Cách đây gần 100 năm, đồng chí Nguyễn Ái Quốc đã viết tác phẩm “Bản án chế độ thực dân Pháp”.Ngay sau khi tác phẩm ra đời đã gây một tiếng vang lớn và gây sự chú ý của dư luận Pháp và các thuộc địa của pháp, trước hết là trong Đảng Cộng sản Pháp, trong những người Việt Nam yêu nước ở Pháp và ở Việt Nam.Từ đó đến nay, tác phẩm “Bản án chế độ thực dân Pháp” được in lại nhiều lần bằng tiếng Pháp (cả ở Pháp và Việt Nam), dịch ra tiếng Việt và một số tiếng nước khác, nhằm đáp ứng yêu cầu của đông đảo bạn đọc, không phải chỉ nhằm cung cấp một tác phẩm có giá trị lịch sử văn học, mà trước hết là vì ý nghĩa chính trị có tính chất thời sự của nó trong cuộc đấu tranh của các dân tộc bị áp bức chống chủ nghĩa đế quốc, thực dân trên thế giới.
Trang 1NHỮNG ĐÓNG GÓP CỦA NGUYỄN ÁI QUỐC VỀ KINH TẾ CHÍNH
TRỊ MÁC XÍT TRONG TÁC PHẨM BẢN ÁN CHẾ ĐỘ THỰC DÂN PHÁP
Từ đó đến nay, tác phẩm “Bản án chế độ thực dân Pháp” được in lạinhiều lần bằng tiếng Pháp (cả ở Pháp và Việt Nam), dịch ra tiếng Việt và một
số tiếng nước khác, nhằm đáp ứng yêu cầu của đông đảo bạn đọc, không phảichỉ nhằm cung cấp một tác phẩm có giá trị lịch sử văn học, mà trước hết là vì
ý nghĩa chính trị có tính chất thời sự của nó trong cuộc đấu tranh của các dântộc bị áp bức chống chủ nghĩa đế quốc, thực dân trên thế giới
Tác phẩm “Bản án chế độ thực dân Pháp” ra đời ở Pari, sào huyệt củathực dân Pháp, có ý nghĩa cực kỳ quan trọng Nó là một đòn tiến công mãnhliệt vào chủ nghĩa thực dân Pháp, trực tiếp tuyên chiến với cương lĩnh khai thácthuộc địa của tập đoàn tư bản lũng đoạn Pháp bắt đầu triển khai Nó đánh mạnhvào chủ nghĩa cơ hội, chủ nghĩa chủng tộc mà đại biểu là Đảng Xã hội ra sứcbênh vực chủ nghĩa thực dân Tác phẩm còn góp phần thức tỉnh những ngườiPháp dân chủ, tiến bộ có lương tri nhưng chưa hiểu chế độ thực dân Pháp.Đối với Đảng Cộng sản Pháp, tác phẩm là một đóng góp quý báu vàoquá trình đấu tranh để “Bônsêvích hóa”, tẩy trừ những ảnh hưởng của chủnghĩa cơ hội và đặt vấn đề liên minh các dân tộc thuộc địa của Pháp với giaicấp vô sản Pháp, nhằm tiến hành cuộc đấu tranh chống kẻ thù chung là chủ
Trang 2nghĩa đế quốc Tác phẩm đã góp phần chỉ ra phương hướng đấu tranh cho cácdân tộc thuộc địa thoát khỏi ách thống trị của bọn thực dân.
