CHƯƠNG 3 CHƯƠNG 2 các học THUYẾT CHÍNH TRỊ HY lạp c ổ đại

Cd thè ndi, càc tu tudng chinh trj ra ddi tu rat sdm d day vì ngudi Hy Lap vdn là mdt dàn toc chinh tri, hp khdng chi sdng trong thành bang cùa minh ma cdn làm cho thành bang dd tbành sy

Chircng 3

CÀC HOC THUYÉT CHINH TRI

HY LAP CÓ DAI

L Khai quàt chung

Gidng nhu càc nude phuong Ddng cd dai, Hy Lap cùng là mot trong nhùng cài ndi cùa nén vàn minh va tu tudng cùa nhàn loai Nén vàn hoà Hy Lap dà dugc Hch su tu tudng loài ngudi coi

là dinh cao ruc rò cùa nén vàn minh thè gidi cd dai Ò Hy Lap dà tìmg xuàt hién nhiéu nhà tu tudng, nhà triét hge dat tdi dinh cao cùa tri tue loài ngudi d thdi cd dai Diéu này dà dugc khà nhièu ngudi thùa nhàn Chàng han: F Engels trong tàc phàm "Bién chimg cùa ty nhién" dà viét: "Ve màt triét hge ciìng nhu ve nhiéu lình vuc kbàc, chùng ta phài ludn ludn trd lai vdi tbành tyu cùa dàn toc nhó bé ma nàng lyc va su boat dòng ve mpi màt dà tao ra cho nò mot dja vj ma khóng mot dàn toc nào khàc eó thè mong udc dupc trong Hch su nhàn loai" Con K Marx tbì nhàn xét

"ngudi Hy Lap mài mài vàn là bàc thày cùa chùng ta" Do vày, khi nghién cùm ljch su tu tudng chinh tri - phàp ly, chùng ta khdng thè khdng nghién cim càc tu tudng chinh tri d Hy Lap thdi cd dai Viéc nghién cùu này ddi vdi chùng ta khdng chi vì long bam hiéu

bilt ma cdn vì dd là mdt diéu tàt yéu, bdi vì nhu F.J.Cheoalier,

trong tàc phàm Linh hdn Hy Lgp dà viét: "Tia sàng dén tu Hy Lap

cd dai cbàc chàn khdng phài là cài duy nhàt soi sàng thdi ky bién dai, nhung khdng cd nd tbì nén vdn minh va y thùc chàu Àu ngày nay dyng pbài con kich phàt cùa cupe khùng hoàng cùa no, sè khdng dugc hiéu biét mot càch day dù "

Lich su tu tudng chinh tri - pbàp ly Hy Lap cd dai gàn bd màt thiét vdi qua trình tién hoà cùa xà hdi va nhà nude Hy Lap chiém hiru nd le, ddng thdi nd cùng chiù sy tàc dóng nhàt djnh cùa vàn boa phuong Dòng Cd thè ndi, càc tu tudng chinh trj ra ddi tu rat sdm d day vì ngudi Hy Lap vdn là mdt dàn toc chinh tri, hp khdng chi sdng trong thành bang cùa minh ma cdn làm cho thành bang dd tbành sy quan tàm cùa chinh minh

Thdi cd dai, d Hy Lap tdn tai nhiéu nhà nude nhd, mdi nhà nude ndy déu cd mot thành phd d trung tàm nén gpi là thành bang hay càc qudc già thành thi, nhà nude thành phd, trong dd quan trpng nhàt là hai tbành bang Athens va Spari Ò mpt sd thành bang ma dàc biét là d Athens dà cd mdt che dò chinh tri tièn tién - che dò dàn chù cd dai Màc dù day chi là nén dàn chù chù nd (d Athens thdi ky này dén 4/5 dàn cu khdng dugc hudng quyén cdng dàn) nén cdn nhièu diém ban che, song che dd này là

mpt bude tién vugt bàc so vói che dà quàn chù chuyén che

phuong Ddng Nd là nhàn td quan trpng bang dàu ddi vdi su phàt trién vàn bod Hy Lap Ò che dd này, nhùng nhà khoa hpc, nhùng nghé sì là nhùng cdng dàn ty do, do vày, nàng lyc sàng tao cùa

hp dugc ty do phàt trién, lao ddng cùa bp dugc tdn trgng va hp

dà dat dugc nhiéu thành tuu trong chinh tri, khoa hpc va nghé thuàt Néu nhu d càc qudc già cd dai phuong Ddng, sy thdng nhàt cùa che dp quàn chù chuyén che va di lién vdi nd là thè gidi

quan tòn giào thàn bi dà kim hàm dàng ké khà nàng sàng tao cùa etm nguòi thi trai lai, d Hy Lap cd dai che dò dàn chù dà md dudng cho sy phàt trién tài nàng, néu khdng cd dàn chù tbì khóng co sy phón vinh cùa vàn hoà Hy Lap co dai

Trong thdi ky này, nhùng ddi bòi mành liét cùa ddi sdng xd bòi quóc già thành thj dà làm này sinh nhu càu tìm hiéu mot càch dàc biét sàu sàc ve viéc quàn ly quóc già Do vày, chinh tri dà xuàt hién vdi tu càch là mdt trong nbùmg lình vyc khoa hpc nhàm dinh hudng cho viéc diéu hành nhùmg cdng viéc pbùc tap cùa quóc già Mot trong nhùng ddng gdp cùa ngudi Hy Lap ddi vdi nén vàn minh nhàn loai là trong lình vyc luàt phàp Diéu dàng chù y là viéc ban hành phàp luàt d Athens thudng là két qua dàu tranh cùa quàn chùng va thudng gàn lién vdi nhiìng cài càch

ve chinh trj, hién phàp va luàt Dracon

Tuomg truyén, trong qua trình ra ddi cùa nhà nude, Thésee

dà thào ra Hién phàp dàu tièn cùa Athens Theo Hién phàp này,

bd mày Nhà nude Athens gdm ba bd phàn là hdi ddng quy tpc, quan chàp chinh va hdi nghj cdng dàn Tuy ngay tu khi mdi thành làp, Nhà nude Athens dà là mdt nhà nude dàn chù, song tàng Idp quy toc vàn cd thè lyc nhàt ve chinh tri va kinh té Trong bó mày nhà nude, hdi ddng quy toc co quyén ve tu phàp, giàm sàt va quyét dinh mpi viéc quan trpng Ve kinh té, thóng qua viéc cho vay ng lai, tàng Idp quy toc dà chiém dugc nhiéu ruóng dàt cùa nòng dàn va bièn nhièu nòng dàn hoàc vg con cùa

ho thành nò le vi ng Tình hinh dò làm cho màu thuàn xà bòi d Athens ngày càng gay git Dàc biét, do sy lùng doan ve phàp luàt cùa tàng lóp quy tdc, dén cudi thè ky VII Tr.CN, quàn chùng nhàn dàn dà ndi day dàu tranh ddi tàng Idp quy tdc phài bài bd Ip xét xù ddc doàn dua trén nbirng tue le truyén miéng va pbài ban

bành luàt thành vàn Do sy dàu tranh cùa quàn chùng, ndm 621

Tr.CN, tàng lóp quy tdc giao cho quan chàp chinh duong thdi là

Dracon thào ra mdt bd luàt gpi là Luàt Dracon Nguyén vàn Bp luàt này khdng dugc tmyèn lai ma chi biét ràng day là mot bp luàt hét sue bà khàc Vi dy, chi pham tdi àn càp vàt nhu lày trpm rau, boa qua cùng bj xù tu Vì vày, ve sau tu "Luàt Dracon" thudng dugc dùng de chi nhùng dao luàt hoàc nhùng quy djnh bà khàc Sau khi soan thào, Bd luàt này dugc khàc trén bia dà dàt d noi cdng cdng de mpi ngudi déu biét

Quyén lyc nhà nude d Athens trong thdi gian này chù yen roi vào tay tàng Idp quy tdc Dan ty do thi chia tbành hai phài; dàn chù va quy tdc, khi phài dàn chù càm quyén tbì viéc tó chùc

bò mày nhà nuóc thè hién tinh dàn chù, cdn khi phài quy toc càm quyén thi nhà nude nghiéng ve hudng quy tdc

Tién trinh phàt trién cùa càc tu tudng chinh tri - phàp ly Hy Lap cd dai cd thè dugc chia thành ba giai doan Giai doan mdt -thdi ky so khai; kéo dai tu thè ky Vili - VI Tr.CN Day là thdi ky phàt sinh quan niém ve nhà nude va phàp luàt gàn lién vdi sy hình thành nhà nude Hy Lap cd dai Càc quan niém ve nhà nude vd

phdp luàt dà hình tbành trong Trudng ca OdLxe Iliade cùa Homere,

trong Trudng ca "Lao ddng va ngày thàng" cùa Gbexiot

Giai doan hai kéo dai tu thè ky V dén nùa dàu thè ky IV Tr.CN Day là thdi ky nd rp cùa càc tu tudng nhà nude va phàp luàt trùng hgp vdi thdi ky hung thinh va suy vong cùa nén dàn chù chiém bum nd le Biéu hièn ryc rò nhàt là càc tu tuòng cùa Herodote, Socrate, Plato, Aristote

Giai doan ba tu nùa sau thè ky IV dén thè ky thù 11 Tr.CN Day là giai doan khùng hoàng cùa càc tu tuòng chinh tri, phdn anh sy suy vong cùa cdc nhà nuóc thành thj Hy Lap eó dai Thdi

ky càc quc'ic già thành thi Hy Lap rcri vào tay cùa Alexandre Macedoine va sau dò là La Ma

Sir ra dòi cùng eó, hung thinh va suy vong cùa nhà nuóc chiém hùu nò le ó Hy Lap luón gàn lién vói cupe dàu tranh quyét liét giùa càc giai càp tàng Icirp khàe nhau trong xà bòi: giùa chù

nò vói nò le va vói nhirng nguòi lao dóng khàe, giùa giói dàn chù va giói quy toc trong so dàn tu do Màu thuàn giùa hai phài dòi làp trong giói dàn ty do: phài dàn chù va phài quy toc va giùa càc tàng lóp khàc nhau trong hai phài dò cùng khóng kém phàn gay gàt Diéu dò dà làm này sinh nbùmg quan diém chinh tri dòi làp giùa bai pbài dò Khàu biéu chung cùa phài dàn chù là dàp tan che dò chuyén che, chuyén quyén dpc doàn cùa tàng lóp quy toc, giài phòng khòi mpi su nò dich cùa giói quy toc Con giói quy toc muón duy tri tràt ty eù va bang mpi càch bào toàn mpi dàc quyén dàc Igi cùa minh Màu thuàn giùa hai phài này duge thè hién qua cupe dàu tranh khóng dùt giành quyén lành dao dàt nuóc Tuy vày, trong quan diém chinh tri cùa hai pbài này van co diém thóng nhàt, dò là sy thùa nhàn che dò so hùu tu nhàn là khòng thay dòi, che dò nò le dugc coi là ty nhién pbài cd, bàt còng xà bòi là hién tugng tàt yéu va ty nhién, viéc loai trù nd le

ra khdi tbành phàn cdng dàn là vàn de khdng càn phài bàn cài, nhà nude là tbièt che cùa nhirng ngudi ty do va chi dành cho nhùng ngudi ty do

