CHƯƠNG 2 các học THUYẾT CHÍNH TRỊ TRUNG QUỐC c ổ đại

Ngudi ta ed càm tudng rdng kh-bòng ed dàn tpc nào cho chinh trj là quan trpng bang dàn tpc Tr'rung Hoa, ràng ddi vdi hp, viéc trj dàn, trj nude phài là su ménh cùùa ké sì, ma néu khdng g

Chirong 2 CÀC HOC THUYÉT CHINH TRI TRUNG QUÓC CO DAI

Li Xu hudng "nhàn dao chinh vi dai" à Trung Quóc thòi co dai

Kinh Le viét: "Nhàn dao chinh vi dai."' (Chinh tri là viéc lódn trong dao ngudi) Dd là tinh thàn phd quàt cùa càc hpc thuyét trriet hpc Trung Hoa ed dai Càc hpc thuyét triét hpc déu ed xu huudng giài quyét càc vàn de chinh tri

O Phàp chi ed thè ky XVIII là hàu bèt càc vàn sì déu bàn ve chhinh trj Con d Trung Qudc thi tu thdi Chién Qudc cho tdi sau cààch mang Tàn Hgi, nghìa là khoàng gàn 2500 nàm, hàu bèt càc vààn nhàn, thi sì déu bàn ve chinh trj Ngudi ta ed càm tudng rdng kh-bòng ed dàn tpc nào cho chinh trj là quan trpng bang dàn tpc Tr'rung Hoa, ràng ddi vdi hp, viéc trj dàn, trj nude phài là su ménh cùùa ké sì, ma néu khdng gap thdi, bàt dàc dì phài "dpc thién" tbì kéé §T it nhàt cùng phài truyén cài dao cùa tién vuong, tièn thành chho doàn hàu sinh Tién vi quan thoài vi su Cà mdt thdi Chién QUuéc ludn mày tram nàm ngudi ta chi bàn ve chinh trj Khdng

KKinh Le Nguyén Tón Nhan djch NXB Van hpc H, 1999, tr 223

Tu md dàu phong trào, tiép theo là Màc Tu, Lào Tu Thiu(ang l/dng, Manh Tu, Trang Tu, Tuàn Tu, Hàn Phi Tu thd'i Hàin trd

di, nhà vàn nào ed tén trong vàn hpc su cùng ed tén trong cchiinh tri trilt hpc su: Già Nghi Ddng Trung Thu (Hàn), Hàn Dù, L.ieu Tdn Nguyén (Dudng), Vuong An Thach, Td Ddng Ph;a (Tding), Luu Co, Vucmg Thù Nhàn (Minh), Vuong Tbuyén Som, Klhianh Hùu Vi, Luong Khài Sièu (Thanh) '

Vàn de chinh tri chiém mdt vi tri quan trpng trong triè;t hpc Trung Hoa ed dai ed nhùng co sd khàch quan cùa nd

Trong thdi ed dai, Trung Qudc là mdt khdi biét làp) Bai phia Bàc, Tdy, Nam là nùi cao, ddng ed va sa mac, phia Ddng nlhim ra Thài Bình Duong ménh mdng Trung Qudc thdi ed daii gàm nhu quay lung lai vdi càc nén vàn minh d Trung À, Tày À, sònjg mot

càch riéng biét Tuy ed bd bién dai nhung d mièn Bàcc hot Ibién

thàp, lày, lai thiéu dào d gdn, nén ngudi Trung Hoia thidii ed khdng mudn mao biém ra kboi; cdn d mién Nam b ò biiéni lai khdng bdng phdng, khi bau xàu, gidng td nhiéu Nhìn c;hun}g, nùi

va bièn gàn nhu chin ành hudng cùa càc nén vàn minih T;à\y À, khdng cho ành hudng tdi Trung Qudc, va trong thdi ed cdaii, it nhàt là tdi dàu ki nguyén Tày Hch, dàn tdc Trung Q>uòc Sidng càch biét vdi cdc nén vdn minh khdc ^

Trung Qudc là mdt xù dai lue Ngudi Trung QUCK thidri ed dai coi xù này là cà thè gidi De phàn ành y niém ve thè gtidri hp

ed chù "thién ha" hay "tu bài" Do dàc tinh ve dia li nhiu thié., càc

' Gian Chi, Nguyén Hién Le Dai cirang Iriéi HQC Trung Quóic, qiuyién 2

NXB Thành phó Ho Chi Minh, 1992, tr 434

^ Nguyén Hién Le Su Trung Quóc igp I NXB Van hoà Thóng tiin Hi, 11997,

tr 20

nhà triét hpc Trung Quóc co dai dù song gàn bién nhung cùng

khóng co ai dà tirng du hành trén bién Sàch Ludn ngù cùa

Khóng Tu chi nhàc mot làn tdi bién Thién Còng Dà Tràng, chuong 6 viét: "Dao bàt hành thùa phu phù u hai, tung ngà già

ky Do du?"(Dao khóng thi hành dugc, ta sé eòi bè lénh dénh ngoài bién l'heo ta co le là [Trpng] Do) Manh Tu cùng chi nhàc rat it dén bién Chuong Tàn Tàm thugng sàch Manh Tu ed viét:

"Quan u hai già, nan vi thuy "(Ai dà thày bién tbì khd ma nghì dén ddng nude khàc)

Trung Hoa co dai là mot xù biét làp nhung khóng thóng nhàt ve màt dia li Vi là mot khu vuc ròng Idn, nén Trung Qudc thdi ed dai gdm nhiéu nude nhd hgp tbành, nhiéu dàn toc kbàc nhau ve Hch su, phong tue Idi sdng Càc day nùi Idn d phia Tày chay tu Bic tdi Nam; ngoài ra lai ed nhùng day nùi nhò, thàp hcm d phia ngoài, hudng tu Tày qua Ddng (phia bién), chia Trung Hoa tbành nhiéu mién càch biét vdi nhau, chi thdng vdi nhau bang nhiìng dèo nhu dèo tbòng Thiém Tày vdi Ha Nam, Son Tày vdi Ha Bàc, Thiém Tày vdi Tu Xuyén, Ha Nam vdi Hd Bàc Hon nùa càc con song Idn nhu Hoàng Ha, Duong Tu, song Hoài, Tày Giang chay tu Tày qua Ddng hgp vdi càc day nùi

ma chia Trung Hoa thành nhùng mièn: d phia BÌC ed ha du sdng Hoàng Ha, binh nguyén Son Tày, cành ddng Thiém Tày, bàn dào :Son Ddng; d phia Nam ed cành ddng d trung luu sdng Duong

Tu, nhùng cành ddng d ha luu sdng Duong Tu, mièn Idng chào dàt dò d Tu Xuyén Nhùng mién trén dà khai phà dugc tu thdi Tièn Tàn '

Nguyén Hién Le Su Trung Quóc Idp I Sdd, tr 22

Dàc tinh ve dia li dd ành hudng Idn dòi vdi càc quan dicnn ^vé chinh tri trong càc tu tudng triét hge Trung Qudc ed dai Lành tlhd rdng Idn, lai khdng thdng nhàt, bao gdm nhiéu qudc già nhd kvhsàc nhau, càc dàn tdc khàc nhau dà tao nén mdt su phuc tap ve màtt diia

li Chinh su pbùc tap này dà làm này sinh nhu càu cai tri mdt c:àvch biéu qua Day là mdi quan tàm thudng truc ddi vdi càc nh;à itu nrdng triét hpc Dd chinh là li do bình tbành su quan tàm cùa ctàc nhà triét hpc Trung Qudc ed dai ddi vdi vàn de chinh tri

Trung Qudc là xù dai lue nén dàn tpc Trung Qudc tàt {phiài song bang ngbé ndng Tài san chù yéu cùa nhà nòng là rudng dìàt

Trong sàch Là Thi Xuàn Thu ed mot thién nhan de là "TTiutging

ndng" (coi trpng ngbé ndng) cho thày su de cao vai trd cùa kinih té ndng nghiép Rudng dàt là cdng dién thudc quyén sd hùu tòi ciao cùa nhà vua Nhà vua chia déu cho ndng dàn theo phép tinh diém Phép tinh dién nhu sau: rudng dàt dugc phàn dinh ranh igiidi thành tùng khu vudng vùc 900 mau (ddi nhà Chu) Moi khu ichiia làm chin phàn bang nhau, mdi phàn là 100 màu Tàm phàn cbiumg quanb chia cho 8 ndng dàn tu 20 tudi dén 60 tudi de cày càyy wà nudi vg con Khi con trai dugc 20 tudi tbì càp cho phàn klhàic Phàn d giùa de lai mdt it làm chd d cho tàm già dinh, cdn laii tthì tàm già dinh cày cày chung ndp lùa cho nhà vua Hình miéng dIàt

khi chia nhu vày gidng chù tinh nén gpi là phép tinh dién

Dàn phài cày cày phàn cdng dién d giùa rdi mdi cày ciày phàn tu dién cùa minh Nhu vày sd lùa ndp cho nhà vua cùng viào khoàng 1/10 sd thu hoach cùa moi già dinh Dàn khdng diutgc phép trdng cày Idn trong rudng, sg mit dàt trdng lùa nhiurng dugc phép trdng dàu, rau, trai cày chung quanb moi nhà Ciùmg khdng dugc trdng ddc mdt gidng lùa, sg gidng dd màt mùa thiì -sè

chét ddi Con nhùng khu dàt, vi nhùng li do nhàt djnh, nhà vua khóng chia cho dàn, chàng ban rùng dàt lày chi tròng dugc sày,

co làt, day Nhùng dàt dò dàn dugc tir y khai thàc nhung phài dóng thué cho nhà vua

Nhìn chung ddi sdng cùa nhàn dàn vàt va Nhung dù sao chàng nùa che dò tinh dién cùng làm cho ngudi dàn ed dugc ddi song bào dàm Khi tdi 60 tuoi, khóng làm vièc dugc nùa thi tra lai dàt cho nhà vua va dugc nhà nude nuòi nàng Con eòi, ngudi tàn tàt cùng dugc trg càp '

Trong thdi Chién Quóc, khi Trung Quòc chia thành nhiéu vuong quóc phong kién kbàc nhau, thi mòi nude déu ddn bèt khà nàng vào viéc ma ngudi duong thdi gpi là "nòng nghé va binh ngbé" Sau cùng, mot trong nhiìng quóc già chinh lue bay gid là nude Tàn dà chiém uu thè trong hai dia hat ndng ngbé va binh ngbé ày; két qua là Tàn dà thàng càc qudc già khàc va làn dàu tién trong Hch su, dà dem lai su thdng nhàt cho Trung Qudc Viéc trpng dai cùa nhà nude là su dung va phàn phdi rudng dàt Viéc quàn li nhà nude ddi vdi rudng dàt là yéu td quan trpng ành hudng dén su phàt trién cùa nhà nude Tàn là mot dién bình

