LUẬN văn THẠC sĩ VAI TRÒ của GIA ĐÌNH TRONG xây DỰNG lối SỐNG có văn hóa CHO THANH NIÊN TỈNH hà NAM HIỆN NAY

Gia đình là tế bào của xã hội, là cái nôi thân yêu nuôi dưỡng cả đời người, là môi trường quan trọng trong giáo dục nếp sống và hình thành nhân cách, lối sống có văn hóa. Tuy không phải là thiết chế duy nhất có vai trò, trách nhiệm giáo dục đối với con cái, nhưng gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên và có tầm quan trọng quyết định việc hình thành nhân cách của trẻ. Xã hội luôn vận động và phát triển không ngừng, song giáo dục gia đình vẫn luôn ảnh hưởng lâu dài và toàn diện đối với mỗi cá nhân trong suốt cuộc đời.

MỤC LỤC

Trang

Chương 1 .MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ VAI TRÒ

CỦA GIA ĐÌNH TRONG XÂY DỰNG LỐI SỐNG CÓ VĂN HÓA CHO THANH NIÊN Ở TỈNH HÀ NAM HIỆN NAY

1101.1 Một số vấn đề lý luận về vai trò của gia đình trong xây dựng

lối sống có văn hóa cho thanh niên ở tỉnh Hà Nam hiện nay

1101.2 Thực trạng vai trò của gia đình trong xây dựng lối sống có

văn hóa cho thanh niên ở tỉnh Hà Nam hiện nay 29

Chương 2 YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP PHÁT HUY VAI TRÒ CỦA

GIA ĐÌNH TRONG XÂY DỰNG LỐI SỐNG CÓ VĂN HÓA CHO THANH NIÊN Ở TỈNH HÀ NAM HIỆN NAY

5522.1 Yêu cầu phát huy vai trò của gia đình trong xây dựng lối

sống có văn hóa cho thanh niên ở tỉnh Hà Nam hiện nay

5522.2 Giải pháp cơ bản phát huy vai trò của gia đình trong xây dựng

lối sống có văn hóa cho thanh niên ở tỉnh Hà Nam hiện nay

659

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 91

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Gia đình là tế bào của xã hội, là cái nôi thân yêu nuôi dưỡng cả đời người, là môi trường quan trọng trong giáo dụcnếp sống và hình thành nhân cách, lối sống có văn hóa Tuy không phải là thiết chế duy nhất có vai trò, trách nhiệm giáodục đối với con cái, nhưng gia đình là môi trường giáo dục đầu tiên và có tầm quan trọng quyết định việc hình thànhnhân cách của trẻ Xã hội luôn vận động và phát triển không ngừng, song giáo dục gia đình vẫn luôn ảnh hưởng lâu dài

và toàn diện đối với mỗi cá nhân trong suốt cuộc đời

Nghị quyết Đại hội IX của Đảng đã chỉ rõ: Nêu cao trách nhiệm của gia đình trong việc xây dựng và bồi dưỡngcác thành viên của mình lối sống văn hóa, làm cho gia đình thực sự là tổ ấm của mỗi người và là tế bào lành mạnh của

xã hội Vì vậy, việc xây dựng lối sống có văn hóa, hình thành nhân cách con người trong gia đình có tính chất đặt nềnmóng và có vai trò quan trọng cần được tiến hành đầu tiên và thường xuyên trong các gia đình

Trải qua các thời kì lịch sử, với nền giáo dục trong các gia đình ở tỉnh Hà Nam, bao thế hệ đã trưởng thành,biết trọng lễ, nghĩa, biết yêu thương, chung thủy, trách nhiệm, biết hi sinh vì nghĩa lớn Những phẩm chất nêu trên

là những giá trị văn hóa, đạo đức mà bất cứ thời đại xã hội nào cũng cần đến Hiện nay, các gia đình vẫn phát huyrất tốt vai trò của mình trong xây dựng lối sống có văn hóa cho con cái, đặc biệt con cái ở lứa tuổi thanh niên

Tuy nhiên, bên cạnh những tác động tích cực của cuộc cách mạng khoa học công nghệ, của sự bùng nổ thôngtin, của quá trình toàn cầu hóa, của cơ chế thị trường, những mặt trái của nó cũng đã tác động không nhỏ đến cả giáodục của gia đình và lối sống của thanh niên ở tỉnh Hà Nam Trong các gia đình, nhu cầu vật chất tăng lên, lại ít chútrọng đời sống tình cảm, tinh thần, tình trạng xung đột gia đình, không quan tâm đến xây dựng đạo đức, lối sống có văn

hóa cho con cái, các phương pháp giáo dục và xây dựng chưa phù hợp, chưa hiệu quả, dẫn đến nhiều hệ lụy, làm chogia đình không được bền vững, con cái không nhận được sự giáo dục đầy đủ của gia đình Điều này dẫn đến tình trạngđáng báo động hiện nay là một bộ phận không nhỏ các thanh niên ở tỉnh Hà Nam sa sút trầm trọng về đạo đức, lối sống,sống không có mục đích, lí tưởng, các tệ nạn xã hội và các tội phạm ở độ tuổi thanh niên ngày càng nhiều, những biểu hiệncủa lối sống thiếu văn hóa trong thanh niên ngày càng tăng Từ đó ảnh hưởng đến chất lượng xây dựng con người mới XHCNđáp ứng yêu cầu của sự nghiệp CNH, HĐH đất nước nói chung và công cuộc phát triển tỉnh Hà Nam nói riêng Vì vậy, pháthuy vai trò của gia đình trong xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên ở tỉnh Hà Nam hiện nay thực sự trở nên cấp

thiết cả về lý luận và thực tiễn Đó cũng chính là lý do để tác giả lựa chọn đề tài “Vai trò của gia đình trong xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên ở tỉnh Hà Nam hiện nay” làm luận văn tốt nghiệp.

2 Tình hình nghiên cứu có liên quan đến đề tài

* Các công trình nghiên cứu về gia đình và văn hóa gia đình

Gia đình là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học: triết học, chủ nghĩa xã hội khoa học, dân tộc học, xãhội học v.v… Đã có nhiều công trình nghiên cứu về gia đình, gia đình Việt Nam ở nhiều góc độ, cấp độ khác nhau đượccông bố

Tiêu biểu là các công trình: “Dạy con nên người” của Hội Liên hiệp Phụ nữ thành phố Hà Nội, xuất bản năm 1991;

GS Lê Thi, “Gia đình Việt Nam trong bối cảnh đất nước đổi mới “, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2002; Trần Thị KimXuyến, “Gia đình, những vấn đề của gia đình hiện đại”, Nxb Thống kê, Tp Hồ Chí Minh, 2002; đề tài khoa học cấp nhànước KX 07 - 09 của Trung tâm Nghiên cứu Khoa học về Gia đình và Phụ nữ, “Gia đình và vấn đề giáo dục gia đình”,Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1994… cũng tập trung nghiên cứu về vấn đề này Tập thể tác giả đã cung cấp cho các

bậc cha mẹ những hiểu biết cần thiết về gia đình, về trách nhiệm làm cha, làm mẹ trong việc giáo dục con cái nên người,trên những mặt cơ bản của nội dung giáo dục: Đức, trí, thể, mỹ và lao động, mà các thế hệ làm cha mẹ luôn luôn hướngtới.

Trong các công trình nghiên cứu, còn có Luận án Tiến sĩ “Vai trò của gia đình trong việc giáo dục thế hệ trẻ ởnước ta hiện nay” của Tiến sĩ Nghiêm Sỹ Liêm, Hà Nội, 2001; đặc biệt gần đây, có đề tài cấp Nhà nước KX-07-09:

“Vai trò gia đình trong sự hình thành và phát triển nhân cách con người Việt Nam”, của Trung tâm Nghiên cứu về giađình và phụ nữ, Giáo sư Lê Thi làm chủ biên, do Nhà xuất bản Phụ nữ phát hành năm 1997 Các tác giả khẳng định,bàn về sự phát triển ổn định của xã hội, không thể tách rời sự phát triển của con người và vai trò của gia đình trong việcbồi dưỡng, đào tạo nguồn nhân lực, xây dựng nhân cách con người và gia đình có vai trò đặc biệt quan trọng trong giáodục thế hệ trẻ ở nước ta hiện nay

Ngoài ra còn kể đến các công trình của GS Vũ Ngọc Khánh, “Văn hóa gia đình Việt Nam”, Nxb Văn hóa dân tộc,

Hà Nội, 1998; PGS.TS Lê Như Hoa, “Văn hóa gia đình với việc hình thành và phát triển nhân cách trẻ em”; tập thể tácgiả do Trần Hữu Tòng và Trương Thìn chủ biên, “Xây dựng gia đình văn hóa trong sự nghiệp đổi mới”; tác giả Võ ThịHồng Loan, “Văn hóa gia đình với sự hình thành và phát triển nhân cách con người Việt Nam” Trong các công trình này,các tác giả đã đề cập đến những vấn đề lý luận và thực tiễn về văn hóa gia đình cũng như ảnh hưởng của văn hóa gia đìnhđối với sự phát triển của cá nhân nói riêng và xã hội nói chung

* Các công trình nghiên cứu về lối sống, lối sống xã hội chủ nghĩa và xây dựng lối sống

Nghiên cứu về lối sống, đã có nhiều công trình trong nước và ngoài nước nghiên cứu: Nước ngoài có tác giả tác

giả G E Gledơman bàn về Lối sống xã hội chủ nghĩa, Nhà xuất bản Sự thật, Hà Nội, 1982; N.I.Belôva bàn về vấn đề khái

niệm lối sống, Viện Xã hội học thuộc Ủy ban Khoa học xã hội xuất bản, Hà Nội, 1977;V.I Đôbrưnina: Lối sống Xô viết, hôm nay và ngày mai, Nhà xuất bản Tiến bộ, Mátxcơva, 1984 Những công trình trên đã phân tích rõ khái niệm, bản chất,

những vấn đề có tính quy luật về sự hình thành, phát triển lối sống, lối sống xã hội chủ nghĩa và những biện pháp để xâydựng lối sống xã hội chủ nghĩa

Nghiên cứu lối sống trong mối quan hệ với các giá trị xã hội có công trình của PGS, TS Đào Trí Úc (chủ biên), “Xâydựng ý thức và lối sống theo pháp luật”; GS, TSKH Huỳnh Khái Vinh (chủ biên), TS Nguyễn Viết Chức, “Xây dựng tưtưởng, đạo đức, lối sống và đời sống văn hóa ở thủ đô Hà Nội trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóađất nước”; Thanh Lê, “Giáo dục lối sống - nếp sống mới”; “Một số vấn đề về lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội”;PGS Chu Khắc Thuật và PTS Nguyễn Văn Thủ, “Văn hóa, lối sống với môi trường” …Các công trình trên đã đưa ra định

nghĩa về lối sống; làm rõ quan hệ giữa lối sống với văn hóa, đạo đức, chuẩn giá trị và môi trường; chỉ ra đặc điểm tư duy và

lối sống truyền thống của người Việt Nam; từ đó đề xuất những giải pháp xây dựng các vấn đề văn hóa, đạo đức, lối sống ởnước ta hiện nay

