi".

- Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện

giáo dục và đào tạo xác định “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”; “Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời” Theo tinh thần đó, các yếu tố của quá trình giáo dục trong nhà

trường trung học cần được tiếp cận theo hướng đổi mới

- Nghị quyết số 44/NQ-CP, ngày 09/6/2014 Ban hành Chương trình hành độngcủa Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 04 tháng 11 năm 2013Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương khóa XI về đổi mới căn bản, toàndiện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều

kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế: “Đổi mới hình thức, phương pháp thi, kiểm tra và đánh giá kết quả giáo dục theo hướng đánh giá năng lực của người học; kết hợp đánh giá cả quá trình với đánh giá cuối

kỳ học, cuối năm học theo mô hình của các nước có nền giáo dục phát triển”

Thực hiện định hướng nêu trên việc đổi mới nội dung, phương pháp, hìnhthức tổ chức dạy học và kiểm tra, đánh giá theo định hướng năng lực người họctrong giáo dục phổ thông cần được thực hiện một cách đồng bộ Cụ thể như sau:

a) Về nội dung dạy học

Nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho giáo viên áp dụng thường xuyên và hiệuquả các phương pháp dạy học tích cực, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã chỉ đạo các địaphương giao quyền tự chủ xây dựng và thực hiện kế hoạch giáo dục, phát huy vai tròsáng tạo của nhà trường và giáo viên Theo đó, các cơ sở giáo dục trung học, tổchuyên môn và giáo viên được chủ động, linh hoạt trong việc xây dựng kế hoạchgiáo dục định hướng phát triển năng lực học sinh phù hợp với điều kiện thực tế củanhà trường, địa phương và khả năng của học sinh Nhà trường tổ chức cho giáo viên

rà soát nội dung chương trình, sách giáo khoa, điều chỉnh nội dung dạy học theo

hướng tinh giản; xây dựng các chủ đề tích hợp, liên môn nhằm khắc phục hạn chế vềcấu trúc chương trình kiểu "xoáy ốc" dẫn đến một số kiến thức học sinh đã được học ởlớp dưới có thể lại được tác giả đưa vào sách giáo khoa lớp trên theo lôgic của vấn đềkhiến học sinh phải học lại một cách chưa hợp lý, gây quá tải.

Kế hoạch giáo dục của mỗi trường được xây dựng từ tổ bộ môn, đượcphòng, sở góp ý và phê duyệt để làm căn cứ tổ chức thực hiện và thanh tra, kiểmtra Kế hoạch như vậy tạo điều kiện cho các trường được linh hoạt áp dụng cáchình thức tổ chức giáo dục, các phương pháp dạy học tiên tiến mà không bị áp đặt

từ cấp trên

b) Về phương pháp dạy học

Có nhiều năng lực cần hình thành và phát triển cho học sinh trong dạy họcnhư: năng lực tự học; năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề; năng lực sáng tạo;năng lực giao tiếp và hợp tác; năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyềnthông Trong số đó, phát triển năng lực sáng tạo, năng lực phát hiện và giải quyếtvấn đề của học sinh là mục tiêu quan trọng, qua đó góp phần thúc đẩy sự hìnhthành và phát triển của các năng lực khác Để có thể đạt được mục tiêu đó, phươngpháp dạy học cần phải đổi mới sao cho phù hợp với tiến trình nhận thức khoa học

để học sinh có thể tham gia vào hoạt động tìm tòi sáng tạo giải quyết vấn đề; gópphần đắc lực hình thành năng lực hành động, phát huy tính tích cực, độc lập, sángtạo của học sinh để từ đó bồi dưỡng cho học sinh phương pháp tự học, hình thànhkhả năng học tập suốt đời Việc tập dượt cho học sinh biết phát hiện, đặt ra và giảiquyết những vấn đề gặp phải trong học tập, trong cuộc sống của cá nhân, gia đình

và cộng đồng phải được đặt như một mục tiêu của giáo dục và đào tạo

Từ năm học 2011 - 2012, Bộ GDĐT chỉ đạo triển khai áp dụng phương pháp

"Bàn tay nặn bột" ở tiểu học và trung học cơ sở Bản chất của phương pháp dạyhọc này là tổ chức hoạt động học dựa trên tìm tòi, nghiên cứu; học sinh chiếm lĩnhđược kiến thức, kĩ năng dựa trên các hoạt động trải nghiệm và tư duy khoa học.Tăng cường chỉ đạo việc hướng dẫn học sinh vận dụng kiến thức liên môn vào giải

quyết các vấn đề thực tiễn thông qua "Dạy học dựa trên dự án", tổ chức các "Hoạt động trải nghiệm sáng tạo"; tổ chức câu lạc bộ âm nhạc, mỹ thuật, thể thao… có tác

dụng huy động các bậc cha mẹ, các lực lượng xã hội tham gia giáo dục học sinhtoàn diện Các phương pháp dạy học tích cực như vậy đều là dạy học thông qua tổchức hoạt động học Trong quá trình dạy học, học sinh là chủ thể nhận thức, giáoviên có vai trò tổ chức, kiểm tra, định hướng hoạt động học tập của học sinh theomột chiến lược hợp lý sao cho học sinh tự chủ chiếm lĩnh, xây dựng tri thức Quátrình dạy học các tri thức thuộc một môn khoa học cụ thể được hiểu là quá trìnhhoạt động của giáo viên và của học sinh trong sự tương tác thống nhất biện chứng

của ba thành phần trong hệ dạy học bao gồm: Giáo viên, học sinh và tư liệu hoạtđộng dạy học.

Hoạt động học của học sinh bao gồm các hành động với tư liệu dạy học, sựtrao đổi, tranh luận với nhau và sự trao đổi với giáo viên Hành động học của họcsinh với tư liệu hoạt động dạy học là sự thích ứng của học sinh với tình huống họctập đồng thời là hành động chiếm lĩnh, xây dựng tri thức cho bản thân mình Sựtrao đổi, tranh luận giữa học sinh với nhau và giữa học sinh với giáo viên nhằmtranh thủ sự hỗ trợ xã hội từ phía giáo viên và tập thể học sinh trong quá trìnhchiếm lĩnh tri thức Thông qua các hoạt động của học sinh với tư liệu học tập và sựtrao đổi đó mà giáo viên thu được những thông tin liên hệ ngược cần thiết cho sựđịnh hướng của giáo viên đối với học sinh

Hoạt động của giáo viên bao gồm hành động với tư liệu dạy học và sự traođổi, định hướng trực tiếp với học sinh Giáo viên là người tổ chức tư liệu hoạt độngdạy học, cung cấp tư liệu nhằm tạo tình huống cho hoạt động của học sinh Dựatrên tư liệu hoạt động dạy học, giáo viên có vai trò tổ chức, kiểm tra, định hướnghoạt động của học sinh với tư liệu học tập và định hướng sự trao đổi, tranh luậncủa học sinh với nhau

Trong dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề, học sinh vừa nắm được trithức mới, vừa nắm được phương pháp lĩnh hội tri thức đó, phát triển tư duy tíchcực, sáng tạo, được chuẩn bị một năng lực thích ứng với đời sống xã hội, phát hiệnkịp thời và giải quyết hợp lý các vấn đề nảy sinh

Như vậy, phương pháp dạy học tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tíchcực hóa hoạt động nhận thức của người học, nghĩa là tập trung vào phát huy tínhtích cực của người học chứ không phải là tập trung vào phát huy tính tích cực củangười dạy, tuy nhiên để dạy học theo phương pháp tích cực thì giáo viên phải nỗlực nhiều so với dạy theo phương pháp thụ động Phương pháp dạy học tích cựcnhấn mạnh việc lấy hoạt động học làm trung tâm của quá trình dạy học, nghĩa lànhấn mạnh hoạt động học và vai trò của học sinh trong quá trình dạy học, khác vớicách tiếp cận truyền thống lâu nay là nhấn mạnh hoạt động dạy và vai trò của giáoviên Mặc dù có thể được thể hiện qua nhiều phương pháp khác nhau nhưng nhìnchung các phương pháp dạy học tích cực đều có những đặc trưng cơ bản sau:

- Dạy học là tổ chức các hoạt động học tập của học sinh: Trong phương phápdạy học tích cực, học sinh được cuốn hút vào các hoạt động học tập do giáo viên tổchức và chỉ đạo, thông qua đó tự lực khám phá những điều mình chưa rõ chứkhông phải thụ động tiếp thu những tri thức đã được giáo viên sắp đặt Được đặtvào những tình huống của đời sống thực tế, học sinh trực tiếp quan sát, thảo luận,làm thí nghiệm, giải quyết vấn đề đặt ra theo cách suy nghĩ của mình, từ đó nắmđược kiến thức kĩ năng mới, vừa nắm được phương pháp chiếm lĩnh kiến thức, kĩ

năng đó, không rập theo những khuôn mâu sẵn có, được bộc lộ và phát huy tiềmnăng sáng tạo Dạy theo cách này thì giáo viên không chỉ giản đơn truyền đạt trithức mà còn hướng dẫn hành động.

- Dạy học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học: Các phương pháp dạyhọc tích cực coi việc rèn luyện phương pháp học tập cho học sinh không chỉ là mộtbiện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là một mục tiêu dạy học Trong cácphương pháp học thì cốt lõi là phương pháp tự học Nếu rèn luyện cho người học

có được phương pháp, kĩ năng, thói quen, ý chí tự học thì sẽ tạo cho họ lòng hamhọc, khơi dậy nội lực vốn có trong mỗi con người, kết quả học tập sẽ được nhânlên gấp bội Vì vậy, cần phải nhấn mạnh mặt hoạt động học trong quá trình dạyhọc, nỗ lực tạo ra sự chuyển biến từ học tập thụ động sang tự học chủ động, đặtvấn đề phát triển tự học ngay trong trường phổ thông, không chỉ tự học ở nhà saubài lên lớp mà tự học cả trong tiết học có sự hướng dẫn của giáo viên

- Dạy học tăng cường học tập cá thể, phối hợp với học tập hợp tác: Trongmột lớp học mà trình độ kiến thức, tư duy của học sinh không thể đồng đều tuyệtđối thì khi áp dụng phương pháp tích cực phải có sự phân hóa về cường độ, tiến độhoàn thành nhiệm vụ học tập, nhất là khi bài học được thiết kế thành một chuỗihoạt động độc lập Áp dụng phương pháp tích cực ở trình độ càng cao thì sự phânhóa này càng lớn Tuy nhiên, trong học tập, không phải mọi tri thức, kĩ năng, thái