II Tu tirdng chinh trj - phàp ly thòi ky hình thành quoc già chiém hù-u no le

Nhà nude va quyén lyc chinh tri dà ra ddi trén co sd sy tan

rà cùa che dò thj tdc do nhu càu khàch quan cùa sy quàn ly diéu

hành xd hpi cd giai càp, màu thuan va dàu tranh giai càp Sau nhùng làn phàn cdng lao ddng xà bòi ldn, cùng vdi sy xuàt hién cùa che dp tu hùu, sy phàn hoà giàu nghèo, phàn hoà giai càp trong xd hdi cdng xd thj tpc dà xuàt hién va ngày càng gay git Nhùng ngudi giàu cd dà dàn dàn tàch ra thành mdt lyc lugng xà hpi - tàng Idp quy tdc, vdi uu thè ve tài san cùa minh, dà su dyng càc td chùc "quyén lyc xà bòi" cùa che dò thj toc de bào ve quyén Igi ve kinh té va sau dd là ve chinh tri cùa minh, bién càc

tò chùc ày tbành nhùng td chùc cdng quyén thdng tri nhùng ngudi nghèo, khdng co hoàc it tài san

Cd thè ndi, mpt trong nhùng vàn kién dàu tién ghi chép rò ràng khdi diém cùa viéc thiét làp chinh quyén nhà nude cd Hy Lap là bdn trudng ca tuyét tàc cùa Gbexiot mang nàng màu sàc

bi ai cùa nhùng ngudi ndng ddn bi bàn cùng hoà d mièn Beoti,

vdi nhan de Lao ddng va ngày thàng (cudi thè ky Vili- dàu thè

ky VII Tr.CN) Nhà tho sàu nhd tdi che dd pby bé dang biè.T màt, dng budn vì "thè ky hoàng kim", thién dudng vình vien tan di trong mdn suong cùa qua khù xa xdi Òng edm giàn trudc sy pby thudc hoàn toàn cùa nhùng ngudi tdt vd bào tàm vào bpn khdn nan vd tdn de Con boa mi nghèo ddi dà roi vdo nanh vuòt cùa con chim ung giàu cd Gbexiot tue giàn khi phài chùng k I n sy Ipng hành cùa bpn vua chùa "dn hai ddt nat" cam quyén Chùng dugc tón kinh nhu thàn tbành, chùng xét xù va trìmg pha:, igiài quyét càc cupe tranh chàp, màc dù bàn thàn chùng ngàp n:gya trong su ddi trà va àn bdi ld Phàp luàt hoàn toàn thudc ve* ké manh, dau khd dugc dành cho nhirng ai cd y dinh trardi cìi vdi

ké manh de tìm ra chàn ly Trong thàm tàm Gbexiot, ngucì idàu tién thi hién y thùc giai càp dang troi day trong tàng lóp nong dàn, dà khdng cd chùt hy vgng nào là cd ngày chàn ly sè friimg

Trw'mg ca Lao dóng va ngày thàng eó nhùng lòi de dpa tryc tiép

bpn àp hirc Thàn Zeus sè vung kiém chém dàu bpn àp bue sdm bay mudn ngudi sè trj tói bpn long quyén cuóp bòc va lùa dào

Ben canh truong ca cùa Gbexiot, truong ca cùa Homere cùng khóng kém phàn nói tiéng va ò dò chùng ta cùng thày xuàt hién nhùmg quan diém chinh trj Homere là nguòi tich cyc ùng

bó hình thùc chinh thè quàn chù, dén mùc sau này co tàc già gpi

là nén quàn chù "Homere" Chàng han trong L'Iliade d càu hàt

thù II eó ghi: "Chinh phù cùa sd nhiéu là khòng tòt, chùng ta khóng eó mot thày duy nhàt, mot vua duy nhàt, ngudi ma con trai cùa Chronos dà cho quyén trugng va càc luàt le" Co thè nói, theo càc trudng ca này tbì viéc tbièt làp quyén lyc cùa càc thién thàn trén day nùi Olimpo cd quan he tryc tiép vdi viéc thiét làp cóng bang, tràt ty cùa mot nhà nude, ndi mot càch kbàc, nhà nude phài co thù bàc nhu thù bàc cùa càc thàn linh Trong càc trudng ca, càc vi thàn xuàt hién nhu nhùng ngudi bào ve tdi cao cho cdng bang, bình dàng, trìmg phat nghiém khàc nhiìng ké gay

ra bao lyc, dau tbuong Cdng bdng theo Homere là co sd va nguyén tàc cùa tàp quàn pbàp, tap quàn pbàp là sy cy thè hoà còng bang vình cim Trudng ca cùa Gbexiot cho ràng Tbucpmg de

là thàn sàng tao ra càc nguyén tàc va sue manh cùa phàp luàt, cùa dao due luàn ly vdn cd Day chinh là sy thè bién quan diém duy tàm ve ngudn gdc cùa nhà nude va phàp luàt, song nd cùng phàn ành sy kbao khàt cùa con ngudi mong muón tbièt làp cóng bing xd bòi, bào ve cóng ly

Kbàc vdi Homere, Hesiode khóng tàn thành nén quàn chù d thdi ky Homere, dng dà nhic càc nhà vua ve nghìa vy cùa hg Óng viét: "Òi nhà vua, ngài ty thoà man no né vdi hién tai, ma sy

lo sg càc thàn mdi udn ngay lai phàn quyét cùa ngài" Hesiode

làm khà nhièu bài tho de phàn ddi tình trang tàng Idp quy toc dà dùng thè lyc kinh tè cùa minh de làn àt chinh quyén va bòc lòt nhàn dàn, dòi thiét lap còng bdng xà bòi

1 Tutudng cùa Solon (638-559 Tr.CN)

Nguòi thè bién sy phdt trién cao cùa càc tu tudng chinh tri trong thdi gian này là Solon Solon vùa là mpt nhà tho, nhà hièn triét, vùa là nhà làp phàp, nhà boat ddng chinh trj loi lac cùa Hy Lap cd dai Vào khoàng nàm 594, dng dà dugc bau làm thdng che d Athens va dà tién hành hàng loat cài càch nhàm thù tiéu nhiìng cupe ndi loan cùa nhùng ngudi khdng dugc bào bd, xoà

bd sy bdn loan trong càc qudc già thành thj va boa giài càc phe phài ddi dich nhau (giùa phài quy tdc va phài dàn chù, giùa quy tdc eù va thuong nhàn)

Theo F Engels; "Solon dà md dàu mdt loat nhiìng cài ma ngudi ta gpi là càch mang chinh tri va md dàu bdng cdch xàm pham vào quan bé sd bum Tu trudc tdi nay, tit cà mpi cupe cdch mang déu là nhùng cupe càch mang nhim bào hd mdt loai che dp

sd hiru này chdng lai mpt loai che dd sd hùu kbàc Trong cupe cdch mang cùa Solon tbì chinh che dd sd hùu cùa nhùng chù ng phdi bi thiét hai de làm Igi cho che dd sd hùu cùa nhùng con ng"'

0 Athens, viéc ban bd Luàt Dracon khdng gidi quyét dugc cdc màu thuan trong xd bdi vì dao luàt này khdng de càp dén vdn

de cài càch xà hdi, do vày, quàn chùng lai tiép tyc dàu tranh Yéu càu cùa quàn chùng lue bay gid là phài "làm thè nào de giài phdng con ng khdi nhùmg mdn ng, chia lai rudng dàt, hon nCra,

' Xem: "C.K.Marx & F.Engels" tuyén t§p, tiéng Vi?t, NXB Sv thàt 1984, t$p

VLtr 178

phai cai càch tràt tu dang tón tai" Trudc tình hinh dò, tàng Icrp quy toc phài nhircmg bó bang càch cu Solon làm quan chàp chinh

va giao cho óng nhiém vu cài tó lai che dò chinh trj Athens Thuc hicn trpng tràch cùa minh, Solon dà ban hành mot so phàp

lénh nhàm cài càch nhà nude va xà bòi Mot là, pbàp lénh ve

ruòng dàt quy djnh trà lai cho nòng dàn nhùng thùa ruòng trudc day dà duge dùng làm vàt thè chàp de vay ng nhumg sau dd trd thành tài san cùa quy toc vì khòng trà dugc ng Dóng thdi quy

dinh mùc chiém hùu ruòng dàt tói da cho mot ngudi Hai là,

phàp lénh ve nò !é quy dinh trà lai tu do cho nò le vì ng, càm viéc lày thàn minh hoàc vg con minh de trù ng, càm ky két

nhùng vàn tu ng lày bàn thàn ngudi vay ng làm vàt bào dàm Ba

là, phàp lénh phàn chia dàng càp va ve quyén Igi, nghìa vu cùa

mdi dàng càp trong dò quy djnh viéc phàn chia còng dàn tbành bón dàng càp khàc nhau tuy theo so tài san ma bp eó va quy djnh quyén Igi, nghìa vy kbàc nbau cho mói dàng càp Vi dy, cà bòn dàng càp déu co quyén bau cu càc chùc vy cóng cóng, song chi

CÓ ngudi cùa ba dàng càp dàu mdi cd quyén ùng eù Pbàp lénh này cdn quy dinh càch thùc lya chpn càc quan chùc nhu; càc quan chùc nhà binh tbì dugc chpn bang càch bau cu, cdn phàn quan va Hdi ddng trudng ldo dugc chgn bang càch rùt thàm Cdc

vi pbàp quan càm quyén tbì phài bau chpn, cdn càc vién chùc dàn su khàc déu bdng càch rùt thàm Òng quy dinh chi rùt thàm trong sd nhùng ngudi co màt; ngudi trùng thàm pbài qua sy thàm xét cùa càc phàn quan va indi cdng dàn déu cd quyén khiéu nai néu thày ngudi trùng thàm khòng xùmg dàng Viéc chia xà bòi thành bòn giai càp là co sd cho càch td chùc bp mày quàn sy mdi; ngudi thudc bai giai càp trén khi già nbàp quàn ddi tbì xung vào ky binh, giai càp thù ba tbì vào bd binh trang bi nàng, cdn

giai càp thù tu vào bd binh trang bi nhe hoàc bài quàn Bón là,

pbàp lénh ve viéc thành làp Hdi ddng nhàn dàn va Toà àn nihàn dàn quy djnh mdi ding càp dugc eù 100 ngudi tu dàng càp thù

ba trd lén vào Hdi ddng nhàn dàn Hdi dong này tdn tai s«Dng song vdi Hdi ddng trudng lào, cd chùc nàng giài quyét cdng viéc bang ngày giùa càc ky Dai hdi nhàn dàn Cdn Hdi ddng truomg lào tbì quàn ly chung mpi cdng viéc va là toà àn tdi cao Toà àn nhàn dàn là co quan ma dàn nghèo cùng dugc tham già làm bòi thàm Ngoài ra cdn cd phàp lénh ve viéc thùa nhàn quyén chuyén nhugng tài san, ve viéc càm xuàt khàu ndng phàm nhung khuj'én khich xuàt khàu rugu nho va dàu d liu

Nhu vày, cdc phdp lénh cùa Solon dà han che mot phin quyén Igi cùa quy tdc, dem lai nhièu quyén Igi cho nhàn dàn, chàm dùt viéc bién ndng dàn thành nd le, thùc day sy phàt trién cùa cdng thuong nghiép va làm cho tinh chat dàn chù cùa Mhà nude Athens dugc hoàn thién thém mdt bude

Thdng qua càc quy djnh trén, cd thè ndi càc quan diém cùa Solon mang dàu àn cùa sy thoà bièp giai càp Òng mong muidn thdng qua mdt sd nhugng bd cho nhàn dàn va han che bdt mpt sd dàc quyén, ddc Igi cùa quy tdc eù, de dat dugc sy tdng cudmg quyén uy chinh tri cùa càc gidi san xuàt kinh doanb chù nd va qua dd thù tiéu sy chém giét va tranh giành lan nhau d Atheins