Đối với cách mạng nước ta, tác phẩm “Bản án chế độ thực dân Pháp” rađời vào lúc Việt Nam đã có dấu hiệu xuất hiện một cao trào cách mạng củacông nông chống đế quốc, phong kiến và vấn đề đặt ra trước mắt là phải cóđội tiền phong của giai cấp công nhân lãnh đạo thì cách mạng Việt Nam mới
đi đúng xu thế của thời đại và mới có thể đi đến thắng lợi Vì vậy, tác phẩm
ra đời và sau đó cùng với tác phẩm “Đường cách mệnh” chính là những vănkiện quan trọng để truyền bá chủ nghĩa Mác- Lê nin vào Việt Nam và chuẩn
bị về chính trị, tư tưởng và tổ chức cho sự ra đời của một chính Đảng Cộngsản Việt Nam
Tác phẩm này là nội dung nghiên cứu của nhiều bộ môn khoa học (vănhọc, sử học,…) Dưới góc độ chuyên ngành kinh tế chính trị, nghiên cứu tácphẩm này, thấy được bản chất bóc lột của chủ nghĩa thực dân đối với thuộcđịa và những đóng góp của Nguyễn Ái Quốc về kinh tế chính trị mác - xít;đồng thời, góp phần sáng tỏ di sản tư tưởng của Hồ Chí Minh
Bản án chế độ thực dân pháp không chỉ có giá trị tố cáo, lên án chủnghĩa thực dân cũ mà còn có giá trị tố cáo chủ nghĩa thực dân mới đã gây biếtbao đau thương cho các dân tộc bị áp bức Điểm nổi bật của chủ nghĩa thựcdân mới là hết sức lợi dụng những thành tựu của khoa học - kỹ thuật hiện đại
để gây tội ác và duy trì sự thống trị của chúng, kết hợp các biện pháp thô bạovới tinh vi, công khai với dấu mặt, phát triển lên trình độ cao tất cả những thủđoạn mà chủ nghĩa thực dân cũ đã thi hành trước đây
Ngày nay, mặc dù chủ nghĩa tư bản đang có những điều chỉnh thích nghiquan trọng cả vể lực lượng sản xuất và cả về quan hệ sản xuất nhưng bản chấtbóc lột của chủ nghĩa tư bản thì không hề thay đổi
Trang 3Vì vậy, việc nghiên cứu những thủ đoạn bóc lột của chủ nghĩa thực dânpháp trong tác phẩm “Bản án chế độ thực dân pháp” có ý nghĩa to lớn cả về lýluận và thực tiễn.
NỘI DUNG
I HOÀN CẢNH LỊCH SỬ RA ĐỜI VÀ KẾT CẤU CỦA TÁC PHẨM
1 Hoàn cảnh lịch sử ra đời của tác phẩm
Nhằm mục đích tố cáo, lên án chế độ thực dân, Nguyễn Ái Quốc đã viết nhiều tác phẩm, như:
Viết trước tác phẩm “Bản án chế độ thực dân Pháp”: Tâm địa thực dân(1919), Tội ác của chủ nghĩa thực dân (1921), Sự quái đản của công cuộc khaihóa (1921), Dưới cuộc khai hóa cao cả (1922), Những kẻ đi khai hóa (1922),Khai hóa giết người (1922), Phụ nữ An Nam và sự đô hộ của Pháp (1922),Văn minh Pháp và phụ nữ ở các thuộc địa (1925), Chủ nghĩa đế quốc Pháp ởviễn Đông - Varen và Đông Dương (1925),…
Viết sau tác phẩm “Bản án chế độ thực dân Pháp”: Văn minh Pháp ởĐông Dương (1927), Sự thống trị của đế quốc Pháp ở Đông Dương (1927),…Trong các tác phẩm viết về chế độ thực dân, thì “Bản án chế độ thực dânPháp” là tác phẩm tương đối hoàn chỉnh của Nguyễn Ái Quốc Sự hoàn chỉnhđược thể hiện trên những vấn đề sau:
Tác phẩm phân tích sâu sắc và có hệ thống tội ác của thực dân Pháp đốivới các nước thuộc địa
Tác phẩm chỉ ra con đường giải phóng thuộc địa khỏi ách áp bức, bóclột của chủ nghĩa thực dân
Tác phẩm đề cập nhiều nội dung về kinh tế - chính trị, được coi như tácphẩm kế tục và phát triển kinh tế chính trị mác - xít trong chế độ thực dân
Thời điểm ra đời của tác phẩm:
Do Nguyễn Ái Quốc viết, được xuất bản lần đầu tiên bằng tiếng Pháp tại
Trang 4Pari (Pháp), năm 1925 Ở Việt Nam, tác phẩm được xuất bản lần đầu tiênbằng tiếng Pháp năm 1946 Năm 1960, Nhà xuất bản Sự Thật đã dịch ra tiếng
Việt, in trong Hồ Chí Minh Tuyển tập Năm 1980, Nhà xuất bản Sự Thật đã hiệu đính lại và in trong Hồ Chí Minh Toàn tập, tập 1 Tiếp đó, được đưa vào
