CHƯƠNG các học THUYẾT CHÍNH TRỊ ở mỹ THỜI cần đại

Nhùng quan diém co bàn cùa Tuyén ngón này là; mgi nguòi déu ed quyén bàm sinh là dugc song, ty do, so hùu, hanh phùc va an ninh; nhàn dàn là eòi nguón cùa quyén lyc va eó chù quyén, chin

do, vì nén dgc làp cùa càc thuóc dia cùa Anh ó chàu My Latinh Két qua cùa sy phàt trién dén mùc gay git càc màu thuàn ben trong cùng nhu càc màu thuàn vói màu quóc là cupe chién tranh giành dpc làp 1775 - 1783, "cupe chién tranh giài phóng vì dai de chóng lai bpn Anh àp bue"' Ve thyc chat, dò là cupe nói cbién mang tinh giai càp Càc dòng lyc cùa cupe npi chién này là

Vi.Lenin 7oàw/<jp, tiéng Vi^t, NXB Tién bg, 1978, t37, tr67

nòng dàn va cóng nhàn, de dùng day khóng chi vì dpc làf dàt nuóc, ma con vì cài càch kinh tè xà bòi, vì càc quyén va tr do chinb trj Cupe cbién tranh giài phóng dà kèt thùc bang tbàn; Igi cùa nhàn dàn My, hp dà néu tàm guong dàu tranh càch nang chóng àch nò lé phong kién, là tién de cho cupe càch mang iban phong ó Phàp

Phong trào cùa càc thuóc dja My chóng màu quòc dd bue day manh me sy phàt trién càc tu tuòng dàn chù do nhièu tó -.bure truyén bà nhu "Nhùng nguòi con trai cùa tu do", "Nhùmg n;uòi con gài cùa ty do", "Càc uy ban tuyén truyén" v.v Nbùrg t u tuòng ve nguón góc khè uóc cùa nhà nuóc, ve chóng dòe qiyén phàt trién khà manh Trong càc nghj quyét do càc bòi dóng tiành phó thòng qua dà néu lén nhimg tu tuòng edp tièn; ve qiyén nhdn dàn giành lai càc quyén ty nhièn, ve chù quyén nhàn ddn, bdc tran càc bpc thuyét khdng phàn khàng cài àc Nhùrg tu tudng này tmyèn bà trong truyén dom giri cho nhàn dàn N^udi chién sì lói lac vì nén dàn chù Patrie Henri (1736 - 1749) ta Hòi dòng làp hièn bang Virginia dà kéu gpi dàu tranh vù ùang cióng lai Anh va tuyén bó khàu hiéu "Ty do hay là chét"

Nhùng tu tuòng bình dàng va ty do cùa Xamnuen Adamxo (1732 - 1803) xuàt phàt tu hpc thuyét ve càc quyèn ty nhièn.Òing cho ràng nhàn dàn eó quyén nói day cbòng bao chùa; thimh quyèn do nhàn dàn thiét làp, vì Igi ich cùa minh va do dò nóphiài dugc dàt duói sy kiém tra cùa nhàn dàn

Vì vày, ngay tu truóc càch mang sy nhiét thành trong lìinh vyc tu tuòng chinh tri dà trò tbành niém say me Khi cuóc (biièn tranh vì dóc làp bit dàu, nhirng nguòi tham già nò dà phàn chia tbành phài bào thù va càp tièn

490

Trong ljch su tu tuc'mg chinb tri càch mang My, chinh

"Tuyén ngón ve càc quyén" cùa dai dién Virginia, ve sau dà dirge lai hién trong "Tuyén ngón Dgc làp My" va trong nhiéu tuyén ngón ve quyén con nguòi va quyén cóng dàn cùa càc bang khàc nhau Nhùng quan diém co bàn cùa Tuyén ngón này là; mgi nguòi déu ed quyén bàm sinh là dugc song, ty do, so hùu, hanh phùc va an ninh; nhàn dàn là eòi nguón cùa quyén lyc va eó chù quyén, chinb phù là day tó cùa nhàn dàn, mpi quyèn lyc nhà nuóc hoat dóng vì lgi ich cùa nhàn dàn, vì nèu vi pham diéu dò tbì nhàn dàn eó quyén thù tiéu chinh phù khóng thich hgp vói minh CÓ quyén phàn chia quyèn lyc

Thàng I -1776, nhà dàn chù càch mang Thomas Paine, trong bài "y tuòng duy ly" dà kéu gpi nhàn dàn My làm chién tranh giành dòe làp va tàch càc thuòc dja Bàc My khòi màu quóc, dya vào nguyén tàc quyèn ty nbién Tu tuòng này dugc thè hién trong "Tuyén ngón Dóc lap cùa Hgp chùng quóc Hoa Ky" (thóng qua ngày 4-7-1776); trong dò nhùng tu tuòng bình dàng, ty do

va muu càu hanh pbùc dugc coi nhu nhùng quyén khóng thè tàch ròi, khóng thè ehói cdi cùa mòi con nguòi Tuyén ngòn tuyén bò chù quyén nhàn dàn, quyén làm càch mang cùa hp va tao làp nhà nuóc dpc làp, y nghìa beh su cùa Tuyén ngón này thè bién ó cho càc quan diém cùa bpc thuyét chinh tri dà dupc tuyén bó tbành nbùmg nguyén tàc tbyc tién cùa dòi song chinh tri trong mpt vdn bàn cùa quóc già