Do su biéu qua trong viéc quàn li nhà nude ddi vdi ruòng dàt cùng vdi càc" nguyén nhàn khàc ma Tàn trd thành mdt nude manh, chién thàng duge lue qudc Chinh xuàt phàt tu nhu càu cai quàn rudng dàt de phàt trién dàt nude ma càc nhà triét hpc dành nhiéu uu tu ddi vdi vàn de cai tri Mòi ngudi déu dua ra nhùng chinh sàch khàc nbau cho viéc tri quóc

^ Phùng H&u Lan Dai cirang Iriél hoc su Trung Quòc NXB Thanh nièn, H,

Nguyén Hién Le Su Trung Quóc, làp I Sdd, tr.22

Phùng H&u

1999,tr.33

Toc ngudi Hoa Ha (Trung Hoa) theo ndng nghiép, hiém làiih,i, nhumg ngay tu khi hinh thành tdc ngudi cùa minh dà phài chóngg

cu lai vdi su gay rdi loan cùa càc tdc ngudi du muc hiéu c;hién dd phia Tày Diéu này dà ed y nghìa làm cho ngudi Trung Hoa phàiù suy nghì ve càc chinh sàch cai tri sao cho ed biéu qua de midt màtit

dn dinh va phàt trién trong nude va màt kbàc dàu tranh ch(5ng laiii nhùng ké thù xàm làn lành thd cùa minh

Diéu dàc biét quan trpng là trong vùng dàt Trung Nsguycn,), vào thdi Ddng Chu, thdi dai phàt trién rirc rò cùa càc tu tirdngg triét hpc Trung Qudc, cuc dién xà bdi ed nhùng bién ddi siàu sàc^,

xà bòi làm vào tinh trang hdn loan

Ddi Chu chia làm hai thdi ky: thdi ky thù nhàt ddng dò d dàtìt

Phong, dàt Cào thudc phia Tày (Mién Thiém Tày bay gito) nénn gpi là Tày Chu (Tr.CN); dén thdi Chu Bình vuomg bi rg Hiémn Doàn va rg Khuyén Nhung uy bièp, nhà Chu phài ddi dd qma Lac e Duong d phia Ddng, tù.dd bàt dàu thdi ky thù nbì gpi là Ddngg Chu (Tr.CN) Ddng Chu lai chia làm hai thdi ky: Xuàm Thuu (Tr.CN) vd Chiln Qudc (Tr.CN)

Tu khi ddi dd qua phia Ddng, nhà Chu dàn dàn suy mbugcc Quyén lue cùa lành chùa phong kién tdi cao, tue thién ttù nhàà Chu, hi lung lay, danh Thién tu chi cdn là hu danh Dàt dai phàiti chia cit de phong cho càc vuong hàu cdng khanh, nén mó)i ngàyy mot thu hep, chi con tròng cày vào su còng hién cùa chu hàu màà chu hàu tbì co nude nhu nude Ld trong 242 nàm chi trièiu cdngg

ed 3 làn Khdng nbiJmg vày, vi danh Thién tu ddi khi edm phàiii giùp luong thuc cho chu hàu nbirng nàm hp màt mùa

Nhà Chu my suy yéu nhung càc nude chu hàu chua nudcc nào dù manh de dep tàt cà càc nude khàc de thay nhà Chu làmn

Thién tu Càc nude chu hàu lón manh tieni quyén thién tu, hp tranh giành dàt dai, dành nhau khóng ngdt

Sd chu hàu trudc kia trén mot ngàn, tdi dàu ddi Dóng Chu chi con lai trén mot tram, vi nhiéu nude nhò dà bi càc nude Idn thdn tinh Nhung trong so trén tram nude dò, thdi Xuàn Thu chi

ed mudi làm nude là dàng ké: Tàn, Tàn Té Ngó, Viét, Sd, Ld,

Ve, "lén, Tao, Tòng Tran, Thài, Thinh, Tràu Trong mudi làm nude dd lai chi co nàin nude là hùng cudng ké tiép nhau làm minh chù: Té (Hoan Còng), Tàn (Vàn Còng), Tòng (Tuong Cdng), Sd (Trang Còng), Tàn (Muc Còng)

Qua thdi Chién Quòc, so chu hàu giàm xuòng con trén mot chuc: Té, Tàn, Sd Triéu, Nguy, Hàn, Tdng, Lo, Tàn, Dàng, Yèn, Trung Son Nhung chi 7 nude Idn tranh hùng vdi nhau Té, Tàn, Sd, Trièu Nguy, Hàn, Yèn Trong sd thàt hùng, manh nhàt là Tàn dàt dai rgng, tài nguyén nhiéu Càc nude dd td chùc thành nbirng lién minh

de dành nhau Cd hai ké hoach lién minh Idn nhàt là ké hoach "hgp tung" cùa Td Tàn va ké hoach "lién hoành" cùa Truong Nghi '

Xà hdi Trung Hoa cuòi thdi Xuàn Thu dién ra su rdi loan ve quan he dàng càp va danh phàn, quan bé tdng phàp Tinh trang tdi giét vua, cha con tranh giành quyén Igi vdi nhau, anh em màu thuàn nhau là thudng thày Nude Ld tìidi Xuàn Thu ed ùén 30 vu thi quàn Néu tinh dén cà nude khàc tbì ed dén trén 300 vu Dién hình

ed thè ndi tdi vu Thdi Trù giét Té Trang Cdng, Tran Tbành Tu giét

Té Gian Còng Su rói loan trong quan he tòng phàp ed thè ké dén nbùmg vu nhu: Nam tu vg vua Ve Linh Vuong, dàm loan, gay chia

rè giùa Khoài Quy va con là Triét; Sd Bình Vuong tranh vg cùa

con; Ngù Tu Tu bào thù cha dem quàn Ngd ve phà tan td qudc

' Gian Chi va Nguyén Hién Le Chién Quóc sàch NXB Vàn hoà Thóng tin,

H, 1996, tr 9

Thdi Ddng Chu là thdi bàcb già chu tu, mdt thdi dai phàt trién cuc thjnh cùa triét hpc Trung Qudc Su rdi loan cùa cuc dién xà hdi dà dàt càc nhà triét hpc vào mdt nhiém vu là dua ra nhùng giài phàp duy tri su bình dn cùa xà bòi Sinh sdng vào thdi

ky xd bòi hon loan, triét già nào cùng bàn ve nhùng càch thùc cai tri sao cho dàt nude dugc thài bình

Chinh vi nhùng ly do ndi trén, càc trudng phài triét hpc Trung Hoa déu nd lue dua ra nhirng giài phàp chinh tri muu càu

Do Qudc Tudng dà phàn dinh càc giai doan cùa tu tudng triét hpc Trung Qudc ed dai: Tu lue bàt ngudn tu tu tudng ed dai khodng giùa tu ddi Àn va ddi Chu, qua cài hpc "hpc d quan phù" ddi Tày Chu dén tu tudng trudc cupe ddi qua phia Ddng, ld giai doan thù nhàt cùa tu tudng ed dai Trung Qudc: tu tu tudng sau cupe ddi qua phia Ddng, dén nho hpc cùa thàn sì là giai doan thù hai cùa tu tudng ed dai Trung Qudc; Tu su phé phàn cùa hién hpc Khdng, Màc ddi vdi nho hpc, qua cài hpc tram nhd dua tiéng, dén tu tudng khoàng giùa Chu, Tàn, là giai doan thù ba cùa tu tudng Trung Qudc '

' Hàu Ngoai Lix, Triéu Ky Bàn Do Quòc Tiròng Bàn ve tv tuàng ce dgi Trung Quóc NXB S^r thàt H 1959, tr 68

Tu Khòng, Màc trd di vào khoàng thdi Xuàn l'hu Chién Quóc (Dóng Chu), lich su tu tudng Trung Qudc ed dai mdi thuc

su bude vào thdi dai vach thdi ky

Trudc Khóng, Màc cùng dà co nhùng tu tudng ve chinh tri, nhung cdn rat tàn man, chua thành nhùng hoc phài nhàt dinh Nói bàt lén là tu tudng thàn quyén, de cao tinh sièu nhièn cùa quyén lue chinh tri; tu tudng thién y, y cùa vua chinh là y trdi Trong pham vi cuón Giào trình này, chùng tói khóng co tham vpng khào cùu ve tàt cà ba giai doan bình thành va phàt trién cùa

tu tudng triét hpc Trung Qudc nhu dà ndi trén, ma chi tàp trung vào giai doan cudi cùng - giai doan rirc rò nhàt cùa triét hpc ed dai Trung Qudc

Trong su bién ddi sàu sàc cùa xà hdi Trung Hoa thdi Ddng Chu, dà day lén mdt phong trào "bàch già tranh minh" (tram nhà dua tiéng) Dd là thdi ky ra ddi càc hpc thuyét triét hoc de giài quyét nhiìng vàn de bue xùc cùa thdi thè Déu chung mdt muc dich bình dn xà bòi Nhung càc hpc phài triét hpc lai de ra nhùng giài phàp trj quòc khàc nhau

Càc su già ddi sau ed ging sàp xép, phàn loai càc hpc phài Ngudi dàu tién là Tu Ma Dàm (mit nàm 1 lOTr.CN), cha cùa Tu

Ma Thién (khoàng 145-86 Tr.CN) Tu Ma Thién là tàc già cùa

bd "Su ky", mot bó su vì dai cùa Trung Quóc Trong chuong cuòi bó sàch Tu Md Thién chép lai Idi vàn cùa cha, nhan de

"Luàn lue già yéu chi" Trong bài này Tu Ma Dàm dà phàn loai bàch già thành sàu hpc phài: Àm duong già Nho già,- Màc già, Danh già, Phàp già, Dao due già

Luu Hàm (46 Tr.CN), cùng vdi cha là Luu Hudng 8Tr.CN) trong sàch "Tién Hàn thu" dà xép bàcb già thành mudi phài chinh Sàu pbài dàu trùng vdi càch sàp xép cùa Tu Ma

(79-Dàm; bdn phài tiép theo là: mng hoành già, tap già ndng già, va tiéu thuyét già Nhung theo Luu Hàm, trong so mudi nhà dd chi

ed chin nhà là dàng ké Cho nén, chu tu dugc gpi là "ciru lyc" (chin ddng)

Viéc nghién cùu va phàn djnh càc trudng pbài triét hpc Trung Qudc ed dai là nghién cùu Hch su hình thành va phàt trién cùa càc trudng phài triét hpc dd, mdt màt trong "su canh tranh giùa càc trudng phài", va màt khàc là su lién he ké thùa, ành hudng làn nhau giùa chùng Nd là su biéu hién dia vj va Igi ich cùa càc giai càp, càc tàp doàn xà boi là su phàn ành nhu càu cùa thuc tién ddi sdng va su phàt trién cùa nhùng tri thùc khoa hpc

dù cdn là it di, nhung dà gdp phàn quan trpng cho su phàt trién nhàn thùc, hình tbành nén thè gidi quan duy vàt d Trung Qudc ed dai Trong dd càn vach rò su tién bp cùa càc trudng phài ày khi giài quyét càc vàn de ma ddi sdng xà bòi dà dàt ra va ành hudng, tàc ddng cùa càc trudng phài dd ddi vdi hién thuc '