tập 2 trong “Hồ Chí Minh toàn tập” do Nxb.CTQG phát hành năm 1995 vàcác lần tái bản sau đó (năm 2000, 2002)
Tình hình thế giới:
Sau chiến tranh thế giới lần thứ nhất, các nước đế quốc đẩy mạnh bóc lộtthuộc địa nhằm bù đắp tổn thất trong chiến tranh (trong đó có thực dân Pháp)bằng nhiều thủ đoạn để thu lợi nhuận tối đa, trong đó thẳng tay tước đoạt vàbần cùng hóa nông dân, chiếm đoạt tài nguyên thiên nhiên, nắm các mạchmáu kinh tế ở thuộc địa, nắm độc quyền trong công nghiệp khai khoáng, côngnghiệp chế biến rượu, kìm hãm công nghiệp nặng, hạn chế công nghiệp nhẹ ởcác nước thuộc địa, độc chiếm thị trường, tăng cường cho vay nặng lãi; đồnghóa kinh tế thuộc địa vào kinh tế của Pháp, biến kinh tế thuộc địa thành khâukhăng khít trong sợi dây chuyền của kinh tế tư bản chủ nghĩa Tuy nhiên, bộmáy tuyên truyền của chúng lại cho rằng đó là “sự khai hóa văn minh”, “mẫuquốc”, “sự bảo hộ”,…
Cách mạng tháng Mười Nga thành công vào năm 1917, mở ra một thờiđại mới trong lịch sử loài người, thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủnghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế giới, tác động sâu sắc đến phong trào cáchmạng thế giới và nhận thức về con đường giải phóng thuộc địa của tác giả(được tác giả đề cập trong tác phẩm)
Ngay sau Cách mạng tháng Mười Nga, phong trào cộng sản nói chung vàphong trào đấu tranh của nhân dân các nước thuộc địa nói riêng phát triển mạnh
mẽ Đại hội II của Quốc tế Cộng sản được tiến hành (từ 19/7-7/8/1920), Luậncương về vấn đề dân tộc và thuộc địa của V.I.Lê nin được trình bày tại đại hội,
Trang 5được sự nhất trí cao của Đại hội và ảnh hưởng sâu sắc tới đồng chí Nguyễn ÁiQuốc Nhiều tổ chức cách mạng quốc tế được thành lập: Quốc tế nông dân, Tổchức Công đoàn ở thuộc địa; Hội liên hiệp thuộc địa,…
Tình hình Việt Nam:
Ở Việt Nam sau chiến tranh thế giới thứ nhất, thực dân Pháp tiến hànhcuộc khai thác thuộc địa lần thứ hai Khác với cuộc khai thác thuộc địa lần thứnhất (từ 1958-1918, nặng về thương mại, chú trọng xuất khẩu hàng hóa hơn làxuất khẩu tư bản; đầu tư chủ yếu là cho vay nặng lãi; phương thức kinh doanhphong kiến), cuộc khai thác thuộc địa lần này chú ý xuất khẩu tư bản hơn là xuấtkhẩu hàng hóa và tăng cường đầu tư khai thác thuộc địa theo phương thức kinhdoanh tư bản chủ nghĩa (đồn điền, hầm mỏ, nhà máy,…) Tuy nhiên, trong tácphẩm này chủ yếu đề cập cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất
Phong trào đấu tranh của nhân dân ta đang dâng lên mạnh mẽ Kế tiếpphong trào Cần Vương là khởi nghĩa nông dân Yên Thế do Hoàng Hoa Thámlãnh đạo Tiếp theo đó là các phong trào Duy Tân do Phan Bội Châu khởixướng và phong trào theo con đường tư sản do Phan Chu Trinh, Khởi nghĩaYên bái theo con đường tư sản do Lương Văn Can chủ trương, khởi nghĩa củabinh lính ở Thái Nguyên do Nguyễn Thái Học phát động, Tuy nhiên, cácphong trào và các cuộc khởi nghĩa này đều thất bại và cách mạng Việt Namđang đứng trước cuộc khủng hoảng về con đường cứu nước (cách mạng ViệtNam như đêm tối không tìm thấy đường ra)
Quá trình hoạt động của đồng chí Nguyến Ái Quốc dẫn tới sự ra đời của tác phẩm “Bản án chế độ thực dân Pháp”:
Khâm phục tinh thần đấu tranh yêu nước của Hoàng Hoa Thám, Phan BộiChâu, Phan Chu Trinh, Lương Văn Can… nhưng không đồng ý đi theo con đườngcủa một người nào
Từ năm 1911 ra đi tìm đường cứu nước, Người đã bôn ba ở nhiều nước
Trang 6phương Tây, (Anh, Pháp, Mỹ…), thấy được tính chất dã man, tàn bạo, thối nát củachủ nghĩa tư bản.