Ly tudng chinh tri cùa dng là nén dàn chù tuyén cà ón hoà, rmpt che dd ma lành dao xd hói là nhùng nhà quy tpc va nhùng ngudi giàu cd, cdn nhàn dàn tbì chi cd quyén lya chpn ve giàm sàt càc quan chùc Nhùng cài càch cùa Solon vàn chù yéu bào ve quyén Igi cùa giai càp cd cùa, giai càp này lai càng cd :hém thè liyc Nén dàn chù ma dng mudn xày dyng va bào ve chi là nén diàn chù cho nhiìng ngudi ty do chù khdng phài cho ne Ip (vì chi cd

dàn tu do mcVi eó thè trcV thành còng dàn va mcVi eó quyén bau cu) Song nhùng cài càch ày vàn thè hién sy tièn bò nhàt dinh, thè hién mong muón xoà ba dàn che dò nò le, mc7 dàu cho viéc xày dung mot nén dàn chù vcVi tu càch là mot hình thùc nhà nude

va mong inudn mang lai quyén lyc cho nhàn dàn Vdi viéc thiét làp càc co quan mdi, viéc diéu hành, quàn ly cùng dugc cài càch Solon cho ràng diéu dàm bào cho sy bình yèn qudc già là chinh quyén va luàt phàp cùng ràn Òng viét: " tình trang vd chinh phù se dem lai bao tai boa, dua tbành phd tdi chd diét vong Chi

cd phàp luàt mdi thiét làp dircrc tràt tu va tao nén sy thdng nhàt"'

2 Tu tudng cùa Pythagore (580-500 Tr.CN)

Néu nhu Gbexiot bào ve quan diém cùa ndng dàn phà san khóng nhà cùa, ruòng vudn ngày càng bi bàn cùng boa, Solon dai dién cho tàng Idp thj dàn dang lèn, tbì Pythagore lai co bàn bào ve quyén Igi cùa tàng lóp quy toc Pythagore sinh ò Italia, dà tìmg di du beh ó Ai Càp va À Dóng nén chju ành huómg cùa triét bpc phuong Dóng Hpc phài cùa òng eó ành huómg lem trong thòi gian này va cd nbirng cdng bién quy già ddi vdi sy phàt trién cùa toàn bpc va tbièn vàn hpc Pythagore làp ra d Crotone mdt td chùc chinh tri cùa giai càp quy tdc Td chùc này dà cudp chinh quyén d Crotone - mot thành phd cùa Italia va ddng try sd d day Sau dd Pythagore bi bàt va chét trong lùc di day

Hpc thuyét ve càc con so cùa óng dóng vai trò quan trpng trong viéc biéu hièn càc bién tugng chinh tri - phàp ly Pythagore

cho ring con so là cài dàu tièn va là bàn chat cùa thè gidi ty nhién

Xem: "Ljch su càc hpc thuyét chinh tri trén thè giói" - Bàn djch cùa Liru Kiém Thanh & Pham Hong Thài NXB Chinh trj Quóc già Ha Npi - 1993,

tr 62

ciing nhu xà hpi, van vàt là sy thè hién cùa nbùmg con sd Pythagore dai dién cho quan diém cùa nhùng ngudi Hy Lap co, cho ràng tìmg cà nhàn phài le thuòc vào tàp thè va phài luón hành dóng vì Igi ich cùa còng dóng Òng day cho càc tbành vién cùa cóng dòng phài tòn trgng quyén lyc pbàp luàt, phàm chat còng dàn ó mgi lùc mpi noi, pbài eó tu tuòng hy sinh vì còng dong

Ve phàp luàt, Pythagore là mot trong nhùng nguòi dàu tién xày dyng ly thuyit ve sy bình dàng Theo òng, phàp luàt là phuomg tién bang nhau de bình thuong hoà càc quan bé bàt bình ding va cùa càc cà nhàn bàt bình dàng Còng bang chinh là su dén bù bang nhau, sy cóng bang là tiéu chuàn, co so de mpi nguòi xù sy vói nhau

Luàn thuyét trung tàm cùa Pythagore là nhàm cbòng lai nhùmg nguòi binh dàn va thiét che nhà nuóc dàn chù Òng cho ràng viéc diéu hành xà hpi phài thuòc ve nhùng nguòi dugc giào dye thàm my - tin nguòng dàc biét va hom hàn nhùng nguòi khàc

ve tri tue va due hanh Òng kéu ggi vàng lòi nguòi trén va cha me, hoàn toàn tuàn thù nguòi càm quyén, diéu té bai nhàt ùong xà hpi chinh là tình trang khóng co lành dao, khóng co chinh quyén Òng coi tràt ty trong nhà nuóc nhu tràt ty trong già dinh va

dò cùng là tu tuòng ve dàng càp xà bòi cùa óng, muón co niu giù che dò càc quóc già thành thi dang tan rà, loai trù nhùng ngudi nòng dàn bi phà san ra khòi dòi song chinh tri

Tuy vày, cùng khóng thè dành dóng hpc thuyit chinh tri cùa Pythagore vói tu tuòng cùa giói quy toc thi toc dang suy vong Nhùng nguòi theo pbài Pythagore khòng ngàn càn sy phàt trién càc quan he san xuàt mói ma ùng hp sy phàt triln cdc ngành nghé va tbuong mai Òng yéu càu pbài thyc hién càc ménh lénh

cùa nhà nuc7c tuàn thu phàp luàt duge ban hành, phàp luàt dugc óng dàt cao han càc phong tue eó truyén khòng thành vàn Ve diéu này co thè coi óng nhu mot trong nhùng ngudi eó tu tuòng

"phàp tri"

3 Htjc thuyét cùa IIeradite

Heraclite là nhà triét hge duy vàt vì dai thupc phài quy toc thi toc Òng sinh ò Thành phó Epphede thupc xù Ioni- mot trong nhirng trung tàm kinh té, vàn hoà xà bòi cùa Hy Lap thòi co dai

Ve nàm sinh va nàm màt cùa óng bién tai vàn con co sy nhìn nhàn khòng thòng nhàt giùa càc tài liéu kbàc nbau Co thè dò là: 520- 460 hoàc 540- 480 hoàc 530- 470 Tr.CN

Òng xuàt thàn tu tàng lóp quy toc chù nò thupc dòng hp Codrit, là dòng bp thupc tàng lóp cai tri dugc cha truyén con nói Song óng khòng di theo con duòng quan truong cùa cha nén dà nbuòng quyén làm Quóc vuong cho em trai va di theo con duòmg khoa hge Òng là nguòi rat say me khoa bpc, bàn tinh trung thyc

va ghét tinh già tao Theo óng: "Hpc nhiéu thù chua làm nguòi ta thóng minh ma nguòi thóng minh là nguòi nàm dugc bàn chat va tinh tàt yéu cùa sy vàt, hiéu dugc quy luàt cùa thè gicn"' Òng là nhà triét hge duy vàt va là nguòi sàng làp ra phép bién chùng Òng viét: "Thè gioì là mot chinh thè, nò khóng do mot thàn thành nào tao ra Thè giói dà, dang va sè là mot ngpn lùa muón dòi sinh dóng, chày bùng lén va tàt di theo nhùng quy luàt nhàt

' Xem: "Lich su càc tu luang chinh irf' cùa Marcel Prelot & Georger Lescuycr - Bàn djch cùa Bùi Ngoc Chuong - Hpc vifn Chinh trj Quóc già

Ho Chi Minh 1995.tr 33

dinh"' Theo òng; Lùa là cài eó truóc cùa tàt cà moi vàt, là sue manh eó truóc Nhò eó sy bién hoà cùa lùa ma vàt chat mói bién dòi thành nuóc, thành dàt va do dò md tu mpt thè tbòng nhàt bién thành nhiéu, tue là thành van vàt Òng cho ràng thè giói luón luòn trdi qua nhùng qud trinh sdn sinh va diét vong, bòi vì tit cà déu vàn dòng, déu thay dói Vù try khóng phài là yèn tình va bàt dpng

vì yèn tình va bàt dpng là dàc tinh cùa sy chét Òng viét: "Mpi vgt déu tròi di, chày di, khòng eó cài gì dùmg nguyén tai chò

Tàt cà mpi vàt déu vàn dóng, khóng eó cài gì tón tai ma lai

CÓ dinh

Khòng thè tim hai làn trong cùng mot dòng song, bdi vì nude mdi khdng ngìmg chày trén sdng Ngay cà màt trdi cùng mdi ngày mdt mdi"^

Cd thè ndi day ld nbirng két luàn hoàn toàn dùng din va khoa hpc Òng cdn cho ràng lùa khdng chi là nguyén nhàn sinh

ra mpi chuyén md cdn là ngudn gdc cùa mpi vàn ddng, là ylu té phàn xét mpi thù Òng viét: "Lùa mdi là toà àn cùa mpi thù, lùa phàn xét tit cà"^

Heraclite cho rdng, thè gidi gdm ed nhùmg màt ddi làp nhau

va màt ddi làp này chuyén hoà tbành màt ddi làp kia "Lanh bién tbành ndng, ndng bién thành lanh, khd bièn thành udt, udt bién tbành khd"'' Sy xuàt hién cùa màt ddi làp này quyét dinh su xuit hién cùa màt ddi làp khàc, càc màt ddi làp eó sy Hèn he, ràng bupc vdi nbau "Cài àc làm cho cài thién cao cà hon - Òng viét -Bénh tàt làm cho sue khoè càng tbém dàng quy"^ Sy xung dpt giùa càc màt dói làp là ngudn gdc cùa sy phàt trién, su biln bod

'•"•''•' Xem: "Lich su-càc lu luàng chinh tri', tr.33, 34 35

1 àt ca nhirng sy bién hoà déu bj nhiìng quy luàt chat che chi phdi

va ddi sdng cùa thè gidi khóng phu thuòc vào thàn thành: "Tàt cà déu sinh ra trong mot cupe dàu tranh va tàt yéu phài sinh ra"

"Chién tranh là tàt cà, là óng hoàng cùa tàt cà"'

Theo Heraclite, quyén là con de cùa chién tranh va sy tàt yéu, nò diròng nhu là sy phàn ành cùa luàt tbièn djnh muón dòi Nhùng khài niém còng bang va bàt còng dugc hình thành bòi

chinh con nguòi bdi vì dói vói Trdi (thién nhièn va vù try) tàt cà

déu hoàn my va cdng bang Tu duy vdn cho con ngudi tàt cà, song tri tue ve quàn ly chung eó y nghìa bàt bude Ddi sdng nhà nude va phàp luàt càn phài tuàn theo tri tue ve quàn ly

Han che cùa Heraclite là dng coi thudng nhàn dàn, thàm chi càm thù ho Theo óng thi mot ngudi hon cà cbye ngàn ngudi nèu

hp tuyét bào nhàt Nhiéu ngudi trong dàn chùng tbì tdi cdn mpt

sd it thi tdt nén sy phyc tùng y nguyén cùa mdt ngudi là quy luàt tit ylu; "Sy tuàn thù y chi cùa nhà quàn ly tdt - dng viét - dd là luàt"^ De xày dyng va thdng qua luàt khdng càn cd sy tham già, dóng y chung cùa Hòi nghj nhàn dàn Cài chinh trong nói dung cùa luàt là sy phù hgp vdi tri tue quàn ly Tri tue cùa mot ngudi tot nhàt cdn hon tri tue cùa nhiéu ngudi Òng phé phàn sy thay dói thudng xuyén hình thùc cai tri, quàn ly va ddi bdi tbièt làp mdt tràt ty nghièm kbàc va dn dinh trong ddi sdng xà bòi