độ đều được hình thành bằng những hoạt động độc lập cá nhân Lớp học là môitrường giao tiếp giáo viên - học sinh và học sinh - học sinh, tạo nên mối quan hệhợp tác giữa các cá nhân trên con đường chiếm lĩnh nội dung học tập Thông quathảo luận, tranh luận trong tập thể, ý kiến mỗi cá nhân được bộc lộ, khẳng định haybác bỏ, qua đó người học nâng mình lên một trình độ mới Được sử dụng phổ biếntrong dạy học hiện nay là hoạt động hợp tác trong nhóm nhỏ Học tập hợp tác làmtăng hiệu quả học tập, nhất là lúc phải giải quyết những vấn đề gay cấn, lúc xuấthiện thực sự nhu cầu phối hợp giữa các cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ chung

- Dạy học có sự kết hợp đánh giá của thầy với tự đánh giá của trò: Trong quátrình dạy học, việc đánh giá học sinh không chỉ nhằm mục đích nhận định thựctrạng và điều chỉnh hoạt động học của trò mà còn đồng thời tạo điều kiện nhậnđịnh thực trạng và điều chỉnh hoạt động dạy của thầy Trong phương pháp tích cực,giáo viên phải hướng dẫn học sinh phát triển kĩ năng tự đánh giá để tự điều chỉnhcách học Liên quan với điều này, giáo viên cần tạo điều kiện thuận lợi để học sinhđược tham gia đánh giá lẫn nhau

Trong dạy học tích cực, giáo viên không còn đóng vai trò đơn thuần là ngườitruyền đạt kiến thức, giáo viên trở thành người thiết kế, tổ chức, hướng dẫn cáchoạt động độc lập hoặc theo nhóm nhỏ để học sinh tự lực chiếm lĩnh nội dung họctập, chủ động đạt các mục tiêu kiến thức, kĩ năng, thái độ theo yêu cầu của chương

trình Trên lớp, học sinh hoạt động là chính, giáo viên có vẻ "nhàn" hơn nhưngtrước đó, khi soạn giáo án, giáo viên đã phải đầu tư công sức, thời gian rất nhiều sovới kiểu dạy và học thụ động mới có thể thực hiện bài lên lớp với vai trò là ngườigợi mở, xúc tác, động viên, cố vấn, trọng tài trong các hoạt động tìm tòi hào hứng,tranh luận sôi nổi của học sinh Giáo viên phải có trình độ chuyên môn sâu rộng,

có trình độ sư phạm lành nghề mới có thể tổ chức, hướng dẫn các hoạt động củahọc sinh mà nhiều khi diễn biến ngoài tầm dự kiến của giáo viên

c) Về kĩ thuật tổ chức hoạt động học của học sinh

Theo quan điểm dạy học định hướng phát triển năng lực học sinh, quá trìnhdạy - học bao gồm một hệ thống các hành động có mục đích của giáo viên tổ chứchoạt động trí óc và tay chân của học sinh, đảm bảo cho học sinh chiếm lĩnh đượcnội dung dạy học, đạt được mục tiêu xác định Trong quá trình dạy học, giáo viên

tổ chức định hướng hành động chiếm lĩnh tri thức của học sinh phỏng theo tiếntrình của chu trình sáng tạo khoa học Như vậy, chúng ta có thể hình dung diễnbiến của hoạt động dạy học như sau:

- Giáo viên tổ chức tình huống, giao nhiệm vụ cho học sinh Học sinh hănghái đảm nhận nhiệm vụ, gặp khó khăn, nảy sinh vấn đề cần tìm tòi giải quyết Dưới

sự chỉ đạo của giáo viên, vấn đề được diễn đạt chính xác hóa, phù hợp với mục tiêudạy học và các nội dung cụ thể đã xác định

- Học sinh tự chủ tìm tòi giải quyết vấn đề đặt ra Với sự theo dõi, địnhhướng, giúp đỡ của giáo viên, hoạt động học của học sinh diễn ra theo một tiếntrình hợp lí, phù hợp với những đòi hỏi phương pháp luận

- Giáo viên chỉ đạo sự trao đổi, tranh luận của học sinh, bổ sung, tổng kết,khái quát hóa, thể chế hóa tri thức, kiểm tra kết quả học phù hợp với mục tiêu dạyhọc các nội dung cụ thể đã xác định

Tổ chức tiến trình dạy học như vậy, lớp học có thể được chia thành từngnhóm nhỏ Tùy mục đích, yêu cầu của vấn đề học tập, các nhóm được phân chiangẫu nhiên hay có chủ định, được duy trì ổn định hay thay đổi trong từng phần củatiết học, được giao cùng một nhiệm vụ hay những nhiệm vụ khác nhau Trongnhóm nhỏ, mỗi thành viên đều phải làm việc tích cực, không thể ỷ lại vào một vàingười hiểu biết và năng động hơn Các thành viên trong nhóm giúp đỡ nhau tìmhiểu vấn đề nêu ra trong không khí thi đua với các nhóm khác Kết quả làm việccủa mỗi nhóm sẽ đóng góp vào kết quả học tập chung của cả lớp Các kĩ thuật dạyhọc tích cực như sẽ được sử dụng trong tốt chức hoạt động nhóm trên lớp để thựchiện các nhiệm vụ nhỏ nhằm đạt mục tiêu dạy học

Nhý vậy, mỗi bài học bao gồm các hoạt ðộng học theo tiến trình sý phạmcủa phýõng pháp dạy học tích cực ðýợc sử dụng Mỗi hoạt ðộng học có thể sử

dụng một kĩ thuật dạy học tắch cực nào đó để tổ chức nhýng đều đýợc thực hiệntheo các býớc nhý sau:

(1) Chuyển giao nhiệm vụ học tập: nhiệm vụ học tập rõ ràng và phù hợp với

khả nãng của học sinh, thể hiện ở yêu cầu về sản phẩm mà học sinh phải hoànthành khi thực hiện nhiệm vụ; hình thức giao nhiệm vụ sinh động, hấp dẫn, kắchthắch đýợc hứng thú nhận thức của học sinh; đảm bảo cho tất cả học sinh tiếp nhận

và sẵn sàng thực hiện nhiệm vụ

(2)Thực hiện nhiệm vụ học tập: khuyến khắch học sinh hợp tác với nhau khi

thực hiện nhiệm vụ học tập; phát hiện kịp thời những khó khãn của học sinh và cóbiện pháp hỗ trợ phù hợp, hiệu quả; không có học sinh bị "bỏ quên"

(3) Báo cáo kết quả và thảo luận: hình thức báo cáo phù hợp với nội dung

học tập và kĩ thuật dạy học tắch cực đýợc sử dụng; khuyến khắch cho học sinh traođổi, thảo luận với nhau về nội dung học tập; xử lắ những tình huống sý phạm nảysinh một cách hợp lắ

(4) Đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập: nhận xét về quá trình thực

hiện nhiệm vụ học tập của học sinh; phân tắch, nhận xét, đánh giá kết quả thực hiệnnhiệm vụ và những ý kiến thảo luận của học sinh; chắnh xác hóa các kiến thức màhọc sinh đã học đýợc thông qua hoạt động

2 Kiểm tra, đánh giá trong quá trình dạy học theo định hướng phát triển năng lực học sinh, vì sự tiến bộ của học sinh

Thực hiện chuyển từ chú trọng kiểm tra kết quả ghi nhớ kiến thức cuối kỳ, cuốinăm sang coi trọng kết hợp kết quả đánh giá phong cách học và năng lực vận dụngkiến thức trong quá trình giáo dục và tổng kết cuối kỳ, cuối năm học để hướng tớiphát triển năng lực của học sinh; coi trọng đánh giá để giúp đỡ học sinh về phươngpháp học tập, động viên sự cố gắng, hứng thú học tập của các em trong quá trình dạyhọc Việc kiểm tra, đánh giá không chỉ là việc xem học sinh học được cái gì mà quantrọng hơn là biết học sinh học như thế nào, có biết vận dụng không

Kiểm tra, đánh giá trong quá trình dạy học sinh là những hoạt động quan sát,theo dõi, trao đổi, kiểm tra, nhận xét quá trình học tập, rèn luyện của học sinh; tưvấn, hướng dẫn, động viên học sinh; nhận xét định tắnh hoặc định lượng về kết quảhọc tập, rèn luyện, sự hình thành và phát triển một số năng lực, phẩm chất của họcsinh nhằm mục đắch giúp học sinh tự rút kinh nghiệm và nhận xét lẫn nhau trongquá trình học tập, tự điều chỉnh cách học, qua đó dần hình thành và phát triển nănglực vận dụng kiến thức, khả năng tự học, phát hiện và giải quyết vấn đề trong môitrường giao tiếp, hợp tác; bồi dưỡng hứng thú học tập và rèn luyện của học sinhtrong quá trình giáo dục Thông qua kiểm tra, đánh giá, giáo viên rút kinh nghiệm,

đoạn dạy học và giáo dục; kịp thời phát hiện những cố gắng, tiến bộ của học sinh

để động viên, khích lệ; phát hiện những khó khăn chưa thể tự vượt qua của họcsinh để hướng dẫn, giúp đỡ; đưa ra nhận định phù hợp về những ưu điểm nổi bật

và những hạn chế của mỗi học sinh để có biện pháp khắc phục kịp thời nhằm nângcao chất lượng, hiệu quả hoạt động học tập, rèn luyện của học sinh

Đánh giá phải hướng tới sự phát triển phẩm chất và năng lực của học sinhthông qua mức độ đạt chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ và các biểu hiện năng lực,phẩm chất của học sinh dựa trên mục tiêu giáo dục THCS; coi trọng đánh giá đểgiúp đỡ học sinh về phương pháp học tập.Chú trọng đánh giá thường xuyên đối vớitất cả học sinh: đánh giá các hoạt động trên lớp; đánh giá qua hồ sơ học tập, vở họctập; đánh giá qua việc học sinh báo cáo kết quả thực hiện một dự án học tập,nghiên cứu khoa học, kĩ thuật, báo cáo kết quả thực hành, thí nghiệm; đánh giá quabài thuyết trình (bài viết, bài trình chiếu, video clip,…) về kết quả thực hiện nhiệm

vụ học tập (sau đây gọi chung là sản phẩm học tập); kết hợp đánh giá trong quátrình dạy học, giáo dục và đánh giá tổng kết cuối kỳ, cuối năm học Kết hợp đánhgiá của giáo viên với tự đánh giá và đánh giá lẫn nhau của học sinh, đánh giá củacha mẹ học sinh và cộng đồng.Coi trọng đánh giá sự tiến bộ của mỗi học sinh,không so sánh học sinh này với học sinh khác; coi trọng việc động viên, khuyếnkhích sự hứng thú, tính tích cực và vượt khó trong học tập, rèn luyện của học sinh;giúp học sinh phát huy năng khiếu cá nhân; đảm bảo kịp thời, công bằng, kháchquan, không tạo áp lực cho học sinh, giáo viên và cha mẹ học sinh

a) Đánh giá quá trình học tập của học sinh

Trong quá trình dạy học, căn cứ vào đặc điểm và mục tiêu của bài học, củamỗi hoạt động trong bài học, giáo viên tiến hành một số việc như sau:

- Theo dõi, kiểm tra quá trình và từng kết quả thực hiện nhiệm vụ của họcsinh theo tiến trình dạy học; quan tâm tiến độ hoàn thành từng nhiệm vụ của họcsinh để áp dụng biện pháp cụ thể, kịp thời giúp đỡ học sinh vượt qua khó khăn

- Ghi nhận xét vào phiếu, vở, sản phẩm học tập của học sinh về những kếtquả đã làm được hoặc chưa làm được, mức độ hiểu biết và năng lực vận dụng kiếnthức, mức độ thành thạo các thao tác, kĩ năng cần thiết

- Đánh giá sự hình thành và phát triển phẩm chất, năng lực của học sinh,quan sát các biểu hiện trong quá trình học tập, sinh hoạt và tham gia các hoạt độngtập thể để nhận xét sự hình thành và phát triển một số phẩm chất, năng lực của họcsinh; từ đó động viên, khích lệ, giúp học sinh khắc phục khó khăn; phát huy ưuđiểm và các phẩm chất, năng lực riêng; điều chỉnh hoạt động, ứng xử để tiến bộ

- Khuyến khích, hướng dẫn học sinh tự đánh giá và tham gia nhận xét, góp ýbạn, nhóm bạn: Học sinh tự rút kinh nghiệm ngay trong quá trình thực hiện từng

nhiệm vụ học tập, hoạt động giáo dục khác; trao đổi với giáo viên để được góp ý,hướng dẫn; Học sinh tham gia nhận xét, góp ý bạn, nhóm bạn ngay trong quá trìnhthực hiện các nhiệm vụ học tập môn học và hoạt động giáo dục; thảo luận, hướngdẫn, giúp đỡ bạn hoàn thành nhiệm vụ.

Kiểm tra, đánh giá thường xuyên được tiến hành trong quá trình học sinhthực hiện các nhiệm vụ học tập Mục đích và phương thức kiểm tra, đánh giá trongmỗi giai đoạn thực hiện một nhiệm vụ học tập như sau:

- Chuyển giao nhiệm vụ: Giáo viên tổ chức một tình huống có tiềm ẩn vấn

đề, lựa chọn một kỹ thuật học tích cực phù hợp để giao cho học sinh giải quyết tìnhhuống Trong quá trình chuyển giao nhiệm vụ, giáo viên cần quan sát, trao đổi vớihọc sinh để kiểm tra, đánh giá về khả năng tiếp nhận và sẵn sàng thực hiện nhiệm

vụ học tập của học sinh trong lớp

- Thực hiện nhiệm vụ: Học sinh hoạt động tự lực giải quyết nhiệm vụ (Cánhân, cặp đôi hoặc nhóm nhỏ) Hoạt động giải quyết vấn đề có thể (thường) đượcthực hiện ở ngoài lớp học và ở nhà Trong quá trình học sinh thực hiện nhiệm vụhọc tập, giáo viên quan sát, theo dõi hành động, lời nói của học sinh để đánh giámức độ tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh; khả năng phát hiện vấn đề cầngiải quyết và đề xuất các giải pháp nhằm giải quyết vấn đề; khả năng lựa chọn,điều chỉnh và thực hiện giải pháp để giải quyết vấn đề; phát hiện những khó khăn,sai lầm của học sinh để có giải pháp hỗ trợ phù hợp giúp học sinh thực hiện đượcnhiệm vụ học tập

- Báo cáo, thảo luận: Sử dụng kĩ thuật được lựa chọn, giáo viên tổ chức chohọc sinh báo cáo và thảo luận về kết quả thực hiện nhiệm vụ, có thể là một báo cáokết quả thực hiện một dự án học tập; dự án nghiên cứu khoa học, kĩ thuật; báo cáokết quả thực hành, thí nghiệm; bài thuyết trình (bài viết, bài trình chiếu, video clip,

…) về kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập

b)Kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh

Định hướng chung trong đánh giá kết quả học tập của học sinh là phải xâydựng đề thi, kiểm tra theo ma trận; đánh giá kết quả học tập, rèn luyện của học sinhtrong dạy học được thực hiện qua các bài kiểm bao gồm các loại câu hỏi, bài tậptheo 4 mức độ yêu cầu:

- Nhận biết: học sinh nhận biết, nhắc lại hoặc mô tả đúng kiến thức, kĩ năng

đã học khi được yêu cầu

- Thông hiểu: học sinh diễn đạt đúng kiến thức hoặc mô tả đúng kĩ năng đãhọc bằng ngôn ngữ theo cách của riêng mình, có thể thêm các hoạt động phân tích,giải thích, so sánh; áp dụng trực tiếp (làm theo mẫu) kiến thức, kĩ năng đã biết đểgiải quyết các tình huống, vấn đề trong học tập

- Vận dụng: học sinh kết nối và sắp xếp lại các kiến thức, kĩ năng đã học đểgiải quyết thành công tình huống, vấn đề tương tự tình huống, vấn đề đã học

- Vận dụng cao: học sinh vận dụng được các kiến thức, kĩ năng để giải quyếtcác tình huống, vấn đề mới, không giống với những tình huống, vấn đề đã đượchướng dẫn; đưa ra những phản hồi hợp lí trước một tình huống, vấn đề mới tronghọc tập hoặc trong cuộc sống

Căn cứ vào mức độ phát triển năng lực của học sinh ở từng học kỳ và từngkhối lớp, giáo viên và nhà trường xác định tỷ lệ các câu hỏi theo 4 mức độ yêu cầutrong các bài kiểm tra trên nguyên tắc đảm bảo sự phù hợp với đối tượng học sinh

và tăng dần tỷ lệ các câu hỏi ở mức độ yêu cầu vận dụng, vận dụng cao

Bảng dưới đây là một ví dụ mô tả về 4 mức độ yêu cầu cần đạt của một số loại câu hỏi, bài tập thông thường:

Loại câu

hỏi/bài

tập

Mức độ yêu cầu cần đạt Nhận biết Thông hiểu Vận dụng Vận dụng cao

Câu hỏi/

bài tập

định tính

Xác địnhđược mộtđơn vị kiếnthức và nhắclại đượcchính xácnội dung củađơn vị kiếnthức đó

Sử dụng mộtđơn vị kiếnthức để giảithích về mộtkhái niệm,quan điểm,nhận định

liên quan trựctiếp đến kiếnthức đó

Xác định và vậndụng được nhiềunội dung kiếnthức có liênquan để pháthiện, phân tích,luận giải vấn đềtrong tình huốngquen thuộc

Xác định và vậndụng được nhiềunội dung kiếnthức có liên quan

để phát hiện,phân tích luậngiải vấn đề trongtình huống mới

lượng cầntìm

Xác định đượccác mối liên hệliên quan đếncác đại lượngcần tìm và tínhđược các đạilượng cần tìmthông qua một

số bước suyluận trung gian

Xác định và vậndụng được cácmối liên hệ giữacác đại lượngliên quan để giảiquyết một bàitoán/vấn đềtrong tình huốngquen thuộc

Xác định và vậndụng được cácmối liên hệ giữacác đại lượngliên quan để giảiquyết một bàitoán/vấn đề trongtình huống mới.Câu hỏi/ Căn cứ vào Căn cứ vào kết Căn cứ vào Căn cứ vào yêu

quả thắ nghiệm

đã tiến hành,trình bày đượcmục đắch, dụng

cụ, các bướctiến hành vàphân tắch kếtquả rút ra kếtluận

phương án thắnghiệm, nêuđược mục đắch,lựa chọn dụng

cụ và bố trắ thắnghiệm; tiếnhành thắ nghiệm

và phân tắch kếtquả để rút ra kếtluận

cầu thắ nghiệm,nêu được mụcđắch, phương ánthắ nghiệm, lựachọn dụng cụ và

bố trắ thắ nghiệm;tiến hành thắnghiệm và phântắch kết quả đểrút ra kết luận

3 Tiêu chắ đánh giá bài học

Mỗi bài học có thể đýợc thực hiện ở nhiều tiết học nên một nhiệm vụ học tập

có thể đýợc thực hiện ở trong và ngoài lớp học Vì thế, trong một tiết học có thểchỉ thực hiện một số hoạt động học trong tiến trình bài học theo phýõng pháp dạyhọc tắch cực đýợc sử dụng Khi phân tắch, rút kinh nghiệm một bài học cần sử dụngcác tiêu chắ phân tắch, rút kinh nghiệm về kế hoạch và tài liệu dạy học đã đýợc nêu

rõ trong Công vãn số 5555/BGDĐT-GDTrH ngày 08/10/2014 Bảng dýới đây đýa

ra 03 mức độ của mỗi tiêu chắ đánh giá

a) Việc đánh giá về kế hoạch và tài liệu dạy học đýợc thực hiện dựa trên hồ

sõ dạy học theo các tiêu chắ về: phýõng pháp dạy học tắch cực; kĩ thuật tổ chức hoạt động học; thiết bị dạy học và học liệu; phýõng án kiểm tra, đánh giá quá trình và kết quả học tập của học sinh.