Theo càc càch phàn loai trén, chù thuyét chinh tri cùa càc hpc phài chinh gdm: Nho già, Màc già, Dao già, Phàp già, Djch hpc phài

Tu xuàt thàn tu tàng Idp quy toc sa sùt Su ki Tu Ma Thién cho >

' Doàn Chinh (chù bién) Dgi cucrng lich su Iriél hoc phuang Dóng co

dtjti-NXB Dai hpc va Giào due chuyén nghiép, H, 1992 tr 146-147

biét: "Khóng Tu nghèo hèn, dén khi Idn lén làm lai cho hp

Quy."' Trong Luàn ngù Khòng Tir cùng nhàn minh lue nhò

nghèo hèn Nàm 19 ddi vua Chu Kinh Vuang, Khòng Tu dugc

Vua nude Ld dùng làm quan Trung dò té Sau do nhùng àm muu

chinh tri òng phài tu chùc bò xù ma di Trong ba muoi nàm tiép

theo óng chu du tu nude này sang nude khàc, mong tìm mot óng

Vua tài due co thè thuc hién dugc chinh sàch cai tri cùa minh

Nhung dén dàu cùng khòng thành còng, cuòi cùng phài trd ve Ld

khi tudi dà già Ba nàm sau óng màt d day vào thdi Chu Kinh

Vuong nàm 41, tue nàm 479 Tr.CN

Khdng Tu là bàc thày Idn nhàt cùa Nho già Luu Hàm coi

day là hpc phài" cboi vàn chuong trong eòi lue ngbé, va luu y ve

diéu nhàn nghìa." Lue nghé là sàu nghé tu do nhung thudng dugc

hiéu là sàu kinh: Kinh Dich, Kinh Thi, Kinh Thu, Kinh Le, Kinh

Nhac, Kinh Xuàn Thu Trudc day, ve mòi quan bé cùa Khóng Tu

vdi lue kinh ed nhirng y kién trai ngugc Y kién thù nhàt cho ràng

Khóng Tu là tàc già cùa nhùng sàch dd Y kién ddi làp cho ràng

Khóng Tu trù tàc Kinh Xuàn Thu, chù giài Kinh Djch, dinh chinh

Kinh Le, Kinh Nhac, va san dinh Kinh Thu, Kinh Thi Phùng Hiìu

Lan khàng djnh: "Ky thuc, Khdng Tu khóng he trù tàc, chù giài,

dinh chinh hay san dinh bàt ky bó nào trong lue kinh." ^ Day ciìng

là quan diém dugc thùa nhàn phó bién bièn nay Tuy nhièn, màc

dù cdc sàch dò khóng phài do Khóng Tu viét ra, nbmig nói dung

cùa tu tudng Nho già dira vào càc sàch dd cho nén chùng dugc coi

là nhirng kinh dién cùa Nho già Trong càc kinh dién dd dà ed

' Tir Ma Thién Su ky, ban dich cùa Nhù Thành NXB Vàn hpc,

H, 1988 tr 214

ì " Phùng Httu Lan Dgi cuang inél hoc su Trung Quóc Sdd, tr 55

i

nhùng tu tudng cùa Nho già Nhu vày, Khòng Tu khòng phài ha ngudi sàng làp ra Nho giào Viéc tìm biéu tu tudng cùa Mho sgisa cùng phài càn eù vào càc sàch dd

Tàc phàm chù yéu thè hién tu tudng Khdng Tu là ho Luiàin

ngù Sàch Hàn thu chép: "Sàch Ludn ngù là nhirng hdi c:ùja

Khdng Tu dàp ùng nhùng hpc trd hoàc càc ngudi duong tlhdi, v?à nhirng Idi hpc trd ndi vdi nhau khi nghe Idi thày Hdi dd c:àc hip*c trd déu ed ghi chép Phu tu màt rdi, hp mdi tàp trung lai luiàn bàin

vdi nhau ma soan ra, cho nén gpi là Luàn ngù" Sd nguy/èm chuong cùa sàch Luàn ngù là bao nhiéu dén nay là chua xàc diinlh

dugc, nhung ed diéu chdc chàn là dà bi thàt lac mpt phàm Bàin

Luàn ngù ngày nay ed 20 chuong

Giài phàp "cùa Khdng Tu dòi vdi viéc cai tri de dn dlinb xcd bòi xuàt phàt tu chù truong tdng Chu dén thuyét chinh danh v/à sau cùng là chinh sàch nhàn tri Chinh sàch nhàn tri cùa Kbcmig

Tu de càp dén càc vàn de chinh tri nhu: chinh sàch cai tri (gjiàio dàn, dudng dàn, tiét dung, phàn phdi tài san, su dung sue «dàn ^), càc quan chùc (tuyén dung, tiéu chuàn, nghé thuàt lành dao ) Trong Thién Bàt Dàt chuong 14 sàch Luàn ngù, Khong T'ù ndi: "Ngd tdng Chu." (Ta theo nhà Chu) Khdng Tu chù trucmig quay trd lai càch td chùc nhà nude, càc chinh sàch cai ttri, icàic chuàn mire ddi vdi quan lai cùa nhà Chu do Chu Cdng Dàn làìp

ra chàm chudc theo nhà Ha, Àn Khdng Tu ndi ràng làu làu mia khdng nàm mo thày Chu Còng là òng dà suy rói Òng coi imìnlh Uà ngudi ké tue duy nhàt su nghiép cùa Vàn Vuong, Vù Vuomg, v/à Chu Cdng

Sau Khdng Tu, càc quan diém cùa dng ve chinh sàch mhàni ttri dugc ké thùa va phàt trién bdi càc nhà nho bau thè nhu TSng Tiù,

'Tir Tu, Manli 1 u, Tuàn Tir Tàng lù, mot hpc trd xuàt sàc nhàt ccùa Khóng lù càn cu vào nhirng Idi day cùa thày ma quàng dién rra thành sàch Dai hpc Nhùng y tudng lién quan dén vàn de chinh ttri dugc de càp trong Dai hpc d phàn bàn ve té già, tri quòc, binh tthièn ha Tàng Tu màt, truyén su hpc cùa minh cho Tu Tu, chàu oJich tòn cùa Khòng Tu Tu Tu nói nghiép day hpc trò, dem nhùng

p5hàn linh tuy cùa Khóng hpc là viét thành sàch Trung tlung

Dgi ht)c va Trung dung xua vón là hai thién trong Kinh Le

S>au dén dòi Tòng, càc nho già mdi in riéng, cùng vdi sàch Luàn nigù va sàch Manh Tu làm thành Tu thu Sau Tu Tu ed Manh Tu, rmòt dai biéu xuàt sàc cùa Nho già Manh Tu tén là Manh Kha, tu

Uà Tu Du, dòng dÒi Ld Cdng, ngudi àp Tràu Òng sdng vào kdioàng 372-289 Tr.CN Tu nhd, Manh Tu dà dugc hàp thu nibùmg le giào phong kién tu già dinh Ldn lén, Manh Tu theo higc Tu Tu Manh Tu hpc xong, di chu du càc nude Tè, Luong, TTdng, Dàng vdi mong mudn càc nude này thuc hành chinh sàch crai trj cùa minh nhung khdng thành cdng Òng lui ve cùng vdi midn de cùa minh xép dàt thù tu trong Kinh Thi, Kinh Thu, thuàt crai y cùa Khòng Tu ra bay thién sàch Manh Tu

Sau Manh Tu bón nàm muoi nàm, tai nude Triéu xuàt hién midt danh nho là Tuàn Tu Tuàn Tu tén là Hudng, tu là Khanh, 5(0 tuoi mdi di hpc d nude Tè Òng cùng chu du d càc nude Té, Tiàn, Sd, rdi quay ve Triéu Tu Ma Thién viét: "Tuàn Khanh ghét cHiinh su ddi do due, nude màt vua bdng ludn ludn ndi nhau Càc viua khóng theo dao due ldn ma lo cùng té, bdi toàn, tin diéu miay, diéu rùi."' Sàch cùa dng hién nay ed bd Tuàn Tu, tàt cà 32 thiièn Theo càc nhà khào ciru tbì chi ed càc thién Thién luàn

Tu Ma Thién Su k\', bàn djch cua Nhft Thành Sdd tr.438

|t là cài tmh hoa cuùa cho cùa ngudi dòi ssau

d&i Màc Tu là dói tlthù MSe Tu co nhiéu mgghi

im chip nhàn nipit : so

Lo, song vào kho)ànng

ig vdo diu thdi Xvuuàn

[Suét hai thcfi Xuàn TThu

bién chuyén lién tuuc, thàri Chién Qudc xdi hhdi

I

g cùa óng là bd lM4àc cùa nhùng ngudii rudi ngudi sàng làp ra nmdt

Tit cimg ndi tiéng nnhu

I hudng khdng kémi ^ nim rài ràc trong; i càc

g ddng, Thugng Ihitiln, 'Tu bàn ve càc vàm i de

i i^hi cdng, tiét dung; wiéc Cam quyén (Ihiirogng

e Tò vi chinh tri tiuoong

n, U-.266

|4d, tr 18

r.Sdd, tr 65

I phàn v/di càc q

cdjnh xià bcìi bà

llàp ra Ng'upc

jphài lai quiay 1^

cddi nò sao cho

X

cma Mdic Tiù ve ci Tur chiù

ci-óng) «Gónn y&u T.Yanh mhaui thi x dll xàmi lin nud»c Thiuyltt kiSnI sààch thiupng ddn|i yféu dàm de làm I dfàn thi cani phii nlhà nucdc v:à n

déàn donig tìmh |

D I ; làmi Ipii nttiùng inguòi hiiln

"tlhijgng hièn" ('t

Giài té, Chinh danh, Tinh àc là chinh thàt là cài tinh hoa ccùa Tuàn Tu, cdn càc thién kbàc thi ed lim chd cùa ngudi ddi ssau phu boa vào hoàc sai lac di nhiéu '

M^c già

Sau khi Khdng Tu màt tbì Màc Tu ra ddi Màc Tu là ddi thhù dàu tién cùa Khdng Tu Ve tiéu su cùa Màc Tu ed nhiéu mgghi vàn Chàm chudc càc quan diém ed thè tam chàp nhàn mpit : so chi tiét: Òng hp Màc tén Djch, ngudi nude Ld, sdng vào kho)ànng nhirng nàm 479-381 Tr.CN Khdng Tu sdng vào dàu thdi Xvuuàn Thu Màc Tu md dàu thdi Chién Qudc Sudt hai thdi Xuàn 'TFbu

vd Chién Qudc xd hdi Trung Hoa vàn bièn chuyén lién tuuc, khdng bi giàn doan, nhung xét chung tbì thdi Chién Qudc xài hhdi loan lac hon, bièn ed ddn dàp hon ^