* Các công trình nghiên cứu về xây dựng lối sống có văn hóa

Trong thời kỳ đổi mới, xây dựng lối sống trở thành nhiệm vụ cấp bách, từ đó việc nghiên cứu lối sống được đặt ra

khá phong phú và đa dạng được nhiều nhà khoa học tiếp tục nghiên cứu Khái niệm “lối sống có văn hóa” được sử dụng

chính thức trong Văn kiện Đại hội IX và xây dựng lối sống có văn hóa được đề cập đến như một nhiệm vụ của mọihoạt động văn hóa hiện nay

Nghiên cứu về xây dựng lối sống có văn hóa, tiêu biểu có Luận án Tiến sĩ của tác giả Đặng Quang Thành,

“Xây dựng lối sống có văn hóa của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh trong công cuộc đổi mới theo địnhhướng Xã hội chủ nghĩa”, Hà Nội, 2005; Vũ Đình Đắc, “Xây dựng lối sống có văn hóa của học viên ở các trườngđào tạo sĩ quan Quân đội nhân dân Việt Nam hiện nay”; Nguyễn Văn Tuyến, “Lối sống có văn hóa của học viên Chỉhuy - Tham mưu Lục quân ở Trường Sĩ quan Lục quân 1 hiện nay”; công trình của Thanh Lê, “Văn hóa và lối sống”; LêNhư Hoa, “Bản sắc dân tộc trong lối sống hiện đại”; Võ Văn Thắng, “Xây dựng lối sống ở Việt Nam hiện nay (từ góc độvăn hoá truyền thống dân tộc)”, … Các công trình đã nghiên cứu làm rõ các vấn đề lý luận, thực tiễn về lối sống và vănhóa; từ đó đưa ra khái niệm về lối sống có văn hóa; chỉ rõ các giá trị văn hoá truyền thống dân tộc trong xây dựng lối sống

ở Việt Nam; đề xuất yêu cầu, phương hướng, giải pháp kế thừa, phát huy các giá trị văn hoá truyền thống dân tộc trong xâydựng lối sống ở Việt Nam, lối sống có văn hóa của thanh niên Thành phố Hồ Chí Minh trong công cuộc đổi mới theo địnhhướng XHCN và lối sống có văn hóa của học viên các trường đào tạo sĩ quan Quân đội

Bên cạnh những kết quả đã đạt được về lý luận cũng như thực tiễn, hầu hết các tác giả đều thừa nhận, việclàm đó mới chỉ là kết quả bước đầu, mới chỉ là phát hiện những vấn đề, còn trên những khía cạnh cụ thể cũng cần

có sự đầu tư hơn nữa để nghiên cứu một cách tổng thể, khoa học Luận văn “Vai trò của gia đình trong xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên ở tỉnh Hà Nam hiện nay ” hy vọng sẽ là sự đóng góp nhỏ của tác giả

vào sự nỗ lực chung của toàn xã hội nói chung, vào tỉnh Hà Nam nói riêng nhằm đào tạo những thế hệ thanh niêntrẻ có lối sống văn hóa, lành mạnh, phát triển cả về tài và đức

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

* Mục đích

Trên cơ sở làm rõ vấn đề lý luận và thực tiễn về vai trò của gia đình trong xây dựng lối sống có văn hóa chothanh niên, luận văn đề xuất một số yêu cầu và giải pháp cơ bản nhằm phát huy vai trò của gia đình trong xây dựng lốisống có văn hóa cho thanh niên ở tỉnh Hà Nam trong những năm tới.

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng nghiên cứu

Vai trò của gia đình trong xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên tỉnh Hà Nam hiện nay (thanh niên trong

độ tuổi từ 16 tuổi đến 24 tuổi)

* Phạm vi nghiên cứu

Dưới góc độ chính trị - xã hội, luận văn tập trung nghiên cứu vai trò của gia đình trong xây dựng lối sống có văn hóacho thanh niên tại địa bàn tỉnh Hà Nam hiện nay (thanh niên trong độ tuổi từ 16 tuổi đến 24 tuổi); thời gian khảo sát, điềutra từ năm 2011 đến nay

5 Cơ sở lý luận, thực tiễn và phương pháp nghiên cứu

* Cơ sở lý luận

Luận văn được thực hiện trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối, chínhsách của Đảng và pháp luật của Nhà nước ta về lối sống có văn hóa, gia đình và gia đình văn hóa.

* Cơ sở thực tiễn

Luận văn được nghiên cứu trên cơ sở thực tế xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên trong gia đình tại tỉnh HàNam những năm qua; đồng thời, căn cứ vào những số liệu điều tra xã hội học của tác giả và kế thừa kết quả nghiên cứu củacác công trình khoa học, các số liệu thống kê đã công bố

* Phương pháp nghiên cứu

Trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin, luậnvăn sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu của khoa học xã hội và nhân văn như: phân tích và tổng hợp, lôgíc

và lịch sử, điều tra xã hội học, so sánh, chứng minh, kết hợp các phương pháp của một số ngành khoa học như tâm lýhọc, giáo dục học, văn hóa học

6 Ý nghĩa của đề tài

Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể góp phần làm sáng tỏ thêm những luận điểm, các vấn đề lý luận và thực tiễn

về gia đình và xây dựng lối sống có văn hóa trong gia đình hiện nay

Luận văn cung cấp thêm một nội dung để các bậc cha mẹ tham khảo, nhằm nâng cao hiệu quả vai trò của gia đìnhtrong xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên; để các cấp chính quyền tỉnh Hà Nam tham khảo, đưa ra chủ trương,chính sách phù hợp trong quá trình lãnh đạo, quản lý nhằm xây dựng gia đình văn hóa và xây dựng lối sống có văn hóa chothanh niên tỉnh

7 Kết cấu của đề tài

Luận văn gồm: Phần mở đầu, 2 chương (4 tiết), kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

VỀ VAI TRÒ CỦA GIA ĐÌNH TRONG XÂY DỰNG LỐI SỐNG

CÓ VĂN HÓA CHO THANH NIÊN Ở TỈNH HÀ NAM HIỆN NAY 1.1 Một số vấn đề lý luận về vai trò của gia đình trong xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên ở tỉnh

Hà Nam hiện nay

1.1.1 Quan niệm về lối sống có văn hóa và xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên

* Quan niệm và biểu hiện lối sống có văn hóa

Quan niệm về lối sống có văn hóa

Lối sống là phạm trù được nghiên cứu từ khá lâu, là đối tượng nghiên cứu của các môn khoa học: tâm lý học,

văn hóa học, giáo dục học và được xem là một phạm trù cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử Khi nghiên cứu về conngười và hoạt động sống của con người, C.Mác và Ph.Ăngghen đã tiếp cận lối sống từ phương pháp luận duy vật khoahọc, gắn lối sống với phương thức sản xuất vật chất, thấy được đây là hoạt động thực tiễn quan trọng nhất của conngười Đồng thời, các ông cũng chỉ ra tính quyết định của các quan hệ xã hội của con người đến lối sống Trong tác

phẩm Hệ tư tưởng Đức, để làm rõ mối quan hệ giữa con người với hoàn cảnh, điều kiện sống của con người, C.Mác và

Ph.Ăngghen đã bổ sung vào khái niệm “phương thức sản xuất” khái niệm “phương thức sinh sống”:

“Phương thức mà con người sản xuất ra những tư liệu sinh hoạt cần thiết cho mình, phụ thuộc trước hết vàotính chất của chính những tư liệu sinh hoạt mà con người thấy có sẵn và phải tái sản xuất ra Không nên nghiên cứu

hơn thế nữa, nó là một phương thức hoạt động nhất định của những cá nhân ấy, một hình thức nhất định của hoạtđộng sống của họ, một phương thức sinh sống nhất định của họ Hoạt động sống của họ như thế nào thì họ như thế

ấy Do đó, họ là như thế nào, điều đó ăn khớp với sản xuất Do đó, những cá nhân như thế nào, điều đó phụ thuộcvào những điều kiện vật chất của sự sản xuất vật chất của họ” [50, tr.30]

Như vậy, C.Mác và Ph.Ăngghen gọi hoạt động nhằm bảo vệ, duy trì và tái sản xuất đời sống là hoạt động sống,hoạt động ấy nằm trong phương thức con người sản xuất những tư liệu sinh hoạt cần thiết của mình, tức là phương thứcsản xuất và do phương thức sản xuất suy đến cùng quyết định Phương thức sản xuất phù hợp với toàn bộ đời sống, vớilối sống của các cá nhân con người Ở đây, lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin chỉ rõ, lối sống là một hiện tượng xãhội lịch sử, phản ánh trình độ, tính chất hoạt động sản xuất vật chất của xã hội Lối sống vừa được quyết định bởitrình độ phát triển lực lượng sản xuất, vừa được quyết định bởi tính chất của quan hệ sản xuất

Ở nước ta, cũng có nhiều quan điểm tiếp cận lối sống dưới những góc độ khác nhau, trong đó nói đến mối quan

hệ giữa mặt chủ quan và khách quan, giữa hoạt động sống và điều kiện sống của con người, giữa hoạt động sản xuất

và những hoạt động phi sản xuất

Xem lối sống như những quan hệ xã hội, PGS.TS Lê Như Hoa cho rằng: “Lối sống là tổng thể các quan hệ xãhội của con người với những hình thức và đặc trưng tiêu biểu cho mỗi dân tộc, quốc gia, vùng địa lý, nhóm xã hộitrong những điều kiện lịch sử, kinh tế, xã hội và văn hóa cụ thể”[44, tr 10] Các tác giả của đề tài khoa học cấp Nhànước KX06 – 13 cho rằng lối sống có quan hệ với môi trường sống và chịu sự quy định của nó: Lối sống là cách ứng xử củanhững con người cụ thể, những điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của môi trường sống Môi trường là cái khách quan quy định, là

điều kiện khách quan trực tiếp tác động và ảnh hưởng đến lối sống của con người, của các nhóm xã hội và cộng đồng dân cư.Khái niệm này cho thấy lối sống được tiếp cận như một hoạt động sống của con người.

Mặc dù, có nhiều cách tiếp cận khác nhau về lối sống nhưng các tác giả đều có sự thống nhất về quan niệm : Lối sống là tổng hòa các hoạt động sống cơ bản của con người (cộng đồng, nhóm xã hội, cá nhân) được vận hành theo một hệ thống các chuẩn mực, giá trị xã hội trong mối quan hệ với những điều kiện của một hình thái kinh tế - xã hội nhất định.