Tình huống/câu hỏi/nhiệm vụ mở đầu chỉ có thể đýợcgiải quyết một phần hoặc phỏng đoán đýợc kết quả nhýng chýa lắ giải đýợc đầy đủ bằng kiến thức/kĩ nãng

đã có của học sinh;

tạo đýợc mâu

Tình huống/câu hỏi/nhiệm vụ mở đầu gần gũi với kinh nghiệm sống của họcsinh và chỉ có thể đýợc giải quyết một phần hoặc phỏng đoán đýợc kết quả nhýng chýa lắ giải đýợc đầy đủ bằng kiến thức/kĩ nãng cũ;

hỏi chắnh của bài học.

thuẫn nhận thức đặt ra đýợc vấn

đề/câu hỏi chắnh của bài học

Kiến thức mới đýợc trình bày rõ ràng, týờng minh bằng kênh

chữ/kênh hình/kênh tiếng; cócâu hỏi/lệnh cụ thểcho học sinhhoạt động để tiếp thu kiến thức mới

Kiến thức mới đýợc thể hiện trongkênh chữ/kênh hình/kênh tiếng; cócâu hỏi/lệnh cụ thể cho học sinh hoạt động để tiếp thu kiến thức

mớivàgiải quyết đýợc đầy đủ tình huống/câu

hỏi/nhiệm vụ mở đầu

Kiến thức mới đýợc thể hiện bằng kênh chữ/kênh hình/kênh tiếng gắn với vấn đề cần giải quyết; tiếp nối với vấn đề/câu hỏi chắnh của bài học để học sinh tiếp thu vàgiải quyết đýợc vấn đề/câu hỏi chắnh của bài học

Có câu hỏi/bài tập vận dụng trực tiếp những kiến thức mới học nhýng chýa nêu rõ lắ do, mục đắch của mỗi câu hỏi/bài tập

Hệ thống câu hỏi/bài tập đýợc lựa chọn thành hệ thống; mỗi câu hỏi/

bài tập có mục đắch

cụ thể, nhằm rèn luyện các kiến thức/kĩ nãng cụ thể

Hệ thống câu hỏi/bàitập đýợc lựa chọn thành hệ thống, gắn với tình huống thực tiễn; mỗi câu hỏi/bài tập có mục đắch cụ thể, nhằm rèn luyện các kiến thức/kĩ nãng cụ thể

Có yêu cầu học sinh liên hệ thực tế/bổ sung thông tin liên quan nhýngchýa mô tả rõ sản phẩm vận dụng/mởrộng mà học sinh phải thực hiện

Nêu rõ yêu cầu và

mô tả rõ sản phẩm vận dụng/mở rộng

mà học sinh phải thực hiện

Hýớng dẫn để học sinh tự xác định vấn

đề, nội dung, hình thức thể hiện của sảnphẩm vận dụng/mở rộng

Mức độ rõ

ràng của mục

tiêu, nội dung,

Mục tiêu của mỗi hoạt động học và sản phẩm học tập

Mục tiêu và sản phẩm học tập mà học sinh phải hoàn

Mục tiêu, phýõng thức hoạt động và sản phẩm học tập mà

nhóm học sinh nhằm hoàn thành sản phẩm học tập đó.

thành trong mỗi hoạt động học đýợc mô tả rõ ràng; phýõng thức hoạt động học đýợc tổ chức cho học sinh đýợc trìnhbày rõ ràng, cụ thể,thể hiện đýợc sự phù hợp với sản phẩm học tập cần hoàn thành

học sinh phải hoàn thành trong mỗi hoạtđộng đýợc mô tả rõ ràng; phýõng thức hoạt động học đýợc

tổ chức cho học sinhthể hiện đýợc sự phùhợp với sản phẩm học tập và đối týợng học sinh

rõ cách thức mà học sinh hành động với thiết bị dạy học và học liệuđó

Thiết bị dạy học vàhọc liệu thể hiện đýợc sự phù hợp với sản phẩm học tập mà học sinh phải hoàn thành;

cách thức mà học sinh hành động (đọc/viết/nghe/nhìn/thực hành) với thiết bị dạy học và học liệu đó đýợc

mô tả cụ thể, rõ ràng

Thiết bị dạy học và học liệu thể hiện đýợc sự phù hợp với sản phẩm học tập màhọc sinh phải hoàn thành; cách thức mà học sinh hành động (đọc/viết/nghe/nhìn/thực hành) với thiết

bị dạy học và học liệu đó đýợc mô tả

cụ thể, rõ ràng, phù hợp với kĩ thuật học tắch cực đýợc sử dụng

Phýõng án kiểm tra, đánh giá quá trình hoạt động học

và sản phẩm học tập của học sinh đýợc mô tả rõ, trong đó thể hiện

rõ các tiêu chắ cần đạt của các sản phẩm học tập trongcác hoạt động học

Phýõng án kiểm tra, đánh giá quá trình hoạt động học và sảnphẩm học tập của học sinh đýợc mô tả

rõ, trong đó thể hiện

rõ các tiêu chắ cần đạt của các sản phẩmhọc tập trung gian vàsản phẩm học tập cuối cùng của các

vụ phải thực hiện.

Câu hỏi/lệnh rõràng về mục tiêu,sản phẩm học tập,phýõng thức hoạtđộng gắn với thiết

bị dạy học và họcliệu đýợc sử dụng;

đảm bảo cho hầuhết học sinh nhậnthức đúng nhiệm

vụ và hãng hái thựchiện

Câu hỏi/lệnh rõ ràng

về mục tiêu, sảnphẩm học tập,phýõng thức hoạtđộng gắn với thiết bịdạy học và học liệuđýợc sử dụng; đảmbảo cho 100% họcsinh nhận thức đúngnhiệm vụ và hãnghái thực hiện

có biểu hiện đanggặp khó khãn

Quan sát đýợc cụthể quá trình hoạtđộng trong từngnhóm học sinh; chủđộng phát hiệnđýợc khó khãn cụthể mà nhóm họcsinh gặp phải trongquá trình thực hiệnnhiệm vụ

Quan sát đýợc mộtcách chi tiết quátrình thực hiệnnhiệm vụ đến từnghọc sinh; chủ độngphát hiện đýợc khókhãn cụ thể vànguyên nhân màtừng học sinh đanggặp phải trong quátrình thực hiệnnhiệm vụ

cụ thể cho họcsinh/nhóm học sinh

Chỉ ra cho học sinhnhững sai lầm cóthể đã mắc phảidẫn đến khó khãn;

Chỉ ra cho học sinhnhững sai lầm có thể

đã mắc phải dẫn đếnkhó khãn; đýa ra

đýa ra đýợc nhữngđịnh hýớng kháiquát để nhóm họcsinh tiếp tục hoạtđộng và hoàn thànhnhiệm vụ học tậpđýợc giao.

đýợc những địnhhýớng khái quát;khuyến khắch đýợchọc sinh hợp tác, hỗtrợ lẫn nhau để hoànthành nhiệm vụ họctập đýợc giao

Lựa chọn đýợc một

số sản phẩm học tậpcủa học sinh/nhómhọc sinh để tổ chứccho học sinh nhậnxét, đánh giá, bổsung, hoàn thiện lẫnnhau; câu hỏi địnhhýớng của giáo viêngiúp hầu hết học sinhtắch cực tham gia thảoluận; nhận xét, đánhgiá về sản phẩm họctập đýợc đông đảohọc sinh tiếp thu, ghinhận

Lựa chọn đýợc một sốsản phẩm học tập điểnhình của họcsinh/nhóm học sinh để

tổ chức cho học sinhnhận xét, đánh giá, bổsung, hoàn thiện lẫnnhau; câu hỏi địnhhýớng của giáo viêngiúp hầu hết học sinhtắch cực tham gia thảoluận, tự đánh giá vàhoàn thiện đýợc sảnphẩm học tập của mình

vụ đýợc giao, tuynhiên vẫn còn một

số học sinh bộc lộchýa hiểu rõ nhiệm

vụ học tập đýợcgiao

Hầu hết học sinhtiếp nhận đúng vàsẵn sàng thựchiện nhiệm vụ,tuy nhiên cònmột vài học sinhbộc lộ thái độchýa tự tin trongviệc thực hiệnnhiệm vụ học tập

Tất cả học sinh tiếpnhận đúng và hãnghái, tự tin trong việcthực hiện nhiệm vụhọc tập đýợc giao

Hầu hết học sinh tỏ

ra tắch cực, chủđộng, hợp tác vớinhau để thực hiệncác nhiệm vụ họctập; còn một vài họcsinh lúng túng hoặcchýa thực sự thamgia vào hoạt độngnhóm

Tất cả học sinh tắch cực,chủ động, hợp tác vớinhau để thực hiện nhiệm

vụ học tập; nhiều họcsinh/nhóm tỏ ra sáng tạotrong cách thức thựchiện nhiệm vụ

Hầu hết học sinhhãng hái, tự tin trìnhbày, trao đổi ý kiến/

quan điểm của cánhân; đa số cácnhóm thảo luận sôinổi, tự nhiên; đa sốnhóm trýởng đã biếtcách điều hành thảoluận nhóm; nhýngvẫn còn một vài họcsinh không tắch cựctrong quá trình làmviệc nhóm để thựchiện nhiệm vụ họctập

Tất cả học sinh tắch cực,hãng hái, tự tin trongviệc trình bày, trao đổi ýkiến, quan điểm của cánhân; các nhóm thảoluận sôi nổi, tự nhiên;các nhóm trýởng đều tỏ

ra biết cách điều hành vàkhái quát nội dung traođổi, thảo luận của nhóm

để thực hiện nhiệm vụhọc tập

tuy nhiên, vẫn còn một số học sinh chýahoặc không hoàn thành hết nhiệm vụ,

Đa số học sinh trảlời câu hỏi/làm bài tập đúng với yêu cầu của giáo viên về thời gian, nội dung và cách thức trình bày;

song vẫn còn mộtvài học sinh trình bày/diễn đạt kết

Tất cả học sinh đều trả lời câu hỏi/làm bàitập đúng với yêu cầu của giáo viên về thời gian, nội dung và cách thức trình bày; nhiều câu trả lời/đáp

án mà học sinh đýa rathể hiện sự sáng tạo trong suy nghĩ và

kết quả thực hiện nhiệm vụ còn chýa chính xác, phù hợp với yêu cầu.

quả chýa rõ ràng

do chýa nắm vững yêu cầu

- Hoạt động giải quyết một tình huống học tập: Mục đích của hoạt động này

là tạo tâm thế học tập cho học sinh, giúp học sinh ý thức được nhiệm vụ học tập, hứngthú học bài mới Giáo viên sẽ tạo tình huống học tập dựa trên việc huy động kiếnthức, kinh nghiệm của bản thân học sinh có liên quan đến vấn đề xuất hiện trong tàiliệu hướng dẫn học; làm bộc lộ "cái" học sinh đã biết, bổ khuyết những gì cá nhânhọc sinh còn thiếu, giúp học sinh nhận ra "cái" chưa biết và muốn biết

- Hoạt động tìm tòi, khám phá, lĩnh hội được kiến thức, kỹ năng mới hoặc/vàthực hành, luyện tập,củng cố, hoàn thiện kiến thức, kỹ năng vừa lĩnh hội được nhằmgiải quyết tình huống/vấn đề học tập

- Hoạt động vận dụng được các kiến thức, kĩ năng để phát hiện và giải quyếtcác tình huống/vấn đề thực tiễn

Dựa trên con đường nhận thức chung đó và căn cứ vào nội dung chươngtrình, sách giáo khoa hiện hành, tổ/nhóm chuyên môn tổ chức cho giáo viên thảoluận, lựa chọn nội dung để xây dựng các chuyên đề dạy học phù hợp

2 Quy trình xây dựng bài học

Mỗi bài học theo chủ đề phải giải quyết trọng vẹn một vấn đề học tập Vìvậy, việc xây dựng mỗi bài học cần thực hiện theo quy trình như sau:

a) Bước 1: Xác định vấn đề cần giải quyết trong bài học

Vấn đề cần giải quyết có thể là một trong các loại sau:

- Vấn đề tìm kiếm, xây dựng kiến thức mới

- Vấn đề kiểm nghiệm, ứng dụng kiến thức

- Vấn đề tìm kiếm, xây dựng, kiểm nghiệm và ứng dụng kiến thức mới.Căn cứ vào nội dung chương trình, sách giáo khoa của môn học và nhữngứng dụng kĩ thuật, hiện tượng, quá trình trong thực tiễn, tổ/nhóm chuyên môn xácđịnh các nội dung kiến thức liên quan với nhau được thể hiện ở một số bài/tiết hiệnhành, từ đó xây dựng thành một vấn đề chung để tạo thành một chuyên đề dạy họcđơn môn Trường hợp có những nội dung kiến thức liên quan đến nhiều môn học,lãnh đạo nhà trường giao cho các tổ chuyên môn liên quan cùng nhau lựa chọn nộidung để thống nhất xây dựng các chủ đề tích hợp, liên môn.