Cupe dàu tranh giai càp khóe Hét ó My vào thòi ky cbién tranh giành dpc làp dugc phàn ành trong tu tuòng cùa hai khuynh huóng chinh Càc tu tuòng chinh trj tièn bò cùa pbài dàn chù càch mang tiéu tu san do T Jefferson va Paine thè bién Hg

dai dién quyén lgi cùa dóng dào nhùng nguòi san xuàt nhó va là nhiìng nhà tu tuòng cùa bg phàn tu san My càp tién nhàt Khuynh huóng thù hai là tu tuòng chinh tri dai tu san va chù dòn dién - chù nò nhim cbòng lai nhàn ddn là Hamilton, J Jay Giùa

hai khuynh hudmg này bùng lén cuóc dàu tranh ve vàn de che dp

nhd nuóc ó My vd Hién phdp ndm 1787

Cdc nhd tu tuòng chinb tri tién bó Bdc My gàn Hèn vói phong trdo tu tuòng chinh tri tién bó ó chàu Àu Nhiìng tu tuòng cùa Minton, Locke, Rousseau, Montesquieu v.v dd co vù T Jefferson

vd T Paine Trong nggn lùa cùa cuòc dàu tranh giài phóng nhùng

tu tuòng này dugc due két va cd chat lugng mdi, thè hién rò nhàt trong viéc soan thào nhung tuyén ngón dàu tién ve quyén con nguòi Càc nhà dàn chù My phàt trién nhùng tu tuòng này, trén thyc tién dà thùc day, ùang hi tu tuòng cho cuóc dàu ùanh phàn phong ó chàu Àu, thi dy nhu cho càch mang Phàp

IL Càc hoc thuyet chinh tri tiéu biéu

/ Nhirng quan diém chinh tri cùa T Jefferson

Tén tuoi T Jefferson (1743 - 1826) nhà tu tuòng va boat dóng chinh tri vì dai, nói bàt nhàt trong beh su dàu tranh chóng giài phóng eùa nhàn dàn My Òng là tàc già cùa vdn kién cdch mang vì dai nhit thòi ky dò ld "Tuyén ngón Dóc làp Hgp chùng quòc Hoa Ky"

Tu làp truong bgc thuyét khè uóc xà hgi va càc quyén ty nhièn khòng thè tàch ròi cùa con nguòi, T Jefferson phé phàn bình thùc nhà nuóc quàn chù va bào ve tu tuòng chù quyèn nhàn dàn Nhd tu tuòng này trong tàc phàm "Khài quàt chung

ve càc quyén cùa nuóc My thuòc Anh" khi xem xét tuong quan

giùa quyén lyc nhà vua va chù quyèn nhàn dàn, dà vièt ràng

"nhà vua chinh là òng quan chinb eùa nhàn dàn, dugc bó nhiém làm chuyén dòng bó mày nhà nuóc khóng ló tón tai vì hanh phùc cùa nhàn dàn, va bòi vày vua dugc dàt duói sy kiém tra cùa nhàn dàn"

Nhà nuóc, va nói chung càc tó chùc chinb tri, theo y

T Jefferson là phài dàm bào ty do va hanh phùc cho mgi con ngucri Bòi vày trong truong hgp lam quyén hay bao lyc tu phia chinb quyén nhà nuóc theo duói muc dich àp bue con nguòi bang nén chuyén che, thi khóng chi bing quyén, ma con là tràch nhiém ty nhiém cùa nhàn dàn phài làt dò chinh quyén nhà nuóc

dò Dò là nhùng quan diém cùa T Jefferson ve tinh hgp pbàp cùa càch mang dugc thè hién trong "Tuyén ngòn Dòe làp My" Nhùng quan diém này phàn ành mói quan tàm va lgi ich cùa càc tàng lóp dàn chù trong nhàn dàn My trong viéc thiét làp nhirng thè che nhà nude mdi Òng cho ràng, tu tudng chù quyén nbàn^ dàn khdng thè tàch rdi cùa nhàn dàn làm càch mang trong tuyén ngdn, dù cho nd dugc hiéu mdt càch bình thùc thè nào di nùa vd

sè tiép tyc ddng vai trò tién bó

Phdn ành nhùng lgi ich cùa nguòi san xuàt nhò, T Jefferson phàn dòi nén quàn chù làp bién cùa Hamiltom vd chù truong xày dyng nén cóng boa dàn chù nòng dàn, trong dò nhàn dàn sè tham già vào viéc diéu bành càc cóng viéc nhà nuóc thòng qua càc dai dipn cùa minh Mpi quan chùc dugc bau ra vói nhiém ky han che

va hi nhàn dàn kiém tra

Òng chi ra cài bai cùa Montesquieu trong sy uu ài dòi vói nén quàn chù, dàc biét là quàn chù Anh, va phé phàn Web liét quan diém cùa Montesquieu cho ring bàn chat nén còng hoà dòi hòi co lành thó nhó Dya vào kinh nghiém tòn t?iì nén cgng hoà ó

My va Phàp, óng chimg minh cho thày sy hién dién cùa lành thó ròng thùc day sy phàt trién nén còng hoà Dòng thòi óng chòn; l^i

sy tàp trung va ban ebé chù quyén càc bang Diéu này dugc giài thich ràng vào thòi ky cbién tranh giành dóc làp ó càc bang dà thòng qua càc hién phàp cùng cd càc quyén dàn chù va ty do Bdi vày, tu tudng ddm bào càc quyén nhàn dàn dugc tuyén bd tnng cdc hién phdp dd T Jefferson ddi hdi trao nhùmg quyén thvc té cho nhàn dàn tham già vào ddi song chinh tri dàt nude Òng clóng lai viéc de bgn nhà giàu dièu khién dàt nude Quan dièm nà> cùa

T Jefferson gàn lién vdi càch nhìn nhàn eùa dng ve sd hiìu vi san xuàt ldn tu bàn chù nghìa Òng chdng lai nhirng thài cyc dai tdi

che dd tu bum Song dng khóng de nghi thù tièu che dò tu bàn: óng

kbao khàt ban che nbirng bàt hanh ma chù nghìa tu bàn gay n cho nguòi lao dòng bang con duòng cùng eó nén kinh té trang tra' nhò

va bào ve nguòi san xuàt nhó trudc nén san xuàt ldn tu bar chù nghìa, giài phdng kinh té nhd khdi càc loai thué