Khi nghiên cứu về lối sống và so sánh lối sống với các phạm trù “lẽ sống”, “nếp sống”, “mức sống”, “phong cáchsống”, có thể thấy lối sống như một phạm trù trung tâm mà sự biểu hiện của nó trên các mặt cụ thể đã làm thành cácphạm trù khác Lẽ sống là mặt ý thức của lối sống, nhưng mặt ổn định của lối sống làm thành nếp sống, còn mặt trình độcủa lối sống làm nên mức sống, chất lượng sống, mặt riêng biệt của lối sống lại làm thành phong cách sống Như vậy, cóthể coi các phạm trù trên là những hàm nghĩa cơ bản của phạm trù lối sống Từ góc nhìn này cho thấy, xây dựng lối sống

có văn hóa là tác động để các mặt khác nhau của lối sống đạt đến những giá trị tốt đẹp, tạo nên hạnh phúc và khả năngphát triển của cá nhân và xã hội

Lối sống có văn hóa

Để xác định khái niệm “lối sống có văn hóa” cần làm rõ mối quan hệ giữa văn hóa và lối sống Lối sống không

thể tách rời văn hóa Lối sống là biểu hiện sinh động của một nền văn hóa Lối sống phản ánh trình độ văn hóa của một

cá nhân, cộng đồng trong điều kiện xác định Song không phải mọi lối sống đều có văn hóa, mà chỉ có lối sống phù hợp

với những chuẩn mực giá trị đạo đức của cộng đồng, của dân tộc có tác động đề cao thúc đẩy sự phát triển của conngười và xã hội thì mới là lối sống có văn hóa

Lối sống là một trong những lĩnh vực then chốt của văn hóa, góp phần làm nên bản sắc văn hóa dân tộc Trongquan niệm từ xưa của người Việt Nam, một lối sống đẹp, lối sống có văn hóa phụ thuộc phần lớn vào ý thức, hành vi ứng

xử có văn hóa, vào sự gương mẫu về nhân cách của mỗi cá nhân: “Đói cho sạch, rách cho thơm”, Một cá nhân có hành viứng xử có văn hóa là người mà trong các mối quan hệ xã hội có nhận thức, thái độ, hành vi ứng xử theo những giá trị,chuẩn mực văn hóa, phù hợp với yêu cầu, lợi ích xã hội

Khái niệm “lối sống có văn hóa” ra đời là để nhấn mạnh đến yêu cầu về phẩm chất văn hóa của việc xây dựng lốisống của cộng đồng, đặc biệt là của thế hệ trẻ Có thể nói, lối sống như một phần của văn hóa nhưng trên thực tế lại tồntại cả lối sống có văn hóa, lối sống thiếu văn hóa, kém văn hóa hay vô văn hóa “Văn hóa” ở đây được hiểu là giá trị, là

sự hài hòa trong ứng xử để đạt đến các chuẩn mực đạo đức của xã hội, của cộng đồng Ngày nay, khi nói đến lối sốngmới hay lối sống đẹp, lối sống có văn hóa đó chính là lối sống mang bản chất của chế độ XHCN

Hiện nay văn hóa cũng chính là giá trị mà lối sống phải đạt được khi Đảng và Nhà nước ta đang chủ trương xâydựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc Đảng ta cũng đã chỉ rõ: “Phát triển văn hóa vì sự hoàn thiện nhâncách con người và xây dựng con người để phát triển văn hóa Trong xây dựng văn hóa, trọng tâm là chăm lo xây dựngcon người có nhân cách, lối sống tốt đẹp, với các đặc tính cơ bản: yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết,cần cù, sáng tạo” [31, tr 48 - 49] Trong thực tế, văn hóa còn được coi là thước đo của các chuẩn mực, thể hiện trongthực tế hiện nay như việc xây dựng khu phố văn hóa, gia đình văn hóa, làng văn hóa, ứng xử có văn hóa, văn hóa côngsở, được diễn ra phổ biến trong cộng đồng xã hội

Từ đó, có thể quan niệm: Lối sống có văn hóa là tổng hòa các hoạt động sống và hình thức sinh hoạt, ứng xử của con người (cộng đồng, nhóm xã hội, cá nhân) được vận hành theo một hệ thống các chuẩn mực, các giá trị văn hóa dân tộc và yêu cầu phát triển của xã hội, thời đại trong những giai đoạn lịch sử nhất định.

Có thể hiểu, lối sống có văn hóa mà chúng ta xây dựng là lối sống Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc đượchình thành trong điều kiện CNH, HĐH đất nước như một yêu cầu về nhân cách của con người phát triển toàn diện trong chiếnlược phát huy nguồn lực con người trong xây dựng đất nước hiện nay

Biểu hiện lối sống có văn hóa

Lối sống là cách thức con người tổ chức hoạt động sống của mình, nó chịu sự quy định của các điều kiện lịch sử

- cụ thể cả về tự nhiên, kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội Lối sống của mỗi nhóm xã hội, mỗi con người cụ thể khôngtách rời khỏi ảnh hưởng của tính chất quan hệ sản xuất, của bản chất chế độ chính trị xã hội đương thời Chính vì vậy,xem xét biểu hiện của lối sống có văn hóa không thể tách rời đặc điểm riêng của từng quốc gia, dân tộc, đặc biệt là sựchi phối, ảnh hưởng mang tính quyết định của truyền thống văn hóa quốc gia, dân tộc đó đối với lối sống

Ở nước ta, những biểu hiện của lối sống có văn hóa chính là những giá trị tốt đẹp của con người Việt Nam biểuhiện trong các quan hệ ứng xử hàng ngày, vốn được hình thành từ trong lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước, có sựvận động và biến đổi để đáp ứng những yêu cầu cụ thể của thời đại Tính chất tiên tiến của lối sống phải chứa đựng cảnhững giá trị tốt đẹp của dân tộc và của cả nhân loại, thể hiện sự tiến bộ của lối sống dân tộc trong quá trình hội nhập

Vì vậy, thực chất của việc xây dựng lối sống có văn hóa, lối sống Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong thời

đại hiện nay của cách mạng Việt Nam theo định hướng XHCN đó là xây dựng con người có văn hóa, có những đứctính, phẩm chất tốt đẹp của dân tộc, đáp ứng nhu cầu phát triển của đất nước.

Trong Văn kiện Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII (1998) cũng đã xác định những đứctính cần có của con người Việt Nam trong giai đoạn cách mạng mới, đó là:

“Có tinh thần yêu nước, tự cường dân tộc, phấn đấu vì độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, có ý chí vươn lênđưa đất nước thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu

Có ý thức tập thể, đoàn kết phấn đấu vì lợi ích chung

Có lối sống lành mạnh, nếp sống văn minh, cần kiệm, trung thực, nhân nghĩa, tôn trọng kỷ cương phép nước,quy ước của cộng đồng; có ý thức bảo vệ và cải thiện môi trường sinh thái

Lao động chăm chỉ với lương tâm nghề nghiệp, có kỹ thuật, sáng tạo, năng suất cao, vì lợi ích của bản thân, giađình, tập thể và xã hội

Thường xuyên học tập, nâng cao hiểu biết, trình độ chuyên môn, trình độ thẩm mỹ và thể lực” [28, tr 58-59].Qua văn kiện trên có thể thấy sự kế thừa, bổ sung và phát triển trong quan niệm về những phẩm chất của conngười mới Việt Nam trong giai đoạn cách mạng mới Từ đó có thể khái quát thành những biểu hiện cơ bản của lối sống

có văn hóa ở nước ta bao gồm:

Một là, có tinh thần yêu nước và ý thức bảo vệ Tổ quốc XHCN.

Đây là biểu hiện cơ bản hàng đầu, quyết định tính văn hóa của lối sống Không có lòng yêu nước thì dù có mọibiểu hiện khác cũng không thể coi là lối sống có văn hóa

Yêu nước trước hết là tình cảm yêu thương, gắn bó với đất nước, luôn hướng mọi suy nghĩ và hành động củamình vào việc phục vụ cho lợi ích của Tổ quốc Đối với người Việt Nam, yêu nước đã vượt quá khuôn khổ của tìnhcảm để trở thành tư tưởng, trở thành một thứ chủ nghĩa Nó có nguồn gốc sâu xa từ trong lịch sử hàng ngàn năm dựngnước và giữ nước của dân tộc Trong nhận thức và tình cảm của người Việt, Tổ quốc là trên hết Yêu nước trở thànhtiêu chuẩn xác định tốt xấu, đúng sai Nghĩa là nó trở thành một dạng triết lý xã hội và nhân sinh của nhân dân ViệtNam, chi phối cách đánh giá con người, sự việc, những vấn đề lịch sử Từ đây, yêu nước còn quy định cách ứng xửcủa con người trong các quan hệ xã hội

Ngày nay, yêu nước chính là động cơ tinh thần to lớn đối với công cuộc xây dựng đất nước giàu mạnh theo địnhhướng XHCN Điều đó cũng có nghĩa là yêu nước phải gắn liền với bảo vệ Tổ quốc XHCN Yêu nước làm nên tinhthần tự cường dân tộc, quyết tâm bảo vệ Tổ quốc XHCN, phấn đấu vì độc lập dân tộc và CNXH, ý chí phấn đấu đưađất nước thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu, chấp hành tốt mọi chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước, sống và làmviệc theo Hiến pháp và pháp luật Tình cảm yêu nước là nền tảng của ý thức công dân, của tình yêu lao động, của ýthức tập thể Đỉnh cao của ý thức yêu nước hiện nay là đoàn kết phấn đấu vì độc lập dân tộc và CNXH

Hai là, có tình yêu lao động và lao động sáng tạo.

Lao động là hoạt động nền tảng để con người bồi dưỡng tính người và bản chất người Yêu lao động – vì thế trởthành một điều kiện để đảm bảo cho sự phát triển hướng tới các giá trị nhân bản của mỗi người Nó cũng là nền tảng chovăn hóa, nhân cách Tình yêu lao động quyết định cách thức tư duy và hành xử của mỗi người trước công việc và trướcngười khác, do đó nó là biểu hiện đặc trưng của lối sống có văn hóa Người có tình yêu lao động luôn hăng say làm việc,

coi lao động là niềm vui cuộc sống, không ngại khó, ngại khổ, không đùn đẩy trách nhiệm, đồng thời luôn tích cực tìm tòisáng tạo trong công việc.

Ngày nay, trong điều kiện đất nước ta đang đẩy mạnh sự nghiệp CNH, HĐH, hội nhập quốc tế, phát triển kinh tế trithức, thì tình yêu lao động còn đòi hỏi mỗi cá nhân phải không ngừng sáng tạo, nỗ lực vươn lên để có thể đóng gópnhiều nhất cho xã hội Tình yêu lao động trở thành biểu hiện cụ thể của tình yêu Tổ quốc, của ý chí vươn lên đưa đấtnước thoát khỏi nghèo nàn lạc hậu

Ba là, có đạo đức trong sáng, có nghĩa tình, có lòng yêu thương con người.

