1.1. Khái niệm, đặc điểm của thị tr¬ường và doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo Khái niệm: Cạnh tranh hoàn hảo là thị tr¬ường trong đó có nhiều ng¬ười mua và nhiều ng¬ười bán và không ng¬ười mua và ng¬ười bán nào có thể ảnh hưởng đến giá cả thị trường. Từ khái niệm này ta nhận thấy+ Đặc điểm quan trong của thị trương này là số lượng sản phẩm mà mỗi doanh nghiệp cung ứng không có ảnh hưởng gì đến giá cả trên thị trường. + Mỗi DN trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo là người chấp nhận giá. + Giá cả được xác định bởi quan hệ cung cầu trên thị trường và DN là người chấp nhận mức giá đó.
Trang 1Chuyên đề CẤU TRÚC THỊ TRƯỜNG, CẠNH TRANH VÀ ĐỘC QUYỀN
I Thị trường cạnh tranh hoàn hảo
1.1 Khái niệm, đặc điểm của thị trường và doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo
- Khái niệm: Cạnh tranh hoàn hảo là thị trường trong đó có nhiều người
mua và nhiều người bán và không người mua và người bán nào có thể ảnh hưởng đến giá cả thị trường
Từ khái niệm này ta nhận thấy
+ Đặc điểm quan trong của thị trương này là số lượng sản phẩm mà mỗi doanh nghiệp cung ứng không có ảnh hưởng gì đến giá cả trên thị trường
+ Mỗi DN trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo là người chấp nhận giá
+ Giá cả được xác định bởi quan hệ cung cầu trên thị trường và DN là người chấp nhận mức giá đó
+ Đường cầu đối với HH của mỗi DN sẽ là một đường nằm ngang do bất kể lượng cung của họ là bao nhiêu thì họ cũng nhận được một mức giá không đổi
Để tìm hiểu chi tiết hơn về sự chấp nhận giá của các doanh nghiệp hoạt động trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo và để mô tả đúng đường cầu đối với HH của các DN này, chúng ta xét đến những đặc điểm của thị trường CTHH
- Những đặc điểm của thị trường cạnh tranh hoàn hảo
Thứ nhất, có rất nhiều người mua và rất nhiều người bán trên thị trường
+ Điều này đảm bảo sản lượng của mỗi doanh nghiệp trong thị trường CTHH không làm ảnh hưởng đáng kể đến thị trường
+ Do có rất nhiều người bán và người mua nên thị phần của mỗi DN sẽ rất nhỏ so với toàn thị trường và DN không có khả năng tác động đến quan hệ cung cầu trên thị trường để có thể thay đổi giá cả mà họ luôn phải chấp nhận mức giá chung của thị trường
Thứ hai, sản phẩm tương đối đồng nhất,
Trang 2+ Tức là không có sự khác biệt giữa các sản phẩm và chúng ta không thể phân biệt
được sản phẩm đó là của ai, để cho sản phẩm của các DN có thể thay thế hoàn hảo nhau.
+ Theo đó người tiêu dung có thể sử dụng sản phẩm của bất kỳ nhà sản xuất nào cũng đều cảm thấy thỏa mãn như nhau
VD: ra chợ mua rau, gạo, các nạ hoàn toàn không thể xác định được chúng
được bán ở cho do nông dân nào sản xuất
Thứ ba, thông tin đầy đủ tức là mọi hành vi của người bán đều được phản ánh,
và tất cả người tiêu dung đều được biết như nhau và một cách đầy đủ
VD: xăng dầu được niêm yết với giá 15.450, không một người mua nào không
biết về điều này
Thứ tư, không có gì cản trở việc gia nhập và rút khỏi thị trường (tức là không có rào cản gia nhập hay rút lui)
+ Thị trường cạnh tranh hoàn hảo ở mỗi thời điểm, mỗi người đều phải được
tự do trở thành người mua hoặc người bán, được tự do gia nhập thị trường và được trao đổi ở cùng một mức giá như những người trao đổi hiện hành
+ Tương tự, nó đòi hỏi không có trở ngại nào ngăn không cho một người nào đó thôi không là người mua hoặc người bán trong thị trường và vì thế rút khỏi thị trường