T Jefferson phé phàn sàu sàc Hién pbàp 1787 cd nhiéi net phàn dàn chù; khdng cd quyén ty do ngdn luàn, bào chi /.v Theo sàng kién cùa dng va nhùng ngudi khàc dà thdng qia 10 diém bd sung vào vàn bàn bièn pbàp cd hiéu lyc vào ndm 1791

va tuyén bd mdt sd quyén han va ty do dàn chù tu san

T Jefferson là mdt ngudi tugng trung mdt càch thich hgp cùa càch mang My Ly tudng eùa dng cd tinh cdch hét sue càch mang, nhdm myc dich hudng chinh phù, che dd va luàt phàp phài tdn trgng con ngudi Ve mdi quan bé giùa chinb phù va nhàn dàn, dng viét; "Nèu cd mdt lùc xày ra ring dàn chùng trd lèn lo dàng ddi vdi viéc nude ibi ban va tdi, va Qudc hgi va nhiìng bòi ddng, nhùng vj thàm phàn, nhùng vj thdng ddc, chùng ta tàtcà sè trd tbành nhùmg con chd sdì"

"CÓ mot vài binh thùc chinh phu dugc tó chùc hoàn hào hcm nhùng chinb phù khàc de bào ve cà nhàn trong sy sir dyng ty do nhùng hinh thùc chinh phù này duge gin giù ky càng hon chóng lari tàt cà nhùmg sy thoài hoà Tuy nhién, kinh nghiém dà chimg

tó ràng, ngay dudi thdi che dò dep de nhàt, nhùmg ké nàm quyén hành trong tay, sau mdt thdi gian va do sy tién trién chàm chap

dà trd thành nhùmg ké chuyén che"

Vdi T Jefferson thi nhà nude mudn dàm bào dàn chù tbì tnjóe hét nhà nude dà pbài phàn quyén: "Sy tàp trung quyén lyc vào tay cùa chi mdt ngudi hoàc chi mot lyc lugng chinb là djnh nghìa chinh xàc ve mot chinh quyén chuyén che dóc doàn Chinh quyén ma chùng ta dàu tranh de eó dugc là mot chinb

qu yèn khòng chi co nén tàng là càc nguyén tàc ty do ma cùng là m(5t chinh quyén trong dò càc quyén lyc cùa nò dugc phàn chia

va càn bang giùa càc thàm quyén co quan sao cho khóng ai co tbtè vugt qua càc gioì ban pbàp ly cùa minh ma khóng bj kiém soiàt va kiém che mot càch bum biéu bcVì nhimg nguòi kbàc Vì

ly do này càc bò mày làp pbàp, bành pbàp va tu pbàp pbài boat dgjng va CÓ càc chùc nàng rièng rè, sao cho khóng ai eó thè cùng mot lùc su dyng càc quyèn lyc eùa bai bò mày trò lén"

Khóng nbùmg ehi phàn quyén theo chièu ngang ma con phàn

qu yèn ò cà chièu dgc Trong thu Jefferson gùi mot nguòi cùng thòi cùa óng là Samuel Kercheval, óng viét:

"Chùng ta càn phài dua chinh quyén cùa chùng ta trd ihtành mdt bd mày góm (1) mot nén dgi cimg hda lién bang, de gicài quyét cdc vàn de ddi ngogi va càc vàn de càp lién bang; i2)) mot chinh quyén bang, de giài quyét nhùng gà gàn truc tiép Min càc eóng dàn eùa chinh chùng la; (3) càc nén cgng hòa càp

dia hgt, de chiù tràch nhiém ve va giài quyét càc vàn de cùa càc khu dàn cu; (4) càc nén cóng hòa càp tiéu khu de giài quyét càc vàn de tuy nhò nhung lgi rat nhièu va thu hùt quan tàm cua nguòi dàn trong tièu khu dò Nhu thè, trong chinh quyèn - cùng nhu trong bàt cu lình vuc nào khàc cùa cuóc song - chi càn fihàn chia va phàn nhành tràch nhiém thi mgi vàn de, dù ldn dù ihò, déu cd thè dugc giài quyét mgt càch hoàn hào"

Ngi dung tu tuòng cùa T Jefferson là nhirng tu tuòng tier bp, gdp phàn rat ldn trong cupe dàu tranh giành ddc làp cùa nhàn dàn

My Vdi nhùng ndi dung ben bd tu tudng cùa T Jefferson co ành huòng rat nhièu trong tò chùc va boat dpng cùa chinh quyén iVy

2 Nhirng quan diem chinh tri cùa Thomas Paine

Vói nhiìng tu tuòng chinb tri càp tién vdo thòi ky ciién tranh gidnh dóc làp dà xuàt hién nhà dàn chù cdch mang tu san Thomas Paine (1737 - 1890) Khóng mot nguòi binh tbuong nào tièn dodn duge tuong lai ryc rò cùa Thomas Paine, khi òn| tói chàu My vào nàm ba muoi bay tuoi Cho tói tuoi ày, dòi ón| chi

là mot cbuòi nhirng that bai va thua thiét Cóng viéc nào òn| bit tay vào làm ciìng déu di dén kèt qua khóng ra gi

Vì ly do nào dò chi trong vòng mot it nàm, ma Tbcmas Paine, mgt nguòi di cu vùa dàt chdn tói chàu lyc mói lai nói danh là mot trong nhùng tdc già viét Anh ngù xuàt sde nhàt, mpt trong nhùng nhàn vàt dugc tranh luàn nhiéu hom bét trong bei su Hoa Ky, mgt ké nói loan va mgt nhà càch mang ma ai cùng biét tén tuoi, nguòi ta sg va ghét, hoan bó va ca nggi tàn bang tùng ngò hém tàt cà càc thuòc dia cùa Anh ó chàu My, ó Anh qucc vd

cd ó Tdy Àu nùa? Hình nhu cugc bành trình qua dai duon^ dà

ành bucVng trong viéc bién dói ky dj con nguài va tinh tinh cùa ònỵ dang tu mot ké tàm thirdng đt nhién bién ihành mot thién tàị