Yêu thương con người là nền tảng, đồng thời là biểu hiện cụ thể của lối sống có văn hóa Nó quy định tính đạo đứctrong mọi suy nghĩ và hành vi của mỗi cá nhân Không có lòng yêu thương con người thì hành vi và suy nghĩ sẽ khônghướng đến con người, vì con người, do đó không thể có lối sống văn hóa

Lòng yêu thương con người biểu hiện ở việc luôn tôn trọng người khác, có sự đồng cảm, bao dung, độ lượng, chia sẻvới nỗi đau của đồng loại, đồng thời sẵn sàng đấu tranh với cái xấu, cái ác Yêu thương con người là nền tảng của đạo đức,của tính thiện Sự phát triển của lòng yêu thương con người tất yếu sẽ dẫn đến hình thành các đức tính khác như trung thực,khiêm tốn, vị tha…

Bốn là, có tinh thần tập thể và ý thức kỷ luật.

Lối sống có văn hóa ở Việt Nam cần được thể hiện trong ý thức tinh thần tập thể, ý thức tổ chức tôn trọng kỷ ương, kỷ luật Lối sống có văn hóa hoàn toàn xa lạ và đối lập với lối sống cá nhân ích kỷ và chủ nghĩa cá nhân Lối

c-sống hòa đồng trong tập thể, gắn bó lợi ích của cá nhân và lợi ích của tập thể, trong đó đề cao vai trò lợi ích tập thể theophương châm “mình vì mọi người”

Lối sống có văn hóa không thể chấp nhận kiểu sống buông thả, thiếu ý thức kỷ luật Với những người có lối sống

có văn hóa thì ở họ bao giờ cũng tôn trọng kỷ cương, phép nước, quy ước của cộng đồng Lối sống có văn hóa vì vậyphải có văn hóa pháp luật cao, nghĩa là người công dân phải nâng cao tri thức, hiểu biết về pháp luật và sống, lao độngtheo pháp luật Mặt khác, từ những tri thức, hiểu biết về luật pháp lại phải biến thành thói quen thực hiện pháp luật haynếp sống theo pháp luật

Năm là, không ngừng học tập để nâng cao trình độ về mọi mặt.

Năng lực, trình độ của mỗi con người không phải tự nhiên mà có Đó là kết quả của một quá trình học tập, rènluyện lâu dài và gian khổ Khi nguồn lực con người đang cần được huy động tối đa để đẩy mạnh CNH, HĐH đất nướcthì tinh thần miệt mài học tập để nâng cao hiểu biết, trau dồi năng lực chuyên môn cũng là nhiệm vụ của công dân, nhất

là thế hệ trẻ Thái độ đối với sự phát triển năng lực của bản thân cũng là biểu hiện cụ thể của lối sống có văn hóa

Sáu là, có ý thức bảo vệ và cải thiện môi trường sinh thái.

Lối sống là biểu hiện cụ thể nhận thức, thái độ, hành vi của con người trong mối quan hệ với tự nhiên, với cộngđồng xã hội và với chính bản thân mình Do đó, biểu hiện của lối sống có văn hóa không thể thiếu ý thức bảo vệ và cảithiện môi trường sinh thái Người có văn hóa là người biết yêu thiên nhiên, tôn trọng sự hài hòa của tự nhiên, có ý thứcgiữ gìn, bảo vệ môi trường sống luôn trong lành, đấu tranh chống mọi hành vi xâm hại đến môi trường sinh thái

Trong điều kiện hiện nay, không thể có một đất nước phát triển nếu như tài nguyên thiên nhiên ngày càng cạn kiệt

mà không thể phục hồi, nếu như sức khỏe và tuổi thọ con người ngày càng bị đe dọa bởi nạn ô nhiễm và mất cân bằngsinh thái Rõ ràng, lối sống có văn hóa biểu hiện trong mối quan hệ hòa hợp với tự nhiên cũng là một động lực quantrọng đối với sự phát triển

Những đặc điểm trên đây hợp thành một chỉnh thể thống nhất làm nên lối sống có văn hóa của con người vàcộng đồng Về bản chất, chúng không hề tách rời mà tồn tại trong nhau, yếu tố này quy định yếu tố kia và ng ược lại,trong đó, tinh thần yêu nước là đặc điểm bao trùm nhất Tất cả những đặc điểm này làm nên nhân cách, tạo ra sự hàihòa trong các quan hệ ứng xử của cá nhân và cộng đồng Nói cách khác, chúng tạo nên một lối sống có văn hóa

* Xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên hiện nay

Quan niệm xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên

Điều lệ Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam (sửa đổi, bổ sung năm 2010) đã quy định: thanh niên Việt Nam là nhóm nhân khẩu xã hội đặc thù độ tuổi từ 16 đến 30, đang trong quá trình phát triển những năng lực thể chất và tinh thần mà những hoạt động của họ gắn liền với mọi lĩnh vực hoạt động của xã hội.

Tính đặc thù của thanh niên được biểu hiện ở cả phương diện sinh học và phương diện xã hội Về mặt sinh học,thanh niên là những người có thể chất tốt, cơ thể còn đang trong quá trình phát triển, hoàn thiện, sức khoẻ dồi dào, dễthích ứng với mọi đòi hỏi cao về thể lực Về mặt tâm lý, thanh niên thường ham chuộng cái mới, lạ nên thích tìm tòi,khám phá Về nhận thức, thanh niên là có khả năng nhận thức nhanh nhạy, dễ tiếp thu với cái mới Họ là những ngườiđang trong quá trình tích lũy, hoàn thiện tri thức Về mặt xã hội, thanh niên là những người đang trưởng thành, đã thích

ứng hoặc bắt đầu ổn định các quan hệ xã hội, chưa có nhiều trải nghiệm cuộc sống Những đặc điểm đó quy định tính

“động” trong lối sống của thanh niên Nó còn đang trong quá trình định hình, phát triển, chưa đạt được trạng thái ổnđịnh Tính tích cực hay tiêu cực, tốt hay xấu, có văn hóa hay thiếu văn hóa trong lối sống của thanh niên phụ thuộc rấtlớn vào tác động của gia đình, nhà trường, xã hội và ý thức, năng lực chủ quan của mỗi người Đặc biệt ở giai đoạnthanh niên trong độ tuổi từ 16 tuổi đến 24 tuổi, sự định hình lối sống theo xu hướng nào có ảnh hưởng quyết định đếnlối sống của mỗi người trong suốt cuộc đời sau này Do đó, bất cứ quốc gia nào, xã hội nào cũng cần phải quan tâm xâydựng lối sống có văn hóa cho thanh niên

Xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên là quá trình các chủ thể và bản thân thanh niên tích cực, chủ độngtrong việc xác định mục tiêu, nội dung và các hình thức, biện pháp tác động để hình thành, phát triển những giá trị tốtđẹp trong lối sống của thanh niên; đồng thời chuẩn bị cho họ những điều kiện và khả năng cần thiết để có thể tự định

vị, phát triển trong môi trường văn hóa và không gian văn hóa của cộng đồng, đáp ứng những yêu cầu về xây dựng conngười mới XHCN hiện nay

Do đó, có thể quan niệm: Xây dựng lối sống có văn hoá cho thanh niên là tổng thể hoạt động của các chủ thể trong việc xác định mục tiêu, nội dung và phương thức tác động để tạo dựng những giá trị đặc trưng của lối sống có văn hóa cho thanh niên, góp phần phát triển phẩm chất, nhân cách người thanh niên theo mục tiêu, yêu cầu giáo dục

và đào tạo của gia đình, nhà trường và xã hội.

Tầm quan trọng của việc xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên hiện nay.

Cũng như văn hóa và đạo đức, lối sống đóng vai trò điều tiết sự phát triển thông qua điều tiết hành vi, ứng xử củacon người Do vậy, lối sống có đạo đức và có văn hóa của từng cá nhân hình thành nên một môi trường văn hóa tốt đẹp,nuôi dưỡng con người và những khả năng sáng tạo của con người Xây dựng lối sống có văn hóa của cộng đồng và củatừng cá nhân là một trong những nhiệm vụ để xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dântộc Lối sống có văn hóa là mục tiêu cần đạt đến để hoàn thiện nhân cách của người thanh niên mới bởi vì họ là lực lượngđông đảo đầy sức trẻ, năng động và nhạy cảm với cái mới Hiện nay, các thế lực thù địch đang không ngừng dùng mọi thủđoạn để tác động vào thanh niên nhằm tấn công và tha hóa họ, lôi kéo họ vào các tổ chức phản động và muốn làm bănghoại nguồn lực to lớn của công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc XHCN Vì vậy, xây dựng lối sống có văn hóa cho thanhniên là giúp họ tự định vị mình trong không gian văn hóa của cộng đồng, đặt họ vào một môi trường văn hóa lành mạnh, từ

đó định hướng đúng sự phát triển, giúp hoàn thiện nhân cách của thanh niên

Bên cạnh vai trò giúp hoàn thiện nhân cách cho người thanh niên, xây dựng lối sống có văn hóa cũng góp phần vàocông cuộc giải quyết các vấn đề xã hội, thúc đẩy nhanh quá trình phát triển đất nước: việc làm, phúc lợi xã hội, xóa đói giảmnghèo, tệ nạn xã hội…

Thanh niên từ xưa đến nay luôn là lực lượng đông đảo và đóng vai trò quan trọng trong công cuộc xây dựng, bảo

vệ và phát triển đất nước Huy động được nguồn lực này là chiếc chìa khóa vàng để mở rộng cánh cửa phát triển Để huyđộng được nguồn lực này thì việc xây dựng lối sống có đạo đức, có văn hóa cho thanh niên với các giá trị về năng lực cốnghiến, đạo đức, nếp sống văn minh, lẽ sống cao đẹp là vô cùng cần thiết

1.1.2 Quan niệm, biểu hiện vai trò của gia đình trong xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên ở tỉnh Hà Nam hiện nay

* Quan niệm về vai trò của gia đình trong xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên ở tỉnh Hà Nam hiện nay Quan niệm về gia đình

Gia đình là một hình thức cộng đồng xã hội đặc biệt được hình thành, duy trì và củng cố chủ yếu trên cơ sở hônnhân và huyết thống, là cái nôi đầu tiên nuôi dưỡng mỗi con người

C.Mác và Ph.Ăngghen quan niệm gia đình là một xã hội thu nhỏ - gia đình tham gia ngay từ đầu vào các quá trình

xã hội, tạo ra sự vận động biến đổi của xã hội, đến lượt nó, xã hội luôn tác động đến gia đình, ghi lại dấu ấn trong kết cấu,trong thuần phong mỹ tục của gia đình Với quan niệm duy vật lịch sử, C.Mác và Ph.Ăngghen đã xem xét, nghiên cứu sự

phát triển của gia đình trong sự phát triển của sản xuất vật chất Trong tác phẩm Hệ tư tưởng Đức (1845), C.Mác và

Ph.Ăngghen đã đưa ra nhận xét về sự biến đổi của gia đình: “Hằng ngày tái tạo ra đời sống của bản thân mình, conngười còn tạo ra những người khác, sinh sôi nảy nở - đó là quan hệ giữa chồng và vợ, cha mẹ và con cái, đó là giađình” [48, tr 41]

Trong tác phẩm Nguồn gốc của gia đình, của chế độ tư hữu và của nhà nước (1884), Ph.Ăngghen đã coi việc sản

xuất ra các tư liệu sinh hoạt và trước tiên là các công cụ lao động là cốt lõi xã hội của sự tiến hóa lịch sử, của các hìnhthức tổ chức của con người

Giáo trình Chủ nghĩa xã hội khoa học, Bộ Giáo dục và Đào tạo (2006) đã định nghĩa về gia đình theo quan điểm chủ nghĩa Mác - Lênin: “ Gia đình là một hình thức tổ chức đời sống cộng đồng của con người, một thiết chế văn hóa - xã hội đặc thù, được hình thành, tồn tại và phát triển trên cơ sở của quan hệ hôn nhân, quan hệ huyết thống, quan hệ nuôi dưỡng và giáo dục

giữa các thành viên” [10, tr.236].