- Đặc điểm của doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo
+ Doanh nghiệp là người chấp nhận giá trên thị trường Đặc điểm này được
phân tích rõ ở trên, do thị phần của mỗi DN là rất nhỏ, nếu DN đặt giá cao hơn giá thị trường thì DN sẽ không thể bán được HH vì người tiêu dung sẽ chuyển sang tiêu
dung HH của Dn khác, do sản phẩm là đồng nhất
+ Đường cầu của doanh nghiệp co giãn hoàn toàn
Do doanh nghiệp là người chấp nhận giá trên thị trường nên với mọi mức sản lượng của doanh nghiệp đều bán ở mức giá thị trường
(đường cầu co giãn hoàn toàn là đường cầu ntn? Đó là một đường nằm ngang.) Điều này hoàn toàn đúng do DN CTHH là người chấp nhận giá trên thị trường Mức
giá này là cố định và DN chỉ có thể quyết định cung ứng mức sản lượng mà thôi
Trang 3Nói cách khác, các doanh nghiệp cạnh tranh không có ảnh hưởng độc lập đến giá thị trường Doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo có sản lượng quá nhỏ so với dung lượng thị trường, do đó các quyết định sản lượng của doanh nghiệp không có ảnh hưởng đáng kể đến giá
Theo đó, doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo đứng trước đường cầu nằm ngang đối với sản lượng của mình
Cần phân biệt đường cầu thị trường và đường cầu mà một doanh nghiệp cụ thể phải đối mặt Đường cầu thị trường luôn luôn là một đường dốc xuống dưới và được biểu diễn ở hai hình 3.4a, 3.4b dưới đây
- Đường doanh thu cận biên của DN co giãn hoàn toàn Xuất phát từ đặc
điểm thứ hai, như ta biết:
MR = TR’(Q) = (P.Q) (Q) = P (vì P là 1 hằng số cho trước) => MR trùng với đường cầu của DN => MR là đường co giãn hoàn toàn
1.2 Quyết định sản xuất của doanh nghiệp trong ngắn hạn
* Nguyên tắc tối đa hoá lợi nhuận
- Quy tắc chung là lợi nhuận được tối đa hóa khi doanh thu cận biên bằng chi
phí cận biên MR = MC Tức là một đồng chi phí bỏ ra thêm bằng doanh thu thêm
được khi sản xuất thêm một đơn vị sản phẩm
Chứng minh bằng phương pháp đại số:
Xuất phát: TP = TR – TC
Lợi nhuận được tối đa hóa tại điểm mà tại đó sự gia tăng của một đơn vị sản lượng làm TP không đổi, nghĩa là ∆TP / ∆Q = 0
q
P
Q
D
Hình 3.4: Đường cầu của doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo và đường cầu thị trường
Trang 4∆TP / ∆Q = ∆TR / ∆Q - ∆TC / ∆Q = 0 Do: ∆TR / ∆Q = MR và ∆TC / ∆Q = MC Nên chúng ta kết luận rằng lợi nhuận đạt cực đại khi MR – MC = 0
Hay MR = MC
- Trong CTHH: Doanh thu cận biên không đổi và bằng giá bán: MR = P
=> Giá bán bằng chi phí cận biên: P =MC
Vì doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo gặp đường cầu nằm ngang, nên đường cầu
mà doanh nghiệp gặp cũng chính là đường doanh thu bình quân và doanh thu cận biên
Dọc theo đường cầu này, doanh thu cận biên bằng giá MR = P Do vậy, quy tắc tối đa hóa lợi nhuận đối với doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo là MC = P Đây chính là điều kiện để tối đa hóa lợi nhuận
* Các trường hợp xảy ra trong kinh doanh
- Doanh nghiệp có lợi nhuận P > ATCmin (đã nghiên cứu ở phần trên)
- Doanh nghiệp hoà vốn (hình a) P = ATCmin
Điểm hòa vốn: Điểm hòa vốn là điểm có tổng doanh thu bằng tổng chi phí Ở
điểm hòa vốn hãng không có lợi nhuận kinh tế
Trong ngắn hạn, điểm hòa vốn của hãng là điểm giá bằng tổng chi phí bình quân nhỏ nhất (P = ATCmin)
- Doanh nghiệp chọn sản lượng để tối thiểu hoá thua lỗ (hình b)
AVC min < P<ATC min