Tuy nhièn, néu nhin lai cbuòi ngày tho àu cùa Paine ta sè thày rò, thàt ra tuoi tré gian nan cùa óng khóng phài vó ich ma là mot sy chuàn bj cho cupe dòi sau nàỵ Òng sinh d Thetford mdt quàn ó Norfolk thuóc mién dóng nude Anh, ngày 29 thàng giéng nani 1737 Cha dng là tin dò giào phài "Quaker"' con me óng theo Anh giàộ Ngay tu khi vào dòi, òng dà ném cành cùng cyc thièu thòn va lao dóng nàng nhpc Cho dén nàm muòi ba tuoi, Thomas Paine theo bpc mot truong trung bpc

Theo lòi óng tbì chinh tai trudng này, dng dà "hàp thu duge mot nén giào due thàt tòt va mot so kién thùc hiìu ich dàng ké" Thyc bành vòn trai ngugc vdi ly thuyét - nén dc thdng tue ve khoa hpc va phàt minh cùa Paine dà nói bài lén ngay tu hòi dò va òng vàn giù dugc tài nàng ày trong suót cà cuóc đi bàn rdn sau nàỵ

Sau thdi ky dì bgc ngàn ngùi ày, Paine bàt dàu tàp sy hge ngbé cùa cha là làm ào nit phu nù Ba nàm hge nghé, rdi phàn tbì

vì sire quyèn rù cùa bién kboi, phàn vì qua cbàn ngàn cóng viéc buon té duong làm, óng tròn khòi nhà va xin vào doàn thuy thù tàu cudp bién "Terible" do vién thuyén trudng cd cài biét danh ghé gdm là "Tu tbàn" chi huỵ Dugc cha giài thoàt, dng lai trd ve tiép tyc ngbé cu cho tdi nàm mudi chin tudị Rdi dng lai lao niìnb vào doàn thuy thù "Hoàng de nude Phd" cùng là mot tàu cudp bièn va d day trong mdt thdi gian ngàn

' Quaker, m^t ngành Co Dóc giào do George Fox thành làp nàm 1648 - 1650 Nguòi theo tón giào này uà hoà binh, màc don giàn va àn nói giàn di, ' Tòn giào rièng cùa nguòi Anh

Khi dà cbàn càch nhìn làng man ve cudc ddi thuy thù lénh dénh trén bièn, Paine trd ve tiép tyc ngbé cùa cha dng, nhung làn này d Luàn Ddn chù khdng phài d Thetford nhu trudc C ùa hiéu dng giùp viéc làn này d gàn phd Drury Lane Lùc nhàn rói, òng

di dy càc budi ndi chuyén ve tbièn vàn bgc

Tiép dd là nhùng nàm budn lo, bdi rdi, lac long Ò Sandwich, óng làp già dinh vói mot co hàu mò eòi me, nhung chua dugc mot nàm tbì bà vg này chét Nhac phy óng làm ngbé thu thué còng quàn, va Paine cùng bj lòi cuón vào dò Cài ngbé này dành cho òng nhiéu nhàn ròi va nhiéu lgi ich kbàc

Paine dugc thu nhàn làm vièn chùc so thué cóng quàn Thàt khòng con gì làm màt ban bè va càm tinh mot càch cbàc chin hom nùa, vì nghé cùa óng là bàt bgn buon làu Kè giàu, nguòi nghèo déu càm ghét óng Sau khi bi duói viéc vì "thiéu tinh tbàn" khòng thi bành luàt lé dugc nghièm chinb, óng trò lai làm nghé

ào nit trong mot thòi gian ngàn, ròi lai xoay sang day hge vói mot so lucmg dòi ràch là 25 bdng Anh trong mot ndm ó Kensington

Dugc so thué còng qudn tdi tuyén dyng, òng di biuóc nùa vdo ndm 1771 va theo vg cùng me vg ve làm viéc trong mpt hiéu bàn tap boa va thuóc là ó Lewes, de kiém thém Trong nnày nàm này, Paine dành nhièu tbì giò de lui tói nhà White Hart Tavem, tham dy nhùng buoi bòi hpp ó mot càu lac bó xà bòi vóii tu càch

là hpi vién Vói muc dich xày dyng, óng dà sàng tàc nhùng van tho chàm biém va nbùmg bài ca ài quòc, cd khi vièt bài dàng bào

ve nhùng vàn de dimg dàn hon Òng cùng thudng hay tranh luàn sdi ndi ve nhùng vàn de hàng ngày Vì Paine cd tài àn ndi nèn càc ddng nghiép cua óng dà de eù óng làm dai dièn cho hp nhàn

mot dip dòi tàng luong va cài thién diéu kién lao dóng Paine dành nhièu tuàn lé sau dò de chuàn bj mot bài dièu tran nhan de

"Tình trang luomg bóng cùa càc nhàn vién sd thué cdng quàn va

sy thdi nàt do nghèo tùng cùa nhàn vién sd thué cdng quàn" Mùa dóng nàm 1772 -73, Paine di Luàn Dòn de trao bàn kién nghi cho nhiéu nghi sì quóc bòi va quan chùc chinh phù

Chàng nhùng bàn kién nghj bj bàc bó ma Paine con bj sa thài V(Vi ly do dà sao nhàng bón phàn, eùa bang bàn thuóc bj vò ng, dò diic va vàt dung riéng cùa Paine dugc dem bàn de cùm òng tboàt tu

vì ng, va óng phài ròi xa vg òng Thè là gàn dén tuoi trung nién, óng lai phài song eó dóc khóng mot dóng xu dinh tùi

May man là trong thòi ky song ó Luàn Dòn, óng dd gap Benjamin Franklin lùc ày dang làm dai dién càc thuòc dia Anh ó Bàc My Co thè vì dà nhàn thày thién tài cùa Paine nén Franklin

dà thuyét phyc Paine hày sang chàu My thù thòi vàn Franklin viét cho con ré minh là Rachard Bache ò Philadelphia giói thiéu Paine là "mot thanh nién thào vàt dàng quy" Franklin cùng de nghi nén dùng Paine dimg bàn hàng, làm pby giào trong mot truong bgc, hay làm pby tà giàm thi Là thu cùa Franklin là vón liéng chinh cùa Paine khi óng dàt chàn dén Philadelphia vào dàu thàng Chap nàm 1774