Đặc điểm của gia đình ở tỉnh Hà Nam hiện nay:

Hà Nam là một tỉnh nằm ở Tây Nam châu thổ sông Hồng, trong vùng kinh tế trọng điểm Bắc Bộ, là cửa ngõcủa thủ đô Hà Nội với diện tích đất tự nhiên 84.952ha; Phía Bắc tiếp giáp với Hà Nội, phía Đông giáp với tỉnh HưngYên và Thái Bình, phía Nam giáp tỉnh Ninh Bình, Đông Nam giáp tỉnh Nam Định và phía Tây giáp tỉnh Hòa Bình HàNam có thành phố Phủ Lý là trung tâm kinh tế - chính trị - văn hoá của tỉnh, cách Hà Nội 58 km, tương lai không xa sẽtrở thành phố vệ tinh của Hà Nội Hà Nam có mạng lưới giao thông rất thuận lợi, là tỉnh nằm trên trục đường sắt BắcNam và quốc lộ 1A - huyết mạch giao thông quan trọng của cả nước, tạo điều kiện thuận lợi để giao lưu hợp tác kinh tếvới các tỉnh, thành phố và các trung tâm kinh tế lớn của cả nước cũng như từ đó tới các cảng biển, sân bay ra nướcngoài

Về đặc điểm của gia đình tỉnh Hà Nam hiện nay, ngoài những đặc điểm chung của gia đình Việt Nam, gia đình ở tỉnh

Hà Nam hiện nay có những đặc điểm riêng của mình Trong những đặc điểm riêng đó có đặc điểm là thuận lợi nhưng cũng

có những đặc điểm là khó khăn đối với việc xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên tỉnh Hà Nam hiện nay

Những đặc điểm thuận lợi cho việc xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên mà các gia đình ở tỉnh Hà Nam cóđược, như: hầu hết các giá trị truyền thống của dân tộc và quê hương đều được các gia đình gìn giữ và phát huy; đời sốngvật chất, tinh thần của gia đình ở tỉnh Hà Nam hiện nay đã được cải thiện rõ rệt và từng bước nâng cao cùng với sự pháttriển mọi mặt của tỉnh, sự hưởng thụ văn hóa tinh thần ngày càng tăng, tạo cho các gia đình có điều kiện để tiếp cận cácphương pháp giáo dục con cho phù hợp với gia đình để đạt được hiệu quả cao; hầu hết dân trí của nhân dân đã được nângcao và đã phần nào khắc phục được những hạn chế của những tư tưởng phong kiến nên tình trạng gia trưởng, áp đặt của

cha mẹ với con cái trong các gia đình tỉnh Hà Nam hiện nay đã không còn tồn tại nhiều, tạo điều kiện cho con cái nhậnđược sự giáo dục chủ động từ gia đình.

Tuy nhiên, bên cạnh những đặc điểm thuận lợi cho xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên tỉnh Hà Nam, nhìnchung các gia đình trong tỉnh cũng tồn tại những mặt hạn chế nhất định, làm cản trở và suy yếu hiệu quả xây dựng, điểnhình là: về cơ bản, tỉnh Hà Nam vẫn là một tỉnh tồn tại kiểu gia đình truyền thống chiếm đa số, gia đình hạt nhân đangdần tăng lên nhưng chưa cao, vì vậy, những mặt hạn chế của kiểu gia đình truyền thống phần nào làm giảm đi hiệu quảcủa việc xây dựng lối sống có văn hóa cho con cái, còn gia đình hạt nhân lại chưa thực sự phát huy tối đa tác dụng giáo dụccon, dẫn đến ỷ lại vào giáo dục của nhà trường và xã hội Trong các gia đình ở tỉnh Hà Nam hiện nay, các bậc cha mẹ hầu hếtmải mê lao vào làm ăn, kiếm thêm việc làm ở các khu công nghiệp, một bộ phận cha mẹ để lại con ở quê hương cho ông bànuôi để đi làm ăn xa xứ… nên ít có thời gian quan tâm, chăm sóc con cái, dẫn đến sự suy giảm mức độ liên kết các thành viêngia đình, tình trạng rạn nứt quan hệ gia đình, sự thiếu quan tâm và thiếu gương mẫu trong giáo dục con cái, sự gia tăng mạnh

tỷ lệ ly hôn và tình trạng bạo lực gia đình Từ những thực tế đó đã tác động không nhỏ đến việc xây dựng lối sống có vănhóa cho thanh niên

Quan niệm vai trò của gia đình trong xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên ở tỉnh Hà Nam hiện nay

Lịch sử xã hội loài người đã và đang chứng minh rằng, gia đình có vai trò to lớn, đảm đương những chức năngđặc biệt mà xã hội đã giao cho Các chức năng của gia đình tồn tại trong mối liên hệ thống nhất, tác động qua lại lẫn nhau để

tạo nên con người hoàn thiện và góp phần thúc đẩy xã hội phát triển: Chức năng tái sản xuất ra con người; chức năng kinh tế; chức năng tổ chức đời sống và chức năng giáo dục Trong các chức năng này, chức năng giáo dục con cái là chức năng cơ

bản, có ý nghĩa quan trọng trong nuôi dạy con trẻ phát triển toàn diện về năng lực và phẩm chất, để hoàn thiện nhân cách con

Có thể hiểu, giáo dục gia đình “là sự tác động có hệ thống, có mục đích của những người lớn trong gia đình và

toàn bộ nếp sống của gia đình tới đứa trẻ” [53, tr 233]

Giáo dục của gia đình có nội dung toàn diện, phong phú: giáo dục đạo đức, văn hóa, lối sống, giáo dục lao động,giáo dục giới tính, giáo dục tính tự lập, giáo dục thẩm mỹ Trong đó, giáo dục và xây dựng lối sống có văn hóa chothanh niên là một nội dung quan trọng giúp hoàn thiện nhân cách người thanh niên, góp phần xây dựng lối sống mới,lối sống có văn hóa cho thanh niên để hình thành nên những con người mới XHCN

Gia đình có vai trò đặc biệt quan trọng trong xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên, là cái nôi hình thành và

nuôi dưỡng ở thanh niên các đức tính cần có của người thanh niên mới, có: tinh thần yêu nước, yêu chủ nghĩa xã hội; tình yêu lao động, lao động sáng tạo; sống có đạo đức trong sáng, có tình yêu thương con người; có tinh thần tập thể, ý thức kỷ luật; không ngừng học tập để nâng cao trình độ về mọi mặt; có ý thức bảo vệ và cải thiện môi trường sinh thái Đây là những nội

dung cơ bản thể hiện vai trò của gia đình trong xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên hiện nay Ở tỉnh Hà Nam, đểhoàn thành tốt vai trò này của gia đình, cần có sự kết hợp đúng đắn giữa giáo dục của chính các thành viên trong gia đình vớigiáo dục trong nhà trường và giáo dục ngoài xã hội Bên cạnh giáo dục, gia đình cần có các biện pháp cụ thể để xây dựng lốisống có văn hóa cho thanh niên, trong đó chủ thể xây dựng là các thành viên trong gia đình và khách thể xây dựng chính làthanh niên

Từ lý luận về xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên và nghiên cứu chức năng của gia đình, có thể quan niệm:

Vai trò của gia đình trong xây dựng lối sống có văn hoá cho thanh niên ở tỉnh Hà Nam là sự cụ thể hóa chức năng của gia đình trong việc xác định và thực hiện mục tiêu, nội dung và phương thức tác động để tạo dựng những giá trị đặc

trưng của lối sống có văn hóa cho thanh niên tỉnh Hà Nam, góp phần phát triển phẩm chất, nhân cách người thanh niên theo mục tiêu, yêu cầu giáo dục và đào tạo của gia đình, nhà trường và xã hội.

* Biểu hiện vai trò của gia đình trong xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên ở tỉnh Hà Nam

Một là, gia đình là nơi khởi đầu trong quá trình định hình các đặc trưng của lối sống có văn hóa cho thanh niên

ở tỉnh Hà Nam.

Lối sống là một hệ thống ổn định các cách thức tư duy và hành xử của con người trong giải quyết mối quan hệvới tự nhiên, với xã hội và với chính bản thân mình Nó phải trải qua một quá trình lâu dài tích lũy, rèn luyện, chiêmnghiệm, sửa đổi mới có được, không thể hình thành chỉ trong “một sớm một chiều” Để có được một lối sống có vănhóa với đầy đủ những đặc trưng biểu hiện của nó, mỗi con người cũng phải từng bước tích lũy, đúc kết, rèn luyện, trảinghiệm các giá trị văn hóa, trong sự tương tác với môi trường xung quanh ngay từ khi còn nhỏ đến khi lớn lên Khiđược sinh ra, gia đình là môi trường đầu tiên để mỗi đứa trẻ bắt đầu quá trình xã hội hóa bản thân Do đó, môi trườnggia đình tốt hay xấu, có văn hóa hay thiếu văn hóa sẽ tác động rất lớn, và thậm chí quyết định đến sự hoàn thiện nhâncách của mỗi người, đến tính văn hóa trong lối sống của mỗi người trong suốt quá trình sau này

Tác động của gia đình đối với quá trình định hình các đặc trưng của lối sống có văn hóa trong giai đoạn đầu tiênđược thực hiện thông qua hai hình thức chủ yếu: sự dạy dỗ, chỉ bảo của ông bà, cha mẹ đối vối con cái và sự gươngmẫu trong lời nói và hành động của người lớn trước con cái Trong đó, sự gương mẫu của người lớn giữ vai trò quantrọng nhất Thông qua những lời dạy dỗ, chỉ bảo của ông bà, cha mẹ và cách thức giao tiếp, ứng xử, lề lối sinh hoạt, cáchoạt động kinh tế, xã hội của các thành viên gia đình, những đặc trưng của lối sống có văn hóa dần được định hình

trong nhận thức của trẻ Gia đình là nơi gieo mầm cho tình yêu thương, kính trọng ông bà, cha mẹ, yêu quý anh chị em,rộng ra là yêu mến bạn bè, yêu quê hương, đất nước; lòng nhân hậu, yêu thương con người; thái độ tôn trọng và lòngyêu lao động; tinh thần tập thể và ý thức kỷ luật; tinh thần nỗ lực phấn đấu vươn lên không ngừng để hoàn thiện bảnthân; thái độ tôn trọng, yêu quý và biết bảo vệ môi trường sinh thái… Không có ai tự nhiên lớn lên đã có được nhữngphẩm chất đó

Đối với thanh niên tỉnh Hà Nam, sự định hình các đặc trưng của lối sống có văn hóa cho mỗi người trong giaiđoạn đầu tiên còn chịu sự quy định, tác động của những đặc trưng riêng có trong gia đình ở tỉnh Hà Nam, đặc biệt làtruyền thống, nét riêng biệt trong phong cách hành xử, lề thói sinh hoạt Trong những đặc trưng của lối sống có văn hóađược định hình từ gia đình của thanh niên tỉnh Hà Nam, bên cạnh những điểm chung còn có lòng yêu thương quêhương tỉnh Hà Nam, với những truyền thống văn hóa và đặc trưng thổ nhưỡng, tự nhiên, tâm lý và phong cách sinhhoạt của quê hương

Hai là, gia đình là nơi thường xuyên, trực tiếp xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên ở tỉnh Hà Nam.