Điểm tiếp tục sản xuất: Trong quá trình sản xuất kinh doanh, khi giá bán sản
phẩm nhỏ hơn Tổng chi phí bình quân và lớn hơn chi phí biến đổi bình quân (AVC < P <
Trang 5ATC) thì khi đó doanh nghiệp vẫn tiếp tục sản xuất (nhưng sản xuất ở mức cầm chừng)
Trong quá trình này, doanh nghiệp cần phải lựa chọn một quy mô sản xuất phù hợp, đồng thời tiếp tục đổi mới, tổ chức sắp xếp lại sản xuất và quản lý để giảm chi phí sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm và tìm cách mở rộng thị trường
- Doanh nghiệp đóng cửa sản xuất ( hình c) P < AVCmin
Điểm đóng cửa sản xuất: Trong kinh doanh không phải thua lỗ là đóng cửa,
nhưng đã đến điểm (hoặc ngưỡng) đóng cửa thì cần phải đóng cửa ngay
+ Điểm đóng cửa sản xuất là điểm mà tại đó giá bán nhỏ hơn hoặc bằng chi phí biến đổi bình quân nhỏ nhất (P ≤ AVCmin)
+ Xác định mức giá ở điểm đóng cửa thực chất là xác định chi phí biến đổi bình quân nhỏ nhất Điều kiện này cũng có nghĩa là tổng doanh thu nhỏ hơn hoặc bằng chi phí biến đổi
1.3 Đường cung của doanh nghiệp cạnh tranh
* Đường cung ngắn hạn của doanh nghiệp
- Đường cung ngắn hạn của DN là đường biểu diễn mức sản lượng mà doanh
nghiệp sẵn sàng cung ứng ở mỗi mức giá
- Đường cung ngắn hạn của doanh nghiệp cạnh tranh hoàn hảo trùng với đường chi phí cận biên MC tính từ điểm AVCmin trở lên
* Đường cung ngắn hạn của thị trường
- Lượng cung của thị trường là tổng lượng cung của tất cả doanh nghiệp
tham gia thị trường
Trang 6- Đường cung của thị trường là đường tổng hợp theo chiều ngang các đường cung của tất cả các doanh nghiệp tham gia thị trường
1.4 Lựa chọn sản lượng trong dài hạn
- Ở mức sản lượng Q2 doanh nghiệp có lợi nhuận kinh tế bằng 0
- Đường cung dài hạn của doanh nghiệp là một phần đường LMC với điều kiện P ≥ LATCmin (từ điểm LATCmin trở lên)
1.5 Cân bằng dài hạn
II Thị trường độc quyền thuần tuý
2.1 Độc quyền bán
* Khái niệm, đặc điểm của thị trường và doanh nghiệp độc quyền bán
- Khái niệm:Thị trường độc quyền bán là thị trường chỉ có một ngời bán
nhưng có nhiều ngời mua
- Đặc điểm của thị trường độc quyền:
+ Chỉ có một người bán duy nhất một loại hàng hoá hay dịch vụ nào đó Do vậy, ưu thế hoàn toàn thuộc về ngườ bán và họ là người định giá
Trang 7+ Sản phẩm sản xuất ra không có sản phẩm thay thế Do đó, sự thay đổi giá của các sản phẩm khác không ảnh hưởng gì đến giá và lượng của sản phẩm độc quyền, ngược lại, sự thay đổi giá của sản phẩm độc quyền cũng không ảnh hưởng đến giá của các sản phẩm khác
- Đặc điểm của doanh nghiệp độc quyền bán:
+ Trên thị trường độc quyền bán, sức mạnh thị trường thuộc về người bán Doanh nghiệp có thể điều hành được giá cả để đạt đợc mục tiêu, hay doanh nghiệp độc quyền là người “ ấn định giá”
+ Cung của doanh nghiệp là cung của thị trường, đồng thời nhu cầu của thị trường cũng chính là nhu cầu đối với doanh nghiệp
* Nguyên nhân dẫn đến độc quyền bán
- Do đạt được tính kinh tế theo quy mô
Tính kinh tế theo quy mô nghĩa là gì? Trong chương trước chúng ta đã biết, tính kinh tế theo quy mô là việc nếu tăng k lần việc sử dụng các yếu tố đầu vào mà tạo ra mức sản lượng lớn hơn k lần, ta có hiệu suất tăng theo quy mô Đây chính là tính kinh tế theo quy mô
Vì thế, ngành đạt được tính kinh tế theo quy mô là ngành có đường chi phí bình quân là một đường dốc xuống để bảo đảm rằng càng tăng sản lượng thì mức chi phí sẽ càng thấp hơn Chính vì vậy, các ngành mới gia nhập thị trường sẽ có chi phí cao hơn rất nhiều so với những ngành lớn, nên những ngành lớn sẽ có thể bán mức giá rất thấp