Tuy nhièn, Paine cùng dà dem theo mot thù vón liéng loai khàc vò già Dò là kinh nghiém cuóc song cùa bàn tbàn Òng dà biét ó Anh cóng ly dugc dp dyng tàn àc nhu thòi trung co nhu thè nào; Òng dà ném cài nghèo ben ti tién; Òng cùng timg dugc nghe va dpc nhiéu ve càc quyèn ty nhièn cùa con nguòi; Òng cùng dà thày bò sàu phàn càch bang triéu dàn thuong vói con so vài ngàn tón thàt va quy tpc ó Anh va òng cùng biét càch bau eù

vào ha nghi vién Anh ó dia phuong thói nàt ra sao; va òng cùng khòng la gì sy dòi truy va ngu xuàn cùa quy toc Anh lùc ày Vi

dà suy nghì ky luòng ve nhùng vàn de dò nén Paine eó mot tàm long trac àn sàu xa dòi vói nhàn loai, mot long yéu che dò dàn chù va biét phài tién hành ra sao de dat tói mot cupe cài càch chinh tri va xà bòi toàn dién

Ngay sau khi tói Philadelphia, Paine dugc mot tò bào mói ra dòi lùc ày là tò Pensylvania Magazine mòi làm chù bùt va óng dd giù chùc vy này gàn muòi 'tàm thàng là quàng thòi gian tò bào này song dugc Va gàn nhu ngay lùc ày, nhò xuàt bàn mot bàn tiéu luàn lèn àn tình trang nò lé cùa nguòi da den va manh niè ùng bó cóng cuòc giài phóng nhiìng nguòi dàn nò lé này, Paine

dà dot nhién mó dàu sy nghiép làu dai cùa óng tu day ve sau: Chién dàu de bào ve còng ly

Nàm tuàn lé sau, bòi dàu tièn cùa nhiìng nguòi My chóng che dò nò lé dugc tbành làp ó Philadelphia Tiép theo, òng tham già vào còng cuóc dòi quyén bình dàng cho pby nù, de xuàt nhùng dao luàt quòc té quy dinh bàn quyén cho càc tàc già, tó cào nhiìng tàn àc dòi vói loài vàt, che gieu tue dàu guom hay dàu sùng va dòi bài bò chién tranh, thay bang thuong lugng hoà bình mòi khi co bàt bod giùa cdc quòc già

Tuy nhièn, giùa lùc Paine viét nhùng dièu trén tbì òng ciìng khòng thè khóng dóng mot vai trò quan trgng trong mot cugc chién tranh khóc liét dang lan róng nhanh chóng Nhùng tran dành

ó Concord, Lexington va ó dòi Bunker dà dièn ra vào mùa xuàn

1775 Sau "cuòc tàn sàt ó Lexington" vào thàng tu, Paine dà viét cho Benfamin Franklin nhu sau; "Tói thày thàt khò tàm khi nghe nggn lùa tàn phà quòc già rèo ó ben tai diing lùc tói dàt cbàn tói"

Ó muòi ba thuòc dia cùa Anh ó chàu My, nguòi ta rat chia

sé thài dò càn phài theo lùc ày, càc y kién di tu thài cyc này sang thài cuc khàe Nhùng nguòi nhu Samuel Adams va Jokn Hancock ibi tàn thành cbién tranh, con nbòm bào thù tbì lai trung thành veri vua nuóc Anh

George Washington, Benjamin Franklin va Thomas Jefferson nhóm càc lành tu vàn muón giù long trung thành vói Anh quóc va

tó ra khóng mày tin ó y tuòng tàch ra va dóc làp Cà khoà I va II cùa Quóc bòi toàn mién déu thòng qua nhùng nghj quyét kbàng djnh càc thuóc dia vàn trung thành vói Hoàng de Anh quóc, chi kién nghj trièu dinh chàp thuàn càc yéu sàch cùa bp ngay giùa nhiìng luòng tu tuòng khàc nbau, giùa sy màu tbuàn ve quan niém va tình càm, giùa sy tranh cài càng thàng ày, co mot nguòi

dà nhìn thày dugc càc sy kién sé dién ra theo hucmg nào Ngay

tu dàu, Thomas Paine dà nhàn thày cupe phàn ly giùa Anh quóc

va càc thuòc dja ó Bàc My là khóng thè trành khòi Òng dà dành

cà mùa thu nàm 1775 de ghi lai nhùng nhàn djnh cùa òng Truóc khi xuàt bàn, Paine dua tàc phàm cùa minh cho ban bè dgc Mot trong so ban cùa óng, bàc sì Benjamin Rusb, de nghj nén de tya là: Luong tri (Common Sense) va dà giùp Paine tìm noi xuàt bàn Dò là Robert Bell gòc nguòi Scotland, chù hiéu sàch kiém nhà in ó Philadelphia

Cuón "Luang tri" ra dòi ngày 19 thàng 01 ndm 1776, do

mot nguòi Anh viét ra; Dò là mot cuón sàch nhó day bòn muoi bay trang Trong vòng ba thàng, so bàn in tiéu thu dugc lén dén 120.000, tòng cóng so tién thu dugc uóc lugng lèn dén nùa triéu bang, mot ty lé tièu thu tuang duong vói so 30 triéu bàn ó Hoa

Ky ngày nay Co le tàt cà nhùng tri thùc duong thòi ó muòi ba thuge dia Anh tai Bàc My dà dpc cuón sàch này

Màc dàu so sàch bàn dugc lón nhu thè, Paine vàn quyét djnh khóng nhàn mot dóng tién bàn quyén nào Chua bao giò trong beh su vdn bgc co mot cuón sdch nào ngay sau khi xuàt

bàn dà eó ành huóng sàu ròng nhu cuón "Luang tri"

Dò là mpt tiéng kèn kéu gpi dàn chùng thuóc dia ò Bàc My bay chién dàu cho nén dóc làp eùa xù so hg - khòng hoà giài, khòng do dy Paine dà cho bg thày là chi eó càch mang mói là giài phàp duy nhàt de giài phóng vàn de màu thuan giùa hg vdi nuóc Anh cùng nhu vua George 111