Trong quá trình lớn lên, con người ngày càng mở rộng không gian xã hội hóa bản thân, vượt ra khỏi phạm vi củagia đình Sự hình thành, phát triển những đặc trưng trong lối sống có văn hóa của mỗi người cũng chịu tác động nhiềuchiều từ sự mở rộng đó Trong đó có cả những tác động tích cực và tác động tiêu cực Tuy nhiên, với vai trò là nơi nuôidưỡng, giáo dục mỗi người, là nơi ra đi và cũng là nơi trở về của mỗi người, sự tác động của gia đình tới việc xây dựnglối sống có văn hóa cho mỗi người nói chung, thanh niên nói riêng mang tính ổn định hơn tất cả các môi trường, thiết chếkhác Gia đình là nơi thường xuyên nhất, trực tiếp nhất xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên

Ở gia đình, sự tác động vào quá trình xây dựng lối sống có văn hóa của mỗi thanh niên vừa có yếu tố ổn định,vừa có yếu tố thay đổi tùy thuộc vào từng nấc thang trong quá trình trưởng thành liên tục của mỗi người Yếu tố ổnđịnh chính là truyền thống, nề nếp gia đình Yếu tố thay đổi chính là nội dung, cách thức dạy dỗ của ông bà, cha mẹ đốivới con cái Ở mỗi độ tuổi, ông bà, cha mẹ lại có cách thức khác nhau để truyền đạt đến con cái những chuẩn mực đạođức, lối sống Sự thay đổi đó diễn ra một cách tự nhiên Điều đó làm cho quá trình xây dựng lối sống có văn hóa chothanh niên ở mỗi gia đình được liên tục, thường xuyên Dù còn nhỏ hay đã trưởng thành, trở thành những thanh niên,

có bản lĩnh và cá tính riêng thì vai trò của gia đình trong việc xây dựng lối sống cho mỗi người vẫn không dừng lại,giúp cho lối sống của mỗi người không ngừng hoàn thiện

Ba là, gia đình bộ phận hợp thành, đồng thời là cầu nối với nhà trường và xã hội trong xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên ở tỉnh Hà Nam.

Sự hình thành, phát triển lối sống có văn hóa của mỗi thanh niên không chỉ do tác động của chỉ riêng gia đình,

mà nó còn có tác động của nhà trường và xã hội Trong đó, sự tác động của nhà trường là tác động có chủ đích, songkhông liên tục và không vĩnh viễn Sự tác động của môi trường xã hội là liên tục, vĩnh viễn song không có chủ đích.Còn gia đình tác động đến quá trình xây dựng lối sống có văn hóa của mỗi thanh niên vừa có chủ đích, vừa diễn ra mộtcách tự nhiên, liên tục Trong ba yếu tố cơ bản đó, gia đình vừa giữ vai trò là bộ phận hợp thành, vừa là cầu nối với nhàtrường và xã hội để xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên

Với vai trò là bộ phận hợp thành, gia đình cùng với nhà trường và xã hội cũng tác động, xây dựng nên những đặctrưng của lối sống có văn hóa cho thanh niên Trong đó, có những đặc trưng chủ yếu được xây dựng từ gia đình, như

lòng yêu thương con người; sống có đạo đức; yêu lao động; có ý thức kỷ luật; ý thức bảo vệ môi trường sinh thái… Cónhững đặc trưng được xây dựng chủ yếu từ tác động của nhà trường và xã hội, như tình yêu đất nước, yêu chế độ; ýthức tập thể… Sự phân chia này hoàn toàn mang tính tương đối, song dễ nhận thấy rằng, mỗi một bộ phận trong ba yếu

tố gia đình, nhà trường và xã hội đều có những ưu thế riêng trong việc định hình, phát triển những đặc trưng của lốisống có văn hóa cho thanh niên

Với vai trò cầu nối, gia đình tạo ra điểm khởi đầu, đồng thời tiếp tục quá trình giáo dục của nhà trường; điềuchỉnh, chọn lọc sự tác động của xã hội đối với sự hình thành lối sống văn hóa cho thanh niên Sự giáo dục của nhàtrường chỉ có thể phát huy tác dụng khi nó được phối hợp chặt chẽ với gia đình, được tiếp nối, bổ sung bởi gia đình.Còn sự tác động của xã hội thì diễn ra theo nhiều chiều, có cả tích cực và tiêu cực, mang cả tính văn hóa và phản vănhóa, đòi hỏi phải có sự lựa chọn, chắt lọc Gia đình là nơi quan trọng nhất hỗ trợ cho mỗi thanh niên định hình đượcchuẩn giá trị, chuẩn văn hóa, từ đó có sự gạn lọc tốt nhất để xây dựng lối sống có văn hóa cho mỗi người Nếu gia đìnhphó mặc cho sự giáo dục của nhà trường và xã hội thì tất yếu lối sống của mỗi người sẽ phát triển lệch lạc, thiếu hụtvăn hóa

Bốn là, gia đình là nơi điều chỉnh, uốn nắn những biểu hiện lệch lạc văn hóa trong lối sống cho thanh niên ở tỉnh Hà Nam.

Quá trình xây dựng lối sống có văn hóa cho mỗi thanh niên không chỉ diễn ra một chiều, theo một xu hướng duynhất là tiến lên, ngày càng hoàn thiện, mà bên cạnh đó còn có xu hướng thứ hai, đó là xu hướng phát triển lệch lạc,phản văn hóa Xu hướng này có thể đến từ những tác động của chính gia đình, sự vận động tâm lý, nhận thức nội tại

của mỗi thanh niên và sự tác động của các yếu tố tiêu cực từ môi trường xã hội Nó làm cho thanh niên không hìnhthành được những đặc trưng, chuẩn mực của lối sống có văn hóa mà đi theo chiều hướng ngược lại Tác động củanhững yếu tố tiêu cực có thể làm cho người thanh niên suy giảm tình yêu đối với Tổ quốc, đối với chế độ XHCN, thậmchí có những hành động phản bội Tổ quốc; thái độ lười lao động; thiếu ý thức tổ chức kỷ luật và tinh thần lao động;tuyệt đối hóa lợi ích vật chất, có thái độ ích kỷ, thực dụng, độc ác; không có ý chí phấn đấu vương lên để hoàn thiệnbản thân; không biết yêu quý, trân trọng môi trường sinh thái, có hành vi hủy hoại môi trường…

Những biểu hiện đó thuộc về một lối sống thiếu văn hóa, phản văn hóa Nó bộc lộ trực tiếp qua hành vi sống củamỗi người thanh niên, bao gồm cách thức giao tiếp, ứng xử, thái độ đối với mình, với người khác, với tập thể, với cộngđồng, xã hội, với công việc… Nơi mà những biểu hiện của lối sống lệch lạc bộc lộ trước tiên và rõ nét nhất chính là giađình Chính vì vậy, gia đình thường là nơi phát hiện sớm nhất những biểu hiện của lối sống thiếu văn hóa ở mỗi thanhniên, và là nơi trước tiên thực hiện các hình thức điều chỉnh cho họ Sự tác động, điều chỉnh của gia đình để xác lập lạichuẩn mực lối sống có văn hóa cho thanh niên được thực hiện bằng cả yếu tố hữu hình và vô hình Yếu tố hữu hìnhchính là sự chỉ bảo, dạy dỗ, uốn nắn, nhắc nhở của ông bà, cha mẹ, người thân đối với con cái, với thành viên gia đình.Yếu tố vô hình chính là truyền thống, nề nếp của gia đình Nó tự tạo ra sợi dây ràng buộc để nhắc nhở người thanh niênbiết cảnh tỉnh khi rơi vào lối sống thiếu văn hóa Một người được sinh ra trong một gia đình có truyền thống yêu nướctất yếu sẽ có những lằn ranh vô hình nhưng đặc biệt hữu dụng trong tâm lý, tư tưởng để họ không rơi vào phản bội Tổquốc Một người sinh ra trong một gia đình có truyền thống đoàn kết, yêu thương nhau tất yếu sẽ biết tự nhắc nhở, điềuchỉnh bản thân để không rơi vào sự ích kỷ, tàn ác…

Như vậy, có thể nói gia đình luôn có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc xây dựng lối sống có văn hóa chothanh niên Vai trò đó được thể hiện đậm nét thông qua chức năng giáo dục của gia đình, song không phải chỉ bằngchức năng giáo dục Vai trò của gia đình trong xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên mang tính phổ quát, song ởmỗi vùng miền, địa phương khác nhau, vai trò đó có những biểu hiện khác nhau nhất định do sự chi phối bởi truyềnthống, tập quán văn hóa vùng miền, đặc trưng tổ chức gia đình… Ở tỉnh Hà Nam, vai trò của gia đình trong xây dựnglối sống văn hóa cho thanh niên vừa thống nhất với vai trò của gia đình nói chung, vừa có những biểu hiện riêng cóđược chi phối bởi văn hóa, truyền thống của tỉnh Hà Nam, đặc trưng gia đình ở Hà Nam.