Tùy nội dung kiến thức; điều kiện thực tế của địa phương, nhà trường; nănglực của giáo viên và học sinh, có thể xác định một trong các mức độ sau:

Mức 1: Giáo viên đặt vấn đề, nêu cách giải quyết vấn đề Học sinh thực hiệncách giải quyết vấn đề theo hướng dẫn của giáo viên Giáo viên đánh giá kết quảlàm việc của học sinh

Mức 2: Giáo viên nêu vấn đề, gợi ý để học sinh tìm ra cách giải quyết vấn

đề Học sinh thực hiện cách giải quyết vấn đề với sự giúp đỡ của giáo viên khi cần.Giáo viên và học sinh cùng đánh giá

Mức 3: Giáo viên cung cấp thông tin tạo tình huống có vấn đề Học sinhphát hiện và xác định vấn đề nảy sinh, tự đề xuất các giả thuyết, giải pháp và lựachọn giải pháp Học sinh thực hiện giải pháp để giải quyết vấn đề Giáo viên vàhọc sinh cùng đánh giá

Mức 4: Học sinh tự lực phát hiện vấn đề nảy sinh trong hoàn cảnh của mìnhhoặc cộng đồng, lựa chọn vấn đề cần giải quyết Học sinh giải quyết vấn đề, tựđánh giá chất lượng, hiệu quả, có ý kiến bổ sung của giáo viên khi kết thúc

Ví dụ: Một bài học vật lí được xây dựng theo tiến trình dạy học giải quyết vấn

đề ở mức 3 có thể được xây dựng như sau:

Theo sách giáo khoa Vật lý lớp 10 trung học phổ thông, các định luật chất khíđược trình bày trong 3 tiết riêng biệt: Định luật Bôilơ - Mariốt (1 tiết); Định luậtSáclơ Nhiệt độ tuyệt đối (1 tiết); Phương trình trạng thái của khí lí tưởng Định luậtGay Luy xác (1 tiết) Nội dung của 3 tiết học đều giải quyết một vấn đề chung là mốiquan hệ giữa các thông số trạng thái của một khối lượng khí nhất định Vì vậy, cầnphải xây dựng nội dung dạy học thành chuyên đề "Các định luật chất khí" Theo lịch

sử vật lí, 3 định luật về chất khí đều được phát hiện bằng thực nghiệm: Định luật

Bôi-lơ – Ma-ri-ốt (1662), định luật Sác-Bôi-lơ (1787), định luật Gay Luy-xác (1802) Sau này,Cla-pê-rôn gộp kết quả của 3 định luật vào một phương trình (1834), đó là phươngtrình trạng thái Lôgíc trình bày trong sách giáo khoa bắt đầu từ việc đặt vấn đề:Tìm mối liên hệ giữa 3 đại lượng p, V, t đặc trưng cho trạng thái của một lượng khíxác định Và để đơn giản, cố định một đại lượng bất kì và nghiên cứu quan hệ giữa

2 đại lượng còn lại Nhưng vấn đề lôgíc tự nhiên đặt ra là: Tại sao không nghiêncứu quá trình đẳng áp trước mà lại nghiên cứu quá trình đẳng nhiệt và quá trìnhđẳng tích trước? Trong khi, theo lịch sử hình thành, cả 3 quá trình này được nghiêncứu độc lập và đều bằng con đường thực nghiệm? Hơn nữa, trong chương trình vật

lí phổ thông, cũng có nhiều kiến thức được xây dựng nhờ nghiên cứu mối quan hệgiữa 3 đại lượng song phần lớn các trường hợp là các đại lượng có mối quan hệnhân quả Ví dụ như quan hệ I, U, R, quan hệ a, F, m, quan hệ F, I, l… nhưngkhông xét mối liên hệ giữa 2 đại lượng có vai trò độc lập như 3 đại lượng p, V, t để

có thể khảo sát mối quan hệ giữa 3 đại lượng đó ứng với 3 trường hợp riêng mộtcách “đồng thời”, “bình đẳng” và “độc lập” với nhau Vì vậy, nếu tổ chức dạy họcxây dựng 3 định luật chất khí và từ đó khái quát lên phương trình trạng thái của khí

lí tưởng theo con đường nghiên cứu đồng thời, độc lập 3 quá trình đẳng thì sẽ cónhiều cơ hội phát huy tính tích cực nhận thức và năng lực sáng tạo của học sinhtrong học tập

b) Bước 2: Xây dựng nội dung chủ đề bài học

Căn cứ vào tiến trình sư phạm của phương pháp dạy học tích cực được sửdụng để tổ chức hoạt động học cho học sinh, từ tình huống xuất phát đã xây dựng,

dự kiến các nhiệm vụ học tập cụ thể tiếp theo tương ứng với các hoạt động học củahọc sinh, từ đó xác định các nội dung cần thiết để cấu thành chủ đề bài học Lựachọn các nội dung của chủ đề từ các bài/tiết trong sách giáo khoa của một môn họchoặc/và các môn học có liên quan để xây dựng chuyên đề dạy học Thông thường,các bài học thuộc cùng một chủ đề trong sách giáo khoa hiện hành được đặt gầnnhau, trong cùng một chương, gồm: các bài học lí thuyết mới; bài học luyện tập;bài học thực hành; bài ôn tập, củng cố… Về thực chất, mỗi bài học này tương ứngvới 1 loại hoạt động học theo tiến trình sư phạm của phương pháp dạy học tíchcực

Ví dụ: Đối với bài học nói trên, nội dung bài học gồm:

- Phương trình trạng thái của khí lí tưởng: Áp suất, nhiệt độ tuyệt đối và thểtích của một khối khí xác định quan hệ với nhau theo hệ thức: PV

t0C,  có giá trị như nhau đối với mọi chất khí, mọi nhiệt độ và bằng 1

273 độ

-1 – đượcgọi là hệ số tăng đẳng tích

+ Định luật Gay Luy-xác: Với một lượng khí có áp suất không đổi thì thể tích

V phụ thuộc vào nhiệt độ t của khí như sau: V V 0(1t); V 0là thể tích ở 00C, V là

áp suất ở t0C,  có giá trị như nhau đối với mọi chất khí, mọi nhiệt độ và bằng 1

273

độ-1 – được gọi là hệ số nở đẳng áp

- Thang nhiệt độ tuyệt đối: Trong thang nhiệt độ tuyệt đối, khoảng cách nhiệt

độ 1 ken-vin (1K) bằng khoảng cách nhiệt độ 10C Không độ tuyệt đối (0K) ứng với nhiệt độ -2730C Hệ thức T = t + 273 trong đó, T là số đo nhiệt độ trong nhiệt giai Ken-vin, t là số đo nhiệt độ đó trong nhiệt giai Xen-xi-út

c) Bước 3: Xác định mục tiêu bài học

Xác định chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ theo chương trình hiện hành vàcác hoạt động học dự kiến sẽ tổ chức cho học sinh theo phương pháp dạy học tíchcực, từ đó xác định các năng lực và phẩm chất có thể hình thành cho học sinh trongchuyên đề sẽ xây dựng

Ví dụ: Đối với bài học Vật lí nói trên, Chương trình giáo dục phổ thông vật

lí quy định mức độ cần đạt của học sinh về chủ đề "Các định luật chất khí" nhưsau:

- Về kiến thức:

+ Phát biểu được các định luật Bôi-lơ − Ma-ri-ốt, Sác-lơ

+ Nêu được nhiệt độ tuyệt đối là gì

+ Nêu được các thông số p, V, T xác định trạng thái của một lượng khí.

+ Viết được phương trình trạng thái của khí lí tưởng pV

T hằng số

- Về kĩ năng:

+ Vận dụng được phương trình trạng thái khí lí tưởng

+ Vẽ được đường đẳng tích, đẳng áp, đẳng nhiệt trong hệ tọa độ (p, V).

- Về năng lực: Qua việc thực hiện các hoạt động học trong bài học, học sinhđược rèn luyện về năng lực tự học, phát hiện và giải quyết vấn đề

d) Bước 4: Xác định và mô tả mức độ yêu cầu (nhận biết, thông hiểu, vậndụng, vận dụng cao) của mỗi loại câu hỏi/bài tập có thể sử dụng để kiểm tra, đánhgiá năng lực và phẩm chất của học sinh trong dạy học.