để những ngành nhỏ không thể tồn tại trên thị trường, và tạo thành thế độc quyền
Những doanh nghiệp có lợi thế kinh tế theo quy mô là nhưng doanh nghiệp độc quyền tự nhiên
- Bản quyền Một hãng có thể thu được vị trí độc quyền nhờ có được bản quyền
đối với sản phẩm hoặc quy trình công nghệ nhất định Ví dụ ở Mỹ luật về bảo hộ bản quyền cho phép phát minh có quyền sử dụng độc quyền sáng chế của mình trong 17 năm Như vậy, không một ai có quyền sử dụng sáng chế đó Luật này đã khuyến khích việc phát minh sáng chế để đưa nhanh các tiến bộ khoa học kỹ thuật vào sản xuất
Trang 8- Sự kiểm soát các yếu tố đầu vào: Một hãng có thể trở thành độc quyền khi
nó kiểm soát được toàn bộ nguồn cung cấp các nguyên liệu để tạo ra một loại sản phẩm nào đó Ví dụ công ty Niken của Canada kiểm soát 9/10 sản lượng niken trên thế giới và nó có sức mạnh ghê gớm trong việc sản xuất các sản phẩm từ niken
- Do quy định của chính phủ: Một hãng có thể trở thành độc quyền nhờ các
quy định của chính phủ có thể ủy thác cho một hãng nào đó có quyền được bán hoặc cung cấp những loại sản phẩm hoặc dịch vụ nhất định
* Đường cầu và doanh thu cận biên
- Đường cầu của doanh nghiệp là một đường dốc xuống phía dới, hay khi doanh nghiệp tăng hàng hoá bán ra sẽ làm cho giá bán giảm xuống
Do vậy đờng doanh thu cận biên luôn nằm dới đờng cầu, hay doanh thu cận biên luôn nhỏ hơn giá bán ( P > MR)
Chứng minh: Giả sử đường cầu của doanh nghiệp độc quyền có dạng:
P = b 0 - b 1 Q
TR = P.Q = b 0 Q – b 1 Q 2
=> MR = b 0 – 2b 1 Q
*Lựa chọn sản lượng của doanh nghiệp độc quyền bán
Sau khi xem xét doanh thu của DN độc quyền thì chúng ta sẽ tìm hiểu cách thức ra quyết định sản xuất để tối đa hóa lợi nhuận của doanh nghiệp độc quyền
- Nguyên tắc chung (hay điều kiện để tối đa hóa lợi nhuận chúng ta không
còn xa là, đó là: MR = MC
Từ đây, chúng ta sẽ tìm được sản lượng tối ưu Q* (đó chính là phần sản
Trang 9lượng mà MC và MR gặp nhau)
Khi xác định được mức sản lượng tối ưu, doanh nghiệp độc quyền sẽ ấn định mức giá mình như thế nào? Đó là dựa vào đượng cầu của thị trường Chính vì vậy,
để xác định mức giá P*, từ mức sản lượng Q* ta thay vào đường cầu và được mức giá P* như hình vẽ trên
* Quy tắc định giá
- Sản lượng và giá bán của doanh nghiệp có thể vận dụng quy tắc định giá như sau:
MR = TR/Q = (P.Q)/Q = ( P.Q + Q.P)/Q
= P + P.(Q/P ).(P/Q) = P (1 + 1/EPD)
- Mức sản lượng tối ưu được xác định theo nguyên tắc : MR = MC Do đó:
MC = P (1 + 1/EPD)
Mức giá được ấn định là: P = MC/(1+ 1/E P D )
Cầu càng co giãn, giá cả càng gần với chi phí cận biên thì càng không có lợi cho nhà độc quyền Ngược lại, cầu càng ít co giãn, giá cả càng cao hơn chi phí cận biên, càng có lợi cho nhà độc quyền
* Trong độc quyền bán không có đường cung
Vì sao DNĐQ bán lại không có đường cung? Điều đó được giải thích bởi hai lý do:
- Đường cung là đường biểu diễn mối quan hệ giữa giá và sản lượng mà doanh nghiệp sẵn sang cung ứng Nó cho biết lượng cung mà doanh nghiệp sẵn sang bán tại mỗi mức giá, nhưng vì doanh nghiệp độc quyền bán có khả năng định giá trên thị trường ngay tại thời điểm quyết định mức sản lượng cung ứng ( nói cách khác DNĐQ là người định giá chứ không phải là người chấp nhận giá), nên
Trang 10việc nhắc đến đường cung của DN độc quyền bán là vô nghĩa.