1.2 Thực trạng thực hiện vai trò của gia đình trong xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên ở tỉnh Hà Nam hiện nay

1.2.1 Thành tựu thực hiện vai trò của gia đình trong xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên ở tỉnh Hà Nam hiện nay và nguyên nhân của thành tựu

Đánh giá thực trạng thực hiện vai trò của gia đình trong xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên ở tỉnh HàNam hiện nay là một vấn đề khó, phức tạp Bởi vai trò của gia đình trong xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niêntheo những biểu hiện đã phân tích đa phần là mang tính định tính, khó xác định Cái có thể nắm bắt, xác định được rõràng là biểu hiện lối sống của mỗi thanh niên Song biểu hiện đó không phải là kết quả từ sự tác động, xây dựng duy nhấtcủa gia đình, mà là kết quả tổng hợp sự tác động của gia đình, nhà trường và xã hội dưới năng lực nhận thức, ý thức chủquan của mỗi người Do đó, phải đứng vững trên lập trường thế giới quan của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩaduy vật lịch sử, quán triệt sâu sắc và vận dụng tốt các nguyên tắc khách quan, toàn diện, lịch sử - cụ thể và phát triển khi

đánh giá thực trạng vai trò của gia đình trong xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên

Như vậy, có thể xác định rằng, phương pháp tốt nhất để đánh giá thực trạng vai trò của gia đình trong xây dựng lốisống có văn hóa cho thanh niên ở tỉnh Hà Nam hiện nay chính là căn cứ vào kết quả xây dựng các biểu hiện của lối sống

có văn hóa cho thanh niên Trên định hướng đó, có thể đánh giá thực trạng thành tựu vai trò của gia đình trong xây dựnglối sống có văn hóa cho thanh niên ở tỉnh Hà Nam hiện nay trên những nội dung chủ yếu sau đây:

Trong công tác giáo dục về nghĩa vụ bảo vệ Tổ quốc, các gia đình hầu hết đã tích cực tuyên truyền giáo dụcnhững nội dung cơ bản có liên quan đến việc thực hiện nghĩa vụ quân sự của thanh niên con em mình Theo báo cáo của

Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Hà Nam năm 2016: trong số 1400 thanh niên nhập ngũ cho 5 đầu mối đơn vị, có 30% số thanh niên tựnguyện viết đơn tham gia nhập ngũ Điều đó cho thấy, gia đình nhất là các bậc cha mẹ đã quan tâm xây dựng cho con cái có tìnhyêu quê hương, đất nước, hiểu biết đúng đắn nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc cũng như vai trò, trách nhiệm của thanh niên trong bảo vệ

Tổ quốc XHCN hiện nay

Các gia đình đã phối kết hợp với đoàn thanh niên các cấp, động viên thanh niên con em mình tham gia vào cácbuổi học tập, tìm hiểu về chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh với nhiều hình thức mới; tham gia các diễn đàn đối

thoại giữa cấp ủy với đoàn viên thanh niên [5, tr.3] để góp phần nâng cao ý thức chính trị, tình yêu quê hương, đất nước

cho thanh niên

Hai là, các gia đình tỉnh Hà Nam vẫn thường xuyên, tích cực dùng nhiều hình thức và biện pháp xây dựng cho thanh niên có tình yêu lao động và lao động hăng say, sáng tạo.

Với truyền thống xuất phát điểm từ vùng đất nghèo chiêm trũng, các gia đình tỉnh Hà Nam luôn đề cao vai tròcủa lao động và hăng say lao động, sáng tạo trong lao động Chính vì vậy, các gia đình đã và đang thực hiện rất tốt vaitrò của mình trong việc xây dựng cho con cái ý thức cao trong lao động và tham gia lao động sáng tạo, có hiệu quả Khiđiều tra, có 63.8% các gia đình được hỏi đã khẳng định tình yêu lao động, lao động sáng tạo là giá trị thường xuyênđược gìn giữ, xây dựng và phát huy trong gia đình Và cũng có đến 92.1% các gia đình lựa chọn tình yêu lao động và laođộng sáng tạo là giá trị cần được giữ gìn, xây dựng và phát huy hơn trước đây [Phụ lục 5]

Không dừng lại ở nhận thức, hầu hết các gia đình ở tỉnh Hà Nam luôn tạo điều kiện và áp dụng các biện phápthích hợp để xây dựng ý thức tự giác tham gia lao động cho thanh niên con em mình Điển hình là gia đình bên cạnhviệc xây dựng bằng khuyên răn, nêu gương ra, còn chủ động kết hợp với tỉnh đoàn trong các hoạt động để nâng cao

tinh thần lao động cho thanh niên và kết hợp với chính quyền trong việc đào tạo, nâng cao chất lượng đào tạo nghề, đặcbiệt đào tạo nghề cho lao động nông thôn và đào tạo lao động ngành công nghiệp hỗ trợ cho doanh nghiệp Nhật Bản,Hàn Quốc Trong 5 năm (2011-2015), 22 cơ sở dạy nghề trên địa bàn tỉnh đã đào tạo nghề cho trên 86.000 người, trong

đó, hơn 90% là thanh niên [33, tr.57]

Gia đình động viên thanh niên tham gia vào nhiều hoạt động lao động do tỉnh đoàn tổ chức hàng năm như: thông qua cáchoạt động nghiên cứu, sáng tạo khoa học công nghệ, rất nhiều thanh niên đã thể hiện được ý chí và nghị lực, tinh thần xung kích,sáng tạo của tuổi trẻ trong các lĩnh vực của đời sống xã hội [5, tr.8,9,11] Nhìn vào những thành tựu trong lao động của cácthanh niên tỉnh Hà Nam ở đây, có thể thấy rõ rằng, gia đình đã là một lực lượng tác động rất tích cực tới việc xây dựng cho con

có ý thức, tinh thần tích cực tham gia lao động, để con mạnh dạn cùng với các tổ chức đoàn thanh niên tham gia vào các hoạtđộng xung kích lao động sáng tạo, làm chủ khoa học công nghệ như vậy Đây là một thành tựu đáng khích lệ mà xuất phát là từ

sự quan tâm của các gia đình tỉnh Hà Nam, góp phần vào xây dựng hoàn thiện cho thanh niên có được các đặc trưng cơ bản củalối sống có văn hóa, góp phần vào công cuộc xây dựng và phát triển tỉnh Hà Nam và phát triển đất nước

Ba là, các gia đình tỉnh Hà Nam bước đầu đã hình thành và xây dựng cho thanh niên lối sống có đạo đức cách mạng, sống có nghĩa tình.

Thông qua phương pháp giáo dục làm gương, qua những lời khuyên răn, dạy dỗ từ nhỏ đến tuổi thanh niên, cácgia đình tỉnh Hà Nam đã hình thành bước đầu ở con cái những phẩm chất cơ bản của đạo đức cách mạng: trung vớinước, hiếu với dân; cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư; tình yêu thương con người và tinh thần quốc tế trong sáng.Theo số liệu điều tra xã hội học cho thấy, đa số các gia đình rất quan tâm đến xây dựng cho thanh niên sống có đạođức, có nghĩa tình Có đến 96.3% các gia đình được hỏi đã khẳng định việc xây dựng lối sống có đạo đức, trong sáng,

nghĩa tình luôn được các gia đình thường xuyên gìn giữ, xây dựng, phát huy [Phụ lục 5] Vậy là, mặc dù với nhịp sốngcủa nền KTTT hết sức sôi động, nhưng hầu hết gia đình hiện nay vẫn đặc biệt coi trọng giáo dục đạo đức cho thanhniên Điều này càng khẳng định gia đình ở tỉnh Hà Nam vẫn kế thừa và phát huy truyền thống đạo đức của các thế hệcha ông để giáo dục cho con cháu Cũng qua điều tra, 100% các gia đình được hỏi đều khẳng định đây là giá trị cầnđược gìn giữ, xây dựng và phát huy hơn trước đây [Phụ lục 5]

Chính từ sự quan tâm, động viên, tạo động lực của gia đình mà đa số các thanh niên trong tỉnh đều tích cực thamgia các hoạt động từ thiện, tình nguyện vì cộng đồng được đoàn thanh niên các cấp trong tỉnh tổ chức, các thanh niên khối

trường học thì tham gia vào các hoạt động thiện nguyện do trường tổ chức Các đợt tình nguyện cao điểm như: Tình nguyện mùa đông, Xuân tình nguyên, Tháng Thanh niên, Tiếp sức mùa thi, đều thu hút rất nhiều thanh niên tham gia Có được kết

quả này một phần lớn nhờ vào sự giáo dục tận tình từ các gia đình, kết hợp với nhà trường, đoàn thanh niên và các tổ chứcchính trị, xã hội khác, góp phần hình thành nên những người thanh niên có nhân cách tốt, sống có nghĩa tình, trung thực, xungkích vì cộng đồng, vì xã hội

Bốn là, các gia đình, đặc biệt là các bậc cha mẹ ở tỉnh Hà Nam đã quan tâm hơn đến xây dựng cho thanh niên

có tinh thần tập thể, ý thức kỷ luật và bước đầu đã có được những thành tựu nhất định.

Tinh thần tập thể, ý thức kỷ luật là những giá trị rất cần có của bất kì một cá nhân nào, đặc biệt là thanh niên.Không cá nhân nào có thể sống ngoài tập thể và ngoài xã hội Vì vậy, xây dựng cho thanh niên tinh thần tập thể và sống

có ý thức kỷ luật trong một tập thể nhất định là điều rất cần thiết Nhận thức được tầm quan trọng này, các gia đình tỉnh

Hà Nam hiện nay đang không ngừng tự nâng cao nhận thức và tìm các phương pháp phù hợp để rèn luyện con ngay từnhỏ Có 59.2% các gia đình được hỏi đều khẳng định việc xây dựng tinh thần tập thể và ý thức kỷ luật luôn được quan

tâm xây dựng, phát huy trong gia đình [Phụ lục 5] Và khi được hỏi “Theo ông (bà), các giá trị nào của lối sống có vănhóa cần được giữ gìn, xây dựng và phát huy hơn trước đây?”, có 82.5% gia đình lựa chọn tinh thần tập thể và ý thức kỷluật Đây là ưu điểm rất lớn trong nhận thức của các gia đình ở tỉnh Hà Nam hiện nay Vì có nhận thức đúng mới có đượcnhững suy nghĩ và hành động đúng

Nếu như trong các gia đình truyền thống hay các gia đình ở nông thôn tỉnh Hà Nam lựa chọn xây dựng tinh thầntập thể cho con thông qua các câu chuyện kể, qua ti vi, đài báo và qua tấm gương điển hình của gia đình, tức là giáodục mang tính chất thuyết phục và khuyên răn, dạy bảo bằng lời nói là chính, thì các gia đình hiện đại (đa số ở thànhphố Phủ Lý và các thị trấn phát triển của tỉnh) lại lựa chọn kết hợp cả phương pháp dùng lời khuyên, làm gương và chocon ra thực tế để xây dựng cho con Các “Học kì quân đội” hay các khóa tu mùa hè được các cha mẹ thường xuyênđăng kí cho thanh niên trong các kì nghỉ lễ, đặc biệt là vào mùa hè, để cho con có cơ hội được tự rèn luyện, trải nghiệm

và được sống trong tập thể, từ đó rèn cho con ý thức tập thể và tinh thần đoàn kết tập thể cao Động viên và ủng hộ contham gia vào các hoạt động tình nguyện cũng chính là đưa con vào một môi trường tập thể lành mạnh để con được trảinghiệm và rèn tính tự lập và ý thức tập thể, đây là cách mà 42.5% các gia đình tỉnh Hà Nam hiện nay đang áp dụng cho concái mình ở độ tuổi thanh niên [Phụ lục 5]

Tuy chưa mang tính phổ biến và rộng rãi, nhưng đây cũng là những thành tựu nhất định trong xây dựng cho thanh niên

về ý thức kỷ luật và tinh thần tập thể mà các gia đình đã và đang áp dụng vào xây dựng cho thanh niên tỉnh Hà Nam hiện nay

Năm là, xây dựng cho thanh niên tinh thần không ngừng học tập để nâng cao trình độ về mọi mặt luôn được sự quan tâm, chú trọng đặc biệt của các gia đình tỉnh Hà Nam, thể hiện ở kết quả học tập và trình độ của thanh niên Hà Nam hiện

nay Hà Nam là tỉnh luôn đứng vững trong số những tỉnh thành có vị trí hàng đầu về giáo dục Đây là kết quả của sự phấn

đấu không ngừng của các gia đình trong động viên, khích lệ con cái học tập, trong kết hợp hài hòa giữa giáo dục gia đìnhvới giáo dục nhà trường và môi trường xã hội.