đ) Bước 5: Biên soạn các câu hỏi/bài tập cụ thể theo các mức độ yêu cầu đã

mô tả để sử dụng trong quá trình tổ chức các hoạt động dạy học và kiểm tra, đánhgiá, luyện tập theo chủ đề đã xây dựng

Ví dụ: Đối với bài học Vật lí nói trên, việc kiểm tra, đánh giá như sau:

- Đánh giá bằng nhận xét: Với tiến trình dạy học như trên, chúng ta có thể hìnhdung các hoạt động học của học sinh được diễn ra trong 2 tuần với 3 tiết học trên lớp.Thông qua quan sát, trao đổi và các sản phẩm học tập của học sinh, giáo viên có thểnhận xét, đánh giá được sự tích cực, tự lực và sáng tạo của học sinh trong học tập:

+ Đánh giá tính tích cực, tự lực của học sinh: Mức độ hăng hái tham gia phátbiểu ý kiến của học sinh; Thái độ lắng nghe của học sinh khi giáo viên gợi ý,hướng dẫn; Mức độ hăng hái thảo luận nhóm của học sinh để giải quyết nhiệm vụ họctập; Khả năng tập trung, tự lực giải quyết các nhiệm vụ học tập của mỗi cá nhân; Vaitrò của nhóm trưởng trong việc tổ chức hoạt đông của nhóm; Trách nhiệm của mỗithành viên trong nhóm, thể hiện ở trách nhiệm hoàn thành các phần việc được phâncông; nêu ý kiến độc lập và tham gia thảo luận để thống nhất được ý kiến chung;

Sự tiến bộ về khả năng hoàn thành nhiệm vụ của học sinh sau mỗi tiết học, thể hiện

từ chỗ giáo viên phải gợi ý từng bước để học sinh trả lời câu hỏi đến việc giáo viênchỉ đưa các nhiệm vụ và hỗ trợ khi thực sự cần thiết; Khả năng ghi nhớ những điều

đã học để có thể trình bày lại nội dung bài học theo ngôn ngữ riêng và vận dụngđược những kiến thức vào thực tiễn; Sự tự tin của học sinh khi trình bày, bảo vệkết quả hoạt động của nhóm trước lớp một cách chặt chẽ, thuyết phục

+ Đánh giá khả năng sáng tạo, phát hiện và giải quyết vấn đề của học sinh:Trong quá trình học tập, học sinh được thực tế hoạt đông phỏng theo con đườngnhận thức của nhà khoa học: đề xuất giả thuyết, dự đoán giải pháp, đề xuất phương

án thí nghiệm, phân tích kết quả thực nghiệm, dự đoán quy luật đồ thị, Giáo viên

có thể đánh giá được mức độ đáp ứng của học sinh đối với các hoạt động sáng tạonày thông qua quan sát, nhận xét sự trải nghiệm hoạt động nhận thức sáng tạo vàkhả năng “luyện tập” tư duy sáng tạo, phát hiện và giải quyết vấn đề thông qua họctập theo tiến trình dạy học kể trên như: Học sinh đưa ra được giả thuyết về mối quan

hệ giữa các đại lượng p, V, t dựa trên căn cứ là thuyết động học phân tử chất khí và

kinh nghiệm sống của bản thân; Học sinh đề xuất được giải pháp nghiên cứu mốiquan hệ giữa các thông số trạng thái chất khí là suy luận lí thuyết từ thuyết động

học phân tử chất khí và tiến hành thí nghiệm đo p, V, t; Học sinh đã thiết kế được

phương án thí nghiệm và nêu được dự kiến tiến hành thí nghiệm ứng với 3 trường

hợp riêng; Từ bảng số liệu, học sinh dự đoán được p tỉ lệ nghịch với V và biết kiểm

tra dự đoán này bằng cách tính tích p.V ứng với mỗi cặp số liệu p – V và xem

chúng có bằng nhau không

- Đánh giá kết quả học tập của học sinh: Căn cứ vào các mức độ yêu cầu củacâu hỏi, bài tập được mô tả trong bảng trên, giáo viên có thể xây dựng các câu hỏi,bài tập tương ứng để kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh Căn cứ vàomức độ phát triển năng lực của học sinh ở từng học kỳ và từng khối lớp, giáo viên

và nhà trường xác định tỷ lệ các câu hỏi, bài tập theo 4 mức độ yêu cầu trong cácbài kiểm tra trên nguyên tắc đảm bảo sự phù hợp với đối tượng học sinh

e) Bước 6: Thiết kế tiến trình dạy học

Thiết kế tiến trình dạy học chủ đề thành các hoạt động học được tổ chức chohọc sinh có thể thực hiện ở trên lớp và ở nhà, mỗi tiết học trên lớp có thể chỉ thựchiện một số hoạt động trong tiến trình sư phạm của phương pháp và kĩ thuật dạyhọc được sử dụng Trong chuỗi hoạt động học, đặc biệt quan tâm xây dựng tìnhhuống xuất phát

Trong quá trình tổ chức hoạt động dạy học mỗi chuyên đề theo phương phápdạy học tích cực, học sinh cần phải được đặt vào các tình huống xuất phát gần gũivới đời sống, dễ cảm nhận và các em sẽ tham gia giải quyết các tình huống đó.Trong quá trình tìm hiểu, học sinh phải lập luận, bảo vệ ý kiến của mình, đưa ra tậpthể thảo luận những ý nghĩ và những kết luận cá nhân, từ đó có những hiểu biết mànếu chỉ có những hoạt động, thao tác riêng lẻ không đủ tạo nên Những hoạt động

do giáo viên đề xuất cho học sinh được tổ chức theo tiến trình sư phạm nhằm nângcao dần mức độ học tập Các hoạt động này làm cho các chương trình học tập đượcnâng cao lên và dành cho học sinh một phần tự chủ khá lớn Mục tiêu chính củaquá trình dạy học là giúp học sinh chiếm lĩnh dần dần các khái niệm khoa học và kĩthuật, học sinh được thực hành, kèm theo là sự củng cố ngôn ngữ viết và nói.Những yêu cầu mang tính nguyên tắc nói trên của phương pháp dạy học tích cực là

sự định hướng quan trọng cho việc lựa chọn các chuyên đề dạy học Như vậy, việcxây dựng các tình huống xuất phát cần phải đảm bảo một số yêu cầu sau đây:

- Tình huống xuất phát phải gần gũi với đời sống mà học sinh dễ cảm nhận

và đã có ít nhiều những quan niệm ban đầu về chúng

- Việc xây dựng tình huống xuất phát cần phải chú ý tạo điều kiện cho họcsinh có thể huy động được kiến thức ban đầu để giải quyết, qua đó hình thành mâuthuẫn nhận thức, giúp học sinh phát hiện được vấn đề, đề xuất được các giải phápnhằm giải quyết vấn đề

Tiếp theo tình huống xuất phát là các hoạt động học như: đề xuất giải phápgiải quyết vấn đề; thực hiện giải pháp để giải quyết vấn đề; báo cáo, thảo luận; kếtluận, nhận định, hợp thức hóa kiến thức

Ví dụ: Bài học Vật lí nói trên có thể được tiến hành như sau:

TT Hoạt động Nội dung

Tình huống xuất phát - đề xuất vấn đề

Học sinh có thể làm việc cá nhân sau đó trao đổi với bạn bên cạnh

về cách làm và thống nhất cách giải thích tại sao với cách làm củamình thì quả bóng bàn có thể lấy lại hình dạng ban đầu

thảo luận

Giáo viên tổ chức cho học sinh trình bày và thảo luận về cáccách làm quả bóng bàn phồng trở lại Quá trình thảo luận làmbộc lộ các thông số đặc trưng cho trạng thái của một khốilượng khí là nhiệt độ, áp suất và thể tích

4 Phát biểu

vấn đề

Từ kết quả báo cáo, thảo luận phát hiện vấn đề cần giải quyết là:Các thông số trạng thái của một khối lượng khí có mối liên hệ gìvới nhau hay không? Nếu có thì mối quan hệ đó như thế nào?

Đề xuất giải pháp giải quyết vấn đề

liệu trước rồi làm thí nghiệm kiểm tra hoặc ngược lại.

Thực hiện giải pháp giải quyết vấn đề (Lí thuyết)

giao nhiệm

vụ

Giáo viên giao cho học sinh nghiên cứu tài liệu về mối quan

hệ giữa các thông số trạng thái ở nhà để chuẩn bị báo cáo vàotiết học tiếp theo Có thể giao cho mỗi nhóm học sinh báocáo về một mối quan hệ giữa hai thông số

2 Thực hiện

nhiệm vụ

Học sinh nghiên cứu tài liệu, chuẩn bị bài báo cáo về mốiquan hệ giữa hai thông số được giao Hình thức báo cáo cóthể là bằng Powerpoint hoặc trên tờ giấy A0

thảo luận

Trong tiết 2, giáo viên tổ chức cho học sinh báo cáo và thảoluận Kết quả báo cáo và thảo luận của học sinh nêu ra đượccác mối quan hệ P-V; P-t; V-t Tiếp theo, giáo viên yêu cầuhọc sinh đề xuất phương án thí nghiệm nhằm kiểm tra lại cáckết quả trên

4 Kết luận,

nhận định

Giáo viên nhận xét về kết quả nghiên cứu của học sinh; thốngnhất phương án chung là phải tiến hành đo các đại lượng đểnghiệm lại mối quan hệ của chúng

Thực hiện giải pháp giải quyết vấn đề (Thực hành)

thảo luận

Học sinh báo cáo kết quả thí nghiệm theo nhóm và thảo luận

về các kết quả thu được

Tóm lại, mục tiêu, nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức dạy học và kiểmtra đánh giá của quá trình giáo dục có liên quan chặt chẽ với nhau nên cần phải đổimới một cách đồng bộ, trong đó khâu đột phá là đổi mới kiểm tra, đánh giá theođịnh hướng chuyển từ chú trọng kiểm tra kết quả ghi nhớ kiến thức sang coi trọng kếthợp kết quả đánh giá phong cách học và năng lực vận dụng kiến thức trong quá trìnhgiáo dục và tổng kết cuối kỳ, cuối năm học để hướng tới phát triển năng lực của họcsinh; coi trọng đánh giá để giúp đỡ học sinh về phương pháp học tập, động viên sự cốgắng, hứng thú học tập của các em trong quá trình dạy học Việc kiểm tra, đánh giákhông chỉ là việc xem học sinh học được cái gì mà quan trọng hơn là biết học sinhhọc như thế nào, có biết vận dụng không.

III Các býớc phân tắch hoạt động học của học sinh

Việc phân tắch, rút kinh nghiệm 1 hoạt động học cụ thể trong giờ học đýợcthực hiện theo các býớc sau:

1 Býớc 1: Mô tả hành động của học sinh trong mỗi hoạt động học

Mô tả rõ ràng, chắnh xác những hành động mà học sinh/nhóm học sinh đãthực hiện trong hoạt động học đýợc đýa ra phân tắch Cụ thể là:

- Học sinh đã tiếp nhận nhiệm vụ học tập thế nào?

- Từng cá nhân học sinh đã làm gì (nghe, nói, đọc, viết) để thực hiện nhiệm

vụ học tập đýợc giao? Chẳng hạn, học sinh đã nghe/đọc đýợc gì, thể hiện qua việchọc sinh đã ghi đýợc những gì vào vở học tập cá nhân?

- Học sinh đã trao đổi/thảo luận với bạn/nhóm bạn những gì, thể hiện thôngqua lời nói, cử chỉ thế nào?

- Sản phẩm học tập của học sinh/nhóm học sinh là gì?

- Học sinh đã chia sẻ/thảo luận về sản phẩm học tập thế nào? Học sinh/nhómhọc sinh nào báo cáo? Báo cáo bằng cách nào/nhý thế nào? Các học sinh/nhóm họcsinh khác trong lớp đã lắng nghe/thảo luận/ghi nhận báo cáo của bạn/nhóm bạnnhý thế nào?

- Giáo viên đã quan sát/giúp đỡ học sinh/nhóm học sinh trong quá trình thựchiện nhiệm vụ học tập đýợc giao nhý thế nào?

- Giáo viên đã tổ chức/điều khiển học sinh/nhóm học sinh chia sẻ/traođổi/thảo luận về sản phẩm học tập bằng cách nào/nhý thế nào?