Ngudn tài Héu chinh nghién cim tu tudng cùa dng là bp lM4àc

Tu góm 53 chuong, bò sàch thu thàp trù tàc cùa nhiìng ngudi i rndi chi cùng nhu cùa chinh Màc Tu Òng là ngudi sàng làp ra mnpt hpc pbài, iày tén là Màc già Xua kia Màc Tu cùng ndi tiéng nnhu Khdng Tu va hpc thuyét cùa dng cùng ành hudng khdng kémi ^ Càc quan niém cùa Màc Tu ve chinh tri nam rdi rdc trongi e càc chuong Kiém ài, Phi cdng, Thién chi, Thugng ddng, Thucmg Ihitièn, Tiét dung Trong càc chuong này Màc Tu bàn ve càc vàm i de chinh sàch cai tri nhu chinh sàch kiém ài, phi cdng, tiét dung; wiéc tuyén, tràch nhiém va tu càch dung ngudi càm quyén (thiuggmg ddng, thugng hién) Càc quan diém cùa Màc Tu ve chinh tri tiuoomg

' Tran Trpng Kim Nho giào NXB VHTT, H, 2001, tr.266

' Nguyén Hién Le Màc HQC (Màc Tit va Bi^l Màc) Sdd, tr 18

Phùng HQ'u Lan Dgi cuang triét hpc su Trung Quóc Sdd, tr 65

iphàii vdi càc quan diém cùa Khòng Tu Khóng Tu chù truong òn cdjnh xà hói bang càch quay tra lai càc quy tàc cai tri do nhà Chu llàp la Ngugc lai Màc Tu lai cho ràng de òn dinh xà bòi khóng pphài là quay lai càc tràt tu xà hòi eù ma phài sua chùa, phài thay ddói nò sao cho don giàn, tién Igi cho nhàn dàn

Màc Tu nhàn thùc ràng su loan lac cua xà hói, nói khó cuc ccùa dàn chùng xuàt phàt tu long tu tu tu Igi cùa con ngudi, kchòng yéu ngudi khàc ma chi yéu bàn thàn minh, làm hai cho mgudi khàc de làm Igi cho minh Thài dò tu tu, tu Igi dò Màc Tu

@pi là "biét" "Biét" tbì gay chia rè, rói loan tràt tu xà bòi Cho nién chù truong chinh tri cùa Màc Tu là phài thay "biét" bang

"fkiém" "Kiém" là góm Tu dò óng xày dung nén thuyét "kiém dii" "Kiém ài" là góm yéu mpi ngudi, coi ai cùng nhu minh làm kgi cho mgi ngudi Kiém ài là cài góc sinh ra càc quan niém khàc cvùa Màc Tu ve chinh tri

Tu chù truong kiém ài, Màc Tu chóng chién tranh (phi ccóng) Góm yéu ngudi (kiém ài) thi tràt tu xà bòi dugc xàc làp T.Yanh nbau thi xà bòi rdi loan Màc Tu mat sàt viéc dùng vò lue

die xàm làn nude khàc

Thuyét kiém ài cùng làm này sinh ra quan niém ve chinh s^ch thugng ddng trong cai tri cùa Màc Tu Nhà càm quyén phài ytéu dàn de làm Igi cho dàn ma xà hdi dugc tri Mudn làm Igi cho déàn thi càn phài ed su thdng nhàt ve chinh sàch nhà nude giùa nlhà nude va nhàn dàn Chinh sàch cùa nhà nude phài dugc nhàn dààn dòng tinh

De làm Igi cho thién ha viéc cai tri phài dugc giao cho nlnùng ngudi hién Trong viéc dùng ngudi, Màc Tu chù truong

"tlhugng hièn" (trpng ngudi hièn) (!)ng coi dd là su càn bdn cùa

cdng cupe tri qudc Nhà nude mudn làm Igi cho dàn thi pbaii ed chinh sàch su dung tài san nhà nude mot càch hgp li Màc: Tu cuc phàn ddi su làng phi, thdi xa xi, va cho ràng phài thuc hiièn chinh sàch tiét kiém trong viéc su dung tài san cùa nhà nird'c de làm Igi cho nhàn dàn (tiét dung)

Dao già

Dao già do Lào Tu khdi sàng làp Theo Su ky> cùa Tur >Mà

Thién, Lào Tu hp Ly, tén Nbì, ngudi nude Sd, sdng cùng tlhdi vdi Khdng Tu va ed dua ra càu chuyén ve viéc Khdng Tu h(pc: le

tu Lào Tu' Lào Tu de lai mot bò sàch mang tén óng ma dòti «au

gpi là Dgo Due kinh Tiéu su cùa Lào Tu chùa dung rat nibiilu

nhirng diéu bi àn Tu thdi Tu Md Thién dén nay, biét bao nibiìéu nhd tra cùu dù cdc sàch ed de tìm biéu Lào Tu tén thàt là gì, sóòng

d thdi nào, làm gì, tiép xùc vdi nhùng ai, nhung chi dua ra nlhùìng già thuyét, va càng bàn càng tbém rdi vì y kién màu thuan nhiaiu Hién nay càc hpc già Trung Qudc va phuong Tày dà (dìùng nhirng phuong phàp nghién cùru khoa hpc hién dai chùng imiinh

ràng Lào Tu va Dgo Due kinh ed thè khóng xuàt hién cùng; ttbdi

vdi Khdng Tu Phùng Hùu Lan dùng phuang phàp phàm ttich ngdn ngù chùng minh ring sàch Lào Tu xuàt hién sau Klbi'óng

Tu Òng viét: "Tdi chù truong ràng bé thdng tu tudng cùa qiu^yén sàch ày nhìn trong toàn thè, khdng thè là san phàm cùa mdtt tthdi

ki trudc hay ddng thdi vdi bé tu tudng cùa Khdng Tùr^." NJhìn chung vdi nhùng nghién cùu hién dai nhiéu hpc già ngày/ may nghi ngd li thuyét cùa Tu Md Thién cho rdng Lào Tu song ciùng

' Tu Ma Thién Su ky, bàn djch cùa NhQ- Thành Sdd tr.330

' Phùng H&u Lan Dgi cucrng triél hoc su Trung Quóc Sdd, tr 106

lindi vdi Khòng Tu, va ed xu hudng cho ràng Dgo Due kinh xuàt

hién vào mot thdi dai sau Khòng lù khà làu

Theo Nguyén Hién Le, co thè tam chàp nhàn Lào Tu sinh trén 100 nàm sau Khòng Tu, khoàng 50 nàm sau Màc Tu, con

tap Dgo Due kinh xuàt hicn vào khoàng thè ky thù IV, hay 111

trudc Còng nguyén, ma phàn chinh là tu tudng cùa dng, màc dù

co nhiéu chd do ngudi ddi sau thèm vào '

Hoc thuyet cùa Lào Tu rat ed he thdng Òng xày dung mot thè gidi quan khà mdi me là co sd cho càc quan niém cùa minh

ve xà bòi Mot chù "vó" co thè thàu tòm dugc toàn bó hpc thuyét cùa Lào Tu Trong tu nhièn tbì là "vó danh", trong xà bòi thi là

"vó vi" Lào Tu dàt co sd cho su ra ddi mot hpc phài là phài Lào già hay con gpi là Dao già Triét ly chinh tri cùa Lào Tu thàu tòm trong hai chù "vò vi."

Trang Tu là mot dao già kìét xuàt sau Lào Tu, va cùng nhu Lào Tu, òng song mot ddi àn sì mai danh nén thàn thè cdn nhiéu

bi rnàt Theo hpc già Nguyén Hién Le, ddi Trang Tu chi ed mày diém này là chàn chàn: Òng sinh d dàt Mdng thdi dd thudc Tdng, sdng vào thè ky thù IV Tr.CN, ddng thdi vdi Manh Tu, hdi nhò làm mot chùc quan nhò coi mot xudng che tao son, sau d àn,

viét mot bó sàch, ngudi ddi sau gpi là Trang Tu, tu tudng chiù

ành hudng cùa Lào Tù.^

Bó sàch Trang Tu cùng gpi là Nam Hoa kinh góm ba thién:

nói thién, ngoai thién, va tap thién Tuy nhièn, klióng phài Trang

' Ngiuyèn Hién Le Su Trung Quóc, làp I NXB VSn hoà Thóng tin, H, 1997

t r i 52

' Nguycn Hién l^c Trang Tu - Nam Hoa kinh NXB Vàn hoà Thóng tin H

I99»3.tr.l6-I7

fta cùmg chua biét chiàc c;hinh Trang Tu wiilt t#p h«?p cùa nhiéu diao cho biét Nói thiém «do

ig tu tudng Trang TTù lati nhiìng tu tudnjg dà

|Cho ràng ed rat nihiilu

rù, con nhùng churomg khd nhàn ra dugc^ dùng diu "lue tali tu

i Nam Hoa kinh trrimh

phong dàc sde Khiding j;d dpng nhu Lào TTù, Idi vdn phong nigu

thdn Nam Hoa kiinh làn chiém chin {phiàn ìn^ónj Danh tìr '"nigu

Ihiéu ngày nay D(d là: [nià nhàn vàt là cà^y (cd, nhung ehi ed uém là ] vìett tuòng tugnig ra;

| t nhieu cho hgp) ^vdi cùa danh nhàn Ihcoàn

hisdng cùa Lào 'Tu idmg cd viéc jgii là

ISdJd, t r l l 6

kkhòng xét dén., cdào trong iiriét 1; còng ve tu cfio va

PHtàp già

Phiài Phài»! mhàn diang lón c:ó ngu(òn gdc P'ham Lai, Q P'hàp g;ia pihàt dlugc c:àc niuÓC p)hài Phàp già b)iéu cho càc EDào, Thuomg p'bi Hàn P'hi ( P'hi cùmg v<di

caia ng!udi tha;

nihung kliding dludng chimh d,làng thu tiri nihung khdmg séàch cùìa Ha Tfin, L;y Ttu, ntudc Tàn, ti| gtièm plha y» clbét trong m

Tir Ma Thièln

Tu là ngudi viét toàn bd sàch nàỵ Ngudi ta cùng chua biét echide

nhùng thién nào trong Nam Hoa kinh do chinh Trang Tir •'viilt

Phùng Hùu Lan cho ràng: thàt ra đ là mot tàp hgp cùa nhiéu dtao già ' Càc hoc già nghién ciru ve Trang Tu cho biét Ndi thiém «do Trang Tu viét va là phàn trình bay tàp trung tu tudng Trang TTù Cdn ngoai thién va tap thién chi phd dién lai nhimg tu tudnjg dà trình bay trong ndi thién Nhiéu hpc già cho ràng cd rat nihiiéu chuong cbàc chàn khòng phài là cùa Trang Tu, cdn nhiìng churomg khàc nèu Trang Tu cd viét mot phàn thi cùng khd nhàn ra dugcộ