Òng de cao phàp luàt, coi phàp luàt nhu phuong thùc tbyc hién cài phd bién, óng chù trpng tdi vai trd cùa phàp luàt thành vàn, kéu gpi bào ve va cùng ed pbàp luàt Theo òng, càc thành phó phài dugc thiét làp trén co sd pbàp ly va ngudi ta phài dàu

Xem: "Lich su càc lu luàng chinh irT Sdd, tr.35

tranh cho phàp luàt nhu dàu tranh cho sy ben vùmg cùa thành phd

qué buong Cd thè ndi, dng dà nhàn thùc dugc vai trd \'k tàm

quan trpng cùa phàp luàt trong quàn ly xà bòi, trong viéc giù gin

sy dn dinh va tràt ty cùa xà hói

i n Tu- tu-dng chinh tri - phàp ìf trong thòi ky hung thjnh

va suy vong cùa nén dàn chù chiém hùu nò i |

Sy phàn khàng cùa nhùng ngudi ddi làp dà khdng ngàn chàn dugc bude tién cùa nén dàn chù chiém hùu nd le, tìmg bude nd

dà tbièt làp tràt ty d mgi noi Càc tu tudng chinh tri thdi gian này

dà thè hién sy giài thich càc vàn de ve nhà nude vd phdp luàt hgp

ly, thè hién sy giài phdng khdi vòng tu tùng cùa tin nguòng va huyén thoai, làm màt dàn tinh chat thàn bi cùa càc vàn de chinh tri Trong thdi gian này, càc nhà tu tudng dai dién cho giai càp thdng tri dà thào ra dugc mot hpc thuyét ve su hoàn thién va day

dù cùa nhà nude chiém hiru nò le va co gang tìm kiém mot phuong àn xày dyng mot nhà nude ly tudng de cùng ed nhà nude chiém bum nd le Càc nhà tu tudng dai dién cho y chi va nguyén vpng cùa tàng Idp bi trj thi lai phé phàn kiéu nhà nude va phàp luàt hién tai, ehi ra sy kbàc biét giùa nhùng quy pham "tu nhién" vdi nhùng thiét che pbàp luàt chinh tri bién thyc

Dai dién cho tu tudng chinh tri trong thdi gian này là càc nhà triét hpc, nhùng nhà khoa hpc cd tri tue thién tài cùa thè gidi

ed dai nhu: Protagoras, Herodote, Socrate, Plato, Aristote v.v

/ Herodote (485 - 420 Tr CN)

Herodote là mot su già bièn nièn Òng dà du ngoan nhiéu, dpc nhiéu, viét nhièu va ké chuyén nhièu Thdi cd dai dà ban cho

.e

e -«

óng danh hiéu "nguòi che

là "ngiròi cha cùa chinh

loai chinh phù khàc nhau

quy toc, chinh phù quàn

hình thùc chinh phù va e

Trong tàc phàm cùa m

nhàn vàt veri nbau, Herc

óng Òng trinh bay lai

vdi nhau ve mdt chinh j

tré dà chét Trong cupe

tiép nhau, ngudi thi bài

chinh phù quy tdc, ng

vàt dàu tièn bào ve nén dan cnu n

khdng mdt ai trong chùng ta cdn cd thè chi mdt minh dùng lén làm vua"' Nén quàn chù pbài trành vì kinh nghiém dà thày d Ba

Tu va d mpi noi là dau khd Nén quàn chù khdng thè là mpt chinh phù dugc té chùc tét vì ring nd cho phép mpt ngudi khdng

de ngudi khàc phàn kbàng, cdi lai cdi md ngudi dd mudn vd dan ngudi dd dén su thdc loan ve tinh thdn Nd làm bai boai luong tri cùa nhùng ngudi uu tu Vì hp cho hp dia vi ddc quyén, sy tùy y

ma hp cd tàt cà, òng vua khdng phài biét gì dén sy thèm mudn Nhung ve thyc té, dng ta ghen ghét vdi nhùng ngudi cao quy, sang trpng va thich thù vdi nbùmg ngudi àc ddc, dng ta tilp ddn

sy vu cào NIU òng ta dugc tòn sùng cd mùc dò, thi dng ta ty cho

là khdng dugc vinh quang dù mùc, néu óng ta dugc tòn sùng khóng gidi han tbì dng ta lo ngai là bj phinh njnh Òng vua thay ddi càc phong tyc cùa td tién, cd nhiìng diéu qua lam dyng làm cho òng vua trò thdnh tpi loi Dd ld ddt con ngudi vào tpi chit md

Xem: "L/ch su càc tu luàng chinh tri", Sdd,

tranh cho phàp luìt nhu dà» "^^^ '^" ^^' ^^^ P^^ "^- ^^^ ^^ ^ ^

- u r-A 4.- '• «• dung mdt màu thuàn nào, khdrg bao

que buong Ce he noi, - - • & , • &

,, , , khdng chàp nhàn mdt gidi han nậ Loi

quan trong cuaplaph- , r x ,,\ ^ ^x ' , - , \

; ^ , , nam chu quyen la dac trung dong lua" (luat

.•«Jhàn vàt thù hai tbì bénh vuc nén chinh tri quy toc Ong ta

(j.ng y vdi tàt cà nhiìng diéu dà ndi ve viéc chdng lai nén quàn

chù, nhung khdng ùng hd y kién tàn duong quyén lyc cùa dóng

dào quàn chùng Òng ta cho rdng: quyén lue nhan dàn cd tlé cho

phép trành khdi tinh kiéu ngao cùa mdt dng vua, nhung n-> làm

cho quyén lue lai rod vào su ngao man, xàc lào cùa mot nbài dàn

ngu đt va de bi kich đng Ngudi bao chùa biét cài ma he làm

Nhàn dàn khdng biét cài hp làm vì nhàn dàn khdng cd bpc thùc

va khdng cd phuong tién de làm Sy thiéu hpc vin, tinh ndrg này

va nhùng dye vpng cùa nhàn dàn là dàng sg Òng ta de nghi

thành làp che dg chinh tri Quy tpc Òng ndi; "Chùng ta hày layèn

eù chpn ra mdt hdi đng cd chù quyén tdi thugng cùa rhùmg

ngudi uu tụ Tàt cd nhiìng ngudi đng chi hudng sè là rhùmg

ngudi uu tu đ Néu ngudi ta chàp nhàn ehi dp quàn chù th phài

chpn giùa hp va d ngoàị Cdn néu quyén lyc trd ve hp bang càch

khdng phàn chia tbì càc quyét dinh cd ich sè này sinh tu cupe

hpp cùa cdc nhà thdng thài"'

Ngudi thù ba thi lai tàn thành nén quàn chù Ong ding y

viéc phé phàn che đ sd đng nim chù quyén, song lai kidng

đng y vdi viéc bào ve nén chinh tri quy tpc Vdi càu hdi rong

' Xem: "Ljch su càc tu tuòng chinh trj", Sđ, tr.65

ba hinh thùc: nhàn dàn, quy toc va quàn chù, hình thùc nào là tdt nhàt, Darius dà trà Idi: khóng eó cài gì dàng chpn hon d mdt ngudi duy nhàt tuyét hào, vì ràng dng vua tuyét hào cu xù mdt càch khdn ngoan trong viéc cai tri va ngudi duy nhàt dugc gùi gàm sy bi màt, giù gin nd trong càc boat ddng dòi ngoai

Trong che dò quy toc, nhùmg ngudi rèn luyén due hanh vì Igi ich chung (chùng ta già djnh ràng dò là mot nhdm ngudi tdt nhàt) sè trd thành nhùmg dich thù cùa nhau, mdi ngudi déu mudn làm cho y kién cùa minh thàng vì hp coi y kién dd là tdt nhàt va mói ngudi déu muón là thày Nhùng ngudi dd ghét bd nhau do nhùng bàt boa cdng khai Nhùng bàt hoà ày chuyén thành bao lyc va két cuc là di dén su tàn sàt Hàu qua cùa nd tàt nhièn là mdt sy khdi phyc che do quàn chù

Trong che dd nhàn dàn, khóng eó khà nàng ngàn càn su ddc

àc trong cai tri Nhùng ngudi xàu thoà hiép vdi nhau va sè cùng nhau àp bue cdng ddng Mdt ngudi sè dimg lén de chàm dùt cài àcb thdng trj cùa hp, ngudi này se dugc chiém nguòng, càm phyc; sè nhàn dugc sy ùng hd cùa so dòng dàn chùng De chàm dùt sy àp bue còng dóng bòi bè dàng nhùng ké xàu, ngudi giài phdng sè dugc dua lén nàm chinh quyén va trd tbành vua Nhu vày sè này sinh che dd chuyén che tàn bao

Do vày che dd quàn chù là khóng trành khòi trong tit cd cdc trudng hgp va là mdt che dò tién djnh trong thyc té nén dd là che

dò tòt nhàt

Càc nhàn vàt kbàc thùa nhàn sy ùng bò che dò quàn chù Riéng nhàn vàt dàu tièn chàp nhàn phuc tùng da so nhung khóng thay dói y kién Òng cóng nhàn mot òng vua phài dugc lya chgn bing càc phuong phàp bó phièu hoàc bau eù cùa nhàn dàn Qua

dò CÓ thè thày Herodote cho ring hình thùc nhà nude bao gdm

nhiéu dang vdi nhùmg dàc trung kbàc nhau; chinh phù quàn chù, chinh phù quy tgc vd chinh phù nhàn dàn, moi hình thùc do déu

cd nhùng uu, nhugc diém nhàt djnh va dng ùng bd che dd nhàn dàn; Theo dng, sy md rpng va bành trudng cùa Athens là bit bau

tu lùc ma nd trd thành ddn chù Òng viét; "Nhùng ngudi Ahens khi ma hp bj dàt dudi su thdng tri cùa mot ngudi chuyén che tdn bao, thi hp khdng bé td ra cao hon nhùng ngudi ldng giéng Khi

hp dugc giài phdng khdi àcb àp bue dd, hg dà vugt qua tàt Cc"'

2 Democrite (460-370 Tr.CN)

Democrite là ngudi dàu tién ly giài mot càch khoa hpc >l sy xuàt hién vd hình thdnh con ngudi, xà hdi loài ngudi, coi <ld là mdt qud trình phdt triln ty nhién cùa thè gidi Democrite là mpt nhà khoa hpc thién tdi thdi cd dai Òng sinh trudng trong mot già dinh gidu cd d Apde, mpt thdnh phd thuong mai ldn d nùng

Taraxo Òng dd tùng dén cdc nude phuong Ddng nhu; Ai Zkp,

Babilon, Ba Tu, Àn Dp va tai cdc nude này, dng dà tìm biéu va tiép thu dugc nhilu kién thùc triét hpc, khoa hpc ty niièn Democrite ld hpc trd xuàt sic cùa Loxip, ngudi dà sàng I ^ ra thuyét nguyén tu song dng lai cd cdng phàt trién thuyét nàj lén mpt trình dp cao hon nén ngudi ta van gpi là thuyit nguyéi tu cùa Democrite Ld ngudi ed trinh dd hilu bilt rat sàu ring, Democrite dà vilt tdi hon bay muoi tàc phim thuòc nhilu lình vyc nhu; dao due hpc, vàt ly hpc, my hpc, ngdn ngù hpc ky thuàt hpc va àm nhac Vì vày, Aristote gpi dng là ngudi liéu khiln Ur duy trén mpi phuong dièn NhOmg ngudi duong thd coi dng là nhd bdeb khoa ddu tién d thdi ce dai, cdn K.Mac vd