2 Býớc 2: Đánh giá kết quả/hiệu quả của hoạt động học

Với mỗi hoạt động học đýợc mô tả nhý trên, phân tắch và đánh giá về kếtquả/hiệu quả của hoạt động học đã đýợc thực hiện Cụ thể là:

- Qua hoạt động đó, học sinh đã học đýợc gì (thể hiện qua việc đã chiếm lĩnhđýợc những kiến thức, kĩ nãng gì)?

- Những kiến thức, kĩ nãng gì học sinh còn chýa học đýợc (theo mục tiêucủa hoạt động học)?

3.Býớc 3: Phân tắch nguyên nhân ýu điểm/hạn chế của hoạt động học

Phân tắch rõ tại sao học sinh đã học đýợc/chýa học đýợc kiến thức, kĩ nãngcần dạy thông qua mục tiêu, nội dung, phýõng thức hoạt động và sản phẩm học tập

mà học sinh phải hoàn thành:

- Mục tiêu của hoạt động học (thể hiện thông qua sản phẩm học tập mà họcsinh phải hoàn thành) là gì?

- Nội dung của hoạt động học là gì? Qua hoạt động học này, học sinh đýợchọc/vận dụng những kiến thức, kĩ nãng gì?

- Học sinh đã đýợc yêu cầu/hýớng dẫn cách thức thực hiện nhiệm vụ học tập(cá nhân, cặp, nhóm) nhý thế nào?

- Sản phẩm học tập (yêu cầu về nội dung và hình thức thể hiện) mà học sinhphải hoàn thành là gì?

4 Býớc 4: Giải pháp nâng cao hiệu quả hoạt động học

Để nâng cao kết quả/hiệu quả hoạt động học của học sinh cần phải điềuchỉnh, bổ sung những gì về:

- Mục tiêu, nội dung, phýõng thức, sản phẩm học tập của hoạt động học?

- Kĩ thuật tổ chức hoạt động học của học sinh: chuyển giao nhiệm vụ họctập; quan sát, hýớng dẫn học sinh thực hiện nhiệm vụ học tập; tổ chức, hýớng dẫnhọc sinh báo cáo, thảo luận về sản phẩm học tập; nhận xét, đánh giá quá trình hoạtđộng học và sản phẩm học tập của học sinh

IV Câu hỏi thảo luận về tiến trình bài học

Để hoàn thiện, tiến trình dạy học mỗi bài học theo chủ đề đýợc xây dựng cầnđýợc trình bày và thảo luận dựa trên một số câu hỏi gợi ý nhý sau:

1 Tình huống xuất phát

1.1 Tình huống/câu hỏi/lệnh xuất phát nhằm huy động kiến thức/kĩnãng/kinh nghiệm sẵn có nào của học sinh? (Học sinh đã học kiến thức/kĩ nãng đókhi nào?)

1.2 Vận dụng kiến thức/kĩ nãng/kinh nghiệm đã có đó thì học sinh có thể trảlời câu hỏi/thực hiện lệnh đã nêu đến mức độ nào? Dự kiến các câu trả lời/sảnphẩm học tập mà học sinh có thể hoàn thành

1.3 Để hoàn thiện câu trả lời/sản phẩm học tập nói trên, học sinh cần vậndụng kiến thức/kĩ nãng mới nào sẽ học ở phần tiếp theo trong Hoạt động Hìnhthành kiến thức? (Có thể không phải là toàn bộ kiến thức/kĩ nãng mới trong bài)

2 Hình thành kiến thức mới

2.1 Kiến thức mới mà học sinh phải thu nhận đýợc của bài học là gì? Họcsinh sẽ thu nhận kiến thức đó bằng cách nào? Cụ thể là học sinh phải thực hiện cáchành động (đọc/nghe/nhìn/làm) gì? Qua hành động (đọc/nghe/nhìn/làm), học sinhthu đýợc kiến thức gì? Kiến thức đó giúp cho việc hoàn thiện câu trả lời/sản phẩmhọc tập ở tình huống xuất phát nhý thế nào?

2.2 Nếu có lệnh/câu hỏi trong phần Hình thành kiến thức thì cần làm rõ:

- Lệnh/câu hỏi đó có liên hệ thế nào với lệnh/câu hỏi ở tình huống xuất phát?

- Câu trả lời/sản phẩm học tập mà học sinh phải hoàn thành là gì?

- Học sinh sử dụng kiến thức gì để trả lời câu hỏi/thực hiện lệnh đó?

3 Hình thành kĩ nãng mới

3.1 Nêu rõ mục đắch của mỗi câu hỏi/bài tập luyện tập trong bài học Cụ thể

là câu hỏi/bài tập đó nhằm hình thành/phát triển kĩ nãng gì?

3.2 Nếu có nhiều hõn 01 câu hỏi/bài tập cho việc hình thành/phát triển 01 kĩnãng cần giải thắch tại sao?

4 Vận dụng và mở rộng

Cần trả lời đýợc các câu hỏi sau:

Vận dụng: Học sinh đýợc yêu cầu vận dụng kiến thức vào giải quyết mộtđiều gì trong cuộc sống? Cần thay đổi gì trong hành vi, thái độ của bản thân họcsinh?Đề xuất với gia đình, bạn bèẦ thực hiện điều gì trong học tập/cuộc sống?

Mở rộng: Học sinh đýợc yêu cầu đào sâu/mở rộng thêm gì về những kiếnthức có liên quan đến bài học? Lịch sử hình thành kiến thức? Thông tin về các nhàkhoa học phát minh ra kiến thức? Những ứng dụng của kiến thức trong đời sống, kĩthuật?

Học sinh cần trình bày/báo cáo/chia sẻ các kết quả hoạt ðộng nói trên nhýthế nào? Dýới hình thức nào?

PHẦN 2 XÂY DỰNG BÀI HỌC VÀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC

THEO NHÓM VÀ HƯỚNG DẪN HỌC SINH TỰ HỌC

Để minh họa cho việc đổi mới phương pháp dạy học thông qua xây dựng bàihọc, tổ chức hoạt động học theo nhóm và hướng dẫn học sinh tự học trong dạy họcmôn Công nghệ ở trung học phổ thông, phần này xin giới thiệu một số bài thuộcchương trình Công nghệ 10 và Công nghệ 11 Các ví dụ này cũng chỉ là một gợi ý,trong thực tiễn, giáo viên có thể tự xây dựng bài học và tổ chức thực hiện sao chophù hợp với mức độ nhận thức của học sinh và điều kiện thực hiện

Bài 1: SẢN XUẤT RAU SẠCH TRÊN ĐẤT XÁM BẠC MÀU

VÀ ĐẤT XÓI MÒN MẠNH TRƠ SỎI ĐÁ

(3 tiết)

I CƠ SỞ XÂY DỰNG BÀI HỌC

- Rau xanh và các loại củ, quả dùng làm thức ăn là nguồn thực phẩm phổbiến và quan trọng đối với tất cả mọi người Việt Nam, vì: Rau bổ sung các chấtdinh dưỡng thiết yếu giúp cân bằng dinh dưỡng cho cơ thể, đặc biệt là các loạivitamin, chất khoáng, chất xơ có trong rau Không những vậy, một số loại rau còn

có tác dụng như dược liệu quý, giúp con người tăng cường sức khoẻ và ngăn ngừabệnh tật Do đó, nhu cầu tiêu thụ rau hàng ngày ở nước ta rất lớn

- Rau xanh, củ, quả là những loại thực vật có thời gian sinh trưởng ngắn, cónhu cầu về dinh dưỡng, nước cao và rất dễ bị sâu bệnh phá hoại Trong quá trìnhsản xuất, nhiều người trồng rau đã lạm dụng sử dụng các hóa chất như phân hóahọc, chất kích thích sinh trưởng, thuốc hóa học bảo vệ thực vật, không tuân thủthời gian cách li để tạo ra khối lượng sản phẩm cao và thu được nhiều lợi nhuận.Điều này dẫn đến tình trạng rau bị nhiễm độc do thuốc bảo vệ thực vật, Nitrat(NO3), kim loại nặng, vi sinh vật gây hại ngày càng trầm trọng Đây là một trongnhững nguyên nhân chủ yếu gây nên tình trạng ngộ độc thực phẩm và căn bệnhung thư đang ngày càng gia tăng ở nước ta

- Việt Nam là đất nước có điều kiện khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, mưa nhiềuvới khoảng 70% diện tích đất tự nhiên phân bố ở vùng đồi núi, dẫn đến tình trạngdiện tích đất xói mòn mạnh trơ sỏi đá và đất bạc màu tương đối lớn Đây là những

loại đất nghèo dinh dưỡng và có độ pH chua hoặc rất chua, không phù hợp với yêucầu về dinh dưỡng và thổ nhưỡng của hầu hết các loại rau.

Câu hỏi đặt ra là: Có thể sản xuất rau sạch trên đất xói mòn mạnh trơ sỏi đá

và đất bạc màu được không? Nếu được thì cần phải làm như thế nào?

Căn cứ vào chuẩn kiến thức, kĩ năng của chương trình, nội dung của sáchgiáo khoa Công nghệ 10 hiện hành và các ứng dụng khoa học kĩ thuật, chúng tôi

xây dựng bài học tích hợp với chủ đề: “Sản xuất rau sạch trên đất xám bạc màu

và đất xói mòn mạnh trơ sỏi đá”.

Vấn đề cần giải quyết của bài học này là: Tìm kiếm, xây dựng, kiểm nghiệm

và ứng dụng kiến thức mới về việc sản xuất rau sạch trên đất xám bạc màu và đấtxói mòn mạnh trơ sỏi đá

II NỘI DUNG BÀI HỌC

Bài học “Sản xuất rau sạch trên đất xám bạc màu và đất xói mòn mạnh trơ sỏi đá” được thiết kế trên cơ sở nội dung các bài học trong chương trình Công

- Phòng trừ tổng hợp dịch hại cây trồng (Bài 17- 1 tiết)

Việc đưa nội dung sản xuất rau sạch vào nội dung của bài học mới được xâydựng nhằm giúp HS không chỉ có được những hiểu biết lí thuyết mà còn giúp HShiểu được ý nghĩa thực tiễn của các kiến thức lí thuyết (về sử dụng, cải tạo đất,phân bón, phòng trừ sâu bệnh) trong chương trình thông qua việc giải quyết tìnhhuống thực tiễn (Học để biết - Biết để làm gì?) Qua đó góp phần hình thành vàphát triển những năng lực, phẩm chất cần thiết cho HS

III CHUẨN KIẾN THỨC, KĨ NĂNG, THÁI ĐỘ CỦA BÀI HỌC VÀ NHỮNG NĂNG LỰC, PHẨM CHẤT CÓ THỂ HÌNH THÀNH CHO HỌC SINH

1 Chuẩn kiến thức, kĩ năng và thái độ

Theo chương trình hiện hành, chuẩn kiến thức, kĩ năng và thái độ của các bàiđược lựa chọn như sau:

- Biết được sự hình thành, tính chất, biện pháp cải tạo và sử dụng một số loại đất xấu phổ biến ở nước ta.