Qua nghiên cứu tại tỉnh Hà Nam cho thấy có sự khác nhau trong quan niệm xây dựng cho thanh niên tinh thầnhọc tập nâng cao trình độ giữa các gia đình Khi được hỏi “Các giá trị nào của lối sống có văn hóa thường xuyên đượcgìn giữ, xây dựng và phát huy trong gia đình ông (bà) hiện nay?”, trong số 90.4% các gia đình lựa chọn việc xây dựng ýthức không ngừng học tập để nâng cao trình độ về mọi mặt thì có 73% các gia đình là ở khu vực thành phố Phủ Lý và ởcác trung tâm của Huyện và 37% là các gia đình ở khu vực nông thôn - nơi hạn chế hơn về điều kiện học tập và học tậpnâng cao trình độ cho thanh niên nên không được các gia đình quan tâm nhiều [Phụ lục 5] Số gia đình viên chức trí thức

ở khu vực thành phố Phủ Lý và khu vực trung tâm của các huyện, do nhận thức được giá trị của trình độ học vấn, nênquan tâm hơn đến việc đầu tư cho con cái học tập ngay từ nhỏ, định hướng cho con cái học lên những lớp trình độ caohơn, học thêm ngoại ngữ, vi tính, các lớp kĩ năng sống để vững vàng hơn khi bước vào xã hội Còn ở các gia đình làmnghề buôn bán, tuy hàng ngày phải tiếp xúc và vật lộn với cuộc sống thương trường, lợi nhuận, song họ cũng rất quantâm tới việc học tập và sự thành đạt của con cái và có sự đầu tư nhất định vào học tập cho con; các gia đình mà cha mẹchủ yếu làm nông nghiệp, do nhiều lý do, hoàn cảnh khác nhau, không có điều kiện để học tập và phát triển, song họ sẵn sàngbươn trải, vật lộn với cuộc sống còn khó khăn, để mong muốn cho con được học hành, để sau này hy vọng cuộc sống tốt hơn,bởi họ luôn quan niệm “con hơn cha là nhà có phúc”

Qua đây có thể thấy, hiện nay, hầu hết các gia đình ở tỉnh Hà Nam đã có sự đổi mới trong tư duy, nhận thức vàtrong cả hành động về vấn đề xây dựng cho thanh niên tinh thần học tập và học tập nâng cao trình độ Khi được hỏi vềcác giá trị nào của lối sống có văn hóa cần được giữ gìn, xây dựng và phát huy hơn trước, các gia đình tỉnh Hà Nam đều

cho rằng xây dựng cho con ý thức không ngừng học tập để nâng cao trình độ mọi mặt được quan tâm nhất, chiếm số lượngcao nhất 100% [Phụ lục 5]

Thứ sáu, việc xây dựng cho thanh niên có ý thức bảo vệ và cải thiện môi trường sinh thái đã được các gia đình tỉnh Hà Nam nhận thức đầy đủ hơn và quan tâm hơn, bước đầu đã có những biện pháp xây dựng đạt được những thành tựu nhất định.

Hà Nam là tỉnh chiêm trũng, nơi có bốn con sông chảy qua, gồm: Sông Đáy, Nhuệ, Châu Giang và sông Hồng.Theo số liệu phân tích thường kỳ của Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Hà Nam, nước ở sông Nhuệ và Châu Giangluôn trong tình trạng ô nhiễm, nhiều chỉ số vượt mức an toàn cho phép nhiều lần tùy theo thời điểm trong năm Bêncạnh đó, Hà Nam là một tỉnh có nhiều khu vực được khai thác đá, nhiều công ty xi măng được xây dựng, do đó đã gây

ra tình trạng ô nhiễm không khí khá nghiêm trọng Chính vì vậy, việc trang bị kiến thức và có biện pháp xây dựng đểnâng cao ý thức và trách nhiệm bảo vệ môi trường sinh thái cho thanh niên là nhiệm vụ vô cùng quan trọng của các giađình và nhà trường ở tỉnh Hà Nam Chính vì nhận thức được tầm quan trọng này, những năm gần đây, các gia đình tỉnh

Hà Nam đã quan tâm hơn đến xây dựng cho thanh niên về vai trò của môi trường sinh thái cũng như những tác dụngkhi chúng ta quan tâm đến bảo vệ và cải thiện môi trường sống xung quanh mình

Khi điều tra, có 63.3% các gia đình được hỏi đã khẳng định việc xây dựng cho con ý thức bảo vệ và cải thiệnmôi trường sinh thái luôn được các gia đình quan tâm xây dựng hàng ngày [Phụ lục 5] Các gia đình bên cạnh xây dựngthông qua phương pháp làm gương, khuyên răn, thì đã kết hợp với nhà trường (92.9%) và các tổ chức xã hội: Tổ chứcđoàn thanh niên (phường, xã, huyện, tỉnh) (82.1%); phường, xã nơi cư trú (49.6%), động viên thanh niên tham gia vàocác hoạt động vì môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu Hưởng ứng Tết trồng cây hàng năm, các hoạt động được

thực hiện có hiệu quả bằng những việc làm thiết thực như trồng cây, dọn vệ sinh môi trường, thu gom rác thải, vớt bèo, diệtchuột, đã thu hút được nhiều gia đình và các thanh niên tham gia Các chi đoàn khu dân cư và các hộ gia đình đã chủ độngđăng ký, đảm nhận quản lý một đoạn đường, đảm bảo tiêu chí Sáng - Xanh - Sạch - Đẹp - An toàn [5, tr.11] Đó là những kếtquả bước đầu, khẳng định sự nhận thức mới của các gia đình trong việc tích cực xây dựng cho thanh niên có ý thức bảo vệ,cải thiện môi trường sinh thái hiện nay.

Với tất cả những đóng góp kể trên, nên khi tự đánh giá về việc xây dựng các giá trị của lối sống có văn hóa chothanh niên ở gia đình mình, có 19.2% người được hỏi nhận thấy gia đình mình thực hiện rất tốt; 42.1% đánh giá giađình thực hiện tốt, 29.6% nhận thấy tương đối tốt [Phụ lục 5]

Như vậy, những thành tựu đạt được của các gia đình ở tỉnh Hà Nam trong xây dựng lối sống có văn hóa cho thanhniên trong những năm qua là rất lớn Điều đó thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa giáo dục truyền thống và hiện đại, giữavai trò của gia đình với vai trò của nhà trường và xã hội, sự tự nhận thức đổi mới trước những thay đổi của thời đại đểxây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên ở tỉnh Hà Nam hiện nay

* Nguyên nhân của thành tựu

Nguyên nhân khách quan

Những thành tựu bước đầu đạt được trong xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên của các gia đình ở tỉnh

Hà Nam xuất phát từ một số nguyên nhân khách quan cơ bản sau đây:

Thứ nhất, Đảng và Nhà nước mà trực tiếp là các cấp uỷ đảng, chính quyền và đoàn thể chính trị - xã hội trong

tỉnh Hà Nam đã luôn quan tâm đối với gia đình, coi gia đình là tế bào của xã hội, là nhóm xã hội cơ sở tạo nên xã hộirộng lớn Gia đình tốt là yếu tố đảm bảo cho dân giàu, nước mạnh, giữ cho xã hội lành mạnh và văn minh Bước vào

thời kỳ đẩy mạnh CNH, HĐH đất nước, Đảng ta chỉ rõ: “Xây dựng gia đình no ấm, bình đẳng, tiến bộ và hạnh phúc,làm cho gia đình thực sự là tế bào lành mạnh của xã hội, là tổ ấm của mỗi người” [27, tr 112] Đây không chỉ làphương hướng mà còn là yêu cầu các gia đình Việt Nam nói chung và gia đình tỉnh Hà Nam nói riêng thực hiện và pháthuy vai trò của mình, thực sự trở thành tế bào lành mạnh của xã hội, là môi trường quan trọng giáo dục lối sống có vănhóa cho thanh niên nói chung và thanh niên tỉnh Hà Nam nói riêng

Sự quan tâm của Đảng, Nhà nước và các cấp ủy đảng, chính quyền trong tỉnh Hà Nam được cụ thể hoá thànhcác phong trào thi đua, xây dựng gia đình văn hóa và môi trường văn hóa lành mạnh xung quanh gia đình Kết quảthực hiện phong trào xây dựng các gia đình văn hóa được tăng lên hàng năm, tạo động lực cho các gia đình tronggiáo dục con cái [Phụ lục 1]

Từ năm 2010 đến nay, các phong trào xây dựng “gia đình văn hóa”, “khu dân cư đạt tiêu chuẩn nếp sống vănhóa”, phong trào dân số tập thể dục thể thao thường xuyên, gia đình đạt tiêu chuẩn “gia đình thể thao”,… hay các hoạtđộng xây dựng thôn, làng, tổ dân phố có nhà văn hóa và nơi sinh hoạt cộng đồng; xây dựng xã, phường, thị trấn và quyhoạch đất dành cho sân tập thể dục thể thao….được diễn ra thường xuyên hàng năm và đều vượt chỉ tiêu Điều này đã

có tác động tích cực đến các gia đình, giúp họ có cơ hội tham gia rèn luyện đầy đủ các đặc điểm cần có của lối sống cóvăn hóa, từ đó có cơ sở và điều kiện để xây dựng lối sống có văn hóa cho thanh niên con em mình

Đây là nguyên nhân quan trọng hàng đầu Bởi vì nhờ có được những quan điểm định hướng chung của Đảng vàĐảng bộ, chính quyền tỉnh và các đoàn thể quần chúng, các gia đình mới có điều kiện để nâng cao hơn chất lượng xâydựng lối sống có văn hóa cho thanh niên