Năm 1917, Người trở về Pháp, lập Hội những người Việt Nam yêu nước để
tập hợp Việt Kiều yêu nước ở Pháp; năm 1918, vào Đảng xã hội Pháp; năm 1919,nhân danh những người Việt Nam yêu nước ở Pháp gửi tới Hội nghị Véc - xây (cácnước tư bản thắng trận trong chiến tranh thế giới lần thứ nhất họp nhau ở Véc - xây)tám yêu cầu đòi tự do, dân chủ và bình đẳng dân tộc cho nhân dân Việt Nam (mặc
dù không được chấp nhận, nhưng có tiếng vang lớn); tham gia cuộc tranh luậntrong Đảng xã hội Pháp về vấn đề nên theo Quốc tế II (cơ hội cải lương) hay Quốc
tế III (cách mạng) và cuối cùng rút ra: “muốn cứu nước và giải phóng dân tộc, không còn con đường nào khác con đường cách mạng vô sản Chỉ có chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản mới giải phóng được các dân tộc bị áp bức và những người lao động trên thế giới khỏi ách nô lệ”.
Tháng 12/1920, Đại hội lần thứ 18 của đảng xã hội Pháp, Người bỏphiếu tán thành gia nhập Quốc tế Cộng sản và thành lập Đảng Cộng sản Pháp(đánh dấu bước ngoặt trong đời hoạt động cách mạng của Người, từ chủ nghĩayêu nước đến chủ nghĩa cộng sản)
Năm 1921, Người tham gia sáng lập Hội liên hiệp thuộc địa, ra báo Người cùng khổ; năm 1922, Người tham gia Ban Nghiên cứu thuộc địa của Đảng Cộng
sản Pháp; năm 1923, Người tham dự Đại hội nông dân quốc tế ở Matcơva và đượcbầu là ủy viên Đoàn Chủ tịch Ban Chấp hành Quốc tế nông dân; năm 1924, Ngườitham dự Đại hội V của Quốc tế Cộng sản và đã nhấn mạnh mối quan hệ giữa cáchmạng vô sản ở các nước đế quốc với cách mạng giải phóng dân tộc ở các nướcthuộc địa (quan hệ chặt chẽ với nhau như hai cái cánh của một con chim)
Quá trình hoạt động đó đã tạo điều kiện thuận lợi cho Người tiếp cận với
thực tế, tài liệu phong phú để viết tác phẩm “Bản án chế độ thực dân Pháp”.
2 Kết cấu của tác phẩm
Trang 7Tác phẩm gồm 12 chương và phần phụ lục:
Chương 1- “Thuế máu”, tố cáo thực dân Pháp bắt thanh niên thuộc địa
đi lính làm bia đỡ đạn dưới chiêu bài “bảo vệ công lý” trong chiến tranh thếgiới lần thứ nhất Tổng cộng có 700.000 người bản xứ đã đặt chân lên đấtPháp; và trong số ấy, 80.000 người không bao giờ còn trông thấy mặt trời trênquê hương đất nước mình nữa! Tác giả cho rằng đây là một thứ thuế đối vớithuộc địa - “Thuế máu”
Chương 2- “Việc đầu độc người bản xứ”, tố cáo thực dân Pháp đã
không từ một thủ đoạn nào, kể cả những thủ đoạn bỉ ổi và tội ác nhất, trongđặc biệt là đầu độc bằng rượu, cưỡng bức người dân bản xứ phải mua rượu
Chương 3- “Các quan thống đốc”, giới thiệu “chân dung” một số quan
thống đốc tiêu biểu (người đứng đầu bộ máy cai trị ở các nước thuộc địa) vềtội hối lộ, tham nhũng và tàn bạo đối với người dân thuộc địa
Chương IV- “Các quan cai trị”, giới thiệu “chân dung” một số quan cai
trị chuyên ăn hối lộ, tham nhũng, đối xử tàn bạo đối với người dân thuộc địa