Kim Thành Thàn xép Nam Hoa kinh dùng dàu "lue tffli tu thu"- sàu bd sàch hay nhàt cùa Trung Hoạ Nam Hoa kinh ttrìinh

bay mdt triét ly đc dào bang mdt Idi vàn phong đc sàc Khidmg nghièm nghi nhu Khdng Manh, khdng cd dpng nhu Lào TTù, khdng rudm rà nhu Màc Tu, Trang Tu dùng Idi vàn phong nigu

ngdn de dién dat y tudng cùa minh Bàn thàn Nam Hoa kiinh

cùng cho biét: "Trong cudn này, ngu ngdn chiém chin phiàn

mudị" (Nam Hoa kinh, Tgp thién, Ngu ngdn) Danh tu '"nigu

ngdn "dugc hiéu rdng hon càch chùng ta hiéu ngày naỵ D(d là: nhirng truyén hoàn toàn do tudng tugng ra ma nhàn vàt là cà}y <cd, sue vàt, thàn linh; nhùng truyén ve danh nhàn nhung chi cd tieni là thàt cdn hành vị Idi ndi, tu tudng do ngudi viét tudng tugnig ra; nhùng truyén cd thàt nhung tàc già sua di it nhiéu cho hgp) >vdi chù thuyét cùa minh; nbirng cd su, Idi ndi cùa danh nhàn Ihcoàn toàn cd thuc

Triét ly chinh tri cùa Trang Tu chju ành hudng cùa Lào T u

Tu Md Thién viét: "Hpc thuyit cùa dng khdng cd viéc jgiì là

' Phùng H&u Lan Dgi cuang triél hqc su Trung Quóc Sđ, tr 116

^ Nguyén Hién Lẹ Trang, Tu- Nam Hoa kinh Sđ, tr.54

ikhdng xét dén, nhung gdc là theo thuyét cùa Lào Tu."' Su ddc cdào irong triét ly chinh tri cùa Trang Tu nàm d luàn thuyét cùa óìng ve tu do va con dudng tu tu do dén vó vi

Phàp già

Phài Phàp già dai biéu cho tàng Idp dia chù kiém thuong nihàn dang ldn manh vào cudi ddi Chién Qudc Hoc phài này dà c;d ngudn gdc tu tudng tu thdi Xuàn Thu nhu càc tu tudng cùa P'ham Lai, Quàn Trpng, Tu San Sang thdi Chién Qudc, phài P'hàp già phàt trién manh va dàn dàn tu tudng chinh tri cùa bp dlugc càc nude chu hàu àp dung Cudi cùng chinh tu tudng cùa p)hài Phàp già dà giùp cho nhà Tàn thdng nhàt Trung Qudc Tiéu b)iéu cho càc phàp tri thdi Chién Qudc là Thàn Bàt Hai Thàn EÌ)do, Thuong LTdng va tàp dai thành tu tudng Phàp già là Hàn P'hi Hàn Phi (khoàng 280-233 Tr.CN) là còng tu nude Hàn Hàn P'hi cùng vdi Ly Tu theo hpc Tuàn Tu Hàp thu tu tudng tinh àc ciùa ngudi thày Tuàn Tu, Hàn Phi cho ràng tinh ngudi là àc nlhimg khdng gidng thày là dùng dao due de dua con ngudi ve diucmg chinh dao, ma chù truong phài dùng hình phàp Hàn Phi diàng thu trinh bay phuong thùc cai trj cùa minh cho vua Hàn nlhimg khdng dugc vua Hàn chàp nhàn Tàn Thuy Hoàng dpc s^ch cùa Hàn Phi rat nguòng mp dng Khi Hàn Phi dén nude Tàn, Ly Tu, ban eù cùa dng lue bay gid dang làm tudng qudc niucVc Tàn, biét tài nàng cùa minh khdng bang Hàn Phi, nén dà giièm pha vdi vua Tàn bàt Hàn Phi bd nguc va ép uòng thuòc dpc clhét trong nguc vào nàm 233 Tr.CN

Tu Ma Thién Su ky' bàn djch cùa Nhù Thành Sdd tr.333

Vào thdi dai cùa Hàn Phi, xà hpi Trung Qudc co nhiimg thaay dòi ldn ve kinh té- xà bòi Cudi thdi Chién Qudc cd mot sir ph.iàt trién manh me cùa lue lugng san xuàt Ngudi ta dà biét diùng déèn cdng cu sit, biét khai thàc kénh ngdi, vì vày, thuy Igi va giaao thdng déu phàt trién Diéu dd dàn dén mot tàng Idp ngurdi khnai thàc nhùng vùng dàt mdi trd thành dja chù Tàng Idp thuanng nhàn cùng phàt trién, hp mua dàt cùa dja chù ma làim giàuu Nhirng tàng Idp mdi này cd phuong thùc san xuàt tièn h)d Néén kinh tè san xuàt phong kién dàn dàn chuyén sang nén kinlh tè cùùa dia chù mdi Khi kinh té khà già, hp cd xu hudng tham già vàào ddi sdng chinh tri vdi nhirng tu tudng càp tièn Trong khi ddd, ting Idp quy tdc eù vào cudi thdi Chién Qudc dà dàn dàn tan r.rà, màt quyén lue

Hàn Phi là mdt cdng tu nude Hàn, tue là thudc già thè cùùa vua chùa phong kién eù Nhung vdi nhùng diéu kién kinh té xxà

hpi nhu trén, Hàn Phi phàt ngdn vdi tu càch là ngudi kè thùùa

nhiìng di san cùa tàng Idp dia chù mdi, ddng thdi phàt tri<én thècm cho phù hgp vdi tinh hình thuc té cùa thdi dai Do dò bé tbòng 1 ly luàn cùa Hàn Phi là dàp (mg yéu càu tuong dói tién bò tcùa gi;iai càp dia chù mdi

Giài phàp ddi vói vàn de chinh tri cùa Phàp già ngugcc lai vedi Nho già Chù chuong chinh tri cùa Phàp già theo mdt phuomg thùùc gpi là phài tri

Djch hpc phài

Kinh Dich, cùng vdi Kinh Thu va Kinh Thi là ba bd sàch eco

nhàt cùa Trung Hoa, ma ngudn gdc cùa nd - bàt quài - t;heo cààe nhà khoa hpc cd vào khoàng cudi ddi An, 1200 nàm trucVc Cdnng

nguyén Kinh Dich khóng phài là do mot ngudi viét ra, ma là két

qua dòng góp còng sire cua nhiéu ngirdi qua nhiéu thè he khàc nhau, tu Vàn Vuong nhà Chu dén dàu ddi Tày Hàn mdi cd hình thùc nhu ngày nay Vù Dóng, mot trong nhùng nhà nghién cùxi

ngudi Trung Quóc, gpi Kinh Dich là tàc phàm chung cùa mot

phài là phài Dich htìc Day là mot phài hoc thuàt góm nhirng nhà

tu tudng thuòc nhiéu xu hudng khàc nhau

Lue dàu Kinh Dich chi là mot sàch bòi toàn Cuòi ddi nhà

Chu nd trd thành mot sàch triét li tòng hgp nhùng lu tudng cùa Trung Quòc thdi Tién Tàn ve vù tru quan, nhàn sinh quan Diéu

khién Kinh Dich dugc coi là mot ky thu là nò dugc xày dung trén

thuyét àm duong dira trén vach lién — tugng trung cho ducmg, mot vach dùt lugng trung cho àm; hai vach dd chdng lén mliau, ddi làn cho nhau nhiéu làn thành tàm hình bàt quài; rdi tàm Ibình bàt quài này lai chdng làn nhau thành sàu muoi bdn hình imdi - lue thàp tu quài Vdi sàu muoi tu quài này, Kinh Dich dién Ita dugc càc quan niém ve vù tru va nhàn sinh, tu nhùng hién itugng tu nhièn dén nhùng viéc cùa xà hdi loài ngudi: tri nude, tri mhà, cudi hòi, quàn su, giào due

Djch hpc phài là tàp hgp cùa càc hge già thuóc nhùng trào

lliru tu tudng khàc nhau Cho nén trong Kinh Dich, chùng ta thày

(CÓ cà quan niém due tri cùa Nho già làn quan niém phàp tri cùa

iPhàp già Tuy nhièn, Kinh Dich khóng màu thuàn trong bàn thàn

ino Nd khdng phài là mot su d hgp càc ludng tu tudng khàc

mhau Chinh sàch cai trj trong Kinh Dich là mdt su dung hoà giùa

mhàn tri va phàp tri

Cà Nho già va Phàp già déu cuc doan Nhàn trj cùa Nho già qua nhàn manh dén yéu td dao due ma phàn ddi viéc dùng "hình"

va "chinh", coi dd nhu nhùng cdng cu bàt dàc dì "Hình" v;à

"chinh" trong nhùng tu tucrng cùa Phàp già khdng dugc bao hiàmi trong nd nói dung dao due cho nén de trd thành nghiém khic tth^i

qua Kinh Dich cùng chù truong dugc Idi nhàn tri, nhung khcmig

phù nhàn hình phàp va chinh lénh, bàn thàn bình chinh cùng durgrc

thuc hién vdi ndi dung dao due, trong khudn khd cùa due tri Kiinih Dich dà dung boa dugc hai dudng Idi cai tri ddi làp: phàp tri v;à

nhàn tri Dich hge phài dà dua ra mdt giài phàp trung dung

Nhìn chung, càc nhà triét hpc Trung Hoa cd dai dù cd bàm dén vàn de gì cùng déu quay ve vàn de chinh tri Tu tu tudng; ttu thàn cùa Khdng Tu dén nhùmg tu tudng triét hpc tu nbién ve E)ato

cùa Lào Tu Àm Duong trong Kinh Dich déu hudng dén v'iéx

làm sao cho thién ha dugc bình tri, khdng tàch khdi vàn de chiinih tri Triét hpc Trung Hoa là triét hpc hudng ve giài quyét càc wàin

de cùa xà bòi con ngudi Nhiém vu cùa nd là hoàn thién com ngudi, giùp con ngudi dat dugc thành tim cao nhàt cùa mdt c:o)n ngudi vdi danh nghìa là con ngudi Phùng Hiìu Lan cho rSnig thành tuu cao nhàt cùa con ngudi theo triét hpc Trung Qudc; Uà thành nhàn va tbành tuu cùa thành nhàn là hgp nhàt cà nhàn v/à

vù tru.' Diéu này li giài tai sao triét hpc Trung Qudc it bàn diém vàn de vù tru luàn, bdi khdng phài là mdt thù triét hpc tu nhiiém nhu triét hpc Hy Lap cd dai Ngay cà khi cd bàn dén càc vàn die

vù tru nhu Lào Tu, Kinh Dich tbì cùng là tao co sd cho nhù'rnig

quan diém ve chinh trj, vàn quay ve vàn de chinh tri Tbành ttum tdi cao cùa mdt con ngudi ma triét hpc Trung Qudc buirng tdii Uà

"nói thành ngoai vuong", Ndi thành là su tu luyén tinh thàn dll

' Phùng Hitu Lan Dgi cuang iriél hoc sii Trung Quóc Sdd, tr.23

trd hanh niól thành nhàn Ngoai vuang là thành nhàn xùng dàng dine r:i cai tri dàt nude Cd the ggi "nói thành" là "thè" con

"njoai vuang" là "dung" Triét hpc Trung Quóc tiép càn ve chinh trj ihir là mot vàn de hoàn thién con ngudi Co thè nói ràng chiih tri duge coi là viéc ldn cùa dao ngudi vì chinh tri giùp con ngidi hoàn thién minh Cài ma càc triét thuyét muón hucTng tdi là hoài thién con ngudi Chinh tri chinh là vàn de con ngudi Chinh tri (ùng ehi là vàn de d ddi va làm ngudi Tuy vày, chinh tri dù duce bàn dén d càc triét thuyét nhung vàn khdng phài là muc dich ma-hi là cùu cành; vàn de cudi cùng vàn là vàn de hoàn thién con ngudi Cd thè gpi triét hpc Trung Quóc là mot thù triét hpc chinh

ni -nhàn sinh

i n IMót so hpc thuyét chinh trj tiéu biéu cita Trung Quòc thdi CÓ dai

1 Chù thuyét chinh tri cùa Khdng Tir

"Mhàn "- nén tdng hoc thuyét chinh tri cùa Khóng Tu

Mm 1865, khi hai co con gài Laura va Jenny Marx hòi Ma!x:"Chàm ngón uà thich nhàt cùa bó là gì?" K Marx dà tra Idi bà»g mot càu nói tiéng cùa thdi cd La Ma: "Nihil humani a

me ali;num puto"- "Khdng cd cài gì cùa con ngudi ma tói lai coi

nd jihr xa la ddi vdi tdi." Hd Chù tjch - lành tu cùa Nhà nude Viét ^am Dàn chù Còng hòa cùng dà tìmg nói: Néu Marx cùng viVi Klóng Tu, Giésu, Tòn Dàt Tién con song trén eòi ddi này, icimg Igp lai mdt chd tbì càc vj ày nhàt djnh sdng chung vdi nhau iràt ho:n my nhu nhiìng ngudi ban thàn thich Sd dì nhu vày là vì lh(.) dèi ed mot mòi quan tàm chung là con ngudi

Trong nhùng vj day, Khdng Tu cd le là ngudi phàt hién rra con ngudi sdm nhàt Quàch Mat Nhugc cho ring Khdng Tu ha ngudi dàu tién trén thè gidi phàt hién ra con ngudi Hon 24>O(0 nàm ve trudc, Khdng Tu dà phàt hién ra chù "nhàn" làm co scd cho hge thuyét cùa minh Triét ly chinh tri cùa Khòng Tu cùmg dira trén nén tàng chù "nhàn"

Khóng Tu dà sdm coi con ngudi là con ngudi Y tudng c:o>i con ngudi là con ngudi vào thdi dai cùa Khdng Tu là mdt phàu kién nhàn bàn Cpi ngudn cùa y tudng này là tu Chu le Khdmj^g

Tu chù truong "tdng Chu" Cà ddi Khdng Tu co mot y nguyéin khóng nguòi là khòi phuc lai Chu le Khóng Tu bào làu làu rmià khóng nàm ma thày Chu Còng là thày minh dà suy rói Sd dlì Khdng Tu "tòng Chu" là vì chinh Chu le dà ggi md cho óng; >y tudng coi con ngudi là con ngudi Chu le giùp Khdng Tu phàu hién ra chù "nhàn"

Trudc thdi nhà Chu vào thdi nhà Thuong, tue le chdn ngurdri sdng theo ngudi chét rat phd bién Quy tdc nhà Thuong, xày nihià càn CÓ dàu ngudi hoàc cà thàn ngudi làm mdng, cho nén ngurdri

bi chdn theo khdng biét bao nhiéu ma ké Tè le td tdng cùng giièH ngudi de tè Càch giét ngudi de tè cd dù kiéu, nhu chat dàu, thitéiu sdng, Idc xuong, hoàc chdn sdng Theo ghi chép chua day dù itbiì

chi cd 12 vuong trong 273 nàm dà giét di it nhàt 15000 ngudi die

tè le td tòng Càng té hai hon là lày xuong ngudi làm khi cu, lèànn

dò trang sue Nò le cùng gidng nhu già sue, chi dupc gpi là b)à}y quàn, mdt bay ngudi làm nguyén Héu cho san xuàt.'

' Tran Chi Luong Dói ihogi vài lién triél ve vàn hoà phutrng Dóng thè k\y XIX NXB Dai hpc Quóc già Ha Nói, 1999

Quyén sinh sàt cùa nhà Thuang dòi vdi dàn chùng dira trén

nguyén tàc cai tri '^virtrng qiiycn chi lhirtrng\ Quàn vuang dòi

vdi thudng dàn cd quyén sinh quyén sàt tdi cao vì sinh mang cùa dàn là do vua nhàn dugc tu trdi Nhà Chu làt dò nhà Thuang

thay nguyén ly tri dao "vutrng quyén chi ihut/ng" bang "kinh

thicn hao ddn " Nhà Chu dà xoà ho tue chòn ngudi song theo

ngudi chét Nguyén ly trj dao cua nha Chu dà dàn dàn ed y tuang lay dàn làm góc, chù khòng phài nhu càc nhà Ha, Thuang là lày vuong làm góc

Chinh tu tudng lày dàn làm gdc (dì dàn vi bàn) cùa nhà Chu

dà dugc phàt trién bdi Khdng Tu thành lày ngudi làm gdc (dì nhàn vi bàn) "Dì nhàn vi bàn" cd nghìa là lày ngudi làm cdn bàn, eoi con ngudi là trung tàm, eoi con ngudi là quy già nhàt trong vù tru Tu tudng "dì nhàn vi bàn" cùa Khdng Tu làn dàu tién dà cd su phàn biét con ngudi vdi con vàt ve màt xà hdi, coi con ngudi là con ngudi, ngay cà là nò le Nhu vày, Khòng Tu dà nàng con ngudi lén khòi con vàt Chù "nhàn" cùa Khóng Tu klióng phài là su phàn biét con ngudi vdi con vàt ve màt tu nhièn

ma là ve màt xà hdi Coi con ngudi là con ngudi cd nghìa là klidng dinh già tri xà bòi cùa con ngudi, y nghìa xà bòi cùa con ngudi Su phàt hién cùa Khdng Tu ve con ngudi co nghìa là loài ngudi dà tu nhàn chàn duge già tri cùa minh vdi tu càch là mdt thuc thè ngudi tdn tai trong vù tru Su y thùc ve loài nhu vày d

^phuong Ddng dà sdm hon d phuang Tày - noi ma sau Khdng Tu him bai tram nàm, Ari.stote vàn xem nò le chi là còng cu biét ndi Khdng chd nào Khdng Tu ndi rò "nhàn" là gì ? Day cd le là (ddc diém cùa tu duy triét hpc Trung Hoa Triét già Trung Hoa Ikhdng xày dung chù thuyét cùa minh bang he thdng càc khài miém triru tugng Nhìn vào càc trù tàc triét hpc Trung Hoa ngudi

ta cd thè thày ngay su rdi rac, thiéu he thdng ve màt ngón ngùj Khdng Tu, cùng nhu nhiéu triét già khàc cùa Trung Hoa ed Jaai khdng quan tàm dén trù tàc ma tu tudng cùa hp dugc thè hiénn qua Idi ddi dàp vdi hpc trd, hoàc do ngudi ddi sau ghi chép lai.i Diéu này tao nén su rdi rac, thièu bé thdng cùa ngdn ngù va tnhì tàc cùa càc triét già Trung Hoa

Sè khdng tìm thày mdt dinh nghìa ve chù "nhàn" trong hpoc thuyét cùa Khdng Tu Dinh nghìa là mdt viéc khóng quen thuóoc dòi vdi tu duy triét hpc Trung Hoa Tu tudng ve "nhàn" cùaa Khdng Tu dugc tìm thày d nhùng càu chàm ngdn nhùng ddi dàpp

cùa Khdng Tu vdi hpc trd dupc ghi chép lai trong Luàn ngù

Xét ve màt ngdn ngù, chù "nhàn" gdm cd chù "nhàn" dùngg

va chù "nhi" Nhàn cd nghìa là hai ngudi, là quan bé giùa conn ngudi vdi con ngudi "Nhàn" chi tdn tai trong xà bòi loài ngudià Néu chi cd mdt con ngudi sdng chung vdi bay sdi, tue là khónjig

cd xd hpi loài ngudi tbì cùng khdng cd "nhàn" Con ngudi khi ddd cùng khdng kbàc gì mdt con vàt Nhu vày, "nhàn" là thudc tinhh

cùa xà bòi loài ngudi Cho nén sàch Trung Dung cd càu: "Nhànn

già nhàn già" (Nhàn là ngudi vày)

"Nhàn" là bàn tinh cùa con ngudi, là thudc tinh xà hdi cùùa lodi ngudi Hpc thuyét "nhàn" cùa Khdng Tu dà khàng dinh tinhh thdng nhàt trong bàn tinh con ngudi "Nhàn" là bàn tinh thónpg nhàt cùa con ngudi vdi tu càch là con ngudi ndi chung Y tudnjig

ve bàn tinh thdng nhàt cùa con ngudi thè hién qua càu ndi: '"Tinnh tuang càn, tàp tuang vién"' Tinh ngudi sinh ra là gàn nhauu,

nhung do hoàn cành, giào due tàp luyén, thdi quen ma xa nhauu Khing djnh này cùa Khdng Tu rat ma hd nén cd nhiéu càch giàài

' Luàn ngù, Doàn Trung Con dich NXB Thuàn Hoà, Hué 1995, tr.268

thidi khàc nhau Tudng Duy Kiéu cho ràng Khóng 'ì\t bào tinh

hi nuàn khòng gpi là thién hay àc duge, tuy theo hoàn cành ma

nd bién ra thién hay àc, cùng nhu tàm lua bach, nhuòm màu xanh thi ld hoà ra xanh, nhuòm màu dò thi nò hoà ra dò.' Tran Trpng

Kin vién dàn dén càu trong Kinh Dich: "Nhàt àm, nhàt duong

chi vi dao, kè chi già thién già, thành chi già tinh già" va càu

"thiìn ménh chi vi tinh" cho ràng tinh là cài phàn thién ly cùa trdi phù cho, ed dù nhàn nghìa le tri, tue là cài minh due (due sànj).' Theo dà thi tinh tàt phài thién Stepaniants, mdt hoc già

Lién Xò cùng hiéu ràng Khóng Tu chù truong tinh ngudi thdng

nhi d tinh thién.^

Theo Giàn Chi va Nguyén Hién Le thi d thdi Khdng Tu

I ehm ed nhiéu hpc thuyét khàc nhau va dng cùng chua dàt ra vàn de tinh thién bay àc Khoàng nàm chuc nàm sau, tdi thdi Mac

Tu, vàn de tinh thién hay àc cùng vàn chua dugc dàt ra Tdi thdi , Maitb Tu, vàn de mdi dugc néu lén rò ràng va gay nhiéu cuóc

' Gian (hi, Nguyén Hién Le Dgi cuang Iriél hoc Trung Quóc, quyén 2 NXB

T.hànì phó Ho Chi Minh, 1992, tr 434

^^ Tran Tpng Kim Nho giào NXB, Vàn hoà Thóng tin, H, 2001, tr.68 '^ M.T Hepaniants Triéi hoc phuang Dóng (Trung Quóc, Àn Dp va càc nuóc

Hói gào) NXB Khoa hpc Xà hpi, H, 2003, tr.89

"** CJiàn Chi Nguyén Hién Le Dgi cuang Iriél hge Trung Quóc, quyén 2 Sdd,

tr.70

"nhàn" Nhu vày, "nhàn" là bàn tinh cùa con ngudi vdi tinh cchiàt loài Tdi nghì ràng "nhàn "chinh là cài "tinh tucmg càn" cùa «cein ngudi theo quan diém cùa Khdng Tu

"Nhàn" là tinh thóng nhàt cùa nhàn loai, là bàn tinh cùa «con

ngudi Khdng Tu ndi: "Chóng ai khdng cd nhàn nhàn quani ìhé vdi ngudi nhu nude vdi lùa." Nhàn là bàn chat cùa con ngudii là

thudc tinh riéng cd cùa loài ngudi Nhung, cài thudc tinh riéng icd cùa lodi ngudi day, theo Khdng Tu, là gi ?

Khdng Tu biéu "nhàn" là nhùng già trj tinh thàn cùa con ngudi Thudc tinh cùa loài ngudi là nhirng già trj tinh thàn ciùa con ngudi Y tu này cùa chù "nhàn" thè hién r5 d Idi phàt Ibitèu cùa Khdng Tu: "Khàc ky phuc le vi nhàn." Ve chù "ky" tnoing càu này, Phan Bòi Chàu giàng: Ky là nhùng cài vàt chat d jgiiùa minh: con màt, cài miéng, ld tai, cài thàn.' Khdc ky tue là kchiàc che nhùng due vpng vdn là di san ddng vàt tinh trong con ngiucdi Khàc che dugc "ky" tbì sè khdi phuc duge "le" Cho nén Khidmg

Tu bào: cài gì khóng hgp il tbì khóng nhìn, khóng nghe, khiòing ndi, khdng làm Khi dà khic ky, phuc le tbì con ngudi sè làim dugc "nhàn"- tue là hoàn thién nhùng già tri tinh thàn riéng ed cùa con ngudi

Nhu vày Khdng Tu chi coi bàn tinh cùa con ngudi là giià tri tinh thàn cao quy cùa con nguòi, ma khdng cd bàn tinh tu nlhiièn trong con ngudi Nhùng di san ddng vàt tinh cùa con ngurdi khdng dugc Khòng Tu hiéu là nhàn, khòng dugc coi là bàn ichàt cùa con ngudi Day cd le là mdt han che ldn nhàt cùa hge thiuxyèt

' Phan Bpi Chàu Khóng hpc dàng NXB Vàn hoà Thóng tin, 119'98,

tr.44

mhàn cua Khóng Tu Óng dùng chù "nhàn" de nàng con ngudi l(3én khòi con vàt, nhung cùng chinh vtVi chù '"nhàn" Khdng Tu dà ccit dùt ngudn góc dòng vàt d con ngudi Khóng Tu phù nhàn tiinh tu nhién trong bàn chat con ngudi, chi thùa nhàn tinh xà bòi cuùa con ngudi Ngay cà tinh xà hói óng cùng chi quan niém boat dióng linh thàn mdi là dàc trung cùa loài ngudi Rdi ngay cà trrong boat dóng tinh thàn òng cùng chi coi là bàn tinh con ngudi làà nhùng già tri tinh thàn - tue là càc già tri dao due

Tuy nhièn, vdi chù "nhàn", Khóng Tu dà cd y thùc ve tinh thhdng nhàt cùa nhàn loai Bàn ve bàn chat con nguòi bang chù

"mhàn" óng chua phàn ành bèt bàn chat cùa con ngudi nhung dng klhòng sai khi khàng djnh thudc tinh cùa k:)ài ngudi là nhiimg già trri tinh thàn Vdi mot nhàn thùc nhu vày óng dà nhàn dién dugc ccon ngudi ndi chung, con ngudi viét hoa Cd le Khdng Tu là nggirdi dàu tién cùa nhàn loai phàt hién ra con ngudi ndi chung V-^di chù "nhàn", Khdng Tu dà nhàn thùc dugc tinh thdng nhit ciùa con ngudi nhàn loai

Chù "nhàn" cùa Khdng Tu dà de càp dén con ngudi nói

cHiung, di vào bdn chat hàng hai cùa con ngudi Chinh diéu này

tato nén sue sdng phi thudng cùa hge thuyét Khdng Tu

Triét ly nhàn cùa Khdng Tu tiéu biéu cho tinh thàn cùa triét hp?c nhàn sinh phuong Ddng Nhàn thùc ràng bàn tinh cùa con ngudi là nhàn - là nhiìng già tri tinh thàn cùa con ngudi, chù thiuyét cùa Khòng Tu là mot chù thuyét nhàn sinh hudng dén viipc tìm kiém nhùng giài phàp de con ngudi sdng vdi tu càch là eo)n ngudi, hoàn thién con ngudi Vdi quan niém bàn tinh cùa co)n ngudi là nhirng già tri tinh thàn riéng cd d loài ngudi, Khdng Tur chù truong hoàn thién ddi sdng tinh thàn cùa con ngudi

Khòng Tu xàc làp nén mot he chuàn dao due vdi tinh chat nhu r là nhiìng con dudng di dén dao nhàn Thiét làp trén nén tàng ccùa chù "nhàn" hpc thuyét cùa Khdng Tu là he thdng tri thùc ve nhiìng chuàn mire dao due de hoàn thién dgi sdng tinh thàn ccùa con ngudi Làm thè nào de dat dugc "nhàn" ?

Khdng Tu bào "nhàn già ài nhàn" (nhàn là yéu ngudi) Yj'éu ngudi trudc tién ed là yéu con ngudi nói chung, quy trpng Icoài ngudi, lày con ngudi làm càn càn, là trung tàm Khdng Tu quuan niém trong vù tru con ngudi là quy nhàt "Nhàn" là "dì nhàn i vi bdn", lày con ngudi làm gdc Con ngudi d day là con ngudi rndi chung, khdng phài chi con ngudi cu thè Hàu thè cd khi hiiiéu nhàm Khdng Tu là dng chi chù truong yéu tàng Idp trén cùa xà hpi, tue ting Idp quy tdc - ting Idp xuàt thàn cùa Khdng Tu N^Jèu chi nhu vày tbì hpc thuyét cùa dng khdng thè cd sue sdng làu ( dai

va tàm ành hudng to ldn nhu chùng ta dà thiy "Nhàn" là yyéu ngudi ndi chung, yéu ddng loai cùa minh Trong phuong dién t thù nhit cùa "ài nhàn"- yéu ngudi tbì con ngudi d day là con ngMudi nhàn loai - bàn chat bàc hai cùa con ngudi, khdng phài là mdt ccon ngudi giai càp Dén khi nào cdn loài ngudi trong vù tru tbì yéu e càu yéu con ngudi vàn là mot yéu càu chinh dàng Chinh diéu này hlàm nén sue sdng cùa chù thuyit Khdng Tu Phuong dién thù hai e cùa

ài nhàn là yéu ngudi khàc vdi tinh chat là mot con ngudi cu t thè Yéu mmh md khdng yéu ngudi tbì ld ich ky, khdng phdi là "nhààn" Muón thuc hành dao "nhàn", yéu ngudi tbì phài theo thù ddao Khdng Tu ndi ràng "dao cùa ta chi cd mdt ma thóng suòt tàt ( cà"

(Ngà dgo nhàt dì quàn chi) Tàng Tu giài thich cài "nhàt" i cùa

Khòng Tu là "thù" Khi Tu Cdng hdi cd chù nào cd thè dem ra i thi hành cà ddi thi Khdng Tu ndi dd là chù thù Chinh vì vày, mài ed

mgudi cho ring "nhàn" chinh là "thù." Khdng Tu ciing ndi ràng:

"'Trung thù càch nhàn khdng xa mày" Nhu vày, nhàn khòng phài

\ik thù, md co mot su tuong quan rat gàn gùi giùa "nhàn" va "thù"

HIpc thuyét cùa Khóng Tu càn bàn d chù "nhàn", nhung Khdng TTÙ lai bào chù "thù" cd thè dem thi hành cà ddi Su tuong quan clhinh là d chd "thù" là cdn dugc dat dugc "nhàn".> Trong chù

"Ithù" co chù "tàm" va chù "nhu" Dùng nhu long minh thi gpi là

"tthù" Ndi gpn: "thù" là suy bung ta ra bung ngudi

Thù cd hai phuomg dién Phuong dién thù nhàt là phuong

diién tiéu cure: ''ATy sd bàt due vàt thi u nhàn." (Cài gì minh khdng

miuòn thi dùng làm cho ngudi khàc.) Cài gì minh khdng mudn thi

n g u d i khàc cùng khdng muón, nén dimg dem cài minh khòng miudn làm cho ngudi khàc Phuong dién thù hai cùa thù là

phiuong dién tich cuc: ''ky due làp nhi làp nhàn, ky due dgt nhi

dtftt nhàn." Minh mudn thành làp tbì cùng tbành làp cho ngudi

khiàc, minh mudn thành dat thi cùng giùp ngudi kbàc thành dat

"TThù" trong phuomg dién thù hai này cd nghìa là minh mudn cài

gì tbì ngudi khdc cùng mudn cài day, cho nén dem cài ma minh miuòn làm cho ngudi khàc

"Thù" cd t h i coi là hình thùc biéu hién toàn dién nhàt cùa

"nihàn" Trong mdi tuong quan giùa "thù" vd "nhdn" tbì nhàn là bàm chat, "thù" là hình thùc biéu hién cùa bàn chat Cd thè lày

"thiù dao" làm nguyén tàc quan bé giùa con ngudi vdi con ngudi

là vi nhàn tinh thóng nhit Mòi ngudi déu cd "nhàn" trong minh, dém ed nhiìng bàn tinh riéng cùa loài ngudi nén cd the dem minh mài suy ra ngudi, lày Idng minh ma suy ra Idng ngudi Ndi càch khiàe, tinh thdng nhàt cùa bàn tinh con ngudi là co sd cùa vipe thurc thi "thù dao" trong xà bòi loài ngudi

Hoc thuyét nhàn tri

Michael B Poster, trong mdt cdng trình nghién cùu vie icàc

trilt ly chinh tri dk di dén nhàn djnh ràng: "Mpi tran thuiàt ve

chinh tri phài khdi su vdi thuc chat con ngudi - nhùng khà nìàng

va gidi han cùa nd Viéc ta coi con ngudi cd thuc chat gì dì mhiién quyét dinh cài loai cai tri ta cho 1à xùng dàng vdi nd, làn càii lloai cai tri md ta cho là hgp vdi khà nàng cùa nd"'

Giài phàp chinh tri cùa Khdng Tu cùng khdi xuit tu qiuan niém cùa dng ve bàn tinh con ngudi Pham trù "nhàn" lai mén

tàng cùa hpc thuyét Khòng Tu ndi chung cùng nhu triét \</ cchiinh

tri cùa dng ndi riéng

Khdng Tu sdng vào cudi thdi Xuàn Thu Dd là thdi djai ma cuc dién xà hdi Trung Hoa dién ra nhiéu bién ddi ldn ve chinlh uri -

xà hdi Quyén lue cùa lành chùa phong kién tdi cao - tbièn tri bi lung lay, chu hàu làn àp thién tu, danh thién tu dàn dàn chi lai hu danh Càc vua chu hàu khdng ngìmg sàt phat nhau Xà bòi Tnung Hoa cudi thdi Xuàn Thu cùng dièn ra su hon loan ve qugmi he ddng càp va danh phàn, quan he tdng phàp, ndng dàn làmi vào tinh cành khdn cùng Khdng Tu nhàn thùc dugc tinh tr^nig lue bay gid Òng cho ràng su suy giàm quyén lue cùa thién tu, qiuan

he tdng phàp rdi loan, su khdn cùng cùa ngudi dàn cd nguiyèn nhàn sàu xa tu su rdi loan va danh phàn, mdi ngudi giù lày dtanh phàn cùa minh De làp lai tràt tu xà hdi, Khdng Tu cho ràngi phài

chinh danh: "Danh bàt chinh tue ngón bàt thuàn Ngdn bàt ithiuàn tàc su bàt thành Su bàt thành tàc le nhgc bàt hung Le nhgic bàt

' Michael B Poster Nhirng hòc danh su cùa triél ly chinh trj Hoiug>hton

Mifflin Conpany, Boston the Riberside Press Cambridge, p.389

hiun} lue hinh ptigl hot trùng Hinh phgt bài trùng lue don vó sa ithò un nie."^ (Danh khdng chinh thi ndi khdng thuàn Nói khóng

tlhuài thi viéc khóng thành Viéc khòng thành thi le nhac khóng dJày l;n Le nhac khóng day lén thi hinh phat khóng dùng phép Hlinhphat khóng dùng phép thi dàn khóng biét dàt tay chàn vào diali.)Chù truong chinh danh cùa Khóng Tu là làp lai tràt tu xà hcói ti) Chu Còng Dàn làp ra Ong muón duy tri xà bòi phong kiién iha Chu ma khóng eó xu hudng thay dói, càch mang

Chinh danh là de xàc dinh lai danh phàn, dàng càp Thudc dèo eia danh phàn dàng càp là Le Le, vdi tu càch là chuàn mire clhinh danh, cd hai nghìa: mdt là chi phàp dién phong kién; hai là cibi k' luàt cùa tinh thàn Le là mot nguyén tàc ve chinh tri, là midt tiù che dd hay mdt thè che chinh trj Trong càc tàng Idp do clhè d) dàng càp tao nén thi cd mdt thudc do de phàn biét hp, duy trii xà bòi là Le Le cu thè hoà cdng viéc chinh trj cho càc dàng cààp Trén co sd Le, tràt tu xà hdi dugc xàc làp

Chinh danh ddi hdi su tu giàc chù quan, khdng kè là thién tur, chi làu hay dai phu , mgi ngudi phài tu giàc giù lày danh pHiàn :ùa minh, khudn minh theo chuàn mire cùa Le Su tu giàc dd3 chi CÓ thè thuc hién bang viéc tu dudng dao nhàn Cho nén viipc qu> két cudi cùng cùa Khdng Tu nhàn là gdc cùa cdng viéc cbiinh tr Giài phàp chinh trj cùa Khdng Tu là mudn tao dung madt nàànudc lày con ngudi làm càn bàn

Troig mot nhà nude nhàn bàn yéu td con ngudi nhà càm quiyén h càn bàn Su thinh vugng cùa nhà nude tuy thudc vào nbià càm quyén nhu thè nào, chù khóng phài là phàp luàt Khóng Tiù de cio yéu td con ngudi- nhà càm quyén hon là vai trd cùa

lLui?n ng'f Le Phgc Thi?n djch NXB Vàn hpc H, 1992, tr.447

phàp luàt trong viéc quàn tri qudc già Trong mdt nhà nude 1 liy con ngudi làm cdn bàn, nhà càm quyén phài tu dudng dao nhààn

Ma nhu dà ndi, Khdng Tu hilu "nhàn là" nhùng già tri dgo dlùc cao quy cùa con ngudi - nhirng thudc tinh riéng cd cùa Icoài ngudi; cho nén nhà càm quyén tu dudng dao "nhàn" cd nghhìa phài là nhimg ngudi cd dao due cao quy Mdt nhà càm quyln i cd dao due dugc Khdng Tu gpi là ngudi quàn tu

Dàn tpc Trung Hoa cd truyén thdng trpng ngudi hién Thneo truyén thuyét, càc vua Trung Hoa tu ddi Thucmg trd ve trudc hhàu hit déu trpng ngudi hién hon ngudi thàn, giao quyén cho nguudi hién chù khdng cho ngudi thàn

Tu ddi Chu trd di mdi cd che dd "thàn thàn", nghìa là thhàn yéu ngudi thàn, ngudi ruót thit, hp hàng, giao quyén hành cebo

hp, dù hp khdng cd tài, tin hp dù khdng cd due, ma khdng dùùng ngudi ngoài Do dd thành mdt giai càp quy tdc nim hit quyénn d càc triéu dinh, cha truyén con ndi Chi cd hp nidi dupc hpc, rtmdi bilt phàp luàt, mudn giài thich phàp luàt ra sao tuy y, va dì nhiiièn

hp bénh v\rc lan nhau cho nén mdi cd tue: "Le bàt ha thù dddn, hinh bàt thudng dgi phu" (Kinh Le) Nhìn chung, bpn "cha annh"

(pby huynh) nhà vua dd diéu khién viéc nude, dàn thudng kbdòng dugc tham dir vào

Dàu ddi nhd Chu nhu vày, nhung qua ddi Xuàn Thu, vì nnhà

Chu suy vi, mpt sd chu hàu ìón manh lén, mudn làn quyln ccùa

nhà Chu, khdn khéo bilt dùng bang bình dàn cd tài de giùp mìình Idm cho nude mau phù cudng Dién hình là trudng hgp Té Hooàn Cdng dùng Qudn Trpng.'

' Nguyln Hién Le Màc HQC (Màc tu va Biét M^c) Sdd, tr 188

Cudi thdi Xuàn Thu, nhiéu nude chu hàu bi càc nude manh tlhón tinh, va cùng vdi su phàt trién cùa lue lugng san xuàt, giai c:àp binh dàn dà dàn dàn ldn manh ve kinh té, ddng thdi cd xu hiU(Vng tham già vào ddi sdng nhà nude Trong khi dd, giai càp qiuy toc ngày càng suy vi, thièu tài, bàt due khòng co khà nàng diiéu hành xà hói

Khóng Tu vón xuàt thàn tu tàng Idp quy toc suy vi Trén làp trruòmg giai càp cùa minh, Khòng Tu chù truong ràng giai càp quy tó)e de co thè nàm duge quyén cai tri phài là ngudi tài due Khdng

T u khdng phàn dói chinh sàch 'thàn thàn", nhung do thuc tién cùa giidi quy toc duong thdi, dng cho ràng néu nhu bpn "cha anh" klhòng cd tài due thi khdng dàng de lành dao nhà nude; ngupc lai, ngudi bình dàn néu cd tài due thi ciing xùmg dàng de quàn ly nhà niudc Tu dd Khdng Tu xày dung lén ly thuyét ve ngudi quàn tu,

"Quàn tu'' ve màt ngù nguyén cd thè biéu là "con vua" (quàn lai vua, tu là con) Quàn tu là nhùng ngudi giùp viéc cho vua trong

viiéc quàn ly dàt nude Trong Kinh Thi chù "quàn tu" dà xuàt hién

trcén tram rudi làn Nhu vày trudc Khdng Tu, chù "quàn tu" dà diugc su dung phd bién nhung thuàn tuy chi dia vi trong nhà nude, ture là chi gidi quy toc

Khòng Tu là ngudi dà dua vào chù "quàn tu" nói dung mdi

là chi phàm chat cùa ngudi càm quyén Diéu này là xuàt phàt tu qiuan diém chinh danh cùa Khdng Tu Òng chù truong duy tri tràt tur xà hdi phong kién nhà Chu Vào lue dd, giai càp quy tdc (quàn tur) dà suy, khòng tri dugc nude, ho dàm loan, bàt nhàn, nén hi dàìn bó Òng khuyén ho sua minh de xùng dàng vdi dia vi, dàn tim cày trd lai, cd vày quyén hành mdi dugc vOmg, che dò phong kiién mdi khdng sup dd.'

iNguyén Hién Le Khóng Tu NXB VHTT, H, 1996, tr.206

Nhu vày theo Khdng Tu, ngudi quàn tu phài là ngudi co e dù nhiimg tiéu chuàn ve tài va due de trj qudc Bpn quy toc dù là dang nim nhùng dja vi trong nhà nude ma khdng cd nhùng tiiiéu chuàn ve tài due tbì cùng khdng pbài là quàn tu, mudn là nguudi quàn tu hp phài sua minh theo nhùng tiéu chuàn nhàt dinnh; Ngudi bình dàn néu cd nhùmg tièu chuàn ve tài due thi cùnng dugc gpi là ngudi quàn tu va dàng de tham già vào viéc quòc gi',ia Dàn dàn trd ve sau Manh Tu va Tuàn Tu ndi dén quàn 1 tu déu hiéu theo nghìa ma Khdng Tu dà dua ra Chàng han ddi vvdi Tuàn Tu, viéc cai tri phài dugc giao cho ngudi hién tài Nguudi hién d day dugc hiéu là ngudi co tài tri nude, tue là nhùng bj)àc quàn tu Cho nén theo Tuàn Tu, nhùng kién thùc ve thuc té ssàn xuàt thi khdng dugc coi là tài gidi, ma là ngoài cài lình vuc tài giudi

tàt yéu cùa xà hdi Do dd Tuàn Tu ndi ràng: "Xem dàt cao thàpp, xem rudng tdt xàu, phàn biét dutjc ngù cdc, thi nguòi quàn / tu khàng bang kè ndng phu; hiéu rd hàng hoà, phàn biét dutrc xaàu dep, phàn biét dugc rè dàt, ngudi quàn tu khóng bang kè Hai budn Néu nhu dành già dgo due ma quy thù bàc, udc luong t.tài nàng md giao chùc phàn, khién cho ngudi hién va ké bàt tài ddéu dùng vai dia vi cùa ho, ngudi cà tài va kè vd tài déu dùng vdi chuùc phàn cùa ho, muón vàt déu duac xùng dàng, moi su thay dói ddéu dugc ùng phd, thi Thàn Dào, Màc Tu cùng khóng con chd ma nodi, Hué Thi, Dàng Tich cùng khóng giàu duge cài sàng suót cima ngudi quàn tu Dà ndi là phài cd ly, dà làm là phài nén viéc, cdd mdi là sd trudng cùa ngudi quàn tu" (Tuàn Tu, Nho hiéu) Nhhu

vày cài tài cùa ngudi quàn tu khdng phài là gidi ve san xuàt, buódn bàn, ma là khà nàng quàn tri qudc già

Quàn tu dugc dùng trong su phàn biét vdi tiéu nhàn Chhù

"tiéu nhàn" lue dàu là chi nhùng ngudi bình dàn Dàn dàn vvdi