- Với nhà độc quyền, chúng ta không thấy có mối quan hệ 1 -1 giữa giá và sản lượng cung ứng Lý do là: quyết định SX, cung ứng của doanh nghiệp không chỉ phụ thuộc vào chi phí cận biên (MC) mà còn phụ thuộc vào hình dáng của đường cầu Sự dịch chuyển của đường cầu không tạo ra các mức giá và lượng như đối với các đường cung cạnh tranh Thay vào đó, dịch chuyển đường cầu có thể làm giá thay đổi nhưng lượng không thay đổi hoặc thay đổi lượng nhưng giá lại không thay đổi (hình a và hình b)
- Đồ thị 1: Ban đầu đương cầu D1 ứng với đường MR1, mức sản lượng tối ưu sẽ được xác định bởi giao điểm của MC và MR1, khi có sự thay đổi làm đường cầu dịch chuyển đến D2, đường doanh thu MR2 cùng cắt MC tại A ở mức sản lượng Q1 như cũ nhưng mức giá được xác định dựa vào đường cầu D2 , và như ta thấy mức giá giảm xuống P2 Như vậy, đã có sự thay đổi trong mức giá nhưng mức sản lượng không đổi
- Đồ thị 2: thì ngược lại, vẫn có sự dịch chuyển của đường D và MR nhưng
lúc này MR2 giao MC tại mức sản lượng mới Q2 cao hơn mức Q1, còn mức giá P1
vẫn giữ nguyên (do cầu co giãn nhiều giá vẫn không đổi)
Điều đó cho thấy không có mối quan hệ 1 – 1 giữa giá và sản lượng cung ứng Như vậy, DNĐQ không có đường cung
* Sức mạnh độc quyền bán
- Sức mạnh độc quyền bán: là khả năng định giá cao hơn chi phí cận biên Chính vì thế sức mạnh này được thể hiện thông qua chênh lẹch giữa P và MC
Trang 11+ Sức mạnh độc quyền được đo bằng chỉ số Lerner :
Nếu L càng lớn thì doanh nghiệp sẽ càng có sức mạnh thị trường
+ Chỉ số Lerner cũng có thể biểu thị bằng hệ số co giãn của cầu đối với doanh nghiệp:
L = -1/ EPD
- Nguồn gốc của sức mạnh độc quyền bán
Từ công thức trên cho ta thấy, sức mạnh độc quyền phụ thuộc vào hệ số co giãn của cầu đối với doanh nghiệp, mà cầu đối với doanh nghiệp do ba yếu tố xác định:
+ Co giãn của cầu thị trường: Độc quyền thuần túy, tức là chỉ có một doanh
nghiệp, đường cầu của nó là đường cầu thị trường Do vậy, sức mạnh của độc quyền hoàn toàn phụ thuộc vào hệ số co giãn của cầu thị trường Tuy nhiên, thường
có vài doanh nghiệp cạnh tranh với nhau, do đó co giãn của cầu thị trường là giới hạn dưới của hệ số co giãn của cầu đối với doanh nghiệp
+ Số lượng doanh nghiệp: Sức mạnh độc quyền của mỗi doanh nghiệp sẽ
giảm đi khi số lượng doanh nghiệp tăng lên, vì có nhiều doanh nghiệp cạnh tranh thì mỗi doanh nghiệp càng khó khăn hơn khi nâng giá mà không bị giảm thị phần
+ Sự tương tác giữa các doanh nghiệp: Các doanh nghiệp có thể lien kết
nhất trí giảm sản lượng và tăng giá Cùng nhau tăng giá sẽ có lợi cho DN và sự câu kết có thể tạo ra sức mạnh độc quyền cao
* Chi phí xã hội cho sức mạnh độc quyền bán (bổ sung)
* Điều chỉnh độc quyền
Chính phủ thường đa ra một số giải pháp điều chỉnh độc quyền như :
P
MC P