Chương V- “Những nhà khai hóa”, tố cáo tội ác, đặc quyền đặc lợi của
những tên thực dân có màu da trắng là quý phái, là thuộc chủng tộc thượngđẳng Khi người ta có màu da trắng thì nghiễm nhiên người ta là một nhà khaihoá Mà khi người ta đã là một nhà khai hoá thì người ta có thể làm những việc
dã man mà vẫn cứ là người văn minh nhất Đánh người bản xứ vô cớ, Quịt tiềncông người bản xứ, Bắt người bản xứ lạy chào khi gặp trên đường, Quịt tiềnkhi mua hàng của người bản xứ, Coi rẻ mạng người bản xứ, bắn giết vô cớ
Chương VI- “Tệ tham nhũng trong bộ máy cai trị”, tố cáo tệ tham nhũng
trong bộ máy cai trị thuộc địa của thực dân Pháp: phung phí đồng tiền mà ngườidân An Nam khốn khổ đã phải đổ mồ hôi nước mắt mới kiếm được Các quancai trị đều là những ông vua con Họ muốn xung quanh mình cái gì cũng xa hoatráng lệ, và nói rằng, có thế mới nâng cao được uy tín của họ đối với người bản
Trang 8xứ Tiền nhà cửa, bàn ghế, điện nước của các vị đó đều do công quỹ đài thọ cả
Chương VII- “Bóc lột người bản xứ”, tố cáo, vạch trần các thủ đoạn,
bản chất bóc lột của thực dân pháp theo kiểu thời trung cổ; thực dân Phápkhông từ thủ đoạn nào: cướp bóc, siu cao thuế nặng đối với người bản xứ, bắtmua công trái,
Chương VIII- “Công lý”, tố cáo chế độ thực dân không có công lý cho
người dân thuộc địa, người dân thuộc địa bị phân biệt đối xử
Chương IX- “Chính sách ngu dân”, tố cáo thực dân Pháp thi hành chính
sách ngu dân triệt để: kiểm duyệt báo chí, bưng bít thông tin, không mở mangtrường học, học phí cao, …làm hàng ngàn trẻ em đành chịu ngu dốt vì nạn thiếutrường Ngoài ra, chính phủ thuộc địa lại tìm đủ mọi cách để ngăn cản khôngcho thanh niên An Nam sang du học bên Pháp, vì sợ nhiễm phải chủ nghĩa
cộng sản mục đích là "Làm cho dân ngu để dễ trị".
Chương X- “Chủ nghĩa giáo hội”, tố cáo sự câu kết giữa chủ nghĩa thực
dân và giáo hội trong việc áp bức, bóc lột người dân thuộc địa
Chương XI- “Nỗi khổ nhục của người phụ nữ bản xứ”, tố cáo dưới chế độ thực
dân: “Không một chỗ nào người phụ nữ thoát khỏi những hành động bạo ngược”
Chương XII - “Nô lệ thức tỉnh”, trình bày phong trào đấu tranh của nhân
dân thuộc địa ở Đông Dương; tuyên truyền về cách mạng Tháng Mười Nga,
sự ưu việt của chế độ xô - viết, sự giúp đỡ của cách mạng Nga đối với cáchmạng các nước thuộc địa; giới thiệu Tuyên ngôn của Ban Chấp hành Quốc tếthứ ba đối với vô sản và nông dân các thuộc địa; giới thiệu bản hiệu triệu củaQuốc tế nông dân gửi nông dân lao động các thuộc địa, kêu gọi họ đấu tranh;giới thiệu chương trình hành động của Tổ chức Công đoàn ở thuộc địa; giớithiệu tuyên ngôn của tổ chức này, kêu gọi các nước thuộc địa đấu tranh chốngchủ nghĩa thực dân
Trang 9Phụ lục - “Gửi thanh niên An Nam”, kêu gọi thanh niên An Nam đấu
tranh chống chủ nghĩa thực dân, chấn hưng nước nhà
II NHỮNG THỦ ĐOẠN BÓC LỘT CỦA CHỦ NGHĨA THỰC DÂN PHÁP TRONG TÁC PHẨM.