' Xem: "Ljch su càc lu tuàng chinh Irp', Sdd, tr.65

F Engels thi xem dng là ngudi nghién cim mdt càch thyc nghiém gidi ty nhién va là mdt bó óe bàch khoa dàu tién trong nhùng ngudi Hy Lap Trong lình vyc chinh tri, Democrite cho ràng: "Sy phàn chia con ngudi thành ngudi ty do va ngudi nd le

là diéu ty nhién thóng thudng"' Òng coi nhu càu vàt chat cùa con ngudi là tàc nhàn kich thich sy tièn bd cùa xà bòi Òng tin vào sy di lèn cùa nhàn loai "thè ky hoàng kim" khdng pbài d phia sau, ma thudc ve tuomg lai

Theo óng, nhà nude va pbàp luàt dd xuàt hién khdng bé pby thupc vào mot thè lyc thàn bi nào Sy xuàt hién cùa chùng là két qua dàu tranh làu dai cùa con nguòi bj thièu thòn va de nén trong

xà bòi tièn vàn minh bupc pbài song lién két vói nhau thành còng dóng Nhà nuóc là sy thè bién càc quyén Igi chung cùa càc cóng dàn trong dò Nò chi co thè thuc hién vai trò nén móng cho nhùng nguòi Hy Lap ty do trong nhiìng diéu kién tién quyét sau; + Phài co sy tuàn thù chinh xàc cùa tit cà mgi nguòi dói vói luàt pbàp va cd nhùng hành vi phù hgp vdi vai trd là thành vién trong thành bang

+ Phài cd su bình ding va nhàt tri cùa mpi cdng dàn

+ Khòng cd nói chién

De dat dugc diéu dd càn xoà bd nhiìng thài cuc va làm sao cho chùng khdng thi xày ra: "Trong mpi thù, bình ding là myét dièu Sy thùa thài va thiéu thdn khdng làm tdi uà thich" Democrite dua ra nhiìng luàn chùng ve su hoà giài giùa su thùa thdi va sy thièu thdn Luàn chùng này cùa dng mang màu sic chinh tri rò rpt Theo dng, "Su nghèo ddi trong mpt qudc già dàn

Xem: "Lich sir càc lu luàng chinh tri", Sdd

chù phài dugc dành già cao hon cupe sdng hanh phùc trong che

dd quàn chù, cùng nhu ty do hom nd le vày"' "Ò dàu ma sy tuong phàn ve sd hùu giàm dì, ngudi giàu cd su uu ài ddi vói ngudi nghèo, tbì d dd sè cd sy càm thdng, tinh hùu ài, su bào ve lan nhau va bao dièu phùc due khàc khdng thè tinh dém dupe"^ Democrite dà tàch chinh tri ra khdi ty nhién va tuyén bd nd là két qua cùa nhùng nd lyc cùa con ngudi Òng coi chinh tri là mdt thù nghé thuàt vì dai va quan niém nhùng nguòi trong càc co quan diéu hành hon hàn nhùng nguòi bi diéu hành ve khà nàng tri tue

va biéu biét Theo òng: "Dao due dòi hòi phài cd su tuàn thù pbàp luàt, chinh quyén va sy hon hàn ve tri tue Thàt là khd tàm khi pbài chiù sy lành dao cùa mdt con ngucri thàp kém hon Diéu hgp le tu nhién là ngudi gidi hon phdi nim quyén diéu bành"^ Song dng khdng bàc bd khà nàng cùa moi ngudi Hy Lap ty do va cho ring sau khi dugc dào tao va giào dye thich dàng hp cd thè dièu hành dugc cdng viéc nhà nude, bdi le: "con ngudi ta trd nén tdt hon là do cd sy rèn luypn nhiéu hon so vói lue bim sinh"'*

3 Nhirng nhà nguy bi$n

Vdi khùc ca chién thdng cùa nén dàn chù chiém hùu nò le Athens va viéc Idi cudn ddng dào dàn chùng tham già càc cdng viéc nhà nude tbì sy quan tàm dén càc vàn de xd bòi tdng lèn mpt càch rò rét Tu giùa thè ky thù V Tr.CN, d nhiéu noi khàc nhau cùa Hy Lap dà xuàt hién nhùng nhà bàc bpc dàc bipt, hp ty gpi minh là: "thày gido triét hpc" (nhà ngyy bién, theo tiéng Hy Lap

là Sophistes), làm nhiém vy day kiln thùc va ky ndng boat dOng chinh tri Cdc nhd ngyy bién gdm hai trudng phdi: phài tién bp

'^^ ^ Xem: "Lich su càc tu luàng chinh trf, Sdd, tr.65,66

phài này bào ve nén dàn chù va mang lai sy khai sàng, dai dièn là Protagoras, Gorgias, Antiphòn Ghippi Con phài kia là phài phàn dòng, ty do vó chinh phù va cà nhàn chù nghìa, ùng bò tàng Idp quy tdc chuyén quyén, dai dién là Phradimac, Caliclo, Criti Càc nhà ngyy bién là mot trong so nbùmg ngudi dàu tièn soan thào càc vàn de màu chdt cùa hpc thuyét ve phàp luàt ty nhién Theo hp, chinh trj khóng pbài là viéc cùa tbièn dinh, cùng khóng phài là san phàm do tao hoà sinh ra Nhà nude va phàp luàt là két qua tryc tiép cùa y ehi cà nhàn, san phàm cùa sy thdng nhàt nhàn thùc dugc mgi ngudi thoà thuàn vdi nhau Nhà nude va phàp luàt

là nhùng thè che nhàn tao dugc bình thành trén co sd nhùmg thoà tbuàn cd nhiém vy bào dàm an ninh chung va thoà man nhùng nguyén vgng cà nhàn cùa cdng dàn, bào ve càc quyén cho hp Theo Protagoras, bàn thàn khài niém nhà nude là d chd, khdng

cd nhà nude thi ddi sdng nhàn loai khdng thè cd duge Bdi vày, nhà nude là biéu tugng cùa Dicke, tue là pbàp luàt - sue manh xàc djnh, diéu chinh va djnh huckig càc mdi quan bé làm cho con ngudi dugc coi là bình dàng vdi nbau Dàc trung cùa mdi quan

bé dugc bình tbành giùa ty nbién va chinh tri khdng chi là d cho chùng tdn tai ben nhau, ma cdn cà trong màu tbuàn giùa chinh tri vdi ty nhièn Luàt phàp che ngy ty nhién va làm bién ddi nd (Ghippi) Theo quan diém ty nbién, tinh cao thugng cd ngudn gdc chi là "nhùng Idi trdng rong" (Licophron) Ve màt tu nhién, moi nguòi déu dugc bình ding (Ankidam) Ty nhièn khòng sinh

ra ai de làm nò le cà (Antiphòn) Dòi vói nhùng nhà ngyy bién tu duy càp tién thi ty nhién hoàn toàn bình ding tuyét ddi

Cdn luàt phàp cùa nhà nude thi sao? Nhiìng luàn diém dugc trình bay trong dd ve càc quyén va vd quyén chi cd tinh udc le va

thucmg bièn ddi (Protagoras) Chùng là mdt thù chuyén che, bdi

vì chùng bupc con ngudi phài hành ddng trai vói bàn tinh cùa minh (Ghippi) Quyén là Igi tue va sue manh cùa ké cd quyén cao gin cho ngudi dudi quyén (Phradimac) Phàp luàt cùa nhà nude dugc dem dp dàt cho dàn chùng, cho nén ngudi thugng ding (quy tpc) cd quyén tuàn thù chùng mot càch tùy tipn (Caliclo) Cd thi thiy trong tu tudng cùa cdc nhà ngyy bipn co nhOmg diém tién bp nhit dinh

Do nbOmg nguyén nhàn khàc nhau, khi phé phàn phdp luàt hi|n hành dya trén l^p trudng phdp luàt ty nhién, nhùng nguòi

d^i di|n cho cd hai trudng phài cùa cdc nhà ngyy hipn dà tucmg

dèi khdch quan v^ch rÒ sy phy thupc chdt che cùa npi dung lu§t phdp khóng phài vào ty nhién - ngudi me, ma vdo su phéi hgp cdc lyc lugng chinh tri duong thdi tdn tai trong qudc già Chinh Phalay d Khamkedon dd nh$n thày ngudn géc cùa vin de vd tuyén bé ring van di chù ylu trong té chùc chinh tri - dd là chi

dp sd hùu

Tu duy chinh tri nùa sau thi ky V Tr.CN khdng chi xdc làp chi dinh npi dung cdc quy pham phdp luàt bing quyln Igi cùa càc nhdm xd hpi khàc nhau, nd con y thùc rÒ rét hon ring cdc màu thuan vi quyln Igi xd hpi ndy sinh do vipc phàn chia sd hihi khóng dong diu, dilu dd dd Idm suy ylu quéc già thành thi Tu

dd ndy sinh cdc kl hoach mang tinh chit edo bing va khóng tudng vi vipc té chùc lai xd hpi chiém hùu nd le vd nhà nude trén co sd giù nguyén chi dp nò lé

Phalay dua ra vipc cào bing sd hùu dit dai trong qud trình

thdnh ìkp cdc quéc già Nhà nude dau sao ciing dà dugc thilt I§p

trén nen tàng nhiìng khdc bipt dd va cùng ce cdc dò thi bing con dudng dilu tilt cdc mùc tài san thupc cùa hdi mdn trong cdc cupe

hdn nhàn cùa ngudi ty do Trong hình màu qudc già eó pham vi khòng ldn do Phalay dua ra, dng cho ring càn phài tién bành chuyén hoà tàt cà càc thg thù cdng thành nd lé cùa nhà nude

Vói tu càch là mot kién trùc su, óng dà xày dyng mò hình mot thành bang ly tuòng Tbành bang dò eó khoàng 10.000 cóng dàn (néu thém cà vg con hg, nhirng kiéu dàn va nò lé tbì cùng eó thè CÓ mot dàn cu gap muòi)

Òng chia còng dàn tbành ba giai càp theo ding càp:

+ Giai càp thù nhàt là giai càp nhiìng nguòi uu tu, gành vàc viéc quàn ly càc Igi ich chung, hg hgp thành giói tham nghj

+ Giai càp thù hai là giai càp nhùng nguòi khóe manh, chiù tràch nhiém bào ve tó quóc, dò là giói quàn su

-t- Giai càp thù ba là giai càp nhùng nguòi càn lao, hp là nhùng nguòi san xuàt ra nhùng cùa cài càn thilt cho thành dò, hp hgp thành giói ky xào

Moi giai càp lai chia thành ba bò phàn Gioì tham nghj góm

ùy ban trù bj, thugng vién va bg phàn hành pbàp Giói quàn sy bao góm mot giói sy quan, mot dòi quàn uu tu chién dàu ó xa,

khòi nhùng nguòi khóe manh Gioì càn lao phàn chia thành nòng dàn, thg thù cóng va thuong nhàn

Òng khóng dành cho giai càp nào quyén tuyét dói trong viéc nim chinh quyén va trong càc quyén cóng dàn; Càc ndng dàn, dù cho hg khdng cd vù khi, càc thg thù cdng dù cho hp khóng cd vù khi, khdng dàt dai cùng là nhùmg thành vién cùa thành bang Tàt

cà hp déu cd thè dugc giù mot chùc vu nào dò néu hp dugc nhdn dàn bau ra

Trong so càc loai chinh phù tbì chinh phù hon hgp là hình thùc chinh phù tòt nhàt vì; viéc xày dyng nhà nude chi thuc sy vùng cbàc néu nd tàp hgp càc ylu td khàc nhau Òng phàn chia càc hình thùc chinh phù thành nhùmg hình thùc lành m^nh va nhùmg hình thùc sai chéch hay nùa suy ddi va dng gpi dd là nhùmg hình thùc ty nhién "Tdi chi ndi dén - dng ndi - nhiìng hình thùc ty nhién" Trong md bình ve chinh phù tdt nhàt, dng I09Ì bd chi dd quy tdc va che dd chuyén che ddc tài Theo dng, de làp chinh phù tdt nhàt tbì phài dya vào viéc td chùc lién tiép vuong quyén, quy tdc quyén va nén dàn chù Òng cho tinh uu viét cùa nén quàn chù nhu mdt thù bàt chudc tràt ty thàn linh Nhung thù bit chudc dd vugt qua cao nén nd de thoài hda dén cyc dp bdi sy

xa hoa va sy ngao man Do dd nd khdng dugc thiét làp nhu là cdi duy nhàt va khdng ban che Nd phài dugc giù trong nhùng gidi han cd ich cho cdng viéc cdng cdng vd nhàt là pbài dugc bù lai bing che dd quy toc va che dp dàn chù

Cho dù dugc dung lap tdt, thành bang vàn bi de dpa bdi vd

sd nhùng nguy biém ngoài ciing nhu trong nude Nguy co ben ngoài chinh là sy pha trpn vdi cdc ddn tpc ngoai quòc Nhùmg nguy hiém ben trong sinh ra nhàt là tu nhiìng cupe phdn Io?n, nhirng loan ddng (hai diém bàn tàm bàt bién cùa thè gidi cd d^i)

De de phdng nhùng nguy hiém ày, càn phài thyc hién càc bién phàp phdng bi sau:

+ Thir nhàt là dào tao thanh nién vói muc dich rèn giùa due

dò trong nhùng thù vui khoài lac va nhirng cyc nhgc de thành bang lo giù gin càc phong tyc

4 Thir hai là viéc duy tri su it ói cùa càc tài san Dò là mot vàn de ldn de trành sau thdi ky thành làp, lùc ma tài san dugc phàn phdi dòng déu, nhùng diéu kién vàt chat sau mot thdi gian trd nén rat khàc nhau Do dd phài giù bình dàng ve càc ngudn cùa cài hay it ra phài ngàn cbàn su qua bàt bình dàng ve cùa cài Ndng nghiép là nhd vào truyén thdng cd xua, nò cho phép làm giàu, nhumg ma là làm giàu tinh thàn, mot màt, nò sinh ra tu lao dòng va màt khàc nò là ty nhièn va nói chung là qua chàm chap

+ Thù ba, sy càn tbièt cùa thành bang sè dugc bào dàm bòi viéc giao nhùng nhiém vy cho nhùmg nguòi eó phàm chat day tràch nhiém Nhùng chùc nàng dòi hói sy liém chinh, chinh tryc sè giao nhùng nguòi eó dao due; nhùng viéc làm dòi hói sy khéo léo sè trò

ve vói nhùng nguòi co kinh nghiém, cuòi cùng nbùmg dàm pby dòi hòi nhùng chi tièu lón thuòc phàn sy nhùng nguòi giàu

-H Thù tu, nhùng vinh quang rÒ ràng cho càc phàp quan hoàn tbành tòt càc nhiém vy cùa hg va tó ra xùmg dàng vói chùc nàng

dà trao cho bp Nhà nuóc chiù nhùng chi phi cho viéc giào dye con cùa nliùng chién sì hy sinh vì Tò quóc Che dò quy toc co già tri do sy thi dua ty nhién do dò sé co càch nèu su dyng phàm chat dò va làm chuyén quyén lyc tu nguòi này sang nguòi khàe

Nén dàn chù tién hành tu viéc ma nguòi eóng dàn là thành vién mpt càch tàt yéu cùa nhà nuóc Do dò nguòi ta sè bào dàm phàn ành huómg va nhùng cài Igi cùa nò

Nhu vày, ba yéu tó quàn chù quy toc va dàn chù gap nhau

va dugc càn dói trong nhà nuóc Song làm thè nào de duy tri dugc sy hòa hgp giùa ba giai càp? Pbài thè bién ba ành huòng sau: ành huòng cùa càc hpc thuyét va tin nguòng; sau dd là dnh hudng cùa nhirng thi hiéu va nhùng phong tyc, cuòi cùng là dnh hudng cùa cdc luàt lé

Cdc hpc thuyét vd càc tin ngudng tu chinh va sua chùa nbihig dye vpng cùa con ngudi Chùng hoàn thi^n con ngudi, hudng con ngudi dén dao due, do dd chùng là nguón gdc cùa sy hoàn chinh cà nhàn

Càc thi hiéu va càc phong tyc sè rèn luyén tinh khi Nhiìng phong tyc sè dem lai cho con ngudi tàp quàn va thdi quen, nhu là mpt bàn chat thù hai bing cdch nhào nan tinh khi coi nhu mpt thè sàp mém dèo Cudi cùng luat phàp dào ngugc cài xàu bing

sy lo sg vd kich thich di dén cài tdt bing sy cudn hùt cùa nbùmg

sy tdn sùng vd nhùmg tdn thudng Luàt gdm ba loai; ludi chóng tham vgng, ludi chdng nhiìng thipt hai dà gay ra (d day này sinh

y niém ve tràch nhiém ddn sy), luàt chdng sdt nhàn (d day dd ndy sinh sy phdc hpa phdp luat hình sy)

Càc tin nguòng, phong tyc va luàt phàp eó ba dói tugng: thuc hién cdi thàt thd, cdi còng bing vd cdi cd ich Trong dd sy thàt thà nghìa là cài d?o due chiém uu thè ddi vdi cài cdng bdng, phdp ludt chiém uu thè so vdi cdi cd ich

De bdo ve luàt phàp, càn xày dyng mpt tda dn tdi cao vd duy nhàt Khi cd chéng dn tda an ndy sè quyét dinh mpt cdch tèi cao tit cd nhiìng viéc td tyng xù sai Tòa àn này sè gdm nhiìng lào thdnh dugc chpn qua tuyén eù

De bdo ddm sy thuàn hda va tinh bum ài trong thành bang phdi tdng nhiéu cdc cupe hpp va càc hpi cdng cpng, nhit ld

nhùng bua dn chung, nhirng bua àn này ddng vai trd rat quan trpng Mdn àn phài thich hgp vùa phài Càc doàn thè dàn sy bay càc càu lac bd khdng phài dành riéng cho mot giai càp xà bòi bay mdt tuoi nhàt djnh Hippodame muón ràng nhùng cupe bòi hpp pbài eó màt cà càc thanh nién va càc cu già vì ràng thanh nién eó nhu càu phài dugc due dò va dugc sua chùa, con dòi vdi nhirng ngudi già néu de hp vdi nhau, hp sè trd thành de giàn dù, càu gàt

va khd tinh Vi sy lac thù va cài Igi cùa nhùng quan bé, càc dò tudi kbàc nliau phài cùng ed mài, dàc biét là trong càc bua dn cdng cóng

Cuòi cùng phài chù y nhiéu hon dén su tuyén truyén cùa nhùng nhà nguy bién, dò là ké thù dàng so cùa thành bang Gieo rie sy nghi ngd, hp dem lai sy tdi tàm va sy rdi loan trong ddi sdng chung cùa con ngudi Do vày, hp cùng là ngudn gdc cùa nhùmg dau khd khùng khiép khi hp de nghj dua vào cupe sdng thiéng liéng va nhàn dao nhùng cài mdi trai vdi nhùng tu tudng

dà dugc chàp nhàn Do sy can thiép cùa bg, thành bang dàng IS phài ddng tàm vdi nhùng phong tyc hùu ài tbì lai chia rè Tu day

sè khdng cd cài gì dugc cd dinh ve màt chàn ly cùng nhu ve tinh cbàc chin cùa tu tudng Tu tàt cà nhimg bpc thuyét dà dugc phé bién, chù nghìa vd thàn là hge thuyét cd bai nhàt Nhiimg ngudi ngyy bién ndi ring khdng bé cd thàn tbành hoàc khdng ddm cd gan tàn cdng tryc tiép vào thàn thành, cho ràng, néu cd thàn linh tbì sè hoàn toàn khàc biét vdi nhùng gì cùa con ngudi Hge thuyét dd san sinh ra sy phi li va sy bàt cdng, vi nd thich hgp vdi bàn nàng bàt chàp cùa con ngudi Néu nd khdng dugc dành bai

nd sè phàt trién mdt càch de dàng trong ldng thành bang

Tdm lai, Hippodame do Milet xuàt hién nhu là nhà vdn chinh tri thàt su trudc Plato va Aristote Ve màt tinh cdch cd

nhdn, dng ld mpt ngudi vùa gdn vdi truyén thdng, vùa gàn vói cdc tu tuòng cùa thòi dai lai vùa là mot nhà tu tuòng tién phong tao bao Dòi vói óng, khóng co cài gì ó ngoài dòi song cóng cpng

va su chi phòi càc luàt lé khóng dimg ó dàu bèt Su khién tràch cùa cdc phong tyc, sy dp che cùa tu tuòng hay it ra là sy h^n che rat chdt che viéc phdt trién tu tuòng là mot phàp quyén tuypt dòi cùa xà bòi dói vói cà nhàn, cà nhàn khóng co mot lình vyc dành riéng nào Màt khàc, tbành bang khóng thè ón dinh cùng khòng giù dugc phdn vinh, néu nd khdng bào dàm viéc thd cùng thàn linh Do dd, sy thiéu tu tàm d day khdng chi giàn don là mdt sai sdt ve dao due ma cdn là mot sy thiéu thòn co bàn ve càc nghìa

vy dói vdi nhà nude

Hippodame sg sy tuyén truyén vd thàn nén dng lèn dn nhùng ngudi ngyy bién, song dng khdng bè de edm vdi nhùng phdt hién va nhirng càch tàn vì Igi ich chung Òng thè hién mong mudn phàp luàt phài bào hd va khen thudng nhiìng tàc già cd nhùng phdt hién khoa hpc, nghé thuàt, ky thuàt, vi dy nhu; nhùng phdt hién ve mdt kién trùc vd sua sang dd thi cùa dng Mpt so quan diém cùa dng dà dugc ké thùa bdi Plato va Aristote

5 Ephiantes va Pericles

Néu nhu Hippodame ùng hd va mong mudn xày dyng mpt chinh phù hdn hgp tbì Ephiantes lai nhiét liét ca nggi, ùng hd va tich cyc dàu tranh de xày dyng nén dàn chù Day là mpt trong nhirng nhà chinh tri dàn chù xuàt sàc dd tién hành cài càch chinh tri nhim bodn thién hon nùa Nhd nude Ddn chù Chù nd Athens Giùa thè ky thù V Tr.CN, d Athens, phong trào dàn chù tiln cdng vào càc thè lyc phàn dpng, bào thù mdt càch manh me Chinh quyén d Athens lùc dd ve tay nhirng ngudi dàn chù càp

tién nhàt ma dùmg dàu là Ephiantes Òng ndi tiéng là "mdt nhà chinh tri trung thành vdi tò quòc va cucmg tryc khòng ai mua cbuóc dugc" (Aristote) Xuàt thàn tu mot già dinh qui toc bj phà san, song gàn gùi vdi quàn chùng, dng trd tbành ngudi ban cùa dàn nghèo Òng cho ràng dàn ty do phài làm chù trong nude Ké thù cùa nén dàn chù Athens vì vày ma càm ghét dng vu cào dng

là ""dà ine hoàc dàn chùng bang nhùmg quyén ty do dàn chù qua trdn" (Plato)

Trong qua trình tién bành cài càch dàn chù, dng dà dành dd thè lue cùa Hòi dóng trudng ldo (mdt co quan phàn dàn chù ve thành phàn cùng nhu ve chùc nàng vdi quyén han khà to ldn cùa nò) Òng dà dua ra tbòng qua tai Dai bòi nhàn dàn mot dao luàt tude hét mgi quyén chinh tri va tu phàp cùa Hdi ddng này (trù quyén xét xù nhùng vu àn tdn giào cùa nd) va trao càc quyén ày cho Dai hdi nhàn dàn, Hdi ddng nhàn dàn va Tda àn nhàn dàn Quyén làp phàp thudc ve Dai bòi nhàn dàn, quyén bành chinh thudc ve Hdi ddng nhàn dàn va càc td chùc dàn eù khàc trong bp mày hành chinh; quyén tu phàp thupc ve Tda àn nhàn dàn Cd thè nói tu tudng phàn chia quyén lyc nhà nude dd bàt ngudn tu day Ephiantes cdn quy dinh che dd tràch nhiém cùa nhiìng nhà làp phàp trudc nhàn dàn ve bau qua cùa nbùmg dy luàt bp de nghi thdng qua d Dai hpi nhàn dàn Nèu sau này cd dao luàt nào gay tdn thàt dén quyén Igi qudc già hay quyén Igi cùa cdng dàn thi ngudi de xudng luàt hoàc chù truong thdng qua luàt dd sè phài chiù tràch nhiém trudc nhàn dàn hoàc trudc nhùng ngudi bi hai

Chuong trinh cài càch cùa Ephiantes cdn cd mot so diém khàc song óng khdng thyc hién dugc toàn bd bdi vì dng dà bi bgn quy toc phàn ddng thù dich àm sàt Sau khi Ephiantes chét, Dàng Dàn chù van tiép tue nàm chinh quyén ma dai dién là Pericles

Pericles là nhà chinh tri va nhà hùng bién nói tiéng cùa Athens trong thdi gian này Su già Tuynidis thudc pbài dòi làp cùng pbài nhàn dinh ve óng nhu sau: "Nhd cd tài nàng, uy tin va

de thòng minh, nhd cd tu càch dao due khdng de cho ai mua chudc dugc, dng dà de dàng chinh phyc dugc ldng nguòi" Càc quan diém chinh tri cùa Pericles chù yéu dugc thè hien trong Diéu vàn hay Ldi de trén mg nhùng chién sì tran vong trong nhùng nàm dàu cupe chién tranh Peloponese (bài dièn vàn dd tìm thiy d Quyén II cudn "Ljch su cupe chién tranh Peloponese" cùa Thucydide) Thucydide viét: "Pericles, con cùa Xantbippe dà dugc chpn de cdng bd Idi tàn tung nhùng chién sì tu tran vinh quang Nhiéu phàn là nhà chién lugc, dng là ngudi sièu viét nhàt Athens, ngudi thù nhàt ve mgi cài va ve ndi va hành ddng thdi diém dén, dng tién dén ngdi md trén mdt md dàt cao, de quàn chùng cd thè dupc nghe thày tu xa nhàt cd thè duge"^

Trong doan dàu cùa dien vdn, Pericles chi ra rdng nbùmg hilu thj tang le, qua cdi ve bé ngodi trdng lé, chi thich hgp vdi nhirng ngudi md ldng dùng càm cùa hp dugc bdo hiéu bdi cdc sy viéc thyc té Phdi phù quanb md hp tit cd cdi tét lành va tit cd nghi le cd thè cd, nhung mpt bdi dien vdn là thùa Òng cho ring nhùng ly do cùa sy tdng trudng ve sue manh vd ve uy tin cùa Athens là cdc thè che vd cdc phong tyc nén dng ndi ve nhùng vàn

di này "Tdi sè ndi - Pericles tuyén bé - nhiìng thè che chinh tri, nhùng phong tyc, co sd cùa sy vì dai cùa chùng ta khing dinh ring nhùng chi tiét dd khdng he di chuyén vào lùc này; va ràng dèi vdi tit cà nhùng ai dà ty hpp d day, cdng dàn vd ngoai kilu diu cd ich khi dugc nghe tilng ndi cùa hp"^ Òng tdn duong càc

' ^- ' Xem: "Ljch sir càc tu tuàng chinh trf, Sdd, tr.33, tr.34

thè che cùa Athens trudc tién d tinh dpc dào cùa chùng, dò là Athens khóng hpc guong cùa càc nhà nuc7e ngoai quóc "Hièn phàp cùa chùng ta khóng dành ghen vciri càc luàt phàp cùa nhùng ngudi làng giéng cùa chùng ta - dng viét - Ngugc lai, nd là cài màu dàu tién ve càc luàt lé cùa càc nhà nude kbàc" Nén dàn chù Athens là "Trudng pbài Hy Lap - Chinh phù riéng cd d Athens"

dà nhàn cài tén nén dàn chù, coi nhu khóng d trong tay sd it ma cùa sd dòng"' Do dò nén dàn chù trudc hét dàc trung bdi quyén tdi thugng cùa sd dòng

Hai nguyén tàc co bàn co thè dugc dàt ra; mot màt, sy bình dàng dói vdi luàt phàp, màt khàc là ty do tu tudng Trudc hét là bình dàng dàn su chinh tri "Tdt cà mgi ngudi theo luàt phdp, dugc hudng bình ddng Co sd chù yéu là sy tuàn theo càc luàt lé

àp dyng cho tàt cà Che dd dàn chù là mot che dò pbàp quyén vd quyén bình ddng Mot sy lo sg hùu ich ngdn cdn chùng ta khóng làm bét bòn phàn dòi vdi Td qudc, luón luón nghe càc phàp quan

va càc luàt lé"^

Càc luàt lé dò CÓ bai loai: càc luàt tbành vàn va càc luàt khóng tbành vàn, két qua cùa mot sy thòa tbuàn chung va chùng

ta khóng thè làm trai ma khóng xàu ho

Ve phucmg dién dò, tàt cd nhiìng nguòi Athens ld nguòi bình dàng, bình dàng trong dòi song riéng tu "bình ding trong viéc giài quyét nhùng bàt dóng giùa càc tu nhàn, bình ding trong viéc nhàn nhùng vinh dy, eó dugc do nhùng cóng lao chù khòng phài do giai càp"^ "Nguòi ta co dem thém lai nhiìng sy phuc vy

gì cho nhà nuóc? Nguòi ta khóng bi xua duói vì nguòi ta ngu dot

' ' ' Xem: "Ljch sir càc lu luàng chinh trf, Sdd, tr.34, tr.35

hay nghèo Cùng nhimg nguòi dò lao vào cóng viéc riéng tu va vào càc còng viéc cùa chinh phù Nhirng nguòi lao dóng chàn tay khóng xa la vói chinh tri"' Diéu này khàc hàn vói quan diém cùa Plato va Aristote sau này Bòi Platon va Aristole coi thuong nguòi lao dóng chàn tay, cho ràng nhùng nguòi lao dòng cbàn tay khóng thè là nhà triét hpc nén cùng khóng thè là cóng dàn Pericles nói; "Chùng ta là nhiìng nguòi duy nhàt coi nguòi còng dàn xa la vói càc cóng viéc cóng khóng phài nhu là mot sinh vàt nhàn roi ma nhu mot sinh vàt vó ich"^ Sy tham già vào cdc còng viéc cóng dugc mò ra cho tàt cà mpi nguòi va dò khóng phài chi

là mot quyén ma con là mot nghìa vy dói vói hp; Nguòi nào khóng quan tdm dén viéc lành dao tbành bang là bi ghi dàu xau Khóng cd sy phàn biét thudng xuyén giùa nhirng ngudi cai tri vd ngudi bi cai tri, mdi ngudi sè làn lugt là ngudi cai tri va ngudi hi cai tri, dd là mdt trong nhùmg net co bàn cùa nén dàn chù Vdi quyén ngang nhau trudc phàp luàt thich hgp là quyén ngang nhau dugc ndi d bòi nghi Tàt cà chùng ta ndi mdt càch ty do quan diém cùa chùng ta ve càc Igi ich ich cdng cdng'' Khdng chi moi ngudi dugc nhàn vào sy lành dao tbành bang ma moi ngudi cdn cd thè làm viéc dd bang càch phàt biéu y kién theo quan diém cà nhàn cùa minh Trong bé thdng dàn chù khóng cd nhùng quan diém hi bàt bupc, khdng cd nbùmg hpc thuyét cùa nhà nude, nhùng hpc thuyét chinh thdng

Theo Pericles, nén dàn chù cd càc phàm chat sau; cd su ty

do ngdn luàn va bình dàng trudc pbàp luàt, ddng thdi cd cà tình anh em giùa càc cdng dàn, dd là tình hiìu ài ddi vdi con nguòi vd trong dd cd sy dung thù, ldng nhàn bau trong dd ed sy trg giùp

'"^^ Xem; "Lich sic càc tu tuàng chinh trf\ Sdd tr.34, tr.35, tr.36

cho nhùng ngudi yéu va nhirng ai càn sy giùp dò Òng cho ràng long dung thù là net thù nhàt cùa tình nhàn dao Òng nói:

"Chùng tòi khóng nghì ràng sè là tòt nèu nhìn bang con mit hiém nghi dòi vdi càc boat ddng cùa nhùng ngudi khàc Chùng ta khdng coi hg là pham tpi ve sy hudng tby cùa hp, chùng ta khdng td ra vdi bp mdt ve nghièm khàc, it ra là làm dau ldng hp néu khdng phài là làm tón thuong ho"' Khóng co sy kbàc ngbiét trong giao dich giùa càc tu nhàn Theo òng, long nhàn hàu biéu hién bang mot sy tiép dòn ty do, ròng luong dói vdi nhiìng ngudi ngoai quóc, òng nói: "Chùng ta cung càp thành phó cùa chùng ta cho tàt cà mpi nguòi, khóng mot dao luàt nào tàch xa nbirng nguòi ngoai quóc khòi tbành phó, cùng khóng dugc bó hg khòi nhùng thè che cùa chùng ta va nhùmg cupe vui còng còng cùa chùng ta" Athens vòn là mot dò thj mò cùa va vai trò cùa kiéu dàn ó dò rat lón, bàn thàn Pericles cùng co mot nguòi yéu là kiéu dàn: Aspasi do Milet Òng viét: "Là duy nhàt, chùng ta bàt bupc khóng àn y, khóng tinh toàn Igi ich, duói sy thùc day duy nhàt cùa mot sy khoan dung khóng eó sy ngó vye"^

Theo Pericles thi tu nén ty do, tu su bình ding va tu tình anh em dà tao nén vinh quang cùa Athens Òng viét: "Chinh sue manh cùa thành phó này là bau qua cùa càc thè che cùa nò va cùa càc tyc lé cùa nó"^ Sy ryc rò cùa vình quang dò dugc biéu hién bang ba càch chinh: bing sy de dai cùa cupe song, bòi sy phón vinh vàt chat, bòi nhùng thành cóng quàn sy Theo óng, "Bing viéc thiét che nhùmg trò cboi va nhùng bòi he hàng nàm, bang nhùng thich thù va nhùng ém dju cùa dòi song ty chùng ta dem

' " Xem: "Lich sit càc tu luang chinh irr, Sdd, tr.37, tr.38

lai cho tinh thàn sy giài mét khó nhpc va moi ngày d chùng ta cd nhùng thich thù, nd làm tiéu tan nhùng noi budn"'

Cudi cùng, Athens - thành bang sung sudng, thành bang phdn vinh cùng là mdt thành bang manh va càc thành cdng quàn sy cùa

nd là dan chùng Pericles gin ldng dùng edm quàn sy vdi nhùng phàm chat cdng dàn Theo dng, càc tyc lé ve ty do cao hom so vdi càc che dd ddc tài, ngay cà vói sy lành dao chién tranh Pericles mudn chùng minh sy manh hom ve quàn sy cùa Athens so vdi Sparte, luàn diém này cùa dng xuàt phàt tu mdt thyc té là khdng bao gid nhiìng ngucri Sparte dàm duomg dàu mot minh vdi Athens

md phdi ludn tìm nhùmg ddng minh de ndng cao sue manh

Quan diém cùa Pericles ve phdp luàt dugc thè hién rò qua cupe dèi thoai giùa dng va Alcibiade "Alcibiade hdi:

- Anh bay ndi cho tdi biét, Pericles, luàt phàp là cài gì?

- Tàt nhién - Pericles dàp.- Nhàn danh cdc thàn, hày day cho tdi dilu dd Tdi nghe thày nggi khen mgt sé ngudi nào dd vì ring

hp tuàn theo mdt càch tin nguòng càc luàt vd tdi nghì ring ngudi

ta khdng thè ximg ddng vdi sy tdn tyng dò néu ngudi ta khdng biét cdi gì là mdt luàt phàp

- Anh mudn u, Alcibiade, mot viéc qua de dàng, néu anh mudn biét cài gì là mot dao luàt Nguòi ta gpi nhu vày tàt cà sy bàn cài ma theo dò nhàn dàn dugc hpi hpp ra Ipnh cdi md nguòi

ta phdi Idm hay khòng?

- Vày cài gì ra lénh cho nhàn dàn làm, cài dò là diéu tòt hay cdi

dd ld diéu xàu.- Ngudi tré tudi oi, khdng nghi ngd dd là diéu tdt, Pericles dàp lai - Pbài chdng anh mudn nhàn dàn ra lénh diéu xàu?

' Xem: "Lich sir càc tu luàng chinh Irr, Sdd, tr.38

- Alcibiade hòi: Nhumg néu khóng phài là nhàn dàn, néu nhu trong che dò dàu so chinh tri, dò là mot so it còng dàn tàp hgp lai

va quyét dinh cài ma ngudi ta phài làm tbì cài dd gpi là gì?

- Khi ma bp phàn cùa càc cdng dàn cai tri ra lénh cài gì dd tbì dò là mot dao luàt - Pericles nhàn xét

- Nhung néu mot tén dòe tài chiém doat quyén lyc va chi dinh cho nhàn dàn cài ma hp pbài làm, cài dò con là mot dao luàt khóng? - Alcibiade hói tiép

Phài, vì ràng cài dò xuàt phàt tu ngudi dang chi huy Pericles trà Idi"'

-Nhu vày, theo Pericles, dao luàt chinh là nhùng ménh lénh cùa ngudi càm quyén ma ngudi dd co thè là mot cà nhàn, mot bp phàn cùa dàn chùng hoàc toàn thè dàn chùng

Pericles dà dóng nhàt pbàp luàt vdi ménh lénh xuàt phàt mdt càch déu dàn trudc quyén lue dà dupc thiét làp, khi ma viéc thi bành nd phù hgp vdi hién phàp

"- Thè nhung, khi bao lyc va viéc dào ngugc càc dao luàt dién ra? Pbài chàng khi ké manh, coi thudng sy tin theo, bude kè yéu pbài làm cài hàn thich? (Y cùa Alcibiade là mong mudn luàt phdp chi cd già tri trong truong hgp ma nhùng nguòi bi luàt phàp buóc tuàn theo sè chàp nhàn nò bang sy tin theo)

- Tòi tin diéu dò - Pericles dóng y"^

Pericles khóng chi là nhà tu tudng ma cdn là mdt nhà boat ddng thuc tien Bàn thàn là mdt nhà chinh tri va nhà hùng bién

cd tài cùa Dàng Dàn chù nén khi lèn nim chinh quyén, Pericles

'•^ Xem: "Lich su càc lu luàng chinh tri"', Sdd tr.40

dà dùng càm hoàn thành chuong trình cài càch cùa Ephiantes, thyc hién nhiéu chinh sàch tién bd, dàp ùng phàn nào nguyén

vpng va yéu càu cùa càc tàng \óp dudi cùa dàn ty do, dua nén

chinh tri dàn chù chù nd phàt trién dén mùc hoàn bào nhàt

Cdi cdch ndi bàt nhàt cùa Pericles là ban bành che dd tièn luong cho càc cdng chùc trong bp mày nhà nude Che dp trà luong cho cóng chùc xuàt hién làn dàu tién trong beh su tao diéu kién cho nhùmg cóng dàn Idp dudi cd thè thoàt ly sdn xuàt de tham già mdt càch thiét thyc vào viéc cdng Tu nàm 457 Tr.CN, làn dàu tièn trong Hch su, ngudi thudc tàng IcTp trung ndng dugc bau làm chàp chinh quan Sau dd, cà nhùng ngudi thudc tàng Idp nghèo nhàt (nhumg khdng phài là nd lé) ciing cd thè dugc giù cdc chùc vy Idn nhd trong bd mdy nhd nude

Pericles cdn thyc hién cdc chi dd phùc Igi khàc mdt càch rpng rdi nhu: Ngudi nghèo thudng xuyén dugc càp mdt mdn tién

de mua ve vào rap hàt va thudng dugc nhà nude càp phdt luomg thyc V.V Dang chù y nhdt trong chinh sàch cài càch cùa Pericles

là thyc hién rdng rdi che dp bd nhiém bdng phuong phdp bdc thdm Trù mdt sd chùc vy ddc biét ddi hói phdi eó sy dàm bào vi tài san là do bau eù, hàu bèt càc chùc vy ldn nhd trong bp mày nhà nude déu phài thdng qua phuomg phdp bdc thàm de cit cu ngudi phy trdch Òng quan nièm rdng bing phuong phdp dd, bit

cu cdng ddn Athens nào - khdng phàn biét ddng hp, giàu nghèo, sang hèn déu cd khà ndng dugc cdt eù giù bàt cu mdt chùc vu nào dd trong chinh phù Cd nhu vày mdi thàt sy hoàn toàn bình ding Quan niém cùa Pericles ve ty do, dàn chù, binh dàng dugc dùng làm co sd cho nhirng nguyén tic xày dyng nén dàn chù chù

nd d Athens Su già Polutar dà tùng ndi: "Athens là cài mau myc

hoàn hào nhàt ve nén dàn chù ma toàn Hy Lap dà noi theo"' Chinh nhd nhùng cài càch cùa dng ma thdi ky chàp chinh cùa Pericles duge gpi là thòi ky cyc thjnh cùa quóc già tbành thj Athens va cùa cà ljch su Hy Lap Do vày, khòng pbài ngàu nhièn

ma tén tuoi cùa Pericles dugc dùng de dàt tén cho thòi dai ve vang nhàt cùa lich su Hy Lap co dai ma nguòi Hy Lap ggi là

"Thè ky vi dai" hay "Thè ky Pericles" Tu tuòng dàn chù tién bó cùa Pericles khóng chi dugc thè bién trong ly luàn ma con dugc chinh òng thyc bién trong tbyc té

6 Socrate (469-399 Tr.CN)

Vào cuòi thè ky V Tr.CN, nhùng màu thuan giùa phài quy toc va phài dàn chù ngày càng gay git cùng vói sy khùng hoàng cùa de che Athens Trong bodn cdnh cyc ky cdng thing này, Socrate (469-399 Tr.CN) dà trò tbành mot nguòi limg danh Òng sinh truong ó Athens, cha làm nghé diéu khic va me làm nghé hp sinh nén vón dòng dòi bình dàn Giòng nhu càc nhà ngyy bién, óng cùng ty coi minh là nhà hién triét dàu tranh cho

sy khai sàng Socrate chù tàm khóng viét mot tàc phàm nào cà,

ma chi don thuàn truyén khàu càc quan diém cùa minh, do vày

ma viéc phàn tich càc quan diém chinh trj day màu thuàn cùa òng hét sue khó khan Òng thuong tó chùc nhirng buoi giàng bài, thào luàn, bòi thào de truyén bà tu tuòng cùa minh Khi tranh luàn, òng thuong dùng phuong phàp dàt càc càu hòi lién tiép cho nguòi dòi thoai de dòn nguòi dò "dén chàn tuòng" Song lai khòng giài dàp va khóng dua ra y kién cùa minh Vi vày, óng dà bi rat nhiéu nguòi phàn dói, ké cà chinh quyén

Xem: "Lich sir càc lu luang chinh irT, Sdd tr.40

Chdng han Hippias dà phàn ùmg vói Socrate nhu sau: "Òng chi muón xàu xé nguòi kbàc bang nbirng càu bòi va day hp vào chàn tuòng, con khóng bao gió óng cho ai là eó ly cà "' Con chinh quyén tbì dd két dn tu hình òng vì nhùng boat dóng cùa òng Sd dì nhu vay ld vì ve phucmg phàp luàn, Socrate phàn ddi viéc day ly thuyét, chù truong chi càn dàt ra nhirng cdu hdi de ddi phuong trà Idi, tu dd eó thè dat tói chàn ly Òng cho rdng gido dye thyc chat là "thuàt bà dò", tue là giào dye giù vai trd giùp cho tu tudng sinh ra Òng ndi bàn thàn dng khdng phài là mpt "ngudi hiéu biét" ma chi là mot "ngudi thich hiéu biét"

Ve chinh tri, dng chù truong viéc tri nude khdng nén do nhiéu ngudi ma phài do nhùng nhà thdng thài cd tài nàng vd d^o due, tue là do mdt sd quy tdc Chù truomg dd trdi vdi nhùng nguyén tic co bdn cùa che dd dan chù Athens Vì vày, nàm 399 Tr.CN, Socrate hi dua ra xét xù d Athens, bi két tpi truyén bà hpc thuyét ky qudc ddu ddc thanh nién, Idm hai dén che dp dàn chù va su tdn tai qudc già Vì vày, dng dà hi xù tu bing càch uéng thudc dpc

Socrate edm ghét nén dàn chù "cyc doan" hình thành d Athens va nhùng dai dién cùa nd, dng ùng hd thè che quy tdc cùa Sparte Òng tu xem minh là ngudi "khdng làm chinh tri", song y kiln cùa dng là dich thù cùa cà che do dàu sd chinh tri làn nén dàn chù Òng ty coi minh là "ban cùa nhàn dàn" song lai khóng ' ddng y vdi viéc so dóng thuong dàn, nhùng nguòi tàm tbuong, vyng ve va dot nàt tham già vào còng viéc diéu hành nhà nude Socrate phé phàn nén dàn chù gin vdi sy ngu ddt cùa bàn thàn

' Xem; "Socrate" cùa Lé Tón Nghiém, Nhà in Viét Phuong, Sài Gòn, 1975,

tr.31