- Biết được đặc điểm, tính chất, kĩ thuật sử dụng một số loại phân bón.

- Hiểu được khái niệm, nguyên lý và biện pháp chủ yếu phòng trừ tổng hợp dịch hại cây trồng.

- Có ý thức bảo vệ, cải tạo đất trồng.

- Có ý thức bảo vệ môi trường qua sử dụng một số loại phân bón theo các hướng: Đảm bảo thực phẩm sạch; không gây ô nhiễm đất, nước, không khí.

Đây cũng chính là những kiến thức, kĩ năng HS phải đạt được sau khi học

bài “Sản xuất rau sạch trên đất xám bạc màu và đất xói mòn mạnh trơ sỏi đá”.

2 Các năng lực và phẩm chất hướng tới hình thành cho học sinh qua bài học

Thông qua việc học tập bài học này sẽ góp phần hình thành cho HS các nănglực sau:

- Năng lực tự học: HS tự giác, chủ động xác định nhiệm vụ học tập, mục tiêu

học tập phù hợp với bản thân và nỗ lực, tự lực thực hiện các nhiệm vụ học tậpđược giao để thực hiện được mục tiêu học tập Chịu khó, chủ động đọc tài liệu, ghichép thông tin cần thiết và nội dung thảo luận khi thực hiện các nhiệm vụ học tậpchuyên đề

- Năng lực phát hiện và giải quyết vấn đề: Có khả năng phát hiện vấn đề và

đề xuất cách giải quyết vấn đề hợp lí, hiệu quả; Chủ động vận dụng kiến thức đãhọc trong bài học vào việc giải quyết các vấn đề phát hiện qua bài học

- Năng lực giao tiếp và hợp tác: Xác định được trách nhiệm, vai trò của mình

trong nhóm; tự đánh giá khả năng của mình và đánh giá khả năng của các thànhviên trong nhóm để phân công công việc phù hợp; chủ động hoàn thành phần việcđược giao; chỉ ra được mặt được, mặt thiếu sót của cá nhân và của cả nhóm; khiêmtốn, lắng nghe tích cực trong quá trình học tập, luôn học hỏi các thành viên trongnhóm; diễn đạt được ý tưởng của bản thân một cách tự tin…

- So sánh đượctính chất của đấtxám bạc màu và

- Vận dụngđược kiến thức

đã học để xác

- Giải thích được

cơ sở khoa họccủa biện pháp cảitạo đất xám bạcmàu và đất xóimòn mạnh trơ sỏi

đá để trong rau antoàn (câu 2.2)

- Giải thích đượcyêu cầu kĩ thuậtcần đạt khi cảitạo, sử dụng đấtxám bạc màu, đấtxói mòn mạnh trơsỏi đá để trongrau an toàn đạt kếtquả (câu 2.3)

- Chỉ ra và giảithích được biệnpháp kĩ thuậtquan trọng nhấtcần thực hiện khicải tạo đất xámbạc màu và đấtxói mòn mạnh trơsỏi đá để trồngrau sạch (câu 2.4)

định nhữngviệc nên làm vàkhông nên làmkhi chuẩn bịđất để gieotrồng rau sạch(câu 3.1)

- Đề xuấtnhững việc cầnlàm nhằm đảmbảo các yêucầu về đất choviệc sản xuấtrau sạch ở gia

phương (câu3.2)

- Giải thích được

-Vận dụngđược nhữnghiểu biết vềphân bón đểxác định nhữngviệc nên làm vàkhông nên làm

cơ, phân vi sinhtrong sản xuất rausạch (câu 2.6).

khi sử dụngphân bón trongquá trình sảnxuất rau sạch(câu 3.3)

- Đề xuất đượcbiện pháp sửdụng phân bónhợp lí trongquá trình sảnxuất rau sạch ởgia đình, địaphương (câu3.4)

áp dụng các biệnpháp phòng trừtổng hợp dịch hạikhi sản xuất rausạch (câu 2.7)

- Giải thích được

vì sao cần phải ápdụng nhiều biệnpháp khác nhaukhi tiến hànhphòng trừ tổnghợp dịch hại câytrồng (câu 2.8)

- Phân biệt đượcbiện pháp hóa họcvới biện phápphòng trừ tổnghợp dịch hại câytrồng (câu 2.9)

- Đề xuất được

phòng trừ tổnghợp dịch hạicây trồng phùhợp với điềukiện ở gia đình,địa phương(câu 3.5)

- Vận dụngđược hiểu biết

về phòng trừtổng hợp dịchhại cây trồng

truyền, vận

người thựchiện trong quátrình sản xuấtrau ở gia đình,cộng đồng (câu3.6)

- Đề xuất

và thựchiện đượccác giảipháp sảnxuất rausạch ở địaphương,gia đìnhđạt kết quả(câu 4.1)

V CÂU HỎI, BÀI TẬP DÙNG TRONG DẠY HỌC VÀ KIỂM TRA ĐÁNH GIÁ

1 Câu hỏi, bài tập mức Biết

Câu 1.1 Đất xám bạc màu có tính chất như thế nào?

A Tầng đất mặt và lớp mùn mỏng, nghèo chất dinh dưỡng

B Tầng đất mặt dày nhưng nghèo chất dinh dưỡng và độ pH thấp (chua hoặcrất chua)

C Đất thường bị khô hạn, chua hoặc rất chua, hoạt động của vi sinh vật đất yếu

D A và C

E B và C

Câu 1.2 Cải tạo những tính chất xấu của đất xám bạc màu bằng cách nào để trồng

được rau sạch?

A Cày sâu dần, bón vôi cải tạo đất kết hợp với tăng cường bón phân hữu cơ

B Xây dựng bờ vùng, bờ thửa, hệ thông mương máng tưới tiêu hợp lý và luâncanh cây trồng

C Tăng cường bón phân hóa học để làm tăng ngay các chất dinh dưỡng cầnthiết trong đất

D A và B

E B và C

Câu 1.3 Cải tạo những tính chất xấu của đất xói mòn mạnh trơ sỏi đá bằng cách

nào để trồng được rau sạch ?

A Làm ruộng bậc thang kết hợp với các biện pháp khác như tăng cường trồngcây họ Đậu, bón phân hữu cơ, bón vôi cải tạo đất, luân canh, xen canh gối vụ hợplí; không bỏ đất trống đồi trọc

B Xây dựng bờ vùng, bờ thửa, hệ thống mương máng hợp lý để hạn chế xóimòn

C Tăng cường bón phân hóa học để cung cấp chất dinh dưỡng kịp thời cho câytrồng

D Cày nông để hạn chế sự rửa trôi các chất dinh dưỡng trong đất

Câu 1.4 Phân hóa học có những đặc điểm chủ yếu nào? Nên sử dụng phân hóa

học như thế nào cho hợp lí khi sản xuất rau sạch?

A Phân hóa học chứa ít nguyên tố dinh dưỡng nhưng tỉ lệ dinh dưỡng cao.Phân hóa học thường chứa gốc axit và không có tác dụng cải tạo đất Vì vậy, cầnphải bón kết hợp với phân hữu cơ và các loại phân hóa học N, P, K, bón đúng liềulượng quy định và không bón liên tục nhiều năm khi sản xuất rau sạch

B Hầu hết các loại phân hóa học đều dễ tan nên cây dễ hấp thụ và cho hiệu quảnhanh Vì vậy, phân hóa học dùng để bón thúc là chính khi sản xuất rau sạch.

C Phân hóa học có tác dụng cải tạo đất tốt, không gây chua nên bón càng nhiềuphân hóa học càng có lợi cho việc sản xuất rau sạch

D A và B

Câu 1.5 Phân hữu cơ có những ưu điểm gì? Sử dụng phân hữu cơ như thế nào là

hợp lý khi sản xuất rau sạch?

A Phân hữu cơ chứa nhiều nguyên tố dinh dưỡng, có tác dụng cải tạo đất tốt.Bón liên tục nhiều năm không gây hại cho đất Vì vậy, cần phải tăng cường bón lótphân hữu cơ ủ hoai mục khi sản xuất rau an toàn

B Phân hữu cơ chứa nhiều nguyên tố dinh dưỡng, cây có thể sử dụng ngayđược Vì vậy, cần tăng cường sử dụng phân hữu cơ để bón thúc cho rau

C Phân hữu cơ có tỉ lệ chất dinh dưỡng cao hơn hẳn phân hóa học và khônggây chua đất Do đó, cần bón phân hữu cơ với liều lượng thấp và bón làm nhiềulần

D Phân hữu cơ rẻ tiền, dễ sử dụng, phù hợp với điều kiện gieo trồng ở nước ta

Vì vậy, cần tăng cường sử dụng phân hữu cơ để giảm chi phí giá thành sản phẩmrau an toàn

Câu 1.6 Phân vi sinh có những đặc điểm chủ yếu nào? Sử dụng phân vi sinh như

thế nào là hợp lý khi sản xuất rau an toàn?

A Phân vi sinh thích hợp với nhiều loại cây trồng và không gây hại cho đất Vìvậy, nên bón nhiều loại phân vi sinh vật khi sản xuất rau an toàn

B Phân vi sinh chứa vi sinh vật sống nhưng mỗi loại chỉ thích hợp với mộthoặc một nhóm cây trồng nhất định và thời gian sử dụng ngắn Vì vậy, cần đọc kĩhướng dẫn sử dụng trước khi dùng phân vi sinh để bón nhằm đảm bảo sự phù hợpgiữa tính chất của phân bón với đặc điểm sinh vật học của cây rau và điều kiện thờitiết

C Phân vi sinh có chứa nhiều nguyên tố dinh dưỡng và tỉ lệ chất dinh dưỡngcao nên sử dụng phân vi sinh để bón cho tất cả các loại rau đều rất tốt Chú ý bónđúng liều lượng quy định

D A và C

Câu 1.7 Nguyên lý cơ bản của phòng trừ tổng hợp dịch hại cây trồng là gì?

A Trồng cây khỏe; bảo tồn thiên địch để khống chế sâu bệnh

B Bồi dưỡng kiến thức bảo vệ thực vật cho người trồng trọt; phát hiện sâu bệnhsớm, kịp thời để có biện pháp kịp thời hạn chế sự gây hại của chúng

C Tuyệt đối không được sử dụng thuốc hóa học bảo vệ thực vật

D A và B