Paine tuyén bó: "Vì khóng co gì kbàc nùa ngoài sy tucmg tdn, vày tbì, vì Thugng de, chùng ta bay chia tay nhau Phài chdng chùng ta dà trà qua dàt cài già dòi thù tièu nhùng sic luat, néu dò là tàt cà nbirng ly do cbién dàu Trà vói cài già mgt tran dành ó dói Bunker vì luàt pbàp bay vì dàt dai là qua dién rò

Dò khóng phài là viéc rièng cùa mot tbành phó, mot quàn, mot tinh hay mot quóc già ma là cùa cà mot lue dja Dò khóng pbài

là viéc làm chi eó già trj trong mot ngày, mot nàm bay mot thòi gian nào dò, ma tàt cà càc thè bé con chàu chùng ta déu pby thuòc vào cóng cupe dàu tranh này Bay giò là lùc chùng ta gieo hat gióng cho tình doàn kèt giùa càc xù trong lyc dja (Bàc M>^), cho niém tin va danh du Day Hèn lac giùa càc xù cùa chùng ta qua long léo Dpc làp sè là sgi day ben he duy nhàt buóc chiuig

ta lai vói nhau"

Day là mot doan trong lòi giói thiéu cuón "Luang tri" tuong

dói ón hoà;

"Nhùng càm nghì trình hày trong nhùng trang sau day co thè chua dù hgp ly de moi ngucri déu tàn thành; Néu chùng la dà quen coi mài diéu nào dò là khóng thè sai, thi cài sai kia dàm

khodc ve ngoài là dùng khién chùng la Ic'rn tiéng hcnh x'uc nò theo thòi quen xua nay Nhung rói cuóc tranh cài sè st'rm làn^ xuóng Thcri gian làm etm ngudi thay dóiy kién nhiéu htm ly té" Chùng la khóng cho mot diéu nào dò là sai thi cài thói quen dò

sè làm cho ta thày diéu sai kia eò cài ve ben ngoài là dùng va thòi quen dò khién chùng ta km tiéng ho hét bénh vuc cho phong tue Nhung rói su xón xao ày sè st'rm làng dàn xuòng Thdi gian làm cho nguài ta thay ddi y kién nhièu han là le phàì"

Phàn dàu cuón sàch nhó này trình bay nguòn góc va bàn chat cùa chinh quyén dya theo hién phàp cùa nuóc Anh Quan niém ve chinb quyén cùa càc tàc già dugc trình bay trong nhùng càu dai loai nhu sau;

"Chinh quyèn, ngay cà khi trong mot tình thè thuàn lgi nhàt, cùng chi là mot thù tòi àc càn thiét ; con khi tình hinh rói ren thi cài chinb quyén ày sè khóng chju nhàn nhugng Chinb quyén, cùng nhu y phuc xuàt hién khi con nguòi khóng con dugc song

tu nhièn Cung dién cùa vua chùa dà dugc xày dyng trén sy dò nàt cùa cupe song tbièn duòng Vàn minh càng cao bao nhièu thi chinh quyén càng khó lành hién bay nhiéu"

Paine ly luàn là nguón góc va bàn chat cùa chinb quyén là

do "thè giói khóng cai trj dugc bang dao due cho nèn càn eó chinh quyén Dò là myc dich cùa chinh quyén, tue là bào vp ty

do va an ninh"

Giùa xà bòi va chinh quyèn eó màu thuàn sàu sàc Con nguòi song tbành xà bòi, vi nhò hgp tàc vói nguòi khàc ma mot so nhu càu càn thiét cùa con nguòi eó thè dugc thoà man Trong tình trang dò, con nguòi co mot so quyén ty nhién nhu quyèn dugc ty

Jo, bình ding Nói theo ly tuòng tbì con nguòi phài dugc song

trong hoà bình va hanh pbùc ma khóng càn eó chinh phù, néu nhu

"xùc càm cùa luomg tàm" hg déu "trong sàng, thuàn nhàt, va hg man theo tiéng nói cùa luomg tàm" Nhung bàn chat con nguòi là hèn yéu va eó khuynh huóng làm trai vói dao due nèn mói càn dén mot sue manh kim hàm bg; va sue manh dò là do chinb quyén

ma eó Tuy nhièn nén an ninh, sy tièn bó va nièm an ùi cùa con nguòi lai pby thuóc vào xà bòi nhièu hon vào chinb quyén Tàp quàn va phong tue xà bòi, mói quan bé va quyèn lgi giùa nguòi vói nguòi eó tàc dóng manh hon là càc thè che chinb trj

Sau dò Paine trình bay mot vài nhàn xét ve bàn hièn phàp

ma nguòi Anh thuong lày làm ty hào Òng phé phàn nhu sau;

"pbài cóng nhàn bàn bièn pbàp ày là cao sièu vì dugc thào ra giùa mot thòi ky xà bòi den tói, dàm chìm trong nò djch Khi bao lyc chà dap con nguòi tbì chi mot sy giài thoàt nhó khòi bao lyc

ày cùng dà là mot viéc làm dàng quy Nhung ta eó thè de dàng vach ra nhùng kbiém khuyét trong bàn bièn pbàp dò khién myc tiéu nò nhàm tói khóng thè tbyc hién dugc"

Nhiém vy chinb yéu cùa chinb quyèn tue là tràch nhiém truóc xà bòi, Paine cho là hoàn toàn khòng eó trong bàn bién phàp nuóc Anh Hién pbàp ày pbùc tap dén nói khóng thè xàc dinh dugc ai là kè chiù tràch nhiém ve bàt eù mot dièu gì Phàn dgc nhàt dàng ca nggi trong bièn phàp ày là quyén cùa nguòi dàn Anh, it ra cùng trén ly thuyét là dugc cu nguòi vào Ha vién cùa Quóc hgi