Nội dung này chủ yếu được trình bày ở Chương VII - “Bóc lột người bản xứ”, (sử dụng phương pháp thống kê, đưa ra số liệu, so sánh (toàn bộ tác phẩm
dài khoảng 100 tr A4, đưa ra trên 150 số liệu, đó là những con số biết nói).Khi nghiên cứu những đặc điểm kinh tế, chính trị của chủ nghĩa tư bản ởgiai đoạn đế quốc chủ nghĩa, V.I.Lênin đã từng vạch trần sự bóc lột tàn nhẫncủa chủ nghĩa tư bản đói với các dân tộc thuộc địa: “Ai nấy đều biết rằngngười ta đã dùng súng và lưỡi lê để chiếm các thuộc địa Người ta đối đãi dãman với dân cư các thuộc địa, người ta đã dùng trăm phương ngàn kế (bằngcách xuất khẩu tư bản, bằng những tô nhượng,…bằng cách lừa dối khi bánhàng hóa cho họ, bằng cách bắt họ phải phụ thuộc vào bọn cầm quyền củadân tộc “thống trị” và v.v…) để bóc lột dân cư thuộc địa” Nghiên cứu thựcchất cái gọi là “Khai hóa văn minh” của chủ nghĩa thực dân ở các nước thuộcđịa, Nguyễn Ái Quốc cũng chỉ rõ: “…Tất cả sinh lực của chủ nghĩa tư bảnquốc tế đều lấy ở các xứ thuộc địa Đó là nơi chủ nghĩa tư bản lấy nguyên liệucho các nhà máy của nó, nơi nó đầu tư, tiêu thụ hàng, mộ nhân công rẻ mạtcho đội quân lao động của nó, và nhất là tuyển những binh lính người bản xứcho các đạo quân phản cách mạng của nó”
Như vậy, rõ ràng chủ nghĩa tư bản đã xây dựng nên sự “phồn vinh” của
nó bằng máu và mô hôi của người dân lao động ở các nước thuộc địa
Vấn đề đặt ra cho những người cộng sản và các Đảng cách mạng chânchính ở đầu những năm của thế kỷ XX là phải vạch trần bộ mặt thật của chủnghĩa thực dân, để công luận thấy rõ chân tướng của chúng, từ đó có thái độ
Trang 10và hành động cách mạng đúng đắn Tác phẩm “Bản án chế độ thực dân pháp”
ra đời chính là nhằm đáp ứng đòi hỏi cấp thiết đó của lịch sử
Đúng với nhan đề của nó, bẵng những chứng cứ không thể chối cãi, tácphẩm đã vạch trần những tội ác của chủ nghĩa thực dân trên mọi phương diện,trong đó việc khái quát những thủ đoạn bóc lột của chúng là một trong nhữngnội dung nổi bật, không chỉ thuần túy là sự bóc lột về kinh tế mà còn là sự ápbức hết sức tàn bạo về thể xác, chính trị và tinh thần Sự bóc lột đó được thểhiện dưới những hình thức sau:
1 Kết hợp lối cướp bóc của chủ nghĩa đế quốc với các hình thức bóc lột kiểu phong kiến trung cổ
Tác phẩm “Bản án chế độ thực dân pháp” đã vạch ra rằng: Sự kết hợplối cướp bóc của chủ nghĩa đế quốc với các hình thức bóc lột kiểu phong kiếntrung cổ là thủ đoạn bóc lột điển hình của chủ nghĩa thực dân đối với cácnước thuộc địa trong đó có Việt Nam
Thực tế lịch sử cho thấy việc xâm nhập của phương thức sản xuất tư bảnchủ nghĩa vào các thuộc địa được diễn ra ngay sau khi bọn đế quốc chiếm các
xứ này Chúng xây dựng ở đây một số công trình điện, nước, đường giaothông phục vụ cho việc khai thác tài nguyên Bên cạnh đó, chúng tiến hànhcướp đoạt ruộng đất của nông dân thuộc địa và lập nên các đồn điền để kinhdoanh kiếm lời và bóc lột nhân công bản xứ Hậu quả của quá trình này đãlàm người nông dân thuộc địa mất ruộng đất – Tư liệu sản xuất chính, nênkhông còn con đường sống nào khác nếu họ không vào làm thuê trong cácđồn điền, hầm mỏ và các xí nghiệp của bọn thực dân
Chúng ta có thể tìm thấy dễ dàng trong tác phẩm “Bản án chế độ thựcdân pháp” quá trình diễn biến trên đây, “ Trong thời kỳ chiến tranh xâm lược,dân cày Việt Nam - cũng như những người Andatxo năm 1870, - đã bỏ ruộngđất của mình lánh sang những vùng còn tư do Khi trở về thì ruộng vườn của