Paine de nghj mot che dò chinh tri ed mpt qudc bòi làp phàp dugc bau eù theo thè thùc dàn chù cho càc thuge dia', mgt Tdng

' Day là mói ve càc thupc dia Anh à Bàc My lue bly giò vin chua nói lén

chóng lai Anh quóc de làp thành Hoa Ky nhu ngày nay,

thóng va mot nói càc \di ngành tu phàp chju tràch nhiém truóc quóc bòi

Nhirng Paine dà quàt cho che dò quàn chù cha truyén con nói nhùng Idi lé phù phàng va niém khinh bi dòe dia nhàt Òng lén àn toàn bó càc nguyén tàc cùa che dò quàn chù dàc biét là che dò quàn chù Anh quòc

"Che dò quàn chù trudc bét do nhùmg kè dj giào làp ra Sau day ngucVi Do Thài (Israel) dàp theo tàp tyc ày Dò là mot phàt minh thành cóng hon hét cùa ma quy de dàn dàt dén sy tón thd ngàu tugng Ngudi di giào thàn tbành hoà nhiìng dng vua dà qua diri Chùng ta dem cài tòi àc "nói ngói" ghép tbém vào cài tói àc

"quàn chù" Va khi càc tòi àc quàn chù de bep chùng ta tbì tòi àc nói ngói lai dugc coi là chinh nghìa, thàt ra dò là diéu si nhyc va

àp dàt dói vói bau thè Mdt trong nhùng chùng eù ty nhién rò rèi nhàt ve sy dièn rò eùa che dò quàn chù tàp quyèn là Tao boa

dà bàc bò cài quyén ày Tao hoà dà chàng thuòmg dem quyèn ày

ra gièu cgt khi tao cho càc vua chùa sinh ra nhùng ké thùa ké ngai vdng vùa ngu xuàn vùa bac nhugc dò sao?"

Theo Paine, quyén thùa ké ngai vàng ó Anh quóc là vò ly nèu ta di ngugc dòng thòi gian tói thòi ky nuóc này bj nggai bang cai tri Óng viét;

"Mot dùa con hoang nguòi Phàp, dà dò bò lén nuóc Anh cùng vói mot bay cuóp vò trang, rói ty làp làm vua nuóc Anh, khóng càn sy dòng tình cùa nguòi dàn Anh Nói dùng ra, y chi là mot kè lùa bjp lào leu Chàc chàn là khóng làm gì eó chuypn

"Tròi eù xuòng" Nèu che dp quàn chù bào dàm ehi san sinh ra toàn nbùmg con nguòi tòt va khón ngoan, tbì cùng chàng eó gì dàng tràch cu nhumg che dò ày dà mó eùa cho nhiìng kè ngu xuàn tàn àc va nhùmg ké khóng xùng dàng Nguòi nào ty coi

minh sinh ra de ra lénh cho nhùng ké khàc sinh ra de tuàn lénh,

sè scjm trò tbành ngao man Dupc tuyén chpn uu dai trong da so dàn chùng con lai, dàu óe bp sè som bj dàu dpc vì dja vj Khi lén ngai vàng nim quyén binh, thóng thuòmg hp là nhùng ké ngu dot hom ai hét va khóng thich hgp vói dja vj hon ai hét trong suót

bò eòi De nbirng òng vua hoàc qua nhó tuoi hoàc qua già ngói trén ngai vàng dd tao ra vó vàn diéu bàt hanh Trong truong hgp vua qua nhò, thyc quyén cai trj dàt nuóc trong tay mot nhà nhiép chinh Con trong truong hgp vua qua già, òng ta lai óm yéu va tinh net thàt thuòmg "

De bdc bò làp luàn cho ràng che dò quàn chù tàp quyèn ngàn ngùa dugc nan nói chién, Paine nhàn manh là tu ngày bi thòn tinh, nuóc Anh dà trai "khóng duói tàm làn nói cbién vd muòi chin cuòc nói loan" Óng kèt luàn;

"Ò nuóc Anh, mot óng vua chàng co viéc gì de làm ngoài chiém dàt dai, nói nóm na là làm nghèo quóc già, va gay ra càc mói bàt hoà trong nuóc Hanh phùc thay mot ké mói nàm buòng tàm tram ngàn bang Anh va con dugc tón thò nùa! Dói vói xà bòi va Thucmg de, mot nguòi dàn luong thién con eó nhièu già tri hom là tàt cà càc tén vua bàt luomg tu truóc dén nay góp lai " Trong nhiéu doan Paine dà tó thài dò dàc biét gay gàt vd chua cay dói vói Hodng de George de tam Sau vy quàn dói hoàng già Anh tàn sàt nhiìng nguòi khòi nghìa ó Lexington, òng viét;

"Tòi khòng còng nhàn tén Hoàng de kiéu Ai Càp này cùa nhà nuóc Anh, mot tén vua uong nganb va cau eò Tòi khinh bi cài kè

vò hanh, mang danh hiéu già mao Cha eùa tbàn dàn ma sao eó thè thàn nhién nghe tin dàn con bj tàn sàt, ma van ngù yèn dupc trong khi luomg tàm cùa y vày màu nhiìng nguòi dàn con kia!"

Trong mot doan sau óng thèm;

"Co ngudi bdi: Con vua My tbì d dàu? Tói sè trà Idi ban là

óng ày ngy tri ó trén cao va khóng gay tai boa gì cho nhàn loai

nhuT tén hòn quàn d Anh quóc"

Sau khi bài phàt biéu manh me nhùng y tudng ve che dò quàn chù Paine de càp dén "Mot vài y nghì ve hién trang doanb tbuiang d My" Óng dà nhàn manh vào nhùng dàn chùmg kinh té

de chùng minh sy càn thiét phài phàn ly vdi nude Anh Ve chù trucTug cùa phài bào thù Tories d My cho ràng càc thudc dia d Bàc My dà phàt trién dugc là nhd mdi lién bé vdi nude Anh, Paitne trà Idi:

"Chàu My cùng sé phàt trién nhu hién nay, thàm chi chàc chàn cdn hon nùa, néu khdng mdt qudc già Àu chàu nào cd bàt

eù imdt lién quan gì vdi chàu My San phàm tbuong mai nhd dò trd nén ddi dào, là nhùng thù dàp ùng nhu càu cùa ddi sdng, ludm ludn cd thj trudng khi ma dàn chàu Àu vàn cdn càn àn Lùa mi cùa chùng ta sè bàn dugc già trén bàt eù mot thi trudng nào d Àu chàu, va nhùng thù bang hoà ma chùng ta pbài bd tièn

ra rihàp càng d nude Anh, chùng ta sè mua d bàt eù noi nào chùng ta mudn

Paine bàc bd luàn diéu cho ràng nude Anh dà che chd cho thucòc dja cùa hoc chdng lai ngudi Tày Ban Nha, ngudi Phàp va ngu-di da dd bàn xù

"Nude Anh cd thè che chd nude Tbd Nbì Ky vì nhùng ly do tuomg ty tue là de bào ve cho nèn thuong mai va thudc dja cùa mìnih va trong bàt eù trudng hgp nào, sy che chd ày cùng duge thyc hién bang tièn cùa chùng ta, bj coi là ben cùa nude Anh"

Paine thùa nhàn, mdt trong nhiìng trdi bude ben chat hon hét là ngàn càn càc thuge dia Bàc My phàn ly vdi nude Anh là tinh càm dà in sàu, coi nude Anh là màu qudc Néu dùng nhu thè tbì "hành vi kia cùa nude Anh càng dàng si nhyc hon Ngay thù

dù cùng khdng àn thjt con, va ngay dàn mgi rg cùng khdng khai chién vdi chinh già dinh hg Tu ngù mau qudc dà dugc Anh hoàng va bgn phàn tu àn bàm già nhàn già nghìa su dung, nhàm dành lùa thdi de tin cùa chùng ta Chàu Àu mdi là bà con cùa chàu My, chù khdng phài nude Anh"

Paine nhàn manh ring chàu My dà tùng là "neri tj nan cho nbùmg ngudi d khàp chàu Àu bi ngugc dai vì yéu chudng quyén ty

do cdng dàn va ty do tin nguòng Ngay tai tinh này ciing khóng ed tdi mot phàn ba dàn so thuòc dòng gióng nguòi Anh Vì vày tòi qua quyét cho ràng càch gpi "nude me" hay "nude anh em" chi àp dung cho Anh qudc là sai làm, là tbièn càn va hep hdi"

Paine cho ràng cd rat nhièu diém bàt lgi trong viéc tiép tyc gàn vào nude Anh va ta dà thày dugc trong doan dng viét sau day mdt phàn nào y kién ma sau này dugc dién tà ra qua Idi nhàc nhd' cùa George Washington: Dd là phài "sàng sudt trong viéc quyét dinh lién minh làu dai vdi bàt eù khu vyc nào trén thè gidi", va qua chinb sàch cùa Thomas Paine nhu sau "Hoà bình, budn bàn va hùu nghi cbàn thành vdi tàt cà càc quóc già - khòng lién két riéng vói bàt eù mpt quóc già nào"

" Vì, bàt eù sy phyc tùng hay lé thupc nào vào nuóc Anh cùng déu lói cuón càc tinh Bàc My này vào nhiìng cupe chién tranh va tranh chàp ò chàu Àu; va sè khién chùng ta sa vào mòi

' Truóc khi ròi khòi chire Tóng thóng dàu tièn cùa Hoa Ky, Washington co thào ra muòi diéu nhàc nhò quóc dàn ma óng cho ràng Hién phàp Hoa Ky con thiéu,

bàt boa veri nhùng quóc già khàe trong khi hp muón kèt thàn vói chùng ta Dòi vói nhùng quóc già ày chùng ta chàng giàn hòn cùng chàng tràch cu Vì chàu Àu là thi truong màu dich cùa Bàc

My chùng ta phài trành nhirng Hèn bé thién vi vói bàt eù phàn dàt nào ó chàu Àu Quyén Igi chinb cùa chàu My là trành xa khòi nhùng eucic tranh chàp ò chàu Àu

Dièu ma chùng ta khòng bao gicV làm dugc trong khi pby thuge vào nuóc Anh, là chùng ta buóc phài dùmg ve phia nuóc Anh de làm tàng già tri cho chinh sàch cùa quóc già này Chàu

Àu khó CÓ hoà bình làu dai vì che dò quàn chù dà bàt ré qua dàm

ó day; va khi xày ra chién tranh giùa nuóc Anh vói tàt cà mot quóc già khàc ndo, nén thuomg mai cùa chàu My syp dò vì chàu

My dinh chat vói nuóc Anh"

Sau khi néu vó so dièu bàt lgi néu càc tinh Bàc My nàm trong guòng mày chinh quyèn nuóc Anh, Paine két luàn:

"Nuóc Anh khóng dù sue thi bành cóng ly ò mièn dàt này, cóng viéc ày som ùó thành nàng né va ràc rói Làm sao co thè diéu hành cho eó két qua dugc khi chinb quyén nuóc Anh xa chùng ta qua va khóng biéu gì ve chùng ta? Dà khóng thè chi huy chùng ta, it bg khóng thè cai tri dugc ta Gùi mot bàn bào cào hay bàn kién nghi di mot noi xa hàng ba bay bón ngbìn bài ly, rói dgi chò bón bay ndm thang mói nhàn dugc trà lòi, ròi lai càn nàm bay sàu thàng nùa de giài thich; chi vài nàm sy viéc kia dà thành chuyén eù ky va ngày ngó De mot hòn dào vình vien cai tri mot dai lyc tbì thàt là phi ly Chua bao giò ta thày co truong hgp mgt

ve tinh lai lón hcm là mot hành tinh chinh ma nò lé thuóc."

Dói vói nhiìng nguòi hoài nghi va yéu bóng via tin ràng BÌc

My van co thè song hoà nbjp va hoà giài vói nuóc Anh, Paine dd nói nhùmg lòi xùc dgng nhu sau: